Hunkeren
naar
verbinding

Eerste druk september 2021

© Joan van Baarle

Redacteur: Denise Larsen

Ontwerp omslag en binnenwerk:

Hermen Grasman Ontwerp

Foto omslag: archief Joan van Baarle

Foto Joan: Rob van ’t Zelfde

isbn 978909034994

nur 740

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor mijn dochter Esmée
en mijn kleinkinderen Isabel en Roemer

Ik denk aan mijn aantekeningen die in een bakje liggen. Die over mijn eenzaamheid gaan. Ik wil ze laten zien en wil vragen: waarom komen jullie nu pas? Waarom zijn jullie niet eerder gekomen, toen ik eenzaam was? Maar ik weet het niet. Tegelijkertijd bedenk ik dat ik de blaadjes in duizend stukjes zou moeten scheuren. Want ik ben nooit eenzaam geweest toch? Ik weet het niet. Wat is eenzaamheid? Ben je eenzaam als je vermaak had gewild, of ben je eenzaam als je doodgaat? Misschien ben ik nooit eenzaam geweest.

GOLNAZ HASHEMZADEH BLONDE IN WACHTEN OP NORA

De pijn van eenzaamheid heeft zoveel te maken met geheimhouding, met de neiging om kwetsbaarheid te verstoppen, lelijkheid weg te moffelen, littekens te bedekken alsof die letterlijk afstotend zijn. Maar waarom verstoppen? Wat is er zo beschamend aan behoeften, aan verlangens, aan uitgebleven genoegens, aan ongelukkig zijn? Waarom moeten we constant over de toppen scheren, of ons knus terugtrekken in een twee-eenheid, met onze rug naar de wereld buiten?

UIT DE EENZAME STAD, OLIVIA LAING

Inhoud

Voorwoord Anja Machielse

Inleiding

1Eenzaamheid: dichterbij dan je denkt

2Intermezzo: Een cirkelrok met stippen

3Drie soorten eenzaamheid: in gesprek met Anja Machielse

4Existentiële eenzaamheid doet pijn

5Sarah: Ik heb me altijd eenzaam gevoeld

6Emotionele eenzaamheid: het verdriet is te groot

7Intermezzo: Zes weken in het donker

8Sociale eenzaamheid: er is niemand die langskomt

9Overheid, doe eens wat anders

10Anna: Zie je wel, ik ben niet alleen

11De noodzaak van een minister van eenzaamheid

12Intermezzo: Een ecru trouwjurk

13De gevolgen van het sluiten van de verzorgingshuizen

14Het zorgbuurthuis, een alternatief

15Menno: Contact blijven houden tegen eenzaamheid

16Het effect van ieder voor zich

17Intermezzo: Bevallen in alle eenzaamheid

18Van digibeet naar internet-fan

19Slimme speakers als hulpmiddel bij eenzaamheid

20Denise: Ik heb een beetje haast met mijn leven

21Intermezzo: Alles moet kunnen

22Corona

23Creatief leven

24Voorkomen is beter dan genezen

25Nellie: Ik doe graag dingen alleen

26Intermezzo: Mijn emotionele eenzaamheid

27De Knarrenhof, een nieuwe vorm van wonen

28Genieten van je pensioen

29Bert: zorg dat je wat gaat doen

30Intermezzo: Zelfinzicht

31Epiloog

32Praktische handvatten

Dankwoord

Bronnen

Geraadpleegde websites

Voorwoord

Als we het over eenzaamheid hebben, denken we vaak aan ouderen die kwetsbaar zijn en een gemis aan sociale contacten ervaren. Om die reden zijn de laatste jaren veel interventies en projecten ontwikkeld die zich richten op activiteiten en ontmoetingen voor ouderen. De gedachte is dat het organiseren van gezelschap eenzaamheid kan oplossen. Joan van Baarle laat in dit boek op overtuigende wijze zien dat eenzaamheid niet altijd te maken heeft met het ontbreken van sociale contacten, maar een diepere laag heeft die samenhangt met zingeving en levensvragen.

Mensen zijn sociale wezens die anderen nodig hebben om hun leven als zinvol te ervaren. Betekenisvolle relaties voorzien in fundamentele bestaansvoorwaarden, zoals de behoefte aan intimiteit, nabijheid en vertrouwdheid. We ontwikkelen onze identiteit en zelfrespect binnen en door relaties met anderen die ons gedrag in het alledaagse leven beoordelen en evalueren, die erkenning en waardering bieden voor wat we doen en wie we zijn. We hebben anderen nodig om onszelf te kunnen zijn, of in de woorden van de Franse filosoof Emmanuel Levinas: ‘We worden pas mens in de blik van de ander.’ We willen voelen dat we belangrijk zijn voor anderen, liefde en vriendschap ervaren, erbij horen. Verbinding met anderen is het fundament van ons ‘zijn’. Eenzaamheid ontstaat als dit fundament ontbreekt.

Bij eenzaamheid denken we in de eerste plaats aan het ontbreken van een netwerk met kennissen en vrienden die gezelschap en afleiding bieden, of een gemis aan emotionele nabijheid en diepgang in de contacten die we wél hebben. De eenzaamheid die centraal staat in dit boek is van een andere orde. Die hangt niet samen met het ontbreken van contacten, maar met een fundamenteel facet van het menszijn. De mens is op zichzelf aangewezen, maar we hebben anderen nodig om onszelf te leren kennen en te worden wie we zijn. Wanneer de balans tussen onszelf en de omgeving verstoord is, ontstaat existentiële eenzaamheid: een gevoel van een schrijnende leegte, van vervreemding, onbehagen of verlatenheid, een verlangen naar iets dat er niet meer is of dat er nooit is geweest. Dit gevoel kunnen we op allerlei momenten in het leven ervaren. Bij ingrijpende gebeurtenissen die ons terugwerpen op onszelf, maar ook bij het ouder worden. Omdat je niet meer ten volle mee kan doen aan het sociale leven, geen maatschappelijke rol meer vervult en het gevoel krijgt er niet meer toe te doen, niet nuttig meer bent, of zelfs overbodig. Deze gevoelens roepen existentiële vragen op die raken aan ons bestaan. Vragen over verlies en rouw, over kwetsbaarheid, zinloosheid, en de dood.

Dit boek maakt inzichtelijk wat existentiële eenzaamheid is. De openhartige levensverhalen van Joan en de andere ouderen laten zien dat existentiële eenzaamheid een diepgevoelde emotie is die heel intens en schrijnend kan zijn. Terugkijkend op hun leven, proberen ze de gebeurtenissen in hun leven te duiden. Ze kijken terug op het gezin waarin ze zijn opgegroeid, op relaties met partners, kinderen en vrienden. Ze vertellen over verlangens en dromen die ze hebben of hadden, over keuzes die ze hebben gemaakt, wegen die ze zijn ingeslagen en de lessen die ze daarbij hebben geleerd, over tegenslagen in hun leven, ervaringen van verlies en gemis. De verhalen laten zien dat gevoelens van eenzaamheid in alle fasen van het leven een rol kunnen spelen, maar dat de kern steeds hetzelfde is: het gevoel ongekend te zijn, door de omgeving, of door jezelf. Het gevoel verwijderd te zijn van degene die je altijd was, of graag zou willen zijn.

De filosofische reflecties en de persoonlijke verhalen in dit boek maken de doorleefde ervaring van existentiële eenzaamheid zichtbaar en voelbaar, als een diep verlangen – een hunkering – naar verbindingen waarin we ons ‘gekend’ weten door mensen die ons zien en waarderen, die getuige zijn van ons leven en ons denken. Deze verbinding ontstaat niet door sociale interventies die contacten stimuleren, maar door het gesprek aan te gaan over onze fundamentele eenzaamheid.

Anja Machielse

Inleiding

Alle stemmen klinken anders in de eenzaamheid.

UIT DE KAKEN VAN MIJN TIJD, FRIEDRICH NIETZSCHE

Ook vóór het Covid-19-virus uitbrak stond er regelmatig een artikel in de krant over eenzaamheid. Hoe meer ik erover las, des te groter werd mijn irritatie. Ik voelde mij eenzaam, dát wist ik wel. Waardoor werd ik dan zo getriggerd? Daar wilde ik achter komen via een zoektocht met behulp van (wetenschappelijke) literatuur, interviews met 65-plussers en mijn eigen ervaringen met eenzaamheid.

Een ding wist ik zeker: dat alle goede bedoelingen van activiteiten voor eenzame ouderen door instanties en de overheid voor mij als vrouw van 75 niet de oplossing waren. Mijn eenzaamheid voelde en voelt af en toe heel intens, en soms verdwijnt het gevoel naar de achtergrond. Het knaagt, schrijnt en het doet pijn: ik ben niet meer nuttig, de maatschappij heeft mij niet meer nodig, en ook al ben ik kwiek en mankeert er geestelijk niets aan me – sommige (vele) dagen duren tergend lang.

Tijdens het schrijven van mijn persoonlijke herinneringen – die in het boek zijn terug te vinden in de hoofdstukken met de titel Intermezzo – realiseerde ik me dat ik hiermee het taboe dat op eenzaamheid rust doorbrak en kwam ik achter mijn eigen soort van eenzaamheid.

En naarmate het schrijven vorderde, brak het Covid- 19-virus uit. Het isolement en de eenzaamheid onder al eenzame 65-plussers werd door de maatregelen om het virus uit te bannen versterkt. Van de ene op de andere dag mochten opa’s en oma’s hun kleinkinderen niet meer zien, laat staan knuffelen. Alle uitjes, zoals naar de bioscoop gaan, een museum bezoeken of met een vriend(in) afspreken, mochten niet meer.

Ineens behoorde ook ik tot de kwetsbare ouderen die moesten worden beschermd, ook al werd er niet bij verteld wat er onder kwetsbaarheid werd verstaan. Ik voelde me helemaal niet kwetsbaar, integendeel. Ik was gezond van lijf en leden en dat ben ik nog steeds. Plotseling was mijn bestaan grijs en leeg, ineens net zo leeg als het strand waarop mijn appartement uitkijkt. Er gebeurde niets meer. Slechts appjes, telefoontjes en mails bleven over om te communiceren met de buitenwereld. In het begin waren al die korte filmpjes, die ik via WhatsApp kreeg toegestuurd en waarin de draak werd gestoken met het virus, nog wel leuk. Maar ook daar ging de lol snel van af. En toen het leven op het strand en op straat tot stilte verviel, werd het net zo stil bij mij vanbinnen.

In 2015 zijn op last van de overheid de verzorgingshuizen gesloten. In de huidige participatiesamenleving worden steeds meer taken aan de individuele burger overgedragen. De zo bejubelde zelfredzaamheid werd het devies, waarbij ook ouderen zich zo lang mogelijk thuis moeten zien te redden. Met een beetje geluk komt er tweemaal per dag een wijkverpleegkundige langs om de oudere ’s ochtends uit bed te halen en er ’s avonds weer in te leggen.

Anja Machielse, hoogleraar Humanisme en Sociale Weerbaarheid en bijzonder hoogleraar Empowerment van Kwetsbare Ouderen, filosoof en sociaal wetenschapper, legde me in een gesprek uit dat er een onderscheid moet worden gemaakt tussen existentiële, emotionele en sociale eenzaamheid.

De overheid roept steevast dat er beter voor onze ouderen moet worden gezorgd, om zo de eenzaamheid buiten de deur te houden. Dat klopt voor geen meter, want de overheid richt hierbij louter haar aandacht op de sociale eenzaamheid onder 65-plussers, die kan ontstaan doordat het sociale netwerk steeds kleiner wordt. En zo wordt eenzaamheid gelijkgesteld aan sociaal isolement en zijn de interventies erop gericht dat isolement op te heffen. Hierdoor loopt de overheid het risico dat de bedachte en ingezette oplossingen niet passen bij het probleem. Zij laat hierbij de emotionele en de existentiële eenzaamheid buiten beschouwing. En deze laatste twee vormen van eenzaamheid zijn niet op te lossen door af en toe een wandeling met een eenzame oudere te maken.

Waar emotionele eenzaamheid ontstaat door bijvoorbeeld een groot verlies, heeft existentiële eenzaamheid te maken met zingeving aan het leven. De zingeving die je vond in je werk of door het oppassen op je kleinkinderen. Zeker nu we met ons allen steeds ouder worden en dit gepaard gaat met meer lichamelijke en geestelijke problemen, wordt het vinden van zingevende activiteiten op oudere leeftijd steeds moeilijker of zelfs onmogelijk.

Door de individualisering en digitalisering van de samenleving neemt vooral de eenzaamheid onder ouderen tussen de 75 en 90 jaar schrikbarend toe. Toch is het dankzij de digitalisering dat we tijdens de coronacrisis en de lockdown überhaupt nog met elkaar konden communiceren. Maar lukte dat het merendeel van de ouderen ook?

Op basis van onderzoek naar eenzaamheid in Nederland blijkt dat één op de drie volwassenen in Nederland last heeft van matige (20 procent) of zelfs ernstige (10 procent) eenzaamheid. Omgerekend komt dat neer op 3,5 miljoen mensen die zich in meer of mindere mate eenzaam voelen. Dat komt overeen met een recente peiling (2019) van de ggd in Amsterdam, waaruit blijkt dat 10% van de inwoners van Amsterdam zich ernstig eenzaam voelt. Bij deze onderzoeken wordt helaas niet aangegeven wat er wordt verstaan onder matig of ernstig.

Ook al komt eenzaamheid onder alle leeftijdscategorieën voor, toch richt ik mij in dit boek alleen op eenzaamheid onder 65-plussers, gepensioneerden die wellicht nog wel vijfentwintig jaar van hun leven hebben te vullen met ‘vooral genieten’, zoals vaak door de overheid wordt geroepen.

De overheid onderkent het probleem van eenzaamheid onder 65-plussers en komt met allerlei initiatieven. Zo las ik ergens: ‘Als we nu eens eenmaal per week een bingoavond organiseren in het buurthuis of in het wijkcentrum, dan lossen we daarmee (een deel van) het probleem op.’ En: ‘We moeten het voor vrijwilligers aantrekkelijker maken om ouderen een bezoek te brengen, met hen boodschappen te doen of samen een wandelingetje te maken.’ Echter, deze goedbedoelde initiatieven werken voor vele 65-plussers niet, omdat ze gericht zijn op sociale eenzaamheid en niet op emotionele of existentiële eenzaamheid. Het biedt wel enig comfort en helpt het gemis aan contacten beter te verdragen, maar de eenzaamheid wordt er niet mee opgelost. Deze niet-werkende initiatieven spoorden mij aan om op onderzoek te gaan naar wat er aan de hand is onder 65-plussers, waarom de een zich wel eenzaam voelt en de ander niet, welke oplossingen zich aandienen en wat er dan wel werkt.

Práten over eenzaamheid is lastiger dan in een enquête aan te geven dat je je eenzaam voelt. Door in de intermezzi over mijn eigen eenzaamheid te schrijven hoop ik anderen aan te sporen om over hun eenzaamheid te gaan praten. Pas dan weten we wat de omvang van eenzaamheid onder 65-plussers werkelijk is, hoe die eruitziet en wat er wel of niet tegen te doen is.

Iedereen, jong of oud, heeft in zijn leven wel eens met een gevoel van eenzaamheid te maken gehad. Het gevoel nergens bij te horen of door niemand begrepen te worden. Het gevoel afgewezen te worden, niet te deugen en te hunkeren naar verbinding, maar niet te weten hoe. Het gevoelde verlangen naar iets, dat er niet (meer) is.

Welke soorten eenzaamheid bestaan er en welke verschillende oplossingen tegen de verschillende soorten eenzaamheid zijn er – of kunnen we creëren? Wat voor effect heeft het sluiten van de verzorgingshuizen op 65-plussers en wat doet de individualisering en digitalisering van de samenleving met ouderen? Daarover ga ik in gesprek met 65-plussers, maar ook met filosofen, een neuropsycholoog, een psycholoog, sociaal wetenschappers en een cultureel antropoloog.

Dit is een boek over eenzaamheid, waarin achtergrond-informatie, ervaringsverhalen en handvatten tegen eenzaamheid elkaar afwisselen. Het is een boek voor 65-plussers die zich eenzaam voelen of mogelijk met eenzaamheid te maken krijgen, voor hun omgeving en voor mensen, die nadenken over de invulling van de tijd na hun pensionering. Maar ook voor alle mensen die nog geen 65 zijn, maar wel met deze groep mensen te maken hebben zoals hulpverleners, artsen, mantelzorgers en vrijwilligers. Als die jongere lezers 65 zijn, hebben ze handvatten om met hun eenzaamheid om te gaan of om eenzaamheid te voorkomen.

En politici kunnen na lezing van dit boek niet meer lukraak roepen: geniet van je pensioen!

1

Eenzaamheid:
dichterbij dan
je denkt

‘In eenzaamheid vreet de eenzame zichzelf op, in het samenzijn met velen wordt hij opgevreten door de massa. Kies nu zelf.’

UIT DE KAKEN VAN MIJN TIJD, FRIEDRICH NIETZSCHE

Er bestaan verschillende definities van eenzaamheid. Allemaal beschrijven ze een gevoel van pijn en verdriet, de waarneming van zichzelf als alleen, of als een geïsoleerd persoon, en het ervaren van een gebrek aan de nabijheid van anderen. Naarmate we ouder worden, nemen de lichamelijke en geestelijke problemen toe en doordat er weinig gebeurt en er weinig stimuli zijn, neemt de kans op ouderdomsziektes toe.

Eenzaamheid is een complex gevoel, dat knaagt in je binnenste en dat tegelijkertijd voelt als een grote leegte. Dat zeurende, knagende gevoel verdwijnt niet door het bezoek van een kleinkind eens per maand, zelfs niet als het kleinkind een keer per week komt. Of zoals een oudere het uitdrukt: ‘Zondag tussen twee en zes uur zijn de moeilijkste uren.’ Voor een ander is de zomerperiode het moeilijkst. ‘Iedereen is dan weg of aan het barbecueën. Ik hoop dan dat het snel avond is, dan kan ik gaan slapen.’ Een ander is opgelucht als het weer vijf uur is. ‘Dan kan ik bijna gaan koken en daarna televisiekijken. De dag is weer voorbij en ik heb het weer gehaald.’

‘Eenzaamheid is de plaag van de eenentwintigste eeuw’, zoals iemand het verwoordde. En als het taboe op praten over eenzaamheid is doorbroken, kan zomaar blijken dat het probleem eenzaamheid nog vele malen groter is dan wordt aangenomen.

Eenzaamheid gaat over zingeving aan het leven, ergens bij horen en je nuttig voelen. Zoals J. Bernlef (1937-2012) al schreef in Hersenschimmen, een ontroerende roman over dementie en over de eenzaamheid en de angst die daarmee gepaard gaan. ‘Prachtig is de onsterfelijkheid / maar wat doen we in de tussentijd?’ Hoe vul ik mijn leven zinvol in tot de dood? Dat is voor 65-plussers al een hele klus, laat staan dat we onsterfelijk zouden zijn.

Nog nooit in de geschiedenis hebben we met zovelen tegelijk zulke hoge leeftijden bereikt. Binnen enkele generaties is de levensverwachting in Nederland verdubbeld. Volgens de cbs-prognose uit 2017 voor het jaar 2040 heeft een 65-jarige man nog eenentwintig jaar te leven en een 65-jarige vrouw nog vierentwintig jaar.

Maar naarmate we ouder worden, nemen ook de lichamelijke en geestelijke problemen toe, waaronder slechthorendheid en slechtziendheid, waarvan vooral de eerstgenoemde de kans op eenzaamheid vergroot. Bij het stijgen der jaren maken deze beperkingen in de communicatie het lastig om het sociale leven op peil te houden. Al vanaf het vijftigste jaar neemt het gehoor aantoonbaar af en boven de tachtig heeft een op de twee ouderen een gehoorprobleem. De gevolgen voor slechthorenden en voor onze samenleving zijn enorm. Slechthorendheid leidt er onder andere toe dat mensen zich minder veilig voelen op straat en angstig worden. Deelnemen aan een gesprek wordt steeds lastiger, waardoor men zich buitengesloten voelt. Ouderen horen en zien vaak ook niet meer scherp wat er in hun omgeving gebeurt, waardoor ze minder gaan ondernemen met als gevolg een toenemende eenzaamheid.

Doet eenzaamheid ook iets met je hersenen? Kun je daar op een scan iets van zien? Om die vraag te kunnen beantwoorden belde ik met Erik Scherder, hoogleraar neuropsychologie en bekend van televisie sinds hij in De Wereld Draait Door op tafel klom om zijn pleidooi voor meer bewegen te demonstreren. ‘Bij eenzaamheid heb je vaak te maken met underuse, onderprestatie. Er gebeurt weinig, er zijn weinig stimuli en dat zijn risicofactoren voor het krijgen van een ouderdomsziekte. Ook depressie en chronische stress behoren tot de risicofactoren bij eenzaamheid. Als men eenzaam is, wordt men fysiek ook minder aangeraakt en dat zorgt ervoor dat de aanmaak van oxytocine, ook wel het knuffelhormoon genoemd, daalt. Dit stofje, dat in de hypothalamus wordt aangemaakt, versterkt juist het gevoel van gemeenschappelijkheid, het bij elkaar horen. En als je dat mist, ervaar je veel minder het gevoel van “fijn dat we samen zijn”, en “wat fijn dat ik niet alleen ben”. Het werkt allemaal mee aan de verarming en niet aan de verrijking van het leven. Eenzaamheid is een vorm van verarming.’ (Meer over dit gesprek in hoofdstuk 4, Existentiële eenzaamheid doet pijn.)

Als alleenstaande 75-jarige kan ik verlangen naar een knuffel van mijn kleinkinderen of mijn dochter, of naar de aanraking van een vriendin. En als ik daarover nadenk, bekruipt me een gevoel van gêne. Dat het zo ver met me is gekomen, dat ik naar een aanraking, naar een knuffel kan verlangen om me niet alleen te voelen. Dat verlangen naar iets dat er niet is of niet kan zijn, voelt eenzaam. Mijn vrijwilligerswerk in een museum is opgehouden. Mijn dagen, die ik vóór de lockdown vanwege het Covid- 19-virus vulde met twee keer per week naar de gym, met vriendinnen naar de film of een museum bezoeken, zijn leeg.

Mijn oudste dochter heeft zeven jaar geleden euthanasie gekregen, mijn jongste dochter woont sinds kort op tweeënhalf uur rijden met de auto, mijn 22-jarige kleindochter studeert in Amerika en mijn kleinzoon van 20 heeft het druk met volwassen worden. Maar ook al woonde iedereen om de hoek, dan nog verdrijft dat niet mijn eenzaamheid. Het gevoel zit veel dieper en heeft te maken met verbinding in plaats van me afgewezen voelen, met me sociaal nuttig voelen, ergens bij horen en dat ik er mag zijn.

Doordat de pensioenen al meer dan tien jaar niet zijn geïndexeerd, hebben veel 65-plussers steeds minder geld te besteden, omdat ieder jaar wel alle levensbehoeften en voorzieningen duurder worden, maar hun inkomen niet meegroeit. Zij kunnen zich daardoor steeds minder leuke uitjes, ergens een kopje koffiedrinken of naar de bioscoop gaan, permitteren. Daardoor ligt de kans op (sociale) vereenzaming op de loer.

De directeur van een bedrijf van personenalarmsystemen vertelde mij dat ouderen op de alarmknop om hun hals drukken alleen maar om te zeggen dat het vandaag mooi weer is of om te vragen wanneer de wijkverpleegkundige komt. Ze willen even een menselijke stem horen, omdat ze al drie dagen niemand hebben gesproken.

Eenzaamheid is niet hetzelfde als isolement. Voor isolement kun je kiezen. Er zijn mensen die een bestaan opbouwen in een land ver weg van alle sociale voorzieningen en sociale contacten. Zij geven zelf hun kinderen les en voorzien voor het grootste gedeelte in hun eigen levensbehoeften.

Eenzaamheid, kortom, is een subjectieve ervaring, je vóélt je eenzaam.

2

Intermezzo:
Een cirkelrok
met stippen

Er staat een foto van mij op mijn netvlies gegrift, waarop ik – ik zal een jaar of vijf zijn geweest – achter op het schoolplein tegen een muur geleund sta te kijken naar de juf en de kinderen die in onze schooltuintjes bezig zijn. Als ik hieraan denk, overvalt mij een treurig gevoel van eenzaamheid. Ik kon dat toen nog niet in woorden vatten, het voelde als ‘er niet bij horen’, ‘in mezelf gekeerd’. Ik deed braaf wat er van mij werd verlangd, maar ik had geen contact met de wereld om mij heen.

Door mijn X-benen struikelde ik vaak over mijn eigen voeten en om de haverklap viel ik. Daardoor had ik altijd wel op een of beide knieën een pleister of verband zitten. Via de huisarts kwam ik bij een specialist terecht, die probeerde om mijn voeten en knieën weer in een normale stand te krijgen. Uiteindelijk kreeg ik een behandeling die voor mij twee jaar lang een marteling zou worden. Van oude schaatslaarzen werd de teen afgeknipt en tussen de hielen werd een dikke onbuigzame veer gespannen, waardoor de laarzen (in plaats van recht naar voren) naar buiten gekeerd stonden op een horizontale lijn. De laarzen werden mij ’s avonds voor het slapen gaan in bed door mijn ouders aangedaan, waardoor ik op mijn rug moest slapen met mijn voeten volledig opzij gedraaid. Twee jaar lang kon ik ’s nachts geen kant op, maar ik durfde niet te protesteren. Het was toch voor mijn eigen bestwil en mijn ouders volgden de adviezen van de dokter op. Na twee jaar struikelde ik niet meer over mijn eigen voeten, dat wel. Maar ik heb aan die hele marteling wel een trauma overgehouden, waar ik later in een therapie aan heb gewerkt. Nog steeds, als ik moe ben, vallen mijn voeten in ‘standje naar binnen’.