Op jonge leeftijd werd Albert Speer lid van de NSDAP; al snel won hij het vertrouwen van de Führer en werd hij diens favoriete architect. Voor zijn megalomane bouwprojecten joeg Speer duizenden Joden uit hun huizen en om de levering van bouwmateriaal zeker te stellen sloot hij een duivels pact met Himmlers SS. Als minister van Bewapening steunde hij Hitlers totale oorlog tot het uiterste. Speer was een van Hitlers meest trouwe en fanatieke handlangers. En toch slaagde hij er na de oorlog in zichzelf vrij te pleiten. Decennialang werkte hij nauwgezet aan een even groteske als ongeloofwaardige gedaanteverwisseling. Magnus Brechtken vertelt nu het werkelijke levensverhaal van Albert Speer en maakt daarmee definitief een einde aan de legende van ‘de goede nazi’.

‘Eindelijk is hij er dan, de eerste grote kritische Speer-biografie. Magnus Brechtken is erin geslaagd deze razende ontmaskering op meeslepende wijze op te schrijven.’ – Die Welt

‘Een belangrijk boek, meeslepend geschreven, dat voor eens en altijd een einde maakt aan alle Speer-legenden.’ – Süddeutsche Zeitung

‘Deze goed leesbare biografie kan de geschiedenis in als de definitieve afrekening met Albert Speer.’ – Frankfurter Allgemeine Zeitung

Magnus Brechtken is hoogleraar geschiedenis en adjunct-directeur van het gerenommeerde Instituut voor Moderne Geschiedenis (Institut für Zeitgeschichte) in München. Onder zijn leiding verscheen in 2016 de kritische editie van Mein Kampf die internationaal veel aandacht trok. Zijn biografie van Albert Speer werd bekroond met de prestigieuze NDR Sachbuchpreis .

Magnus Brechtken

Albert Speer

Een Duitse carrière

Vertaald door Hans van Riemsdijk

2018

Thomas Rap

Amsterdam

Deze uitgave werd mede mogelijk gemaakt dankzij een subsidie van het Goethe-Institut, dat gefinancierd wordt door het Duitse Ministerie van Buitenlandse Zaken.

Copyright © 2017 Siedler Verlag, a division of Verlagsgruppe Random House GmbH, München, Germany

Published by arrangement with Marianne Schönbach Literary Agency

Copyright Nederlandse vertaling © 2018 Hans van Riemsdijk

Oorspronkelijke titel Albert Speer

Oorspronkelijke uitgever Siedler Verlag, München

Omslagontwerp bij Barbara

Omslagillustratie © Sz-photo en © Getty Images (Ullstein Bild)/Der Spiegel

Verzorging e-book CeevanWee, Amsterdam

isbn 978 94 004 0695 7

nur 320

thomasrap.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018

#

Voor Frauke

Woord vooraf

Albert Speer is vermoedelijk de meest geciteerde historische figuur van de twintigste eeuw.1 Een geëngageerde nationaalsocialist, aanhanger van Hitler, diens bouwcoördinator, leider van de oorlogslogistiek, organisator van de bewapeningsinspanning, mede-uitvoerder van het nazistische rassenbeleid, een centrale figuur van de veroverings- en vernietigingsoorlog: dat is de daadwerkelijke Albert Speer tot 1945.

In de naoorlogse periode is er een ander beeld van hem ontstaan. Na de oorlog verschijnt Speer meestal als misleide burger, apolitieke technocraat, als ijverige vakman die in de eerste plaats bezig was met zijn werk en daarbij maar weinig zou hebben gemerkt van de misdaden die om hem heen werden begaan – terwijl hij in werkelijkheid gemene zaak maakte met de ss, dwangarbeiders de dood in dreef en in heel Europa de oorlogstoerusting organiseerde. Hij zou hooguit donkere vermoedens hebben gehad van hetgeen toch voor zijn ogen en niet zelden op direct initiatief van hemzelf gebeurde.

Het was de legende van de onwetende en argeloze burgerman Albert Speer aan de onschuldige zijde van de geschiedenis. Aan de andere kant bevonden zich de onbehouwen partijmannen met hun luidruchtige optreden en hun grove tronies. Dat waren de nazi’s. Op de een of andere manier was hij in hun omgeving verzeild geraakt. Waarom toch? Veel historici spraken in dat verband over ‘het raadsel-Speer’ en wilden geen nota nemen van zijn misdaden, waarvan na bestudering van contemporaine bronnen sprake bleek te zijn. Gedwee namen zij veel van de beelden en lezingen over die Speer publiceerde in zijn memoires en elders. Met de donkere kanten van het Derde Rijk – meenden zij met instemming van al degenen die zichzelf graag wilden herkennen in deze vertellingen – had de brave burger Speer, iemand zoals zij tenslotte, nauwelijks iets van doen.

Speer schreef en vertelde na de oorlog verhalen waarin hij zich distantieert en berouw toont. Als spijtoptant die zich met opgeheven vinger tot het nageslacht richtte, slaagde hij erin na 1966 een tweede carrière te starten. Hij groeide uit tot de internationaal gevraagde kroongetuige in de zaak tegen het overwonnen kwaad. Tot de bedachtzame ervaringsdeskundige die te allen tijde bereid was ‘authentieke’ herinneringen te debiteren aan een akelige tijd waarin het niemand, zélfs hem niet, licht was gevallen rechtschapen en integer te blijven. Miljoenen Duitsers hoorden en lazen dat graag. Ze leken haast te snakken naar steeds weer nieuwe en toch altijd soortgelijke vertellingen over vermeend inzicht en zogenaamde loutering.

Ook in andere landen had de gedistingeerde oudere heer met zijn ingetogen manier van doen succes. Vooral in de Angelsaksische wereld was Speer luttele jaren na zijn vrijlating uit de gevangenis van Spandau een graag geziene gast, haast in de watten gelegd door kranten, film en televisie. Wat lijkt op een leven voor en een leven na 1945 – daderschap in het ene, berouw in het andere – voegt zich op de keper beschouwd tot een beklemmend relaas: na de inzet voor het nationaalsocialisme en zijn misdadige optreden jaagde Speer een interpretatiemonopolie van de geschiedenis na, zodat hij alles wat hij had misdaan kon verdraaien en verdoezelen, kon doen oplossen in fabels. In beide rollen was Speer even energiek als succesvol.

Juist daarom is Speers ‘loopbaan’ exemplarisch, een Duitse carrière in de twintigste eeuw die hem naar de hoogste sferen van de macht voerde en hem aan het hoofd stelde van een oorlogsmachinerie met miljoenen arbeiders en soldaten, met wapenarsenalen die tot dan toe in de wereldgeschiedenis nooit in stelling waren gebracht. Speer zorgde ervoor dat de oorlog met jaren verlengd werd en slachtofferde daarbij ontelbare mensen om het nationaalsocialisme te doen zegevieren. In de eindfase van de oorlog beschouwde hij zichzelf zelfs serieus als Hitlers mogelijke opvolger.

Zijn eerzucht en snelle opgang maakten Speer tot een bijzondere en prominente figuur, tegelijkertijd was hij echter ook representatief voor de wereld waarin hij verkeerde. Wie kijkt naar het nationaalsocialistische regime als geheel en afstapt van de illusie dat de nazi’s iets ‘vreemds’ waren, een mysterieuze macht die het land in januari 1933 op de een of andere manier van buitenaf overweldigde om in mei 1945 weer te verdwijnen, dan wordt duidelijk dat Albert Speer een van de talloze Duitsers was die nationaalsocialist wílden zijn, die hun leven en ambities daarop afstemden. Ze wílden Hitler en met hem ook zichzelf aan de macht brengen. Speer stak erboven uit en is tegelijkertijd toch exemplarisch voor al degenen die zich met vergelijkbare, zij het bescheidener ambities als de zijne voor het nationaalsocialisme engageerden, het droegen en vorm gaven.

Speer vertegenwoordigde met zijn eerzucht, zijn engagement en zijn honger naar succes een nationaalsocialistische ‘functionele elite’, zoals die ook in het landsbestuur, het rechtswezen, de diplomatieke dienst, de geneeskunde of aan de universiteiten de maatschappij leidde. Als ambtenaren in openbare dienst – van belastingen tot sociale voorzieningen – of als werknemers en ondernemers, boeren en academici, wijdden ze hun energie en daadkracht aan de nationaalsocialistische gedachte, aan de partij en haar geledingen besteedden ze hun tijd ten dienste van iets wat ze niet zelden voor idealisme hielden. Ze geloofden in Hitler en deelden zijn politieke overtuigingen. Ze gaven met hem gestalte aan de rassenstaat en organiseerden de veroverings- en vernietigingsoorlog. Ze belichaamden het nationaalsocialisme. Net als Speer.

Speers opmars binnen de nsdap is maar een van de vele indicatoren. Zijn vroege lidmaatschap moeten we ernstig nemen als de beslissing van een man uit burgerlijke kringen waaruit nog honderdduizend vormgevers van het regime werden gerekruteerd. In dat perspectief staat Speer voor al die naziburgers die er in leidende posities voor zorgden dat het bewind functioneerde – lieden die de rechtsstaat uit de weg hielpen ruimen, toekeken hoe Joodse medeburgers verdwenen, zich niet zelden persoonlijk aan het lot van die Joden verrijkten en daarbij van mening waren een heel gewone loopbaan te volgen. Zoals men dat nu eenmaal doet als men alle kansen aangrijpt die het leven in een autoritaire zelfbedieningssstaat je biedt, zeker als dat regime graaien in publiek geld en in het vermogen van tegenstanders toestaat en gewetensbezwaren beschouwt als blijk van zwakte.

Albert Speer werd niet gedwongen zich te sterk te maken voor het nationaalsocialisme of voor Hitler. Elke stap van zijn inzet was vrijwillig, vastberaden en ijverig gericht op de heerschappij van het nationaalsocialisme, tegen de Duitse Joden en andere minderheden, en later voor de oorlog en de slavernij van miljoenen mensen. Speer had net als zijn vader ook huur- en koopwoningen, bedrijfspanden, villa’s of openbare gebouwen kunnen ontwerpen en laten bouwen. Daarvoor had hij niet eens zoveel moeite hoeven doen. Als zoon van vermogende ouders was hij financieel onafhankelijk. Dat onderscheidde hem van de meeste andere leden van de nazi-elite, die hun nationaalsocialistische overtuiging koppelden aan de noodzaak in het levensonderhoud van hun gezin te voorzien. Maar om te overleven hoefden veel ambtenaren en werknemers niet per se vlijtige voorvechters van de nieuwe rassenstaat te zijn. Zelfs als vooraanstaand lid van de functionele elite kon men, toen het nationaalsocialisme zijn ideologie omzette in concrete praktijk, prima aan de kant gaan staan en zich daarbij beroepen op traditionele beginselen en grondrechten.

Niemand spoorde Albert Speer aan zich in te zetten voor de nsdap. Hij had het zich kunnen veroorloven de ethische en morele grenzen van zijn optreden vast te leggen en ze niet te overschrijden – als zulke grenzen voor hem betekenis hadden gehad. Het vrijwillige karakter van zijn daderschap maakt het er des te markanter op, daar het hem later lukte een staaltje openbare schizofrenie op te voeren. En wel in die mate dat hij door zijn vroegste carrière in een soort tranceachtige toestand te plaatsen waarin hij twaalf jaar lang zou hebben verkeerd, de successen van die loopbaan opeiste en zich tegelijkertijd distantieerde van de gevolgen van zijn optreden. Hij had bijvoorbeeld nog onvermoeibaar fabrieken laten bouwen en wapens laten produceren toen de nederlaag allang duidelijk was. Om zijn successen wilde Speer bewonderd worden, terwijl de ontelbare slachtoffers van het laatste oorlogsjaar anderen moesten worden toegerekend.

Ook in dat opzicht was Speer een typische exponent van de nationaalsocialistische functie-elite: iedereen deed nu eenmaal slechts zijn plicht. Generaals voerden oorlog; euthanasieartsen selecteerden ‘niet-levenswaardige levens’; politie en bestuursambtenaren bestreden afwijkend gedrag, onteigenden en deporteerden slachtoffers; rechters formuleerden hun vonnissen op basis van het gesundes Volksempfinden; journalisten berichtten over dappere frontsoldaten die verre streken onderwierpen om de machtspositie van het Rijk in de wereld te verzekeren, de machtspositie die het Rijk naar de aard van de ideologische strijd toekwam; academici zorgden voor historische rechtvaardigingen en ontwierpen plannen voor de etnische herverkaveling. In de beleving van deze ‘elites’ was dat allemaal doodgewoon. Ook Speer kon zonder enig bezwaar leidinggeven aan een moordregime en tegelijkertijd de slachtoffers negeren.

In de jaren zeventig, in de roes van de bewondering voor zijn bekentenissen, stelde Speer dat hij het allemaal precies zo zou overdoen. De morele afgrond van die uitspraak is zo onpeilbaar diep dat zijn toehoorders zich niet realiseerden wat Speer daarmee voor zichzelf opeiste: trots op de resultaten van zijn verleden als geheel, terwijl hij zich verder rap distantieerde van de misdaden in dat verleden met zijn berouwvolle pose in het openbaar. Anders valt nauwelijks te verklaren dat er geen ontzette, verbijsterde reacties zijn overgeleverd.

Dat Speers uitspraken als dader en getuige na 1945 door en door leugenachtig zijn en hoe virtuoos hij in weerwil van de feiten van de historische overlevering zijn eigen fabels verspreidde was al vroeg te herkennen. Zolang Speer sprak waren er twijfelaars. Maar Speer slaagde erin zijn verhaal gedurende decennia vol te houden terwijl historici en publicisten – en met hen de overweldigende meerderheid van lezers – hem volgden. Omdat ze hem en zijn fabeltjes wílden volgen.

Wie een blik werpt op de geschiedschrijving van het nationaalsocialisme zal – misschien verbluft, misschien gefrustreerd – vaststellen dat een substantieel deel van hetgeen in de loop van decennia over het Derde Rijk werd geproduceerd is doorspekt met Speers leugens. Dat geldt voor de typering van centrale figuren – van Hitler tot Göring en van Martin Bormann tot Robert Ley – en evenzeer voor belangrijke politieke ontwikkelingen zoals de mythe van het ‘bewapeningswonder’ of Speers behendige vertekeningen van zijn cruciale samenwerking met Himmler en Goebbels bij de ‘totalisering’ van de oorlogvoering. Dat geldt voor Speers zogenaamde plannen voor een aanslag op Hitler tot en met de objectief belachelijke bewering dat hij de Duitse economie zou hebben gered voor de naoorlogse tijd. En dat geldt ten slotte voor de wereldwijd in teksten en films verspreide scènes van Hitlers laatste dagen in de bunker, waarbij Speers verzinsels geregeld als historische feiten worden voorgesteld en niet als de literaire constructen die het zijn. Zo worden al decennia verzinsels doorverteld en zogenaamde citaten rondgestrooid die Speer ooit zelf de wereld in hielp. Die fantasieën zijn sedertdien een eigen leven gaan leiden dat louter is gebaseerd op het blinde vertrouwen dat men stelde in Speers geloofwaardigheid als ooggetuige. Voor hem persoonlijk betekende dat een immens succes, voor zijn toehoorders en lezers, die ‘uit de eerste hand’ wilden weten wat die kleine kring van misdadigers met het onschuldige Duitse volk had uitgehaald, riepen zijn beschrijvingen een behaaglijke huivering op van de herinnering aan een periode van nationale grandeur. Voor iedereen die oprecht strijdt voor inzicht en historische waarachtigheid is het een ramp.

Speer was geen raadsel, maar een vertegenwoordiger. Zijn daden zijn glashelder aan het licht gekomen, ja, ze zijn beter zichtbaar dan die van vele euthanasieartsen, geheim agenten en rechters, ambtenaren en generaals. Allemaal traden ze vlijtig op, geheel naar Duitse traditie – ze déden iets. En die daden zijn te beschrijven, te analyseren, te beoordelen. Dat geldt ook voor Speer. Over hem en van hem zijn stapels documenten overgeleverd. Je moet er echter wel naar willen kijken. Niet hetgeen Speer na 1945 over zichzelf heeft verteld verschaft ons een beter inzicht, maar de analyse van zijn handelen zoals dat uit de bronnen is te reconstrueren.

Op de volgende bladzijden zal geregeld duidelijk worden hoe naïef en niet zelden nalatig het was te vertrouwen op Speers vertellingen, vooral als men die uitspraken had kunnen verifiëren aan de hand van beschikbare documenten, die echter niet werden geraadpleegd. Het is op zich al verbluffend dat veel Speerbiografen, die boeken van vaak honderden pagina’s produceerden, nog altijd meenden dat ze het wel zouden klaarspelen zonder de archieven in te duiken. Dat geldt voor de wijdverbreide teksten van Gitta Sereny en Joachim Fest uit de jaren negentig tot en met het nog maar recent verschenen boek van Martin Kitchen.

Gitta Sereny heeft voor haar voorstelling van zaken slechts een gering aantal documenten uit de bestanden van het Bundesarchiv geraadpleegd, maar noch het materiaal over Speers functioneren als minister noch de in andere archieven bewaarde documenten; en van relevante wetenschappelijke publicaties neemt ze ook geen akte. Met de schroom van Joachim Fest om archiefonderzoek te plegen staken zijn collega-journalisten al in de jaren zeventig de draak. Voor de Speerbiografie uit 1999 zag hij ook af van eigen onderzoek, negeerde hij cruciale inzichten uit eerdere decennia en concentreerde hij zich volledig op hetgeen Speer hem door de jaren heen had verteld. Martin Kitchen ten slotte heeft voor zijn in 2015 verschenen boek weliswaar een deel van de meer recente literatuur verwerkt, maar ook hij heeft essentiële archiefstukken niet geraadpleegd of geverifieerd.2

Verhelderend en een waardevolle inzet tot nader onderzoek is al meer dan tien jaar het voorbeeldige werk Die Akte Speer van Heinrich Breloer en Rainer Zimmer. Hoewel het ‘slechts’ was bedoeld als boek ter begeleiding van een film, bieden de daarin aangereikte voorbeelden uitermate precieze, in de archieven gevonden inzichten waarvan er vele in latere teksten en films over Speer merkwaardig genoeg zijn genegeerd – ook daarop zullen wij nader ingaan.

Wat ook de motieven voor het nalaten van eigen onderzoek mogen zijn geweest – gemakzucht, onkunde, onwetendheid, onverschilligheid, angst voor de complexiteit van de bronnen en de hoeveelheid ervan – het resultaat blijft gelijk: in plaats van zaken zelf te verifiëren vertrouwt men de ooggetuige Speer en zijn aanhangers; in plaats van zelf de archieven te raadplegen, worden Speers eigen, in de literatuur oververtegenwoordigde lezingen steeds opnieuw overgeschreven.

Lof verdienen daarentegen de inspanningen van vele meestal weinig bekende historici, mannen en vrouwen die zich, vaak uit belangstelling voor een deelonderwerp, naar de archieven begaven en belangrijke puzzelstukjes aanleverden, die helaas vaak niet eens werden opgemerkt, laat staan hun plekje kregen in het grotere beeld. Exemplarisch in dat verband is de research van Dietmar Arnold, Ulrich Chaussy en Eckart Dietzfelbinger, Yasmin Doosry, Werner Durth en Karl-Heinz Ludwig, Hans J. Reichhardt, Wolfgang Schäche en Angela Schönberger, Matthias Schmidt, Heinrich Schwendemann en Susanne Willems. Weliswaar hebben hun publicaties een zeker effect gesorteerd, alleen bleven daartegenover in het publieke debat de boeken staan van populaire vertellers zoals Fest en Sereny, die Speers fabels bleven colporteren en daardoor de media lang domineerden.

Het gaat dus minder om het individu Albert Speer, maar om het type van de burgerlijke Duitser die bewust nationaalsocialist wordt en na 1945 de wil noch het inzicht heeft zich oprecht rekenschap te geven van zijn handelen. De biografie van Speer is daarom een exemplarisch Duits verhaal dat ons niet alleen helpt bij de analyse van het nationaalsocialisme en zijn misdaden, maar ook toont hoe oppervlakkig die vaak zijn behandeld.

Wat we moeten analyseren en zichtbaar maken zijn niet Speers leugens – hij deed gewoon wat hij zijn hele leven al had gedaan, namelijk voor zichzelf het beste eruit halen – maar vooral de goedgelovigheid en de kennelijke gretigheid waarmee zijn fabels gedurende decennia werden naverteld, zelfs nog toen niemand meer de ogen kon sluiten voor de leugenachtigheid ervan. De carrière van Albert Speer is dan ook in grote mate te beschouwen als een spiegel van de Duitse geschiedenis van de twintigste eeuw. Vanuit dat perspectief mogen de volgende hoofstukken met hun als voorbeeld genoemde bijzonderheden en uit te pluizen vingerwijzingen worden gelezen als een oproep om te verifiëren en zelf verder te denken.3

Deel 1
De beginjaren
(1905-1932)

Van goeden huize

Wat betekent geld nu helemaal als je het hebt?

Albert Speer, ca. 19781

Wat wij weten over de vroegste jeugd van Albert Speer ontlenen wij nagenoeg uitsluitend aan zijn eigen verhalen. Wat daarin controleerbaar is blijkt vaak verzonnen te zijn. Dat begint al met het relaas over zijn geboorte. Speer heeft die gebeurtenis in een literaire vorm gegoten om het gewicht ervan te accentueren: ‘Op een zondag, 19 maart 1905, om twaalf uur ’s middags, kwam ik in Mannheim ter wereld. Het donderen van een voorjaarsonweer overstemde, zoals mijn moeder mij vaak vertelde, het klokgelui van de naburige Christuskerk.’2 Afgezien van plaats en datum is dat allemaal gefantaseerd. Op de officiële akte staat ‘kwart over elf ’s morgens’ vermeld als tijdstip van geboorte, van onweer is pas laat in de middag sprake en van de Christuskerk was op dat moment nog niet eens het fundament gelegd.3

Speer was de tweede van de drie zoons van het echtpaar Albert Friedrich en Luise Mathilde Wilhelmine Speer. De vader, geboren in 1863, was afkomstig uit Dortmund; de moeder was van 1879 en telg van de koopmansfamilie Hommel uit Mainz. Het gezin woonde in de Prinz-Wilhelmstrasse 19, een straat die later zou worden omgedoopt tot Stresemannstrasse. Het voorname herenhuis telde ‘veertien kamers op drie etages’; in het souterrain bevonden zich de kamers van ‘zeven bedienden’, de ouders hadden ‘aparte slaap- en kleedvertrekken op de tweede verdieping’. In een bijgebouw was het architectenbureau van de vader ondergebracht.4

Mannheim en het op de andere Rijnoever gelegen Ludwigshafen behoorden tot de streken die tijdens de wilhelminische periode een economische bloei doormaakten. Van de vele ondernemingen die destijds belangrijke spelers op de wereldmarkt werden, is de Badische Anilin- und Soda-Fabrik – afgekort tot basf – waarschijnlijk de bekendste. Dankzij de industrialisering, die steeds weer nieuwe fabriekshallen, kantoren en woningen vereiste, wist Speers vader een vermogen op te bouwen.

Speers herinneringen aan zijn voorouders zijn soms geromantiseerd en tegenstrijdig, daarop heeft Gitta Sereny al gewezen. Blijkbaar achtte hij het – en met hem zijn uitgever Wolf Jobst Siedler en zijn redacteur Joachim Fest – wenselijk zichzelf te plaatsen in een lange traditie van gegoede burgers, want op die basis kon het verhaal worden geconstrueerd dat Speer een wereld zou vertegenwoordigen die ‘op de een of andere manier’ verzeild raakte in nationaalsocialistische kringen waarmee hij ‘eigenlijk’ – zoals grote delen van de bourgeoisie – niets te maken had. Ongerijmdheden doen zich in de eerste plaats voor bij Berthold Speer, grootvader van vaderszijde, van wie Speer in Erinnerungen beweert dat hij ‘weliswaar jong’[1] zou zijn overleden, maar toch als ‘welvarend architect’ voldoende middelen had nagelaten voor de opleiding van zijn vier zoons.5 Van dat verhaal bleef later nog slechts de vroege dood (‘zogenaamd zelfmoord’) overeind; de nalatenschap volstond niet voor een studie, zodat Speers vader zijn carrière als leergezel op een architectenbureau begon.6 Toen Sereny[2] Speer daarop aansprak, antwoordde hij slechts schouderophalend: ‘Het leek mij niet belangrijk. Waarom zou je in een boek ingaan op zulke persoonlijke dingen?’7 Natuurlijk wist Speer dat het verschil maakt of een grootvader berooid zelfmoord pleegt of als welgesteld persoon zijn kinderen verzorgd achterlaat. Vandaar dat hij de buitenwereld een zo harmonieus mogelijk geheugenpaleis voorschotelde.

Ook zonder erfenis beleefde de vader van Speer een verbazingwekkende carrière. Als 29-jarige opende hij in 1892 in Mannheim zijn eigen bureau. De jonge architect kreeg meer dan genoeg opdrachten en was binnen luttele jaren een welgesteld man. Hij investeerde bij voorkeur in vastgoed, wat bijkomende inkomsten opleverde. Toen Speers nauwste medewerker Rudolf Wolters in 1943 de familie bezocht, schilderde hij Speer senior als ‘een originele persoon; met zijn tachtig jaar geeft hij blijk van een vitaliteit die elke beschrijving tart. Hij eet, drinkt, rookt dikke sigaren en wandelt elke dag urenlang. (...) Hij is volledig anders dan zijn zoon, qua lichaamsbouw, gelaatstrekken en manier van doen. Hij heeft in zijn leven veel gebouwd en, zoals hij openhartig toegeeft, zijn beroep beschouwd als instrument om geld te verdienen. “Wát ik deed, maakte me niet uit. Het voornaamste was dat ik geld verdiende.” Zijn honorarium heeft hij vaak met rechtszaken moeten bevechten.’8

Ook Speers grootvader van moederskant was een selfmade man, een term die Speer zelf gebruikt.9 Hermann Hommel, ‘zoon van een arme boswachter in het Zwarte Woud’, zoals Speer in Erinnerungen schrijft, was rijk geworden als eigenaar van een handelshuis voor machineonderdelen. Zodoende beschikte Speers moeder altijd over geld in overvloed, afkomstig van haar eigen familie; haar erfdeel was waardevoller dan het vermogen dat haar man met werken had vergaard. Haar huwelijk en de verhuizing naar Mannheim, destijds een industriestad gekenmerkt door rokende schoorstenen, betekenden het afscheid van het idyllische Mainz van haar jeugd. In haar nieuwe rol als echtgenote spreidde ze haar rijkdom tentoon op een manier waarvoor het begrip ‘conspicuous consumption’ is geïntroduceerd. Zoals vaak bij de kinderen van nieuwe rijken probeerde ze er een opzichtige levensstijl op na te houden die deed voorkomen alsof het om ‘oude’ rijkdom ging: er waren twee auto’s met chauffeur, ‘Franse en Italiaanse meubelen, satijnen stoffering, brokaten gordijnen en natuurlijk een hele rij bedienden: een kok in het wit, meisjes in het zwart en wit, een butler en huisknechten in paarse livreien’, herinnerde Speer zich, ‘met zilveren knopen waarin een familiewapen was gegraveerd, waarop we trouwens helemaal geen recht hadden’.10 Ook allerlei ontvangsten hoorden erbij. Speer zelf beweerde tegenover zijn kinderen dat hij die maar weinig op prijs zou hebben gesteld, maar wel zou hebben genoten van de ‘fraaie aankleding’.11 Tegenzin is in teksten uit die tijd vooral te bespeuren wanneer zulke festiviteiten botsten op eigen plannen.12

Terwijl de moeder er alles aan deed in stijl voor de dag te komen, beklemtoonde Speer zelf meermaals de spaarzaamheid van zijn vader.13 Speers neef Wolf, de oudste zoon van zijn broer Hermann, was steeds weer getuige van discussies over bedragen die zijn grootmoeder per se wilde hebben, maar die grootvader haar niet wilde geven.14 Anderzijds willen familieverhalen dat ook aan moederskant ondanks alle rijkdom soms een krenterige zuinigheid bespeurbaar bleef. Zo telde de grootmoeder in Mainz ‘de suikerklontjes in de keuken’, schrijft Speers vrouw Margarete later. De oude vrouw zou een ‘suikerbus met een slotje’ hebben gehad.15

De sfeer in het huis van zijn grootouders vond Wolf Speer ‘afstandelijk’, ‘aanstellerig’ en gekunsteld. Door moppen te vertellen probeerde men er de stemming in te krijgen; stilzwijgend werd dat ook van gasten verwacht.16 Iets vergelijkbaars vinden we terug in beschrijvingen van Speer als chef, vooral als het om avondjes met zijn medewerkers gaat.17

Terwijl zijn familie zowel in Erinnerungen als in Spandauer Tagebücher hooguit terloops wordt genoemd, wekte Speer in interviews vaak de indruk dat hem iets van het hart moest. Gitta Sereny heeft rondgestrooid hoe Albert tussen de kleine broer Ernst (in het wauweltaaltje van Sereny ‘een innemende deugniet’ en de lieveling van de vader) en de oudere broer Hermann (volgens Sereny ‘stevig gebouwd’ en de favoriet van de moeder) nauwelijks affectie van zijn ouders zou hebben gekregen.18 Daar komt nog bij dat hij zou zijn gepest door zijn broers. Ook tegenover Joachim Fest en andere gesprekspartners heeft Speer zich steeds weer over de ongevoeligheid van zijn ouders beklaagd. ‘De enigen die mij aardig vonden,’ beweerde hij 1978, ‘waren de medewerkers van mijn vader. (...) Tussen mijn achtste en dertiende was ik het lievelingetje van het kantoor. Ze hadden zelfs een kleine werktafel voor me vrijgemaakt.’ En even daarvoor: ‘De enige warmte die ik thuis ooit gekregen heb, kwam van onze Franse gouvernante, mademoiselle Blum.’ Hij vergeet er niet aan toe te voegen: ‘Zij was overigens een Jodin.’19

Dat soort verhalen moesten zijn afstandelijke karakter verklaren en hem tegelijkertijd voorstellen als een pretentieloze persoon die zich niets gelegen liet liggen aan standsverschillen. Het beeld dat Speer schetst van zijn kinderjaren wil medelijden oproepen: de eenzame, onbegrepen, maar toch heel gewone en o zo getalenteerde jongen. Wat daarvan klopt is amper nog te beoordelen. Ook hier treedt het romaneske naar voren van een verleden waarin de hoofdpersoon ondanks alle tegenslag later toch furore zal maken. De brieven aan zijn latere vrouw, Margarete Weber, die ons zijn overgeleverd uit zijn tienerjaren – Speer liet die in de jaren zeventig overschrijven en vermenigvuldigen voor een paar vrienden en zijn gezin – bevatten in elk geval geen aanwijzingen dat hij zou hebben geleden onder de familieomstandigheden; ouders noch broers lijkt hij de moeite van het vermelden waard te achten.

In het laatste oorlogsjaar 1918 trok de familie van Mannheim naar een ruime villa met vijftien kamers in Heidelberg, die vader Speer als belegging en zomerverblijf had laten bouwen op een stuk grond van drie hectare boven het kasteel. Een van de redenen van de verhuizing was dat op het grote perceel levensmiddelen konden worden verbouwd die in het laatste oorlogsjaar schaars werden. De nabijgelegen bossen boden bovendien een gezondere leefomgeving dan de industriegebieden rond Mannheim.

Of Speer er in deze tijd al gerichte politieke ideeën op na hield, weten we niet. In Erinnerungen spreekt hij wel van het beeld dat hij van Hindenburg had: voor hem was de veldmaarschalk sinds zijn schooljaren ‘de verpersoonlijking van de overheid zonder meer’20 geweest. Terwijl Rudolf Wolters als vijftienjarige de nederlaag van de Eerste Wereldoorlog en de ondergang van het keizerrijk als ‘onvoorstelbare gebeurtenis’ had ervaren, ‘een gebeuren dat mij voor de eerste keer deed beseffen dat er geen vaste fundamenten bestonden voor de wereld waarin ik was geboren’,21 zijn ons zulke beschouwingen van Speer niet overgeleverd.

In Heidelberg met zijn eeuwenoude universiteit, geleerde genootschappen, kunstenaars en professoren moest het net verhuisde gezin eerst toegang zien te krijgen tot de toonaangevende kringen. Geld kwam ook hierbij van pas. Na zijn vrijlating in 1966 trok Speer vanuit de oorlogsmisdadigersgevangenis in Spandau in het huis in Heidelberg, dat weldra bekendheid zou verwerven door vele fotoreportages en filmopnames. Maar weinigen van de ontelbare bezoekers laten na in hun verslagen melding te maken van de indruk die de villa aan de Schloss-Wolfsbrunnenweg 50 – zoals het adres tot op heden luidt – op hen heeft gemaakt.

Uit Speers beschrijvingen van de jaren in Heidelberg komt in de eerste plaats zijn passie voor roeien naar voren. In brieven uit die tijd aan Margarete Weber schrijft hij meermaals over de moeilijkheden die gepaard gaan met manoeuvreren ‘in een twee’ bij hoogwater op de Neckar.22 Uit die brieven valt veel op te maken over de kijk op de wereld en het leven van alledag in die jaren. Ze vertellen van een comfortabele, ongedwongen jeugd, alledaagse ervaringen van een scholier, roeien en fietsen, concert- en theaterbezoek. We krijgen ook iets mee van de wijze waarop Speer zijn schooltijd getypeerd wilde zien. Toen hij in juni 1922 een tweezijdige liesbreuk opliep en geopereerd moest worden, beschreef hij uitvoerig zijn pogingen om de herstelperiode zo lang mogelijk te rekken. Hij kreeg aanvankelijk dispensatie voor gymnastiek en sport, maar dat was slechts voor het eerste trimester. Toen hij zich daarna nog altijd niet meldde, zou de directeur hebben gedreigd met de schoolgevangenis. Daarop zou Speer zich hebben gewend tot ‘een grote autoriteit, professor Hirschel’. Die zou begrip hebben getoond en hem (‘zonder mij te hebben onderzocht’) het gewenste doktersbriefje hebben gegeven.23 Die kleine anekdote is een voorbeeld van het plezier dat Speer erin had om zaken in zijn eigen voordeel te ‘organiseren’.

Zijn kinderen heeft hij later verteld over het begin van de relatie met Margarete Weber. Daarbij schemert dezelfde merkwaardige onbeholpenheid door als bij zijn andere pogingen om over gevoelens te spreken of te schrijven. Hij zou ‘nog net niet zeventien jaar’ oud zijn geweest toen hij twee meisjes [Margarete en een vriendin, mb][3] zou hebben leren kennen die zich ‘zelfverzekerd en ongenaakbaar naar school’ begaven.24 ‘Al spoedig liepen we dat stukje samen op, en die kleine dagelijkse wandeling (...) is inmiddels een zeer lang pad van dertig jaar geworden. Als ik maar niet zo bang voor meisjes was geweest.’ Kort daarop zou hij Margarete, onder het voorwendsel haar neef te bezoeken, in het huis van zijn latere schoonouders hebben ontmoet. Samen maakten ze dan uitstapjes, bijvoorbeeld naar de schouwburg in Mannheim.25 ‘Stel je mijn geluk eens voor wanneer ik haar in de pauze een doos bonbons kon geven, of de zoete spanning van die zeldzame momenten waarop ze mijn hand vastpakte, in de ban van de opwinding van het drama dat zich voor ons ontvouwde.’26 Margarete zou zich ‘terughoudend’ hebben opgesteld,27 hijzelf was ‘onhandig’. ‘Waarom nam ik niet gewoon dansles? Dan zou alles zich hebben ontwikkeld binnen de nu eenmaal sinds generaties voorgeschreven kaders. Ik had een hekel aan dansen, wat te maken had met mijn afkeer van de feestjes bij ons thuis.’28 Deze formulering uit 1973 getuigt van een naderhand aangepaste verklaring. In werkelijkheid probeerde hij namelijk in 1922 privéles te regelen, totdat hij Margarete eind november eindelijk kon berichten over zijn eerste dansles:29 ‘Je vindt dat ik met je nicht moet oefenen. Die gedachte is ook al bij me opgekomen, maar volgens mij zou het toch het mooiste zijn als jij de eerste bent die met me danst.’30 Tegenover zijn kinderen beschreef hij het zo: ‘Maar hoe langer ik met mijn bewonderde in contact was, hoe krachtiger mijn wil werd. Ze gaf me geen zichtbaar teken van haar genegenheid, maar toch voelde ik me innig met haar verbonden.’31

Het echtpaar Speer sprak tegenover Sereny opvallend zakelijk over de totstandkoming van hun relatie. ‘Hij werd verliefd,’ zou Margarete Speer hebben gezegd: ‘Ik was eerst alleen maar nieuwsgierig. Later ben ik ook – langzaam – van hem gaan houden.’32

Friedrich Weber, de vader van Margarete, was weliswaar lang niet zo rijk als de ouders van Speer, maar als zelfstandig ambachtsman met verscheidene werknemers en in die jaren gemeenteraadslid van Heidelberg, behoorde hij beslist tot de dragende leden van de Heidelbergse burgerij. De familie Weber leidde het alledaagse leven van nijvere werkers, dat Speer naar eigen zeggen juist vanwege het verschil met zijn ouderlijk huis aantrok.

De weerstand tegen zijn relatie met Margarete Weber die hij van beide ouderparen ondervond heeft Speer naderhand heel dramatisch beschreven. Dat is allemaal nogal overdreven. Het klopt wel dat de ouders van Margarete hun dochter in 1922 voor een jaar naar het meisjespensionaat in Freiburg stuurden. Maar dat dat een doelbewuste scheiding van Albert Speer moest bewerkstelligen lijkt weinig aannemelijk, want Speer bleef gedurende dat jaar in Freiburg in een gemoedelijke sfeer bij Margaretes ouders over de vloer komen. Op dat moment begint ook hun correspondentie; de eerste brief dateert van 6 mei 1922.33 De brieven zijn geschreven met het besef dat de directrice van de kostschool haar keurende blik over de regels zou laten gaan voordat de geadresseerde ze zou lezen.34 Het contact werd dus bemoeilijkt, maar niet afgebroken. Er zijn geen signalen overgeleverd van tegenwerking door vader en moeder Weber.

De in de brieven meermaals beschreven houding van Margaretes familie is welwillend, getuigt van hartelijkheid en wordt gekenmerkt, vooral wat Speers toekomstige schoonmoeder betreft, door instemming met de gang van zaken. Het is nauwelijks aan te nemen dat Speer niet met een paar opmerkingen zou hebben gerept van eventueel verzet. In zijn beschrijvingen van huize Weber in die tijd is daarvan niets te merken; veeleer geeft hij daarin blijk van genegenheid jegens de familie van zijn toekomstige vrouw. Ook later zou de band met de Webers gemoedelijk en warm blijven.

Ook de ouders van Speer zouden van hun kant met grote heftigheid hebben geprobeerd een stokje te steken voor de relatie met Margarete; terugblikkend komt dat geregeld weer aan de orde. Vooral het aanvankelijke misnoegen van Speers moeder tegen de relatie komt herhaaldelijk ter sprake.35 Speer vertelde zijn gezin later hoe hij had gelogen tegen zijn vader om geld te krijgen voor een trip naar Margarete: ‘Om de reis naar het pensionaat in Freiburg te bekostigen had ik mijn vader verteld dat we een schooluitstapje naar het Städelschen Kunstinstitut in Frankfurt zouden maken. Bereidwillig gaf hij me het daarvoor benodigde bedrag. In de trein bestudeerde ik in een reisgids alles wat interessant is in het Städel Museum om te zijn voorbereid op vragen van mijn vader, die veel verstand had van kunst. Het was mijn eerste bezoek aan het Freiburgse pensionaat en natuurlijk moest conform de toen geldende fatsoensnormen een [over de toestand geïnformeerd, mb] familielid aanwezig zijn om toestemming te krijgen mij met mijn vriendin buiten het pensionaat te begeven. We maakten een wandeling door de buitenwijken van Freiburg tot aan een restaurant, waar ik haar trakteerde op koffie en taart.’36

Toch lijkt ook het verzet van de ouders van Speer, zeker wat de omvang ervan betreft, nogal overdreven te zijn voorgesteld, want verstrekkende gevolgen waren er niet. Albert Speer en Margarete Weber werden een paar en bleven dat tot Speers dood. Na het huwelijk zou Albert voortaan uit het familievermogen worden gefinancierd. De ouders behandelden hun zoon even gul als voorheen en ten gunste van hem brachten ze begin augustus 1930 ook een deel van hun vermogen onder in een stichting – Stiftung Tremonia – in Liechtenstein.37 De oudere broer Hermann beklaagde zich later zelfs dat de statuten ervan Albert ‘een bijna dictatoriale rol’ zouden hebben bezorgd.38 Voor het overige laat de overlevering er geen twijfel over bestaan dat Speer ongeacht zijn beslissingen altijd kon rekenen op de ondersteuning van het ouderlijk huis. Juist in de moeilijke jaren tussen het einde van de oorlog in 1918 en de hyperinflatie van 1923 zijn de borging van welvaart, degelijk financieel beheer en vermogensaanwas vooral voor zijn vader dé centrale aandachtspunten.

De brieven aan Margarete Weber zijn voor die tijd gebruikelijke, onschuldige pogingen tot toenadering onder toezicht. Speer heeft het over ‘schrijven over het moeilijke van brieven schrijven’ en probeert precies zoals het iemand van zijn leeftijd betaamt origineel te zijn met een opzettelijk onbeholpen spelling39 of door varianten ten beste te geven waaruit Margarete de formulering moet kiezen die haar schikt.40

De aanhef ‘Lieve juffrouw Gretel Weber!’41 wordt in oktober 1922 ‘Lieve Gretel’: ‘Dat wij elkaar tutoyeren weet tot nu niemand in de familie Weber (behalve jouw ouders natuurlijk). Laten we voorlopig niets zeggen, als je het ermee eens bent. Dan zullen er als je thuiskomt en we elkaar plechtig begroeten, zeer verbaasde gezichten zijn te zien die me beslist de moeite waard lijken.’42

Toen al had Speer de neiging instructies te formuleren zoals die later ook hun stempel zouden drukken op zijn brieven vanuit Spandau: ‘Zo, wees heel braaf, verlies je paraplu niet, zit rechtop, vergeet je zakdoek niet als je gaat dansen of naar de schouwburg gaat, werk hard, voel je niet bezwaard als je me deze week niet antwoordt, wees goed, vroom en vlijtig, slaap lekker, word vroeg wakker en spring meteen je bed uit. Volgende week schrijf ik je weer.’43

Het schooljaar 1922-1923 waarin het paar was gescheiden was ook de periode van de aanloop naar Speers eindexamen. Terugblikkend beklemtoonde hij dat in de eerste plaats de nabijheid tot Margarete Weber hem zou hebben gemotiveerd.44 In zijn brieven koketteert hij er weliswaar graag mee dat hij geen tijd besteedde aan de voorbereidingen van de examens,45 maar zijn cijfers – het voorafgaande schooljaar had hij afgesloten met het algemene eindoordeel ‘voldoende’, met een onvoldoende voor ‘vlijt en aandacht’46 – gingen erop vooruit, vooral dankzij zijn wiskundeleraar (‘wiens officiële favoriet ik nu twee jaar ben’), zodat, zoals hij aan Margarete schreef, ‘ze me het examen niet meer ontzeggen’ kunnen.47 Speer boekte duidelijk betere resultaten dan te verwachten was op basis van zijn prestaties het jaar voordien.48

Toen eind februari 1923 de examens naderden gaf de tante van Margarete Weber hem een paar ‘regels’ van het bijgeloof mee die hij gedetailleerd opsomt om dan zo af te ronden: ‘Mijn eigen voorzorgsmaatregelen waren veel concreter. Ik liet mijn zwarte pak op mijn eigen instructies vermaken tot “examenkostuum”. In de binnennaden van de broekspijpen, onder de oksels en in de voering van het vest werden zakjes genaaid waarin ik mijn spiekbriefjes veilig kon meedragen. Het is namelijk al gebeurd dat er voor aanvang van het examen grondig wordt gecontroleerd.’ Hij vertelt verder hoe hij medeleerlingen wiskundebijles gaf en dat het examen meer weg had gehad van een collectieve onderneming van zijn klas. ‘Als je terug bent, zal ik je mijn pak, spiekbriefjes en overige verboden hulpmiddelen tonen.’49

Na het eindexamen rees de vraag welk vervolgtraject hij ambieerde. In 1953 beschreef hij de situatie zo: ‘Mijn ouders waren ingenomen met mijn diploma, de toekomstige schoonouders ook. Nu begon de reis richting studentenleven. Wat ik wilde worden was me allang helder: ik wilde wiskunde studeren. Wat ik daarmee kon beginnen was me echter nog geheel onduidelijk. (...) Mijn vader kantte zich echter met overtuigende argumenten tegen mijn voornemen en ik zou geen met logica vertrouwde wiskundige zijn geweest als ik hem niet gelijk had gegeven en had toegegeven. Na de wiskunde had ik de meeste affiniteit met het beroep van architect, waarvan ik sinds mijn vroegste jeugd al zoveel had opgesnoven. En daarom besloot ik tot grote vreugde van mijn vader de derde te worden in het geslacht van architecten. Ik was blij dat ik hem dat plezier kon doen, aangezien ik even vastbesloten was op een ander punt van mening te blijven verschillen: het stond zo goed als vast dat Margarete en ik op een dag zouden trouwen.’50

Of er tussen vader en zoon inderdaad intensief is gediscussieerd over de beroepskeuze, weten we niet. De beslissing om bouwkunde te gaan studeren bracht echter het vooruitzicht met zich mee ooit het bureau van zijn vader en diens decennialange connecties met belangrijke opdrachtgevers te kunnen overnemen. Zoals hij bij zijn vader kon zien, waren daarmee hoge inkomsten te genereren – iets waarop hij zijn hele leven zou focussen. Wat ook de doorslag mag hebben gegeven voor Speers beroepskeuze, op basis van alles wat wij weten zou hij zich voortaan vereenzelvigen met zijn vak. Tegelijkertijd moet bij de bewering van een ‘architectuurstudie als levensbepalende beslissing’ worden aangetekend dat Speer later op geen enkel moment gedwongen is geweest bepaalde functies na te streven, louter omdat die binnen zijn vakgebied vielen.51 Integendeel, het vermoeden is gerechtvaardigd dat Speer, zoals uitvoerig zal blijken uit zijn ambities en keuzes tussen 1930 en 1945, zich ook met elke andere studie een weg ‘omhoog’ zou hebben gebaand. Hitlers affiniteit met architectuur maakte de verwezenlijking van zijn ambities er slechts wat gemakkelijker op.

Studie en assistententijd

In de herfst van 1923 vangt Speer zijn studie aan in Karlsruhe. Het stelt hem allemaal algauw teleur. ‘De professoren zijn saai, de colleges zinloos en de stad is een verschrikkelijk provinciaal gat,’ klaagt hij in een brief aan Margarete: ‘Ik haat het.’52 Voor het zomersemester 1924 verhuist hij naar de technische hogeschool in München. Hier krijgt hij te maken met docenten ‘bij wie het leren leuk was’, zoals hij later aan zijn kinderen schreef.53 Ook Rudolf Wolters leert hij in deze tijd kennen en daarmee begint een levenslange band, met slechts een enkele onderbreking, die voor Speer door de jaren heen van de grootste betekenis zou worden.54

Speers herinneringen aan de tijd in München laten zich lezen als schetsen van een onbekommerd studentenleven: ‘Heel ijverig werkten we niet, maar laks waren we evenmin. We deden net genoeg om onze tentamens te halen. Daarnaast besteedden we veel tijd aan het bestuderen van kunst en de natuur. (...) Eerlijk gezegd leefde ik in die tijd vooral voor de vakanties.’55

Speers beschrijvingen van de jaren twintig – in die jaren zelf en ook terugblikkend – dragen het stempel van een hang naar de natuur, naar het ‘eenvoudige leven’ en naar zelf in te vullen vrije tijd, naar de bergen om er te wandelen en te skiën, naar rivieren en meren om er te roeien, naar afzondering met zijn vriendin in de eenzaamheid van de natuur: ‘Wij brachten vele dagen, ja zelfs weken alleen door in de bergen’.56 Die voorliefdes stroken met de ‘groene’ wortels van het nationaalsocialisme – het wijdverbreid verlangen naar het ‘zuivere’ en ‘natuurlijke’, naar de vlucht ‘weg van de muren van de grauwe steden’ – die vervolgens bij de ideologen van deze beweging bruin kleurden tot de zucht naar Blut und Boden.

Speer zei later dat hij als student maandelijks een toelage van zestien dollar van zijn ouders zou hebben gekregen.57 Van zo’n bedrag kon je in de jaren van Weimar gerieflijk leven.58 Rudolf Wolters, toch een neef van de welgestelde staalfabrikant Peter Klöckner, schrijft dat hij Speer ‘gedurende een lange periode op de twintigste van elke maand geld leende, dat hij dan de eerste weer terugbetaalde’.59 Speer genoot van de vrijheden van de rijkdom en liet, aldus Wolters, minder welgestelde medestudenten routine-studieopdrachten voor hem opknappen.60

Het vermogen aan dollars stamde uit de erfenis die zijn moeder had gekregen. In 1922 zou ‘de onderneming van de onlangs overleden grootvader’ – zoals Speer zijn kinderen in 1953 vertelde – ‘op aandringen van de broers van mijn moeder’ zijn verkocht.61 Zijn vader zou zich, gelet op de ‘economische warboel van de inflatie’, daar eerst tegen hebben verzet.62 ‘Maar toen het concern Otto Wolff met het aanbod kwam de handels- en productieonderneming te kopen voor dollars, kon mijn vader zich niet meer verzetten tegen de druk van zijn drie zwagers, en na moeizame onderhandelingen kwam er een overeenkomst tot stand die ons nog wel een paar huizen in Keulen, München en Mainz deed behouden, maar die de fabriek en de handelsonderneming voor een miljoen mark naar Otto Wolff deed overgaan. Dat miljoen bleef in de boeken staan als waardevast en omgerekend in dollars, en ook de rente werd in omgerekende koers uitbetaald.’ Daarmee kon de familie ‘midden in de nu beginnende inflatie (...) weer in grote stijl’ leven – met ‘weer’ bedoelt hij ‘verder’.63

In het zomersemester van 1925 slaagde Speer voor zijn toelatingsexamen en verhuisde in de herfst naar de technische hogeschool in Berlijn-Charlottenburg. Hier deed hij veel moeite om zich in te schrijven voor de werkcolleges van Hans Poelzig, die destijds de grootste reputatie genoot. Poelzig aanvaardde echter maar een beperkt aantal studenten en daar behoorde Speer niet toe. De jonge student ging daarop eerst naar Erich Blunk en stapte wat later over naar Heinrich Tessenow.64 Wolters, die al sinds de herfst van 1924 in Berlijn was, had ook gekozen voor Tessenow, ‘de filosoof onder de architecten van zijn tijd’,65 en was enthousiast over diens vaardigheid ‘zijn studenten naar het eenvoudige, ongecompliceerde, algemene te leiden’.66 Ook Speer spreekt terugblikkend met eerbiedige bewondering over zijn leermeester. In plaats van ex cathedra te doceren, zou Tessenow tussen zijn studenten zitten. De sfeer zou ‘zeer informeel en ontspannen’ zijn geweest, een opmerkelijk verschil met de universitaire stijl in die tijd. ‘Hij sprak met ons niet alleen over architectuur, maar ook over het leven, de liefde voor de natuur, voor het landschap en ook voor het eigen land.’67

Een andere student, Carl Culemann, beschreef de sfeer die heerste tijdens de colleges als volgt: ‘Tessenow kneedt de mensen naar zijn beeld. Hij pakt ijdelheid, voorbarige zelfverzekerdheid en ook getalenteerd, maar ongebreideld speels vormgeven hard aan. Hij kraakt hen zo af dat ze vatbaar worden voor kennis en inzichten, en bouwt dan weer op. De architect zoals die dient te zijn: nauwgezet, zuiver, duidelijk en een bewuste beheerser van de vorm.’68 Culemanns notities zijn sociaalhistorisch opmerkelijk. Zoals veel van zijn medestudenten, voor wie materieel gebrek tot het leven van alledag behoorde, woonde hij ‘in de woonkazernes van het studententehuis’. Tien mark huur per maand kostte zijn hok in een ‘barakkenkamp’ van de hogeschool. Voor de autobezitter Speer kwam tien mark overeen met een volle tank benzine.

Speer en Wolters rondden hun studie in november 1927 af met een doctoraalscriptie.69 Tot het einde van zijn leven stond er ook albert speer dipl. ing. in zijn briefhoofd. Samen bezochten de twee studievrienden nu Tessenows ontwerplessen aan de kunstacademie en ook op diens architectenbureau,70 waar de twee als hulpkracht in dienst traden. Bij tijd en wijle had Tessenow in zijn praktijk wel tien van die hulpen voor zich werken. Speer begon op 15 november 1927 en bleef tot april 1929; daarna kreeg hij – in tegenstelling tot Wolters, die vanwege een tekort aan opdrachten moest gaan – het aanbod om als medewerker van Tessenow aan de hogeschool te komen werken.71 In zijn memoires formuleert Wolters nog vol verwondering hoe Speer werd voorgetrokken door hun docent: ‘Het was in zeker opzicht ook typisch voor de van de schaafbank naar hogeschooldocent opgeklommen Tessenow dat hij het al even onconventionele buitenbeentje Speer voortrok ten opzichte van andere, op grond van diploma’s en prestaties betere kandidaten.’72

Later schreef Speer aan zijn kinderen: ‘Mijn enthousiasme en toewijding zal ook mijn vereerde leermeester niet zijn ontgaan, en toen hij de assistent die aan de technische hogeschool al jaren werkcolleges voor hem verzorgde, de kans bood zich te vestigen als zelfstandig architect, viel zijn keuze op mij als diens opvolger. Mijn voorganger was ongeveer 40 jaar en ik net 23 jaar oud.73 Ik kon me erop beroemen de jongste assistent voor de werkcolleges ontwerpen te zijn. Het salaris was ook niet slecht. Driehonderd mark voor slechts drie dagen werk en daarbij ook nog eens vijf maanden betaald verlof. Dat kwam, uitgaande van normale werktijden, omgerekend neer op zo’n duizend mark per maand. Als ik dat wilde kon ik in mijn vrije tijd zelfstandig actief zijn als architect en als mijn voorgangers naast hun hoofdtaak prima boerden, waarom zou ik dan ook niet af en toe een klein project te doen krijgen?’74 Het is tekenend dat Speer de driehonderd mark die hij maandelijks op zijn rekening kreeg opwaardeert tot een ‘aangevoeld’ bedrag van duizend mark.75 De beschrijving wekt de indruk te zijn ingegeven door de wens zich tegenover zijn kinderen te profileren als iemand die altijd al succesvol naar het hoogste streefde.

Naar eigen zeggen greep hij de aanstelling als assistent aan om de al jarenlange relatie met Margarete Weber met een huwelijk te bekrachtigen. Het is niet duidelijk sinds wanneer de twee samenwoonden; vermoedelijk was Margarete geregeld in Berlijn sinds Speer er studeerde. De twee trouwden op 28 augustus 1928 in een kapel van de Kaiser-Wilhelm-Gedächtniskirche – op dat moment was Speer echter nog hulp op het bureau van Tessenow en was er nog geen sprake van een aanstaande benoeming als hogeschoolmedewerker.76 Uitgenodigd voor de huwelijksplechtigheid waren de ouders van Margarete evenals haar neef Fritz, met wie zij sinds de jaren in Heidelberg door gezamenlijk theater- en concertbezoek een nauwe band hadden. De ouders van Speer kregen een telegram: ‘We zijn getrouwd, Albert en Gretel’.77

De huwelijksreis met vouwboten begon de dag daarop bij het scheepvaartkanaal Berlin-Spandau. Margarete Speer voer in de eenzitter; Albert Speer ‘vanwege alle bagage’ in de tweepersoonsboot. ‘Destijds wisten nog niet veel Zuid-Duitsers hoe mooi de Havel met zijn oude dennen is, hoe blauw en verlaten de meren van Mecklenburg zijn. Dat was de geknipte omgeving voor ons, een plek waar we eindelijk alleen met ons tweeën konden zijn,’ schreef Speer later. Drie weken zouden ze onderweg zijn geweest: ‘Altijd met de boot en, behalve op de verjaardag van jullie moeder, altijd overnachtend in de tent. De ene dag was nog mooier dan andere.’78 Vervolgens bezocht het paar Heidelberg en ontmoetten ze ook Speers ouders voor een paar uur.79

[1] Voor de vertaling van citaten uit Erinnerungen heeft de vertaler dankbaar gebruikgemaakt van de recente Nederlandse vertaling van dat werk: Albert Speer. De Derde Rijk-dagboeken (vert. R.D. Dalman), Meulenhoff, 2015.

[2] Het merendeel van de citaten uit de Speerbiografie van Gitta Sereny is ontleend aan de Nederlandse vertaling ervan: Albert Speer. Verstrikt in de waarheid (vert. Jan Sepp en Hans van Andel), Uitgeverij Balans, 1995.

[3] Nvdv: in zijn ogen wenselijke verhelderingen in citaten plaatst de auteur tussen vierkante haken met de toevoeging ‘mb’ (Magnus Brechtken).

De keuze voor het nationaalsocialisme

We hebben samen de macht veroverd en we zullen ook samen de macht gebruiken.

Joseph Goebbels, 19331

Op 4 december 1930 sprak Adolf Hitler ter gelegenheid van de verkiezingen op de Berlijnse hogescholen in het Hasenheidepark in de Berlijnse wijk Neukölln.2 Meer dan vijfduizend studenten, aangevuld met professoren, medewerkers en ander personeel van de hogescholen, waren present. Honderden mensen, zo schreven de kranten, moesten worden teleurgesteld omdat de zaal van Neue Welt, een van de grootste van de hoofdstad, de toestroom onmogelijk aankon. De rijen stoelen waren tot de laatste plaats gevuld. Ergens in die mensenmassa zat ook Albert Speer.

Speer heeft dit optreden van Hitler terugblikkend beschreven als een openbaring, een bekeringsmoment. ‘Hitler verscheen, door zijn talrijke aanhangers onder de studenten stormachtig begroet. Deze geestdrift alleen al maakte op mij grote indruk. Maar ook zijn optreden was voor mij een verrassing. Van de aanplakbiljetten en de karikaturen kende ik hem in het uniformhemd met schouderriemen, met de hakenkruisband om de arm en een wilde hoeveelheid haar voor het voorhoofd. Hier echter trad hij op in een correct zittend blauw pak, demonstratief gaf hij blijk van fatsoenlijke manieren en alles onderstreepte de indruk van verstandige ingetogenheid. Later heb ik geleerd dat hij bijzonder goed – bewust of intuïtief – de kunst verstond zich aan zijn omgeving aan te passen.’3 Afgezien van het feit dat deze beschrijving stilistisch eerder uit de koker van Joachim Fest dan van Albert Speer lijkt te komen, ligt het bezoek aan deze manifestatie geheel in de lijn van Speers al maanden zichtbare engagement voor de nsdap.

De Amerikaanse journalist Louis Lochner was begin dat jaar getuige van een soortgelijke rede van Hitler voor Berlijnse studenten: ‘Mijn eerste indruk van hem was die van een volleerde toneelspeler. Toen de filmcamera’s op hem werden gericht, deed hij alsof hij dat niet in de gaten had. Ernstig was hij in gesprek met Rudolf Hess die naast hem zat, waarna hij, terwijl de camera’s nog altijd draaiden, begon te schrijven alsof hij aan een onderdeel van zijn toespraak werkte. Het was goed gespeeld. (...) Ik keek om me heen en zag dat zijn jonge aanhangers volledig in de ban waren. Hijzelf leek in trance. (...) Het was alsof zijn ogen iedereen hypnotiseerden die hij aankeek, al liet zijn blik mijzelf onberoerd. Ik verliet de manifestatie vol verwondering over het feit dat een man, wiens taalgebruik zeker niet foutloos was, iemand die schold, tierde en stampvoette, zo’n indruk kon maken op jonge intellectuelen. Uitgerekend zij, dacht ik, zouden toch de duidelijke scheuren en gaten in zijn logica moeten herkennen. Want hoewel hij krijgsgeweld in het algemeen veroordeelt, roept hij de jeugd toch op zich voor te bereiden op de onvermijdelijke oorlog tegen Duitslands onderdrukkers.’4

Het zou misleidend zijn zich Hitler, op basis van de in films en documentaires met dramaturgische bedoelingen gekozen fragmenten, voor te stellen als een brulaap die uren achtereen op een podium staat te vloeken en tieren. Hij bouwde zijn redevoeringen retorisch vaardig op en de grote mond die hij opzette en de felle uitvallen die Lochner beschrijft maakten deel uit van een ingestudeerde acteertechniek die Hitler gericht toepaste; ze duidden er heus niet op dat hij zijn zelfbeheersing verloor. Hitlers politieke instinct en de vaardigheid zich in te stellen op zeer uiteenlopende toehoorders, was zoals bekend een van de sleutels voor de waardering en het gejuich die zijn optredens hem opleverden. Of het nu ging om fabrieksarbeiders of industriëlen, om kunstenaars of – zoals hier – jonge academici, Hitler appelleerde aan gemeenschappelijke nationalistische sentimenten en bediende zich daarbij van een toon die hem geloofwaardig en authentiek deed overkomen.

Op die decemberavond in het Hasenheidepark zette Hitler, zoals hij al jarenlang deed, zijn ideeën uiteen over de nationale en raciale saamhorigheid en over de concurrentie met andere volkeren.5 Hij beweerde dat het landsbestuur sinds twaalf jaar in handen was van ‘minderwaardigen’ en voorspelde de overwinning van ‘nieuwe heroïsche ideeën’ – ‘De besten zullen komen en zullen het volk samenketenen’. Hitler schetste, aldus de Völkischer Beobachter, ‘het grandioze beeld van deze beste krachten van ons volk, die zich nu al in de partij hebben verenigd en die zich bij de sa en ss opofferen in de strijd’.6 Kijken we naar de consequenties die Speer eruit trekt, dan is de kern van zijn bekeringsmoment het feit dat hij blijkbaar tot die ‘besten’ wilde behoren, deel wilde uitmaken van die elitebeweging, zoals honderdduizenden andere Duitsers van zijn generatie.

Nog decennia later beweerde Speer dat hij zich vooral het gevoel herinnerde na Hitlers rede alleen te moeten zijn. ‘Ik had onze kleine auto in de buurt geparkeerd; op weg daarheen was de straat vol mensen (...) Mijn hoofd liep om. Ik ging in de auto zitten en reed de stad uit, het bos in. En daar maakte ik een lange wandeling.’7

Bij zijn latere researchwerk, toen hij voor Erinnerungen de toespraak nalas, zou hem het woord ‘minderwaardigen’ zijn opgevallen. Men moest zich, zei hij tegen Gitta Sereny, ‘de opwinding in die zaal en die toespraak van Hitler’ voorstellen. ‘Denkt u nu werkelijk dat één woord – als ik dat woord al had opgemerkt, wat ik kennelijk niet heb gedaan – verschil had gemaakt?’8 Het is vreemd dat die rechtvaardiging tot nog toe nauwelijks nader is bekeken. Het is de moeite dat nog eens goed na te gaan. Want Hitler stak een hele preek af en Speer hoorde die avond heel wat meer dan één enkel aanstootgevend woord.9

Wat hoorde Speer die avond nog meer? Om te beginnen waren dat de gebruikelijke geloofsartikelen die Hitler liet doorgaan voor eeuwige waarheden. Kreten in de trant van: ‘Natuurnoodwendig moet het idealisme (...) het materialisme wel overwinnen.’10 Hitler ging tekeer tegen het ‘verkalkte maatschappelijk bestel’, waarin mensen met ‘de diepste innerlijke waarden’, die zelfs onder spartakisten te vinden zouden zijn, ‘door het ondermensdom worden gekoeioneerd’. Het begrip ‘ondermensdom’ stond hier voor de communistische leiding, maar kon moeiteloos worden uitgebreid naar de democratische samenleving die dat allemaal liet gebeuren.

Het was onmiskenbaar dat Hitler zijn toehoorders voorbereidde op strijd en oorlog: ‘Ons volk moet met inzet van al zijn krachten de confrontatie met de volkeren aangaan, want niet met de beste economische theorie en goede waren laat een volk zich gelden, maar alleen wanneer het de oppermachtige inzet van het eigen leven in de waagschaal kan werpen. Op het laatst heeft nog altijd het zwaard de doorslag gegeven. En daartoe moeten we de wonden in het volkslichaam helen’.11 Dat was de fantasie van de homogene völkische rassenstaat die Hitler al in Mein Kampf had geformuleerd. Het was tegelijkertijd een oproep tot uitsluiting; wie niet beantwoordde aan het profiel van het ‘eigen ras’ stond immers voor de ‘wonden in het volkslichaam’. Alles draaide om de vereniging van de ‘arische’ mensen van Midden-Europa tot de strijdvaardige, zichzelf met geweld ‘verwerende’ volksgemeenschap – ook die gedachte was al in Mein Kampf te lezen. Hitler sprak verder van de ‘eeuwige band van de gemeenschappelijkheid van ons bloed’, en riep de vijfduizend studenten en academici in de zaal op een einde te maken aan de ‘mede aan de bourgeoisie te wijten kloof die ons volk verdeelt’ en zich te scharen achter de nationale rassenleer. Dat was een niet mis te verstane boodschap.

Welke toon overheerste bij de bijeenkomst is wel af te leiden aan de woordkeus waarmee Der Angriff verslag deed. Volgens die reportage zouden Hitler en zijn ‘volksbeweging’ ‘vermorzelend’ over de ‘ontbindingsproducten van een vermolmd, ineenstortend systeem’ zijn gewalst, tegelijkertijd zou het gejuich ‘van orkaankracht’ zijn geweest, had er een ‘oneindig aanhoudend “Heil!”’ geklonken, en ook ‘één enkele juichkreet uit vijfduizend jonge kelen’.12

Om de sfeer te illustreren die Speer mogelijk heeft meegemaakt en waarin hij misschien zelf heeft meegejuicht, is het nuttig even te kijken naar degenen die dit enthousiasme niet deelden. Via de acteur Emil Jannings kreeg de Duitse schrijver Carl Zuckmayer in april 1932 vier kaartjes voor een nsdap-bijeenkomst in het kader van de rijkspresidentsverkiezingen in het Sportpalast. Naast zijn echtgenote nodigde Zuckmayer ook zijn uitgever Gottfried Bermann en diens vrouw Brigitte Fischer uit. Bermann en de familie van de uitgever Samuel Fischer vertegenwoordigden bij uitstek alles wat de nationaalsocialisten bestreden: open denken en een vrije literatuur, een democratische instelling, het voorstaan van de republiek; daarenboven telden ze naar nazimaatstaven tot het ‘Joodse ras’.

Pas bij aankomst merkten de vier waarin ze verzeild waren geraakt. Met de vipkaarten van Jannings begeleidden sa’ers hen naar de zesde rij van voren. Omgeven door duizenden jubelende ns-aanhangers werden ze op hun plaatsen nabij de tribune snel herkend (‘Daar zit Zuckmayer van Ullstein!’). Zuckmayer zelf heeft de scène als volgt beschreven: ‘Iedereen stond op en terwijl de compagnieën met hakenkruisvaandels langzaam voorbijmarcheerden, zong de gehele, vele duizenden koppen tellende menigte het Horst Wessellied, iedereen staand en met hoog opgeheven rechterarm de Hitlergroet brengend. De volledige reusachtige massa, iedereen behalve wij vieren.’13 Bermann vervolgt: ‘Als blikken hadden kunnen doden, hadden we allang ontzield onder onze stoelen gelegen. Als vanuit een witheet blok staal stroomde de haat, vooral die van de vrouwen om ons heen, ons bijna fysiek voelbaar tegemoet’; tegen het einde slaagden ze er met het nodige geluk in toestromende sa’ers te ontlopen.14 De ironie van de geschiedenis wil dat Zuckmayer in de jaren zeventig tot de opvallendste ondersteuners van Speer zou behoren.

We weten niet waarover Speer nadacht toen hij in de uren na de ‘openbaring’ zijn lange wandeling ondernam. Hitler had zijn racistische ideologie en de consequenties ervan uitvoerig en ondubbelzinnig uiteengezet. Wie de uitlatingen van de nazileider tijdens de ontelbare openbare optredens erop naleest zal constateren dat Speer op 4 december 1930 precies hoorde wat Hitler al jaren verkondigde en in Mein Kampf te boek had gesteld. Geen verrassingen, geen buitengewone stellingen. Kennelijk sloten Hitlers standpunten aan bij Speers al langer gekoesterde en actief nagejaagde denkbeelden.

De geschiedenis van het ‘bekeringsmoment’ in december 1930 die biografen van Speer tot vandaag blijven optekenen, is een sterk overtrokken verzinsel – niet alleen wat betreft de literaire enscenering en effecten, maar vooral ook omdat Speer op dat ogenblik al lid was van een nationaalsocialistische organisatie en na de verkiezingen in september zijn eerste opdracht van de partij had gekregen. Het contact met de nsdap had hij dus al eerder gelegd en bovendien had hij zelfs al voor de partij gewerkt (‘natuurlijk zonder honorarium’).15

In Erinnerungen beschrijft Speer die elementen echter pas ná het hoofdstuk over Hitlers toespraak in december.16 Dan vermeldt hij lid te zijn geworden ‘van de net opgerichte vereniging van autobestuurders der partij’ (‘nskk’).17 Als hij spreekt van ‘net opgericht’ en over ‘vereniging van autobestuurders der partij’, dan verwijst hij onmiskenbaar naar de nationaalsocialistische automobielclub (nsak) en hebben we het over het voorjaar van 1930.18 Speer schrijft: ‘En omdat het een nieuwe organisatie was, werd ik tegelijkertijd leider van de sectie Wannsee, onze woonplaats’. Als Speer naar eigen zeggen én de enige autobezitter was én leider van de nieuwe plaatselijke organisatie werd, dan is het aannemelijk dat dit ergens vanaf de lente of zomer van 1930 speelde. Dat strookt ook met het feit dat hij op dezelfde plek spreekt van het ‘verkiezingsresultaat van 14 september 1930’, dat ertoe leidt dat hij bij de ‘districtsleiding West’ van Karl Hanke het aanbod zou hebben gekregen een onlangs gehuurde villa geschikt te maken ‘als toekomstig hoofdkwartier’ van de partijkring.19 Hanke (nsdap-lid nr. 102.606) kwam uit het molenwezen (Speer noemde hem lichtjes geringschattend ‘molenaarsknecht’) en was eerst leraar aan een nijverheidsschool, voordat hij zich volledig wijdde aan een carrière binnen de nsdap. Hun nauwe band begon blijkbaar in de late zomer van 1930.

Speer bezocht eerst vlijtig andere meetings. In Erinnerungen noemt hij bijvoorbeeld het bezoek aan een bijeenkomst van de ‘Kampfbund Deutscher Kultur’ waarop sprekers zijn leermeester Tessenow aanvielen.20 En ook ging hij, waarschijnlijk op 30 januari 1931, naar een manifestatie met Goebbels in het Sportpalast, waar de Berlijnse gouwleider onmiskenbaar de revolutionaire doelen van de nationaalsocialisten propageerde.21

Het bezoek aan de meeting met Goebbels heeft Speer later voorzien van een opmerkelijk verzinsel dat in de literatuur vaak wordt herhaald. Na de manifestatie, ‘toen de mensenmassa rustig door de straten wegtrok, verscheen de politie te paard, die gewelddadig op de menigte inreed, zwaaiend met de wapenstok’.22 In contemporaine documenten is geen verwijzing naar zulke dramatische taferelen te vinden. Goebbels liet zoals gebruikelijk geen gelegenheid onbenut om tegen het openbaar gezag te polemiseren, en geweld tegen nsdap-leden buitte hij geregeld propagandistisch uit. We mogen aannemen dat hij elke kans zou hebben aangegrepen om een ‘systeem’ aan de kaak te stellen dat zijn vreedzame medestanders afroste. In Goebbels’ geschriften is daarover echter niets te vinden. Slechts in één verslag spreekt hij van politieagenten. In zijn dagboeken lijkt het tegendeel eerder het geval. Goebbels is zo ingenomen met zichzelf dat hij zich amper kan inhouden wat betreft het kennelijke effect van zijn optreden (‘Stormachtige geestdrift. Spreekkoren. Dan aftocht. De massa’s in de Potsdamerstrasse als krankzinnig.’). In Goebbels’ ogen behoort de straat de zijnen al toe (‘Nooit eerder was het zo onstuimig. Dát is de kracht die volkeren bevrijdt.’23).

Speer maakt er daarentegen een persoonlijke bedreiging van: hij zou voor de meppende politiemensen hebben moeten vluchten. Het vertelsel dient ertoe de staat in diskrediet te brengen en zichzelf een morele rechtvaardiging tot verzet en ondemocratisch optreden te verschaffen: ‘Dat waren geen rechtshandhavers, dat was een gewelddadige bende. Begrijpt u, dezelfde politie die het “wettig gezag” vormde’.24 Zijn beschrijving van de episode in Erinnerungen eindigt met de aanvraag van het partijlidmaatschap, een stap die hij zo voorstelt als een soort ‘zelfverdediging’ tegen het vermeend politieoptreden.25 Hij construeert deze legende terwijl het realiter toch de politie was die de grootste moeite had om de tegenstanders van de staat, de republiek en de democratie af te houden van openbare geweldplegingen en om het geweldsmonopolie van de staat te handhaven.

Op 1 maart 1931 werd Speer als partijgenoot opgenomen met lidmaatschapsnummer 474.481.26 Bovendien trad hij gelijktijdig toe tot de sa, wat zijn besluit om zich sterk te maken voor de nationaalsocialistische beweging even krachtig benadrukt als zijn overstap – anderhalf jaar later – van de sa naar de ss, die zichzelf beschouwde als rassenelite.27 Ook sloot hij zich aan bij de ‘Kampfbund van Duitse architecten en ingenieurs (kdai)’. In 1932 telden deze ‘stoottroepen’ al tweeduizend leden; ook na de opheffing ervan in mei 1934 vormden de ex-leden van de organisatie een selecte groep ‘leiders voor de komende grote taken betreffende staat en economie’.28

Speers keuze voor het nationaalsocialisme was het resultaat van een proces dat in het jaar 1930 tastbaar werd. Als autobezitter spande hij zich al vanaf de lente of zomer in voor de beweging. En na het verkiezingssucces van de nsdap in september werkte hij voor de partij. Al maanden voor het zogenaamde bekeringsmoment dat teweeg zou zijn gebracht door Hitlers toespraak in december 1930 onderhield hij actief zijn contacten binnen de partij, met name de relatie met Karl Hanke. Aan het einde van dat jaar viel de beslissing uiteindelijk ook partijlid te worden. Kennelijk zag de gegoede burgerjongen sinds dat jaar de nazibeweging als de sleutel voor zijn verdere levensloop.

Speer heeft later alles in het werk gesteld om zijn toenmalige engagement te bagatelliseren, om zijn inzet als onbeduidend en op de een of andere manier futiel voor te stellen. Het tegendeel is plausibeler: Speer was geheel en al geëngageerd, een partijlid dat tijd, middelen en – denk aan de beschrijving van de woedende tegenstanders – zelfs de eigen gezondheid riskeerde om de boodschap van de ‘Führer’ te verkondigen, de boodschap van de rassenstaat, die zich moest wapenen voor de strijd der volkeren. Het zou een onderschatting van Speers intelligentie zijn aan te nemen dat hij niet hoorde en begreep wat Hitler zei. Tegelijkertijd is het navrant dat Speer na de oorlog probeerde zijn lezers en toehoorders wijs te maken dat hij wél zo naïef zou zijn geweest. Speer was niet naïef. Hij wist wat hij deed, en hij deed dat, zoals men destijds zei, ‘met nationaalsocialistisch idealisme’. Speer werkte mee aan de verovering van de macht om er als nationaalsocialist zelf in te delen. Vandaar ook dat zijn betrekking als assistent aan de hogeschool niet meer voor hem leek te volstaan.

Actief in Mannheim en Berlijn

Driekwart jaar na zijn toetreding tot de partij, aan het einde van het wintersemester 1931-1932, staakte Speer zijn werkzaamheden bij Tessenow.29 Aan die periode houdt hij echter veel contacten over. De architectuurhistoricus Werner Durth heeft beschreven hoe vriendschappen hem ‘spoedig niet alleen met Wolters en Tamms, maar ook met Otto Apel, Hans Peter Klinke en Willi Schelkes’ verbonden, ‘die in Berlijn na 1933 de harde kern van de groep architecten rond Speer zouden vormen’.30

Speer gaf daarmee vrijwillig een positie op die zijn studiegenoten als het opperste geluk zouden hebben beschouwd. Rudolf Wolters heeft vaak de existentiële uitdagingen beschreven waarmee hun generatie destijds kampte: jongelui ‘die na hun vaktechnische opleiding tussen 1927 en 1930 geen mogelijkheid vonden hun vaardigheden in de praktijk te brengen. Het ontbrak niet alleen aan grote projecten; er waren ook almaar minder kleine opdrachten’, schreef hij in 1943 terugblikkend. Hijzelf had zich gedwongen gezien als architect zijn geluk te beproeven in Siberië. Speers assistentschap daarentegen bood hem het fundament voor een verdere universitaire loopbaan, gecombineerd met inkomsten uit zijn privépraktijk. In een hagiografie uit 1943 verklaarde Wolters dat Speer zich destijds ‘volledig aan het nationaalsocialisme gewijd’ zou hebben. ‘Zijn rotsvaste geloof in de overwinning van de beweging deed hem uitgroeien tot de trouwe “man van het volk” en later tot een van de nauwste medewerkers van de Führer.’31 Die propagandistische formules uit de oorlogsjaren publiceerde Wolters als medewerker van Speer en geheel conform diens wensen. Wat er ook in propagandistische zin aan overdreven mag zijn, het was het beeld dat Speer tot 1945 van zichzelf had en wilde uitdragen.

Dat de inzet voor de nsdap en zijn ambitie via die weg carrière te maken destijds zijn voornaamste drijfveren waren, verhult Speer in interviews na 1945 met het verhaal dat hij ontslag zou hebben genomen bij Tessenow omdat de regering-Brüning de lonen verlaagde.32 Tegenover zijn kinderen pochte hij echter, zoals gezegd, op de goede verdiensten.

In het begin verdiende Speer als assistent 300 rijksmark per maand, waar nog een woonkostenbijdrage van minstens 55 rm bijkwam. In 1931 steeg zijn salaris tot 325 rm per maand plus woonbijdrage. Dat was zijn inkomen op het moment van het ontslag. Na de noodverordening die Heinrich Brüning op 8 december 1931 afkondigde en die per 1 januari 1932 een korting zou betekenen van negen procent op het loon van werknemers en ambtenaren,33 zou Speer dus nog altijd 295,75 rm plus woontoelage ontvangen. Een jaar later was hij automatisch in een hogere salarisschaal gekomen. Het is niet bekend wanneer Speer zijn laatste salaris van de hogeschool ontving, maar dat moet in de eerste maanden van 1932 zijn geweest.34 Concreet daalde zijn loon vanaf januari 1932 dus met 29,25 rm – ook gelet op zijn vermogen nauwelijks vermeldenswaardig. Zijn ouders bezaten niet alleen een aanzienlijk vastgoed- en effectenvermogen in Duitsland, maar hadden intussen ook de al genoemde Stiftung Tremonia opgezet om ‘de zoons voor mogelijke armoede (...) te behoeden’ – het ingelegde kapitaal bedroeg 650.000 Zwitserse franc,35 wat neerkwam op zo’n 529.000 rm.36 Zelfs conservatief geschat overtroffen de rente-inkomsten uit dat vermogen zijn Berlijnse salaris.37

Objectief gezien was er dus geen financiële reden om zijn loopbaan aan de hogeschool op te geven en zich toe te leggen op een carrière binnen het nationaalsocialisme. Speer had kunnen blijven en een professoraat kunnen nastreven dat hem uitzicht zou hebben geboden op een aanzienlijk inkomen.38 Hij was pienter en berekenend genoeg om die mogelijkheden te zien. Zijn onafhankelijkheid bood hem de gelegenheid in plaats daarvan te kiezen voor zelfstandigheid en voor een toekomst bij de nationaalsocialisten.39

Uit de maanden tussen begin 1932, het einde van zijn assistentschap, en juli 1932, toen Speer zich voor de nsdap inzette tijdens de verkiezingsstrijd in Berlijn, zijn nauwelijks bronnen overgeleverd. Speer zelf heeft over die tijd steeds in vage en algemene bewoordingen gesproken. We weten wel dat hij in het voorjaar van 1932 officieel naar Mannheim trok.40 Daar beheerde hij het vastgoed van zijn vader en opende hij een architectenbureau dat ook een paar kleine opdrachten kreeg. Voor 150 rijksmark per maand41 veroorloofde hij zich een medewerker, Willi Schelkes.42 Hoe vervuld Speer was van de antisemitische geest van die tijd en van zijn partij, illustreert een opmerking tegenover Tessenow. Speer had in Mannheim de opdracht gekregen een winkel te verbouwen en zei tegen zijn oude leermeester over zijn opdrachtgever: ‘Het is natuurlijk een Jood, maar omdat hij al voor 1914 is geïmmigreerd meent hij zich als een aristocraat te moeten gedragen.’43

Tegelijkertijd hield Speer nauw contact met Berlijn. Via zijn goede vriend Karl Hanke, sinds april 1932 persoonlijke adjudant van Goebbels en verkozen in het Pruisische parlement, kreeg hij in deze tijd van de partij de opdracht voor de verbouwing van het districtsbureau in de Beymestrasse in de Berlijnse wijk Steglitz. Wanneer dat project precies gereed is gekomen is niet bekend. Het is nauwelijks aan te nemen dat Speer die verbouwing volledig vanuit Mannheim coördineerde. Zijn parallelle activiteiten in Berlijn en Mannheim duiden er veeleer op dat hij geregeld in de hoofdstad was en daar waarschijnlijk zelfs een tweede woonadres had.

In Erinnerungen vertelt hij dat hij met zijn vrouw naar Berlijn zou zijn gereden ‘toen de voorbereidingen voor de verkiezingen van 31 juli 1932 begonnen’. De verkiezingsdatum stond sinds 6 juni 1932 vast.44 Speer is vermoedelijk dus in de eerste helft van juni 1932 voor langere tijd naar Berlijn teruggekeerd.45 De ‘aanhoudende uitzichtloosheid in zijn beroep’ zou zijn politieke belangstelling, schrijft Speer in Erinnerungen, sterk hebben doen toenemen en hij wilde zijn ‘aandeel leveren in Hitlers verkiezingsoverwinning’.46 Hier komen twee verweven grondmotieven tot uitdrukking die ook in de latere jaren zijn pijlsnelle carrière zouden bepalen: het engagement voor de nationaalsocialistische zaak en het streven zichzelf langs die weg de beste kansen op professionele ontplooiing en persoonlijke verrijking te bezorgen. Mannheim, zoveel was Speer na enkele maanden in het voorjaar van 1932 wel duidelijk, was daarvoor niet de juiste plaats. Hij moest dicht bij de macht zien te komen. En dat betekende dicht bij Hitler.

Daarbij profiteerde hij van twee elementen die hem onderscheidden van anderen: Speer was onafhankelijk en als een van de weinige autobezitters had hij de verkiezingscampagne een centraal instrument te bieden. Hoe dat hem voor het eerst tenminste ook geografisch in de nabijheid van Hitler bracht, beschrijft hij in Erinnerungen.

Op 27 juli 1932 wachtte Speer op het vliegveld Berlijn-Staaken om Hitler, die uit Eberswalde kwam, te escorteren naar het ‘stadion in Brandenburg’. ‘De auto’s [voor Hitler] kwamen. Ik ging met mijn koerier in mijn knetterende sportwagen zitten en reed met de hoogste snelheid een paar minuten vooruit op Hitlers colonne. In Brandenburg waren de trottoirs in de buurt van het stadion bezet door sociaaldemocraten en communisten en wij moesten – mijn begeleider droeg het partijuniform – een geagiteerde rij mensen passeren. Toen enkele minuten later Hitler met zijn gevolg arriveerde, veranderde de menigte in een tierende en woedende massa die de rijweg opdrong. In heel traag tempo moest de auto zich een weg banen. Hitler stond rechtop naast de chauffeur. Ik had toen veel bewondering voor zijn moed en ik heb dat ook nu nog (...). Met mijn auto bleef ik buiten het stadion wachten (...). Hitler sprak die dag nog op een derde bijeenkomst in het Berlijnse stadion (...). De menigte had al urenlang geduldig gewacht, opnieuw was Hitler veel te laat. Mijn melding aan Hanke dat hij nu zo meteen zou komen, werd direct via de luidsprekers doorgegeven. Een storm van bijval brak los – de eerste en enige die ik zelf ooit heb veroorzaakt.’47

Later heeft Speer steeds verteld dat hij de donderdag voor de verkiezingen met zijn vrouw naar de meren in Oost-Pruisen had willen reizen. De vouwboten zouden al hebben klaargelegen toen Speer tot zijn verrassing door Hanke werd ontboden en de opdracht kreeg het gouwbureau in de Voss-Strasse 11 te verbouwen. Die ‘verrassing’ is weinig plausibel en dient vooral Speers latere pogingen om te doen voorkomen dat zijn nauwe relatie met de partij louter toeval zou zijn. Hoe voltrokken de gebeurtenissen zich destijds? Op 27 juli, een woensdag, treedt Speer op als chauffeur voor de verkiezingscampagne. Iedereen ziet koortsachtig uit naar de verkiezingen op zondag, vier dagen later. Hoe dan ook, Speer is naar Berlijn gereisd om bij te dragen aan Hitlers zege. En midden in de heetste fase voorafgaand aan het beslissende moment zou hij zich hebben willen terugtrekken in de eenzaamheid van Mazurië, in plaats van tot die zondag door te vechten voor elke stem? Veel plausibeler is het dat Speer de geschiedenis om dramaturgische redenen vertelt: het toeval bezorgt de held een onverwachte buitenkans en alles is dus niet meer dan een speling van het lot – opmerkelijk genoeg draagt het betreffende hoofdstuk van Erinnerungen de titel ‘De wissels gesteld’. Omdat Speer deze mythe in zijn vertellingen geregeld herhaalde, wordt ze nog tot vrij recent klakkeloos overgenomen.

In werkelijkheid vervolgden Hanke en Speer een allang ingestudeerde samenwerking. Speer voerde als overtuigde nationaalsocialist campagne voor de machtsovername, Hanke bezorgde hem opdrachten namens de partij. Niet in de laatste plaats speelde daarbij de omstandigheid een rol dat Speer, zoals Hanke wist, zich dat engagement kon veroorloven indien de partij hem niet zou betalen.48 In de volgende maanden was het middelpunt van Speers leven dus opnieuw Berlijn, hoewel hij officieel nog bijna een vol jaar tot 15 juni 1933 in Mannheim ingeschreven bleef staan.49 Het bureau in Mannheim was dus in de eerste plaats een thuishaven om voor anker te gaan en die Speer steeds weer verliet voor politieke en zakelijke activiteiten in Berlijn. Volgens zijn medewerker Schelkes stierf het bureau in de late herfst een stille dood.50 Tussen de reis naar Berlijn voor de verkiezingen van juli 1932 en de oplevering van het gouwbureau in de Voss-Strasse 11 in de herfst, en ook in de maanden daarna, leefde Speer voorlopig van zijn familievermogen.51

Verbouwingsarchitect in dienst van de partij: Speer met zijn begunstiger Karl Hanke (rechts), de Berlijnse gouwleider Joseph Goebbels en andere partijvrienden in 1932 ter gelegenheid van de door Speer gecoördineerde verbouwing van Voss-Strasse 11, het Berlijnse gouwbureau. Zes jaar later liet Speer het huis slopen om plaats te maken voor de nieuwe rijkskanselarij. (bpk)

Bij de verkiezingen in juli gaven 13,7 miljoen mensen de nationaalsocialisten hun stem, waarmee de partij haar aandeel kon verdubbelen tot 37,3 procent en zo 230 zetels in de Rijksdag in de wacht sleepte – het beste resultaat dat de partij ooit bij vrije verkiezingen zou boeken. Hitlers kanselierschap was heel nabij. Met de verbouwing van het gouwbureau in de Voss-Strasse, die hem binnen de partij prestige bezorgde, leverde Speer een bijdrage voor de representatieve vestiging van zijn partij in het geografische centrum van de politieke macht van het Rijk; de gouwleiding hield nu immers kantoor in de directe nabijheid van de rijkskanselarij. Terugblikkend schrijft hij: ‘Goebbels zag ik zelden. De campagne voor de verkiezingen van 6 november 1932 nam hem volledig in beslag’.52 Dat wil in de eerste plaats zeggen dat Speer in de zomer van 1932 al zo vanzelfsprekend deel uitmaakte van de kring rond de Berlijnse nsdap-top dat Hanke, die in november in de Rijksdag werd verkozen, hem direct bij alles betrok en hem van opdrachten voorzag. Ook had Speer al menigmaal de vooraanstaande gouwleider van Berlijn en propagandachef van de partij ontmoet.

Een foto uit september 1932 van Speers succesvolle verbouwing van het gouwbureau nodigt uit de situatie nog eens voor de geest te halen waarin deze nationaalsocialistische revolutionairen (zoals ze zichzelf noemden) verkeerden. Speer is aan die opdracht gekomen juist omdát hij erbij hoorde toen de zelfverklaarde, toekomstige ‘elite’ zich voorbereidde op de machtsovername. Vandaar ook dat Speer in de herfst van 1932 de sa verlaat en lid wordt van de Motor-ss.53

Van het zelfbeeld waarmee de groep op de foto bezield was, getuigt Joseph Goebbels in het voorwoord van zijn juichende boek Vom Kaiserhof zur Reichskanzlei, waarin hij terugblikt op de periode van 1 januari 1932 tot 1 mei 1933. Met Hitlers machtsgreep zou niets minder dan de ‘Duitse revolutie’ zijn voltrokken die de plaats heeft ingenomen van ‘het sinds 1918 heersende en het Duitse wezen volkomen vreemde denkwereld’.54 Democratie en ‘westerse beschaving’ waren veel Duitsers inderdaad vreemd. Zelfgenoegzaam noteert Goebbels na de machtsovername: ‘Het lijkt warempel wel alsof er in Duitsland nooit vijanden van het nationaalsocialisme zijn geweest.’55 Dat was een typische plaagstoot tegen de vele opportunisten en zogeheten Märzgefallene, die nu de partij binnenstroomden. Speer behoorde daarentegen tot degenen die zich al in de periode ‘van ontberingen en van het harde en mannelijke slachtofferdom voorafgaand aan onze opmars’ hadden ingezet voor wat Goebbels bestempelt als de ‘grootste spirituele en politieke omwenteling aller eeuwen, die zich heeft voltrokken door ons en met ons’.56 ‘Ons’ – dat was naast Hitler ook het op de foto verzamelde gezelschap partijleden die zichzelf zagen als de elite van de komende nazistaat. Speer en Goebbels mochten dan meestal nog een pak en geen uniform dragen, toch was Speer een van de hunnen, iemand die vol ijver zijn bijdrage leverde aan de nationaalsocialistische revolutie tegen de democratie en de westerse beschaving – een van de vroege nationaalsocialisten wier inzet Goebbels nu loofde:57 ‘We hebben samen de macht veroverd en we zullen ook samen de macht gebruiken.’58

Deel 2
De weg omhoog
(1933-1942)

Energieke opmars

Al heel snel gaf hij [Hitler] mij volledig de vrije hand om te maken wat ik wilde.

Albert Speer, 1966 1

Zoals zoveel nationaalsocialisten die Hitlers kanselierschap euforisch begroeten, begint Speer in januari 1933 zich meteen te doen gelden in het nieuwe regime. Met evidente eerzucht en opmerkelijke ijver engageert hij zich op tal van onderling verweven gebieden, wat zijn carrière zeker niet automatisch bevordert. Speer moet zich als nationaalsocialist waarmaken; de weg omhoog is zeker geen voldongen feit. Maar hij heeft zelf voor die carrière gekozen en is nu van plan ook alle kansen aan te grijpen. In de eerste plaats wordt hij zichtbaar als de bedrijvige manager van evenementen en bouwprojecten, als iemand van wie je op aan kunt als het gaat om de representatie van het nieuwe bewind. Daarbij valt het op dat hij in de eerste twee jaar primair uit eigenbelang handelt en dan pas naam begint te maken. Tegelijkertijd ziet hij zichzelf als onderdeel van het nieuwe regime dat zich gelegitimeerd acht het staatsbestuur en zijn middelen naar zich toe te trekken. Hij treedt daarbij op als een op expansie gefocuste ondernemer, verovert een marktaandeel voor zichzelf en borgt dan het territorium van zijn eigen macht en invloed.

‘Mensen als Speer of Heydrich aanvaardden de grenzen niet die de werkelijkheid stelt,’ beklemtoont Michael Wildt terecht, ‘maar ze wilden die met nog radicalere middelen doorbreken om hun doelen te bereiken’.2 Speer was een prototype van deze ‘compromisloze generatie’ die in het nationaalsocialisme achter de façade van geüniformeerde burgerlijkheid en academische vakkundigheid haar sociaaldarwinistische en demonstratief anti-emotionele houding uitleefde. Carrièrezucht, machtsbewustzijn en streven naar persoonlijke verrijking gingen bij deze mensen vaak hand in hand. Dat dit verband hield met de nationaalsocialistische ideologie van de rassenstrijd is geen toeval, maar vindt zijn oorsprong in simpele berekening.3 Bij Speer is de hang naar machtsvergroting, autocratisch bestuur en geld vergaren het centrale basispatroon van zijn karakter: die hang bepaalt zijn optreden tot 1945 en zal hem ook zijn verdere leven voortdrijven.

De eerste opdrachten na de verovering van de macht kreeg Speer opnieuw via Karl Hanke en Joseph Goebbels. Na de verkiezingen van 5 maart 1933 opgeklommen tot het ambt van rijksminister van Volksvoorlichting en Propaganda, stileerde de laatste de overwinning tot het aanbreken van een nieuwe tijd. In dat licht beschreef hij de bezichtiging van zijn nieuwe dienstgebouw, het Leopold-Palais op de Wilhelmplatz, op 11 maart 1933 als volgt: ‘Een onderzoek naar de mogelijkheden te werken in mijn nieuwe huis (...) valt zeer onbevredigend uit. Om te beginnen moeten metselaars en schoonmakers deze kamer onder handen nemen; die moeten het stucwerk van de muren kappen, de zware, muffe en mottige fluwelen gordijnen van de roeden trekken zodat er weer eens zon door de ramen schijnt. In dit schemerdonker kan ik niet werken. Licht en schoon moet het zijn en zuivere en strakke lijnen wil ik om mij heen zien. (...) En zoals er flink moet worden opgeruimd in de kamers, zo moet er ook worden opgeruimd onder de mensen hier. Lieden van gisteren kunnen niet de wegbereiders van morgen zijn.’4 Speer wordt in verband met de verbouwing niet met name genoemd. Maar het staat vast dat het hem lukte deze opdracht van twee weken – en wel via zijn betrekkingen met Hanke – binnen te halen; het resultaat heeft hij onmiddellijk onder eigen naam in een vakblad gedocumenteerd.5

Als Speer, zoals we mogen aannemen, gedurende de weken van de verbouwing in het ministerie was, heeft hij mogelijk vernomen van Goebbels’ vlijtige voorwerk met betrekking tot de zogeheten Judenboykott op 1 april 1933. Van de boycot zelf kon hij in elk geval de volgende dagen getuige zijn. Goebbels sprak demonstratief van een spirituele ‘veroveringscampagne’ die vanuit Duitsland moest overslaan naar het buitenland opdat het ‘Jodenvraagstuk’ werd opgelost ‘ten nadele van de Joden’.6

De nieuwe minister was duidelijk tevreden met Speers werk en gaf hem nu, vermoedelijk weer op aangeven van Hanke, de opdracht om op het Tempelhofer Feld het decor te verzorgen voor de manifestatie rond de ‘Tag der nationalen Arbeit’ op 1 mei 1933. Voorafgaand aan de manifestatie inspecteerde Goebbels het ‘fantastische terrein’ en gaf blijk van groot enthousiasme, zonder Speer te noemen.7 Het spektakel ter gelegenheid van de net ingevoerde feestdag waaraan meer dan een miljoen mensen deelnamen, was een gigantische manoeuvre tegen de vakbonden: hun bloedeigen Dag van de Arbeid werd zo door de nationaalsocialisten gekaapt en opgevoerd als evenement van de Volksgemeinschaft. De dag daarop werden de vakbonden opgeheven.

Decorbouwer voor de massa’s: Speer in april 1933 met ontwerpen voor de ‘Tag der nationalen Arbeit’ op het Tempelhofer Feld in Berlijn, waarmee hij zich voor het eerst profileerde als ‘vormgever van massamanifestaties’. Vanwege het succes ervan raakte hij ook betrokken bij de organisatie van de partijhappening in september op de Bückeberg bij Hamelen.

Speer zelf hechtte er belang aan niet alleen succes te hebben als decorateur, maar wilde zijn volksgenoten ook duidelijk maken welke gedachten ten grondslag lagen aan zijn mise-en-scène: ‘Het idee van het wezen der staat’, schreef hij een paar weken later, ‘was van nieuw leven vervuld, opnieuw vanuit het volk ontstaan en zodoende op de innigste wijze vergroeid met zijn levenswijze. Het volk is de levende drager van de staat geworden’. Navenant moest vanuit het volk bezien het ‘totaalbeeld in bouwkundige zin op een zichtbaar middelpunt’ zijn gericht. ‘Het optische centrum ervan moest zo groot en imposant zijn dat het als symbool van het gebeuren, als wilsuiting van de opmarcherende mensenmenigten zodanig veel impact had dat het ook vanaf de verst verwijderde plaats nog als indrukwekkend en belangrijk kon worden ervaren.’ Het was duidelijk wie en wat Speer hier als ‘middelpunt’, ‘wilsuiting van de opmarcherende mensenmenigten’ en ‘idee van het wezen der staat’ bestempelt. ‘Het met opzet gekozen moment van de manifestatie, namelijk de invallende avondschemering, ondersteunde het effect van de focus op dit middelpunt op de meest volmaakte wijze, want door de belichting van de talloze vaandels met reusachtige hoeveelheden licht stond het felrood ervan in sterk contrast met de in het donkerblauw oplossende avondhemel, terwijl alle onbeduidende en storende bijkomstigheden in het schemerlicht van de avond verdwenen.’8 Symbolische verheffing en praktische machtspolitiek gingen daarbij hand in hand; de in het middelpunt ‘oplichtende’ regering was het er ook in andere opzichten om te doen ‘storende bijkomstigheden’ van de tot dan toe democratische, parlementaire en federale staat te laten verdwijnen, en wel in eerste instantie de gewaarborgde grondrechten en de scheiding der machten.

Tegenover Karl Hanke en Joseph Goebbels, die beiden een prominente rol bekleedden in Berlijn, had Speer zich voldoende geprofileerd. Ongeveer in deze fase van de zomer van 1933 werd hij bevorderd tot ‘onderafdelingsleider voor de architectonische en artistieke organisatie van massamanifestaties binnen de rijkspropagandaleiding’.9 De precieze datum van deze benoeming kon tot nog toe niet worden vastgesteld, maar moet direct verband houden met Speers ontwerpen voor 1 mei en zijn opdrachten voor de komende maanden, in het bijzonder voor het oogstfeest op de Bückeberg.10

De sleutel om verder op te klimmen lag, zoals hij wist, bij Hitler. Speer zelf beweert hem voor het eerst in deze periode te hebben ontmoet. We weten niet of dat klopt, want alles wat daarover is te lezen volgt uitsluitend Speers eigen voorstelling van zaken. Die is in meerdere opzichten verhelderend, maar moet zoals alle beschrijvingen wel kritisch tegen het licht worden gehouden. De schildering van zijn eerste ontmoeting met Hitler volgt een dramaturgie in drie fasen die veel van zijn fabels kenmerkt: a) schijnbaar onoplosbare uitdaging; b) optreden van Speer; c) wonderbaarlijke redding. Die structuur keert steeds terug: bij de partijdag van 1933, de bouw van het Olympisch Stadion in Berlijn in 1935-1936, de Wereldtentoonstelling in Parijs in 1937, de bouw van de nieuwe rijkskanselarij in 1938-1939, de bewapeningscrisis in 1942, in de vertellingen over het laatste oorlogsjaar. Steeds weer beschrijft Speer zichzelf als de ‘verlosser’ van buitenaf. Niets van die beweringen doorstaat de historische toets.

Speer schrijft dat hij in juli 1933 een telefoontje uit Neurenberg zou hebben gekregen. Bij de voorbereiding van de voor september 1933 geplande partijdag diende ‘de veroverde macht (...) al in de architectuur van de coulissen tot uitdrukking te komen’. Maar ‘de architect ter plaatse’ kon ‘geen bevredigend ontwerp’ aanbieden. Daar spoed geboden was, werd hij ‘met een vliegtuig naar Neurenberg gebracht’, waar hij zijn ‘schetsen’ maakte. Voor noodzakelijke beslissingen van de partijleiding begaf hij zich vervolgens met zijn tekenportefeuille naar het zogeheten Braune Haus in München. Daar werd hij door Rudolf Hess ontvangen ‘in diens luxueus ingerichte kamer’ – let op het contrast tussen de bescheiden architect en de almachtige partijbons. Hess zou hebben gezegd dat alleen Hitler over dergelijke zaken kon beslissen en liet daarop Speer naar de woning van de ‘Führer’ brengen.11

Dat alles wil doen voorkomen dat Speer een soort totaalontwerp voor de manifestatie in Neurenberg zou hebben gepresenteerd. In werkelijkheid speelde hij voor de partijdag van 1933 maar een rol in de marge. Er zijn tal van documenten overgeleverd op basis waarvan de voorbereidingen gedetailleerd zijn te traceren. Zelfs de afzonderlijke stadia in de organisatie van de optochten, in het ontwerp van de tribunes, de breedte van de trappen en allerlei andere zaken zijn overgeleverd. De besprekingen daarover hadden plaats in Neurenberg.12 Van Speer is in dat alles nauwelijks een spoor te vinden, hooguit op detailniveau is zijn inbreng herkenbaar. Niets duidt erop dat hij een ‘rijksadelaar’ zou hebben ontworpen, zoals hij claimt in Erinnerungen.13 Als de betrokkenheid en invloed van Speer maar zo gering waren, is het hoogst twijfelachtig dát hij Hitler in deze context zou hebben ontmoet om diens fiat te krijgen.14

De ontmoeting moet in juli of augustus 1933 in München hebben plaatsgehad en wordt zo beschreven dat daaruit de hele latere verstandhouding tussen ‘de Führer’ en ‘zijn architect’ aanschouwelijk moet worden: ‘Twee trappen hoog werd ik binnengelaten in een voorkamer met souvenirs of geschenken van geringe betekenis. Ook de meubilering getuigde van slechte smaak. Een adjudant verscheen, opende een deur, zei zonder plichtplegingen “Gaat u binnen” en toen stond ik tegenover Hitler, de machtige rijkskanselier. Voor hem op tafel lag een gedemonteerd pistool dat hij blijkbaar bezig was schoon te maken. “Leg uw tekeningen hier neer”, hij kortaf. Zonder mij aan te kijken schoof hij de onderdelen van het pistool opzij en keek geïnteresseerd maar zonder een woord te zeggen naar mijn ontwerp: “Akkoord.” Meer niet. Omdat hij zich weer richtte op zijn pistool verliet ik enigszins in de war de kamer.’15

Door de beschrijving van de ambiance beklemtoont Speer – daartoe aangemoedigd door zijn coauteurs Siedler en Fest, zoals we mogen aannemen – het zogenaamd vreemde karakter van de wereld waarin hij is beland. Die wereld strookt niet met zijn maatschappelijke rang en voldoet evenmin aan zijn eisen op esthetisch vlak. Hitler zelf verschijnt ten tonele als een ondoorgrondelijke, andere persoon. Speer schrijft alsof hij daar helemaal niet had willen zijn, alsof hij alleen vanwege zijn capaciteiten en creativiteit met Hitler in aanraking zou zijn gekomen. De vraag naar zijn eigen beweegredenen en oogmerken wordt niet gesteld. Dergelijke verhalen waarin hij zich overal van distantieert zullen we nog veel tegenkomen. Van meet af aan wordt zo een model geïntroduceerd: aan deze kant de apolitieke vakman en gegoede burger, ginds Hitler met zijn geheimzinnige verleidingskrachten voor wie men zwicht zonder er iets tegen te kunnen inbrengen.

Werken aan de machtsbasis

In de zomer van 1933 had Speer nauwelijks iets met Neurenberg en nog minder met Hitler te maken. Hij verwierf in de eerste plaats de opdracht om in samenwerking met het ministerie van Propaganda, in het bijzonder met Leopold Gutterer, het oogstfeest (Reichserntedankfest) op de Bückeberg bij Hamelen voor te bereiden en voerde een eerste opdracht uit voor de Internationale Funkausstellung van 18 tot 27 augustus 1933 in Berlijn.16 Op de Bückeberg moest opnieuw een spektakel voor een half miljoen mensen worden geënsceneerd. Speer slaagde er ongetwijfeld in zich te verzekeren van Goebbels’ medewerking, omdat hij op 1 mei al blijk had gegeven van zijn ijver, samenwerkingsbereidheid en creativiteit.17

Voor het praktische werk viel Speer terug op zijn vriend Rudolf Wolters. Die was in mei teruggekeerd uit de Sovjet-Unie en werkte thuis in Coesfeld aan de publicatie van zijn ervaringen als ‘specialist in Siberië’.18 Speer bezocht hem met zijn vrouw, toonde hem ‘dia’s van zijn werkzaamheden voor de manifestatie van 1 mei 1933’19 en bood hem een betrekking aan voor 150 rijksmark per maand. Dat was hetzelfde bedrag dat Speer het jaar daarvoor Schelkes al had betaald in Mannheim – en amper de helft van zijn eigen honorarium als assistent van Tessenow. Speer sprak over zijn goede contacten binnen de partij en kon die staven met de opdrachten van het jaar daarvoor. Zo verrichtte Wolters vanaf 15 juli het eigenlijke ontwerpwerk – hij maakte bijvoorbeeld voor het manifestatieterrein op de Bückeberg een maquette van plastiline20 – terwijl Speer meestal op reis was. Het onderhouden van zijn contacten in de partij en zijn aanwezigheid op grote happenings, vooral op de partijdag in Neurenberg, waren aanmerkelijk belangrijker dan het eigenlijke architectenwerk.

Met de enscenering op de Bückeberg, die Goebbels natuurlijk bestempelde als ‘een zoveelste grootse daad van het ministerie’,21 wist Speer zich verder te profileren. In het bijzonder het lichtspel met ‘schijnwerpers en grote vuren’ maakte indruk.22 Wolters beweerde in 1943 dat Speer bij deze gelegenheid de ‘dom van licht’ zou hebben uitgevonden ‘die later bij het Zeppelinfeld [op het terrein voor de rijkspartijdagen in Neurenberg] zijn perfecte vorm’ kreeg.23 Speer ging aan de haal met die claim, die klakkeloos werd overgenomen door sympathisanten.24 In werkelijkheid waren ‘lichtarchitectuur’ en ‘lichtreclame’ al bekende en toegepaste concepten.25 De logo’s en merknamen van wasmiddelen werden al jaren met licht in de hemel getekend,26 het circus Sarasani ‘maakte al in de jaren twintig reclame met een kring van loodrecht in de nachtelijke hemel gerichte schijnwerpers’. Ook het handelsmerk van de filmmaatschappij 20th Century Fox ontleende veel impact aan de ‘omhoog schijnende lichtbundels’.27 Hooguit de enorme mensenmenigte – zoals zo vaak bij de nationaalsocialisten – en het soort schijnwerpers (zoeklichten van de luchtafweer) waren nieuw.28

Daar komt bij dat men bij dit soort spektakels ook altijd rekening moest houden met Hitlers eigen ideeën over decors en theatrale effecten. Brigitte Hamann heeft erop gewezen hoe invloedrijk Hitlers operabezoeken in Wenen sinds 1908 – vooral Wagner – zijn geweest voor de scenografie in het kader van de cultus rond zijn persoon. Hitler zou toen al zijn begonnen ‘decorontwerpen voor Wagneropera’s te schetsen en uit te werken. Hij verdiepte zich in belichtingstechniek, besturingsmechanismen, verzinksystemen en tal van andere zaken’. Hamann ziet zelfs een rechtstreekse link naar de theatrale opzet van de partijdagen in Neurenberg: ‘De “lichtregie” van Roller op het podium29 werd uiteindelijk Speers “dom van licht”. Maar ook de zee van rode vlaggen en de massale parades onder tromgeroffel en plechtige muziek – bij voorkeur in het donker – verliepen zoals bij een goed geënsceneerde Wagneropera.’30

Of we die lichteffecten nu vooral op Hitlers theatrale fantasieën, Speers creativiteit of op bestaande trends uit die tijd terugvoeren, de esthetiek ervan was bij Speer beslist niet zo onschuldig als hijzelf probeert te doen voorkomen. In Erinnerungen schrijft hij dat hij Hitler zou hebben voorgesteld de optochten tijdens de rijkspartijdagen in het donker te laten plaatshebben om te camoufleren dat de lucratieve baantjes van de partijfunctionarissen zich intussen weerspiegelden in hun corpulentie. Dat zou de reden zijn dat hij begon te denken over de effectvolle inzet van schijnwerpers.31

Na de mise-en-scène voor het oogstdankfeest van 1933 had Speer esthetische en theatrale overwegingen van fundamenteler aard geformuleerd: ‘De in onze jarenlange strijdperiode ontwikkelde bedrevenheid in het organiseren van massamanifestaties van ongekende omvang met honderdduizenden deelnemers vereist ook in artistiek opzicht de inzet van bijzondere middelen. (...) Het materiaal op basis waarvan een massale happening primair vorm krijgt, zal altijd de mensenmenigte zélf moeten zijn. (...) Daarom moet het op de een of andere manier mogelijk zijn dat elk individu in de verzamelde menigte van honderdduizenden wordt overmand door het gevoel van een onvoorwaardelijke saamhorigheid, het gevoel zich te midden van één grote gemeenschap te bevinden. Alleen al in dat opzicht moest bijvoorbeeld het oogstdankfeest op de Bückeberg wel een succes worden. Hier hadden alle vijfhonderdduizend samengedromde mensen goed zicht op alle deelnemers en besefte iedereen symbolisch in welk groter kader hij of zij als Volksgenosse moest meewerken, moest meebouwen. Iedereen werd zich heel tastbaar bewust van de demonstratieve kracht van die megamanifestatie waarvan hij of zij nu vol trots een klein radertje was. Dit psychologische moment mag zeker niet worden onderschat. Juist op eenvoudige mensen zal dit het meest indringende effect hebben.’32 Ook bij andere happenings moest elke deelnemer zichzelf beschouwen ‘als deel van de volksgemeenschap’.

Zoals na de ‘Tag der nationalen Arbeit’ beklemtoonde Speer dat alle vormgeving moest zijn gericht op een optisch middelpunt, op het voor eenieder zichtbare centrum dat moet worden gezien en opgevat ‘als wilsuitdrukking van de opmarcherende mensenmenigten’.33 Wie aanwezig was, al was het maar symbolisch vertegenwoordigd door gouwvaandels en delegaties, behoorde tot de volksgemeenschap. Daarmee was meteen iedereen uitgesloten en in de schaduw gesteld die niet beantwoordde aan het beeld van een racistische maatschappelijke orde dat Speer hier opriep. ‘Iedereen die er deze avond bij is,’ schreef Hanns Kerrl over een latere manifestatie in Neurenberg, ‘zal in het heilige schijnsel worden vervuld van de mythe van Duitsland, zoals alleen mensen met Duits bloed dat helemaal kunnen begrijpen!’34 In die zin maken de rituele parades, de opstelling van de menigten en de ‘lichtdom’ deel uit van een berekende verheerlijking van de volksgemeenschap, die zich kenmerkt door haar homogene ras en tegelijkertijd alles wat vreemd is stigmatiseert. Dat men dat ‘vreemde’ moet bestrijden om de zuiverheid binnen de eigen gelederen te waarborgen klinkt daar onmiskenbaar in door.

Tussen het voorjaar en de herfst van 1933 is er maar één echte, onafhankelijke bouwopdracht van Speer bekend: een verbouwing voor Robert Frank, algemeen directeur van PreussenElektra. Frank en zijn vrouw Marguerite bezaten in Sigrön (Brandenburg) een landhuis dat ze door Speer lieten renoveren. Frank was ‘eigenlijk de eerste’, noteerde Wolters in 1943, ‘die Speer echt ontdekt’ zou hebben en hem ‘als rijk man onder zijn hoede genomen’ zou hebben.35

In Speers Erinnerungen wordt deze tijd daarentegen voorgesteld als ware hij al actief geweest als architect van grote gebouwen met een florerend bureau. Hij spreekt van ‘die eerste maanden van 1933’, als hij schrijft: ‘Opdat ik ieder moment in de nabijheid van mijn bouwheer kon zijn, had ik voor mijn praktijk een schildersatelier gehuurd in de Behrenstrasse [nr. 65, mb], een paar honderd meter van de Rijkskanselarij’. De lezer moet aannemen dat Speer met de ‘bouwheer’ wiens nabijheid in de ‘Rijkskanselarij’ hij zocht, doelt op Hitler. En Speer bevestigt dat zelf wanneer hij beweert dat hij in die tijd vooralsnog ‘van Hitler spoedeisende gelegenheidskarweien’ kreeg.36 Van Hitler had Speer echter nog geen opdracht gekregen toen hij het atelier betrok; zijn ‘bouwheer’ was Goebbels.37 Ook het vervolg van het relaas is misleidend: ‘Mijn zonder uitzondering jonge medewerkers werkten zonder op hun privéleven te letten van ’s morgens tot laat in de avond; het middagmaal werd meestal vervangen door wat boterhammen. Pas rond tien uur ’s avonds maakten we vermoeid een einde aan de werkdag door een hapje te gaan eten in de Pfälzer Weinstube in de buurt, waar dan het werk van die dag nog eens werd doorgesproken.’38

Speer schildert hier het beeld van een dynamische volksgemeenschap in het klein, die zuiver is gefocust op de ‘zaak’ en met onbaatzuchtige inzet grote doelen nastreeft. Onder het publiek dat Erinnerungen in 1969 las zullen velen in zulke typeringen hun eigen ‘idealistische’ en dus uiteraard apolitieke engagement uit de beginfase van het Derde Rijk herkennen. In werkelijkheid werkte op Speers bureau alleen Rudolf Wolters, die later vertelde ‘de werkzaamheden van chef de bureau, architect, technicus en maquettebouwer in combinatie’ te hebben vervuld: ‘Verdere medewerkers waren er in die tijd niet.’39

Volgens Wolters’ herinneringen werd zijn loon weliswaar verhoogd tot 250 rijksmark, maar de ‘financiering van het bureau (...) bleef ondermaats, zodat ik af en toe een fototoestel moest verpanden om uitblijvende betalingen van mijn loon te overbruggen’.40 In november 1933 nog achtte hij de perspectieven bij het bureau zo ongewis dat hij de baan verruilde voor een betrekking met vast maandsalaris bij de directie van de Reichsbahn in Berlijn – waar hij voor zijn Siberisch avontuur al een tijd werkzaam was geweest.41 Daarnaast blijft hij als architect freelancewerk doen voor Speer.42

Speer bleef al naargelang de behoefte en de orderportefeuille een beroep doen op de hulp van vroegere studiegenoten, die hij zodoende bij zijn opmars aan zich bond. Zo is aangetoond dat in december 1933 bijvoorbeeld Friedrich Tamms voor hem werkte.43 Ook Hans Peter Klinke wordt in die periode genoemd als medewerker.44 Speer had hem lesgegeven in het ontwerppracticum van Tessenow en karakteriseerde hem later als een bijzonder talent. Klinke, drie jaar jonger dan Speer en eveneens zoon van een architect, geldt in de overlevering als een enthousiaste nationaalsocialist.45

Over het algemeen was Speers situatie ondanks de opdrachten voor de Internationale Funkausstellung en de Bückeberg zo ongewis dat hij niet alleen Wolters moest laten gaan, maar ook aan prijsvragen deelnam om opdrachten binnen te halen. Zo diende hij in oktober 1933 een ontwerp in voor de Reichsführerschule in Grünwald, maar slaagde er niet in deze anonieme aanbesteding te winnen.46

Diezelfde maand lukte het hem echter wel om voor het eerst een project met een hogere bouwsom in de wacht te slepen: de verbouwing van de ambtsvertrekken van de oude rijkskanselarij, Wilhelmstrasse 78.47 Secretaris-generaal Hans-Heinrich Lammers diende eind november een verzoek in voor 130.000 rijksmark, dat Schwerin von Krosigk, minister van Financiën, meteen goedkeurde. Speer getroostte zich ‘nacht- en zondagsdiensten’48 en nam Friedrich Tamms in dienst als assistent.49 Toch haalde hij de overeengekomen oplevering in januari niet en duurden de werkzaamheden nog minstens tot maart.50 De kosten zouden bijna twee keer zo hoog uitvallen.51

Gelijktijdig mocht Speer in hetzelfde gebouwencomplex de renovatie van de dienstwoning van Hitler superviseren, waarvoor Paul Ludwig Troost de plannen had ontworpen.52 Tot de zomer van 1933 had rijkspresident Paul von Hindenburg die vertrekken bewoond toen zijn residentie in de Wilhelmstrasse 73 werd verbouwd. Troost, door Hitler zeer geacht, kreeg de opdracht in augustus 1933.53 Terwijl in Berlijn de planning van de werkzaamheden volop gaande was, werkte Troost in zijn atelier in de Theresienstrasse in München verder aan andere ontwerpen, bijvoorbeeld die voor het Haus der Deutschen Kunst – bij de eerstesteenlegging daarvan op 15 oktober 1933 sloeg Hitler de zilveren hamer in gruzelementen, wat alom werd opgemerkt.54 Ook de bouwwerken op de Königsplatz in München, die bekend zijn als ‘Führerbau’ en ‘Verwaltungsbau’ en die net als het Haus der Deutschen Kunst tot op heden bewaard zijn gebleven, heeft Troost in die tijd doen verrijzen.55

Troost diende tussen september, toen hij Berlijn bezocht, en november een kostenraming in voor het woongedeelte van de rijkskanselarij.56 Via een tweede raming voor Hitlers in hetzelfde gebouw gelegen dienstvertrekken van eind november 1933 is voor het eerst Speers betrokkenheid aantoonbaar. De begeleiding van de door Troost ontworpen verbouwing van de woonvertrekken bracht Speer nu inderdaad in contact met Hitler persoonlijk. De werkzaamheden duurden verscheidene maanden; Hitler betrok de kanselierswoning in mei 1934.57

‘Deze medewerking’, schrijft Speer in Erinnerungen, ‘begon met een intensieve bezichtiging van de rijkskanselierswoning door Hitler, zijn uitvoerder en mijzelf.’58 Vervolgens citeert Speer een artikel van Hitler uit het voorjaar van 1939, waarin deze de toestand van de woning in de somberste tinten schetst om de Weimarse periode zwart te maken. Speer schrijft weliswaar dat Hitler ‘beslist overdreven’ zou hebben, maar neemt toch de essentie van diens tirade over, onderbouwt die zelfs met extra details en zet zo de beschimping van de republiek nog scherper aan.59

Dat gaat zo door bij de beschrijving van de inspectie van de zolderverdieping. De huismeester zou op een deur hebben gewezen met daarachter een vluchtweg: ‘Er is over de zolders van hieruit, over alle ministeries heen, een verbinding met hotel Adlon’.60 Hoe plausibel het bestaan van zo’n ‘vluchtweg’ is die zich over zeven afzonderlijke gebouwen en ettelijke honderden meters moet hebben uitgestrekt, laten we hier maar buiten beschouwing. Opmerkelijk is het verhaal dat Speer ophangt over het doel van die voorziening: tijdens onlusten had de rijkskanselier ‘in zijn woning van de buitenwereld’ kunnen worden afgesloten, maar zo was ‘altijd een terugtocht mogelijk’.61 Hitler gaf instructies het deurgat dicht te metselen, omdat zoiets voor hem niet nodig was. Speers boodschap: de kanseliers van de republiek hadden misschien reden bang te zijn voor het volk, Hitler is daarentegen zo populair dat hij het zich kan veroorloven af te zien van dergelijke voorzorgen. Als saillant detail benadrukt hij nog dat de vluchtweg uitkwam in een luxueus hotel.

Ook verderop communiceert Speer een beeld van Hitler dat een mengeling is van zijn ‘volkse’ houding en zijn heersersmentaliteit. ‘Het is belachelijk hoe zuinig de republiek was,’ zou Hitler hebben gezegd.62 Geld uittrekken voor representatieve doeleinden was van nagenoeg dwingende vanzelfsprekendheid. Gelet op die instelling zijn de gigantische bouwprojecten die weldra volgden en waarvoor ook Speer tomeloos uit de staatskas putte, nauwelijks verwonderlijk. Natuurlijk waren die projecten niet gebaseerd op rationele financiële plannen maar net zoals de maatregelen op andere terreinen van centraal politiek belang – denk aan de bewapening – op schulden. Die gaten moesten ooit in de verre toekomst worden gevuld met de opbrengsten van gebiedsuitbreiding.

Speer benadrukt in zijn beschrijving in het bijzonder de ‘natuurlijkheid’ van Hitler, die ‘bijna elke dag rond het middaguur op de bouwplaats’ verscheen. ‘Algauw begroetten de talrijke bouwvakkers hem vriendelijk en ongedwongen’. Ook hier doet het er niet toe hoe waarschijnlijk het is dat Hitler vanaf eind 1933 tot het voorjaar van 1934 ‘bijna elke dag’ dergelijke inspecties deed. Belangrijk is vooral dat hij ook in die context naar voren komt als de meesterhuichelaar voor wie de gewone man zwicht: ‘Pas veel later, als gevolg van nietige kleinigheden, ging ik vaag vermoeden dat daarbij ook een flink stuk propagandistische berekening in het spel was.’63 Ter afsluiting volgt de scène van het moment van uitverkiezing dat ook in de recente literatuur nog vaak wordt geparafraseerd. Speer schrijft dat Hitler hem tot zijn verrassing zou hebben uitgenodigd voor het eten en dat hij de architect vanwege een cementvlek op diens colbert een jasje van zichzelf met daarop het gouden partijinsigne zou hebben geleend, waarna hij Speer ‘als meest bevoorrechte gast van allen’ naast hem deed plaatsnemen.64

Over andere bronnen voor deze gebeurtenissen beschikken we niet. Toch kunnen ze niet zijn verlopen zoals beschreven in Erinnerungen, aangezien de tijdstippen die Speer vermeldt niet stroken met de overgeleverde documenten. De renovatie begon ten vroegste in de laatste weken van 1933 en vergde verscheidene maanden. Hitlers uitspraken in dit verband moeten zonder meer worden gelezen als literaire producten van het trio Speer-Siedler-Fest. Het oogmerk van de beschrijving van deze eerste samenwerking met Hitler moet in de eerste plaats het beeld doen ontstaan dat de apolitieke gegoede burger Speer in de ban van Hitler was geraakt door diens verleidingskracht en persoonlijke begunstiging.

Wat de precieze omstandigheden ook mogen zijn geweest, Speer belandde eind november, begin december 1933 in de kring van Hitler. Speer heeft beschreven hoe hij vaak te gast was in Hitlers provisorische woning – als regeringsleider gebruikte hij eerst de vertrekken van kanselarijchef Lammers op de bovenste verdieping van de oude rijkskanselarij.65 Dat Speer almaar meer in de nabijheid van de ‘Führer’ verkeerde, lijkt aannemelijk, omdat dat weldra is op te maken uit het optreden en de aanspraken van Speer. Tegelijkertijd is dat contact opmerkelijk, aangezien Speer niet behoorde tot de oude strijders van voor 1930 en Hitler onvoorwaardelijke loyaliteit eiste omdat hij nog werkte aan de consolidatie van zijn macht als rijkskanselier en partijleider.

Voor de grootschalige reorganisatie van de Duitse politiek en samenleving naar zijn wereldbeeld had Hitler gelijkgestemde aanhangers nodig. In het verborgene wantrouwde Hitler de oude elites in leger, landsbestuur en diplomatie. Velen koesterden weliswaar nationalistische en antiparlementaire opvattingen, maar in dit stadium moesten ze nog krachtiger worden gewonnen voor de ideologisch ingrijpender staatsopvattingen van de nazibeweging. Dat was een uitdaging die Hitler in de anderhalf jaar tot de uitschakeling van de sa-leiding en de dood van Hindenburg in de zomer van 1934 met maximale aandacht aanging. Wie het lukte, zoals Speer, om in deze fase in Hitlers naaste omgeving te worden opgenomen, móést wel te boek staan als betrouwbare nationaalsocialist. De door Speer in Erinnerungen geproduceerde en door menig auteur overgenomen metafoor van Speer als een Faust die zijn Mephisto zou hebben gevonden, is al evenmin te rijmen met Speers jarenlange inzet voor het nationaalsocialisme als met diens verbeten eerzucht.

Had Speer al geregeld opdrachten kunnen binnenhalen van Hanke en Goebbels, de begeerde hoofdprijs was de kennismaking met Hitler. Alles duidt erop dat hij onmiddellijk aan de slag toog om met verwijzing naar die relatie elders opdrachten te verwerven. Een notitie van Goebbels uit die tijd toont de dynamiek van de situatie. Doordat Speer zich dat jaar een paar keer had mogen bewijzen, was hij ook dichter bij de minister van Propaganda komen staan. Goebbels zal tegelijkertijd hebben geconstateerd dat Speer net een plek in Hitlers nabijheid had veroverd. Ze erkenden elkaars complementaire belangen: Speer was uit op meer bouwprojecten, Goebbels wilde zijn dienstwoning uitbreiden en Hitler zelf had daarvoor op 26 november een ontwerp gemaakt.66 De volgende dag besprak Goebbels de aanbouw met Speer67 en de werkzaamheden vingen luttele dagen later aan.68 Op 3 december noteerde Goebbels: ‘Onze nieuwbouw vordert flink. Net de mei op het dak gezet. Voor kerst klaar en meteen na kerst inrichten. Hitler was er trouwens even. Enthousiast over ons initiatief.’69

Goebbels merkte dat Speer viste naar meer opdrachten en noteerde: ‘Met Speer discussie architectuur. Strijd jong en oud. Prof. Troost ligt slecht. Maar wel een kei!’70 Vooralsnog stond Troost de verdere opmars van Speer ongetwijfeld in de weg. Hoe de relatie tussen de twee eruitzag is omstreden. Speer beweert in Erinnerungen dat hij aanwezig was bij de ontmoeting tussen Hitler en Troost en ook dat hij met diens vrouw, binnenhuisarchitecte Gerdy Troost, kleurstalen zou hebben gekeurd.71 Tussen hem en Troost zou allengs ‘een betere verhouding’ zijn ontstaan.72 Gerdy Troost verklaarde na de oorlog echter dat ‘Speer haar man nooit had leren kennen en dat hij zich pas na de dood van Troost in het atelier in München zou hebben vertoond’,73 maar dat is mogelijk een poging geweest van deze ook na 1945 trouwe Hitler-aanhangster om zich van haar kant te distantiëren van Speer, die in het openbaar zo ostentatief afstand nam van zijn verleden. Speers oom, de schilder Conrad Hommel, had zijn atelier in hetzelfde pand als waar Troost werkte, zodat het mogelijk is dat ze elkaar langs die weg kenden.74 Voorts bevat Troosts dagboek bij 19 september 1933 de notitie dat hij na een bezoek bij Hitler met een ‘Berlijnse bouwmeester’ een begroting zou hebben besproken; veel duidt erop dat het om Speer gaat.75 In Gerdy Troosts stukken bevindt zich bovendien een lange brief aan Goebbels waarin zij op 10 januari 1934 op persoonlijke titel en in de eerste plaats namens haar ziek geworden man schrijft: ‘Voor hem is het een bron van vreugde in architect Speer een gelijkgezinde kunstenaar te herkennen en daarbij iemand die onverschrokken strijdt ten gunste van de visie van de Führer.’76 Goebbels’ notitie doet vermoeden dat Speers aspiraties zich ook tegen Troost richtten, maar dat hij dat in Erinnerungen blijkbaar niet zo wilde formuleren.

Het door Goebbels gesignaleerde conflict lost zich vanzelf op met de plotselinge dood van Troost op 21 januari 1934. Daarop zetten Gerdy Troost en haar medewerker Leonhard Gall de verbouwing van Hitlers woning volgens plan voort, waarbij ze zich bedienen van Speers hulp. Goebbels’ aantekening over de ‘Strijd jong en oud’ kent Speer nog niet wanneer hij Erinnerungen schrijft.77 In Hitlers ogen stelde Troost als een meer dan levensgrote held iedere andere architect in de schaduw en dus vormde hij objectief gezien een hindernis voor Speer. Hoezeer hij in 1969 ook zijn treurnis benadrukte – op het moment zelf kon de dood van Troost hem alleen maar welkom zijn.

De eerste functies

Speers toenemende invloed werd snel zichtbaar. Eind januari 1934 informeerde de rijksleiding van de nsdap de Neurenbergse burgemeester Willy Liebel dat Speer de opdracht voor de ‘technische en artistieke constructies’ voor de volgende partijdag was toegewezen.78 Op 30 januari benoemde Robert Ley – als leider van het Deutsche Arbeitsfront (daf) een van de spilfiguren bij de organisatie van de Duitse arbeiders in dienst van het nationaalsocialisme – Speer tot hoofd van de afdeling ‘Schönheit der Arbeit’ binnen de vrijwilligersorganisatie ‘Kraft durch Freude’.79 Ley was voor Speer vooral interessant omdat hij door de uitschakeling van de vakbonden en de contributies van zijn leden over reusachtige bedragen beschikte, die uitermate geschikt zouden zijn om ook te worden besteed aan Speers diensten. Uit de overgeleverde bronnen is niettemin nauwelijks op te maken dat Speer in zijn nieuwe positie zelf zou hebben gejaagd op concrete projecten.80 Zijn eerste medewerker Willi Schelkes kreeg, duidelijk op aanbeveling van Speer, in 1935 de onbezoldigde leiding van de betreffende afdeling in het gouw Baden, voordat hij in 1937 naar Berlijn verhuisde.81 In naam werd Speer daarenboven Leiter van de bouwsector binnen het Deutsche Arbeitsfront,82 maar ook daarover is amper iets terug te vinden in de bronnen; de taken in dat kader liet hij over aan Julius Schulte-Frohlinde, maar tot 1938 houdt hij zich nog wel bezig met het ‘vaktechnische oppertoezicht’.83

Van april tot juni 1934 was in Berlijn de tentoonstelling ‘Deutsches Volk – Deutsche Arbeit’ te zien waaraan naast tal van andere architecten ook Speer zou hebben meegewerkt. In de tentoonstellingscatalogus wordt zijn naam niet genoemd bij de bouwkundige ontwerpen die als voorbeeld ter sprake komen – pikant genoeg komen daarentegen wel projecten aan de orde die door Walter Gropius en Mies van der Rohe zijn uitgevoerd.84 Speer schrijft in Erinnerungen ook nog dat hij ‘begin 1934 Abteilungsleiter bij de staf’ van Rudolf Hess zou zijn geworden.85 Ook in die hoedanigheid heeft hij in de bronnen die ons zijn overgeleverd amper sporen nagelaten en deze benoeming mogen we dan ook beschouwen als een nieuwe trofee in zijn verzameling functies. Die bouwde hij systematisch verder uit: bestuurslid van de door Goebbels in september 1933 gestichte Reichskulturkammer, lid van het adviescollege van de Reichskammer der Bildenden Künste (juni 1934),86 hoogleraar (januari 1937), gewoon lid van de Pruisische Akademie der Künste (juli 1937), lid van de staatsraad van Pruisen (november 1938), lid van de Rijksdag (september 1941).87 Dit waren als het ware ‘nevenfuncties’ naast Speers hoofdprojecten, die hem vanaf 1934 in Neurenberg en vanaf 1936 in Berlijn deden uitgroeien tot een centrale figuur binnen het toezicht op de bouwnijverheid. Speer handelde berekenend: niet alleen bezorgden zijn ambten hem een publieke reputatie en verschillende kleinere inkomsten, maar vooral ook informatie over bouwkundige zaken bij de vele concurrerende instellingen. Het kon geen kwaad zijn belangen daar bijtijds veilig te stellen.

Dé bron waaruit Speer zijn macht putte bleef Hitler en daarom zocht hij diens nabijheid ook zo vaak mogelijk op. Het maakt deel uit van de basispatronen van Speers vertelsels in Erinnerungen om de ooit zo naarstig gevleide ‘Führer’ terugblikkend af te schilderen als kleingeestig burgermannetje en om het alledaagse leven op het hoogste niveau van het regime met laatdunkende afstandelijkheid te presenteren. ’s Avonds werd geregeld ‘een primitief filmtoestel opgebouwd om na het weekjournaal een of twee speelfilms te vertonen’.88 Hij beklemtoonde het amateuristische (‘De bedienden beheersten de eerste tijd de apparatuur maar nauwelijks’) en bekrompen-provinciaalse karakter van zulke avonden (‘Revuefilms met veel naakte benen konden rekenen op zijn bijval’, ‘films over vreemde landen werden nooit vertoond’). Zulke beschrijvingen zijn in de literatuur gretig herhaald, vooral in de Hitlerbiografie van Joachim Fest, die door Speers persoonlijke verhalen intensief is beïnvloed. Of ze op detailniveau kloppen of niet, laten we in het midden.89 Belangrijk is dat Speer zo vaak aanwezig was dat hij tot de naaste omgeving van Hitler hoorde. Hij is als vanzelfsprekend present in München en op de Obersalzberg, en we zien hem ook dikwijls met Hitler in de auto, in diens woningen, bij het eten, tijdens uitstapjes en bij de zeldzame langere reizen van de dictator; zelfs dan zat Speer op de terugweg ‘op het klapbankje vlak achter Hitler’.90 Hij zocht Hitlers nabijheid op en gebruikte die om zijn carrière op te bouwen, zijn invloed te vergroten en zijn macht te consolideren.

Een nieuwe gelegenheid om zich te bewijzen diende zich aan toen vertegenwoordigers van de stad Berlijn in maart 1934 in de rijkskanselarij uitvoerig de nieuwbouw van een ‘residentie’ voor Hitler bespraken. Toen Hitler de stadsbestuurders op 5 juli 1934 opnieuw ontbood, besloot hij volgens de notulen dat de ‘bebouwing aan de noordzijde’ van de Voss-Strasse moest wijken omdat daar ‘thans ouderwetse en – wat de parkzijde betreft – foeilelijke en hoogst onoverzichtelijke bouwsels en werken en ontsierende achtergevels’ stonden. ‘In de plaats daarvan moet – zo meent de Führer – nieuwbouw komen, die misschien in de vorm van een voorplein opent richting Voss-Strasse en waar centrale bestuursinstanties, persoonlijke staf en delen van de rijkskanselarij worden ondergebracht, en verder dienst- en commandogebouwen die rechtstreeks onder de rijkskanselier ressorteren.’91 Daarmee nam de bouw van de nieuwe rijkskanselarij de facto een aanvang.92 Over de totstandkoming ervan gedurende de volgende vijf jaar komen we nog uitvoerig te spreken.

Als we Speer mogen geloven was het in de lente van 1934 dat zijn vrouw hem voor het eerst vergezelde tijdens een avondontvangst van Hitler. Tot dan toe had hij ‘haar voor hem verborgen gehouden’.93 Tegenover Margarete Speer zou Hitler hebben gezegd: ‘Uw man zal voor mij bouwwerken doen verrijzen zoals ze sinds vierduizend jaar niet meer zijn ontstaan.’94 Volgens Wolf Jobst Siedler heeft Speer die geschiedenis dikwijls herhaald, ‘zo belangrijk was dat voor hem’.95 Opnieuw is het zeer de vraag of Hitler ooit iets in die zin heeft gezegd tegen Speer of zelfs tegen diens vrouw. De teneur van deze bewering is in elk geval plausibel noch geloofwaardig. In deze tijd was Speer geenszins de uitverkoren architect, zoals hij doet voorkomen in Erinnerungen en zoals ook de propaganda vanaf 1938 en in 1939 hem presenteerde. Hij had een paar degelijke, maar kortlopende opdrachten uitgevoerd, had vooral bij Hanke en Goebbels zijn naam gevestigd als betrouwbare organisator en kon ook bogen op enig vertrouwen van Hitler. Na de dood van Paul Ludwig Troost had hij weliswaar flinke vooruitgang geboekt, maar hij bleef druk doende zich te profileren. Tot nu toe had hij vooral rijen vaandels geplant en tussenwandjes voor renovaties laten zetten. Als man voor bouwwerken van ‘vierduizend jaar’ is hij nog nergens herkenbaar.

Voorlopig bleef dat zo. Toen Hitler in mei 1934 zijn gerenoveerde vertrekken betrok in de oude rijkskanselarij, het Reichskanzlerpalais, verzekerde Speer zich van een vervolgopdracht: de renovatie van de tot nu toe door hem gebruikte woning van secretaris-generaal, die de residentie van Lammers zou worden. Speers kostenbegroting van 90.000 rijksmark werd goedgekeurd; bovendien mocht hij in de zuidvleugel van het paleis vertrekken verbouwen voor de bewakingsdienst van Hitlers staf, waarvoor nog eens 27.000 rm beschikbaar werd gesteld. Beide bedragen waren berekend ‘inclusief architectenhonorarium’.96 In de tuin van de kanselarij mocht hij een garage met tankstation optrekken, waarvoor aanvankelijk 100.000 rm aan bouwkosten werd begroot. Voor de nieuwbouw en renovaties in en rond de tuin beschikte hij in totaal over 1,25 miljoen rijksmark, waarvan 90.000 rijksmark was begroot als honorarium.97

In maart 1934 had Lammers op kosten van het Rijk het zogeheten Borsigpaleis verworven dat met het adres Voss-Strasse 1 als hoekpand direct aan de nieuwe delen van de rijkskanselarij in de Wilhelmstrasse grensde.98 Het Borsigpaleis werd sinds mei 1933 gebruikt door vicekanselier Von Papen en sinds juli 1933 ook nog door Fritz Todt, inspecteur-generaal voor de Duitse wegenbouw. Ook hier wist Speer de opdracht voor de verbouwingswerkzaamheden in de wacht te slepen en diende daarvoor op 14 april een kostenraming in.99

In de volgende weken verscherpte het conflict tussen Hitler, de Reichswehr en de sa. De roep om een tweede revolutie deed de ronde, wat Hitler opvatte als acute bedreiging van zijn langetermijnplannen waarvoor hij rekende op de Reichswehr. Hij rekende af met deze uitdaging op 30 juni 1934 met de moord op zijn goede vriend Ernst Röhm en op 84 andere veronderstelde tegenstanders, onder wie 50 sa’ers die voor het merendeel onder Röhm ressorteerden. Het moet nog naar bloed hebben geroken toen Speer op 1 juli een kant-en-klaar renovatieplan voor het Borsigpaleis presenteerde.100 Hitler besliste daar de leiding van de sa onder te brengen en zo een directe link met de rijkskanselarij te creëren. Speer deed het voorkomen alsof hij het project Borsigpaleis pas na de onthoofding van de sa zou hebben gekregen.101 Als we ervan uitgaan dat hij enkele dagen voorbereiding nodig had voor de raming van april, dan is het waarschijnlijk dat het project hem kort na de aankoop van het pand in maart werd toevertrouwd. Met het plan van 1 juli konden de op 650.000 rijksmark geraamde werkzaamheden beginnen en in oktober 1934 worden afgesloten. Als architect en bouwcoördinator ontving Speer 40.000 rm.102

Toen rijkspresident Paul von Hindenburg op 2 augustus overleed, wist Speer een nieuwe opdracht op scenografisch vlak binnen te halen: de aankleding van de rouwplechtigheid rond het Tannenbergmonument bij Hohenstein (Oost-Pruisen), waar op 7 augustus een bombastische mengeling van nsdap- en Reichswehrceremonieel zowel de oude als de nieuwe ‘elites’ bijeenbracht. Bij de verbouwing van de crypte voor Hindenburg kwam Speer echter niet aan bod.103

De vele projecten, hoe kort ze vaak ook duurden, illustreren Speers opmars. Zijn particuliere relatie met Hitler kreeg in de loop van 1934 zodanig gestalte dat hij geregeld ook present was bij aangelegenheden die niet per se architectonische begeleiding vereisten. Zo ging hij op 1 oktober 1934 samen met Hitler op bezoek bij Elisabeth Förster-Nietzsche in Weimar, die bij deze gelegenheid een behoorlijke cheque ontving ten bate van het archief en de nagedachtenis van haar broer Friedrich.

Naast de relatie met Hitler bleef ook de band met Goebbels voor Speer van bijzondere betekenis. Eind oktober 1934 hakten ze knopen door over het ‘nieuwe model voor de Bückeberg’,104 in november keurden ze ‘slechte ontwerpen’ voor een Gauschule, een kaderschool van de nsdap,105 en in de eerste week van 1935 bespraken ze samen bij Hitler ‘nieuwbouwplannen’ voor Goebbels’ woonhuis,106 die Speer vervolgens tussen februari en juni realiseerde.107

Ondanks de beschreven ontwerpen en opdrachten werkte Speer in deze fase tot de herfst van 1934 niet zozeer als architect, maar eerder als organisator en manager, als iemand die vooral nieuwe projecten probeert te acquireren. Hij was nog altijd veel op reis, concentreerde zich hoofdzakelijk op centrale esthetische vragen rond zijn projecten en liet het eigenlijke werk over aan collega’s zoals Klinke, Tamms of Wolters. Vanwege het beperkte aantal opdrachten en de geringe omvang ervan kon Speer een bureau met architecten in vaste dienst nog niet structureel toereikend financieren. Vandaar ook dat Speer in 1934 voor het merendeel van de tijd slechts ‘een handelsbediende en een bureauhulp’108 in loondienst had. Zijn ambities reikten echter verder.

Rassenpolitiek in steen: de architect als ideoloog

Toen Hitler in juli 1933 Neurenberg uitriep tot ‘stad van de rijkspartijdagen’109 kon de Frankische metropool terugblikken op een lange traditie als middelpunt van een romantisch-nationalistische hunkering die tot uitdrukking kwam in haar liefkozende benaming: ‘de meest Duitse van alle Duitse steden’. Naast München als ‘hoofdstad van de beweging’, Berlijn als beoogde ‘wereldhoofdstad’110 en het ansichtkaartenlandschap van de Obersalzberg als idyllisch toevluchtsoord van de ‘Führer’, was Neurenberg de vierde plaats waar nationaalsocialistisch zelfbesef en een overweldigende aanspraak op de macht zich onlosmakelijk met elkaar verweefden.

Het toekomstige partijdagterrein, het Reichsparteitagsgelände, bevond zich niet ver van de binnenstad aan de zogeheten Dutzendteich. Die naam heeft niets te maken met ‘dozijn’ of het getal twaalf, maar is te herleiden tot de moerassige ondergrond waarop oeverriet (‘Dutzen’) groeide. Al met al bevond zich hier ‘reeds lang voor de nazi’s een uitgestrekte bruine poel’, zoals Eckart Dietzfelbinger en Gerhard Liedtke spottend opmerken.111 Het terrein was van oudsher een geliefde bestemming voor uitstapjes en werd voor massamanifestaties gebruikt. Zo had de spd er op 11 augustus 1923 ter gelegenheid van de nationale feestdag (de ‘Verfassungsfeier’) een fakkeloptocht georganiseerd waarbij ‘50.000 jonge arbeiders rondom de Dutzendteich een vuurkring’ vormden.112 Toen de nationaalsocialisten daar op 1 en 2 september van hetzelfde jaar verschenen voor hun ‘Deutscher Tag’, waren ze dus noch de eersten noch de enigen die zich bedienden van de Neurenbergse mystiek. Bovendien beschikte de stad vanwege haar gunstige ligging ook verkeerstechnisch over een belangrijke troef als nationaal verzamelpunt.

Ook de derde partijdag van de nsdap had van 19 tot 21 augustus 1927 plaats in Neurenberg. De vierde, met inmiddels meer dan 50.000 deelnemers volgde twee jaar later.113 Minstens twee mensen kwamen toen bij ongeregeldheden om het leven. De gemeenteraad van Neurenberg weigerde daarop de nsdap in de komende jaren nog toestemming te geven en tot aan de machtsovername hadden er ook geen partijdagen meer plaats.114

Na zijn benoeming tot rijkskanselier drong Hitler aan op een beslissing van het Neurenbergse stadsbestuur omtrent de organisatie van partijhappenings in de toekomst. Die beslissing viel uit zoals gewenst, want inmiddels zetelde Willy Liebel, tot dan nsdap-fractieleider in de gemeenteraad, als Hitlers ‘dierbaarste burgemeester’115 – tijdens de oorlog zou hij opklimmen tot een van de nauwste medewerkers van de minister van Bewapening, Albert Speer.116

Gelet op de voorgeschiedenis in de republiek, die vier jaar lang de nationaalsocialistische manifestatiecultus in Neurenberg had verhinderd, was de vijfde rijkspartijdag van 30 augustus tot 3 september 1933 een historisch moment. Als ‘partijdag van de overwinning’ moest het festijn het begin van een nieuw tijdperk voor iedereen zichtbaar maken en naast het succes van de partijorganisatie en van de gesloten rangen van de volksgemeenschap vooral ook de triomf van de machtsovername symboliseren.

Eerst moest echter het manifestatieterrein opnieuw worden aangelegd en ingericht. Het ‘recreatielandschap’ werd zo veranderd dat de geplande 120.000 deelnemers vlot een plekje op het terrein konden vinden. De stad Neurenberg bouwde provisorische houten tribunes voor 70.000 toeschouwers, en een eretribune met spreekgestoelte voor de ‘Führer’ voor nog eens 1000 personen.117 De kosten van het spektakel waarvoor zich zo’n 300.000 mensen verzamelden beliepen in totaal 1,5 miljoen rijksmark.118 Zoals we gezien hebben, is er in de overgeleverde plannen en verslagen van de voorafgaande weken geen sprake van Speer. Het lijdt echter geen twijfel dat hij vastberaden was zich ermee te bemoeien. De enscenering op het Tempelhofer Feld en zijn betrokkenheid in deze weken van augustus en september 1933 rond de Bückeberg waren immers verwant van aard: het ging om een demonstratie van het nieuwe bestel. En Neurenberg was in vergelijking de meest prestigieuze bijeenkomst. In januari 1934 wist Speer door de brief van de partijleiding aan de stad Neurenberg de eerste horde te nemen.

In de dossiers over de bouwwerkzaamheden in de aanloop naar de partijdag van 1934 wordt Speer voor het eerst op 25 april 1934 vermeld. Hij neemt dan deel aan een bespreking die Hitler heeft met gouwleider Julius Streicher, met de locoburgemeester van Neurenberg Walter Eickemeyer en met Walter Brugmann, dan directeur stadsplanning van Neurenberg.119 Tijdens die vergadering gaat Hitler akkoord met ‘een door de stedenbouwkundige dienst van de stad Neurenberg uitgewerkt concept’.120 Er wordt nog niet gerept over bouwplannen van Speer.121 Dat verandert echter snel.

Op 18 mei liet Speer de vertegenwoordigers van de stad, onder wie Walter Brugmann en Julius Schulte-Frohlinde – dan ook bij de stedenbouwkundige dienst – ondubbelzinnig weten dat ‘hij door de Führer is belast met de artistieke coördinatie van de te realiseren voorzieningen en manifestaties voor de rijkspartijdag 1934’.122 Bij die gelegenheid oppert hij voortgangsvergaderingen ’s avonds te beleggen: ‘Er moet worden gewerkt met zeer krachtig licht, en wel zo dat ook filmopnames mogelijk zijn en dat afzonderlijk beschreven lichteffecten realiseerbaar zijn door, zoals hij het formuleert, “theatraal effect”.’123 De concepten van het Tempelhofer Feld en van de Bückeberg, die hij in de desbetreffende bijeenkomsten het jaar voordien al van de passende ideologische opsmuk had voorzien, moesten nu ook in Neurenberg worden uitgeprobeerd. Tien dagen later schoof hij opnieuw mee aan tafel om over de belichting te spreken.124 Aan de kant van de stad ergerde men zich aan zijn aanmatiging; alleen al voor de installaties voor de stroomvoorziening raamde hij de kosten op 300.000 tot 400.000 rijksmark, zonder aan te geven wie die kosten zou dragen.125

Eickemeyer liet weten dat het hem had verrast ‘dat de heer Speer tijdens de voorafgaande vergadering [op 25 april met Hitler] waarop de hele begroting voor de rijkspartijdag was doorgesproken, met geen woord over zijn plannen’ had gerept.126 Toen Speer met eigen experts naar Neurenberg kwam om de bekabeling te testen, stelde hij bovendien voor rondom het hele Zeppelinfeld magnesiumvuren te ontsteken. En weer stegen de te verwachten kosten. Voor het proefdraaien van de belichting in de weken voor de partijdag moest de stad de stroom leveren. In de kostencalculatie ontbraken bovendien de bekabeling van de Luitpoldhalle en ook de schijnwerpers zelf. Terwijl de vertegenwoordigers van de stad van Speer verwachtten dat hij de financiële kwesties zou oplossen met de partij, stelde hij zich op alsof de stad zijn wensen niet alleen had te vervullen, maar ze ook moest bekostigen.127

De berichten uit Neurenberg na het bezoek laten zien dat Speer al een haast agressief machtsbewustzijn aan de dag legde. Hij claimde te handelen namens Hitler en verlangde navenante gehoorzaamheid. Van dat recept zou hij zich de komende jaren steeds weer bedienen. Naar zijn eigen opvatting strookte zijn manier van doen met de strijdlustige instelling die eigen was aan het nationaalsocialistische denken. Het stadsbestuur verzette zich nog tot augustus tegen de belichting met schijnwerpers waarop Speer aanstuurde, maar moest toen toch bakzeil halen.128 Met het belichtingsdecor was het ook meteen grotendeels afgelopen met zijn inbreng voor het jaar 1934. De stad hield hem aan het lijntje ten aanzien van zijn ‘aansporingen’ voor het Zeppelinfeld op de ‘volgende partijdag’, en bij de bouw van de Luitpoldhalle en de Luitpoldarena bleef hij geheel en al buiten beeld.129

In de speciale aflevering van de Illustrierter Beobachter ter gelegenheid van de rijkspartijdag 1934 werd Speer toch mét portretfoto gepresenteerd als ‘de architect van de rijkspartijdag’, waaruit duidelijk was op te maken dat in plaats van de ambtenaren van het stedelijke bouwtoezicht nu een partijman uit Hitlers entourage uit was op meer zeggenschap wat betreft de stadsplanning in Neurenberg.130 Meteen na de partijdag bracht Speer dan ook ontwerpen voor een cultuurhal ter sprake en stelde hij voor de Luitpoldhalle uit te rusten met een ventilatiesysteem. Zonder omhaal wees hij op zijn betrekkingen met Hitler.131 Verontwaardigd antwoordde Eickemeyer dat Speer er misschien goed aan deed niet voortdurend nieuwe ideeën te presenteren, maar ook na te denken over de financiering van die plannen.132 Voor Hitler en Speer was dat kleingeestig, want uiteindelijk ging het om de representatie van een revolutionaire beweging. De kosten van de partijdag van 1934 lagen met 6 miljoen rijksmark meer dan vier keer hoger dan het jaar daarvoor.133 Maar ten aanzien van de succesvolle bestendiging van de macht, die met de dood van Hindenburg en Hitlers overname van diens positie kon worden beschouwd als afgerond, meenden de partijbonzen nu nietsontziend uit de schatkist van de staat te kunnen putten. Dat gold zowel voor reguliere partijbijeenkomsten als voor het grootse project van het rijkspartijdagterrein in Neurenberg.

In de maanden meteen na de partijdag voerde Speer zijn bemoeienis op. Eickemeyer presenteerde hij allerlei voorstellen en eisen die het budget van de stad ver te boven gingen. Omdat Speer optrad als spreekbuis van de wil van Hitler en ook zo werd beschouwd, wendde Eickemeyer zich tot het rijksministerie van Financiën om daar, ook met hulp van Hitler, de noodzakelijke middelen los te krijgen. In oktober en december 1934 presenteerde Speer zijn eerste ontwerpen voor het project als geheel.134 De onderhandelingen over de details lieten er geen twijfel over bestaan dat hij alles in het werk stelde om zich te verzekeren van zijn eerste substantiële en langlopende opdracht. Daarmee zou hij ook eindelijk zijn bureau een solide toekomst kunnen bezorgen. Begin 1935 ontving hij voorschotten die onder andere dienden om Wolters te betalen, die het voornaamste werk voor hem opknapte.135

Op 8 februari presenteerde Speer een tijdschema dat voorzag dat het partijdagterrein op 31 december 1942 gereed zou zijn.136 Het ploeteren aan de tekentafel liet Speer over aan zijn medewerkers. Het globale bouwplan voor het Reichsparteitagsgelände ontwierp Rudolf Wolters begin 1935. Deze schreef op 16 februari 1935 aan zijn ouders dat hij ‘de afgelopen vijf weken tot diep in de nacht voor Speer het bebouwingsplan voor het partijdagterrein in Neurenberg, een oppervlak van meer dan dertig vierkante kilometer’ had voltooid, en dat die plannen door Hitler waren goedgekeurd, net als de totale bouwsom die was geraamd op ‘130 miljoen rijksmark’, het bedrag dat de komende acht jaar zou zijn gemoeid met de aanleg van het complex.137 Toen in 1943 Wolters’ al genoemde hagiografie van Speer verscheen, typeerde hij de opdracht voor het Reichsparteitagsgelände als ‘destijds het grootste bouwkunstige project van het nieuwe Rijk’138 – een impliciete verwijzing naar de betekenis van zijn eigen rol, die alleen insiders konden begrijpen. Hij was nota bene nog altijd in dienst van de rijksspoorwegen en ontwierp voor Speer als freelancer.

Nazivrienden onder elkaar: Julius Streicher maakt een babbeltje met zijn goede vriend Hitler. Links staat Karl Brandt, vanaf 1939 belast met de ‘euthanasiemoorden’. Uiterst rechts Albert Speer die het raciale denken zou vertolken in steen en later de noodzakelijke wapens zou smeden. (Süddeutsche Zeitung Photo)

Speer wilde bindende toezeggingen en stuurde Walter Brugmann op 13 maart 1935 een conceptovereenkomst waaraan aanvankelijk geen gevolg werd gegeven. Bijna gelijktijdig kreeg de langetermijnplanning van de bouwprojecten in Neurenberg een nieuw kader. Dat had vooral te maken met financiële overwegingen – gelet op de enorme kosten moest de stad structurele zekerheid hebben. Op 29 maart 1935 werd bij wet het ‘Zweckverband Reichsparteitag Neurenberg’ of zrn ingesteld: een doelcorporatie voor de rijkspartijdag in Neurenberg.139 Hitler benoemde Hanns Kerrl als directeur, die dan nog minister zonder portefeuille is en vanaf juli dat jaar ook rijksminister voor Kerkelijke Aangelegenheden zal worden. Het dagelijks bestuur was in handen van Willy Liebel.140 Het zrn nam nu alle taken op organisatorisch en financieel vlak op zich. Al op 6 april 1935 presenteerde Speer een overzicht van de plannen en liet daarbij weten dat hij zich daarvoor had weten te verzekeren van de ‘goedkeuring van de Führer’.141 Pas in juli bereikte zijn conceptcontract echter de raad van beheer van het zrn.142 En pas in augustus, nadat Kerrl met Hitler had gesproken, werd dat goedgekeurd. Zo kon ‘in overeenstemming met de Führer’ op 5 december 1935, na nog een aantal andere onderhandelingen, eindelijk een overeenkomst worden getekend die Speer nu geheel naar de zin was. Maar zover was het nog niet, en Speers positie werd helemaal niet als zo vanzelfsprekend aanvaard als hij later heeft doen voorkomen.

Begin juni 1934 viel eerst de beslissing omtrent een van de in alle opzichten meest markante nazibouwwerken: de congreshal in Neurenberg. De plannen waren afkomstig van Ludwig Ruff en waren door Hitler en Goebbels met de grootste geestdrift verwelkomd.143 Hun zou ‘nog nooit een ontwerp zijn voorgelegd’ waarin ‘op zo krachtige, indringende en monumentale wijze de omvang van de beweging tot uitdrukking komt’.144 Toen Ruff in augustus 1934 overleed belastte Hitler diens zoon Franz met de opdracht om de bouw naar de tekeningen van de vader uit te voeren. De bouwcoördinatie berustte bij de stad Neurenberg.145

Yasmin Doosry, aan wie we de meest gedetailleerde studie over de geschiedenis van het partijdagterrein in Neurenberg danken, heeft laten zien hoe de leden van het zrn elkaar jarenlang in de haren vlogen, omdat de eisen almaar hoger werden, terwijl daar te geringe middelen tegenover stonden.146 De financiering was bij veel grootschalige projecten een kernprobleem. Ook in Neurenberg was men ‘voortdurend op zoek naar geldschieters’.147 Voortdurende conflicten waren het gevolg, zowel tijdens de planning als bij de bouw zelf.148 Dat de stad het leeuwendeel van de begroting zou dragen – oorspronkelijk ging ook Hitler daarvan uit – achtten alle betrokkenen een illusie. Na tussenkomst van Hitler nam uiteindelijk het rijksministerie van Financiën toch het grootste deel van de kosten op zich.149

Van dat alles werd natuurlijk niets openbaar; ‘van meet af aan’, aldus Doosry, ‘ging het project rond het Reichsparteitagsgelände vergezeld van een propagandacampagne die elk meningsverschil verdoezelde; een campagne die zowel de planning en realisatie van het terrein als de organisatie van de partijdagen zelf aan de openbaarheid presenteerde als grandioze prestaties van het “nieuwe Duitsland”, en die het complex voor de partijdagen en andere happenings stileerde tot de tastbare manifestatie van de nationaalsocialistische beweging’.150

Speer kreeg met de overeenkomst van 5 december 1935 een permanente positie in dit systeem. Hij was nu verantwoordelijk voor ‘de realisatie van het algehele bebouwingsplan van het rijkspartijdagterrein, inclusief de ontwikkeling van plannen voor de oppervlakteverdeling en voor individuele constructies’.151 Bovendien kreeg hij de ‘artistieke supervisie’ en ook het ‘oppertoezicht op de planmatige uitvoering van de onder- en bovengrondse werken, alsmede van de technische installaties voor het gehele rijkspartijdagterrein’.152 Daarnaast wist hij zich te verzekeren van de uitvoering van een aantal centrale constructies: het Märzfeld (paradeveld), de ‘Grosse Strasse’ (centrale paradeweg), het Zeppelinfeld met de Zeppelintribune[4] en het Deutsches Stadion.

Daarmee gingen eindelijk ook Speers financiële ambities voor een flink stuk in vervulling. Voor het werk tot eind 1934 ontving hij eenmalig 30.000 rm.153 Voor het halfjaar tot 30 juni 1935 kwam daar nog eens 30.000 rm als honorarium plus 17.262,09 rm aan onkosten bij. In een eerste aanvullingsbegroting werd, blijkbaar op basis van deze ervaringsgegevens, nog eens 30.000 rm aan honorarium en 20.000 rm voor onkosten opgenomen.154 Een tweede suppletoire begroting voorzag aan ‘honorarium en onkosten van de architect’ al in 130.000 rm tot 31 maart 1936 en nog eens 55.000 rm voor de periode van 1 april tot 31 augustus 1936.155 Niet alle architectenhonoraria vloeiden alleen naar Speer, maar hij verzekerde zich wel van het overgrote deel ervan.

Speers contract van 5 december 1935 voorzag in maandelijkse betalingen van 3000 rm voor medewerkers en een bedrag ineens van 1500 rm voor bureaukosten die werden opgevoerd als ‘minimumvergoedingen’.156 Voor hem persoonlijk zou Speer 40.000 rm per jaar ontvangen, een bedrag dat minstens tot de geplande voltooiing van de projecten eind 1942 betaald moest worden.157 Algauw vond hij dat niet meer genoeg. In februari 1936 eiste hij een salarisverhoging. Die aanspraak billijkte hij tegenover Eickemeyer, de burgemeester van Neurenberg, met het argument dat hij ‘zoveel opdrachten als hij wilde’ had kunnen aannemen en alleen afgelopen jaar al zou hebben afgezien van ‘projecten met een gezamenlijke bouwsom van 15 miljoen mark’.158 Speer nam zijn door Hitlers bescherming en zijn eigen nationaalsocialistische profilering gestegen ‘marktwaarde’ te baat om zich van hogere inkomsten te verzekeren.

Vanaf juli 1936 beliep het bedrag aan persoonlijke inkomsten uit Neurenberg 54.000 rm.159 Speers contract ‘betitelde de ontwerpwerkzaamheden als de belangrijkste taak van de architect’.160 Dat betekende in de praktijk dat Speers medewerkers het leeuwendeel van het werk deden. Hijzelf concentreerde zich als coördinator op de grote lijnen en algemene esthetische kwesties, waarover hij intensief overlegde met Hitler. Voor die rol, die hoofdzakelijk neerkwam op reizen, inspecteren en gesprekken voeren met Hitler, ontving Speer maandelijks meer dan al zijn verdere medewerkers samen. Het nageslacht wilde hij echter doen geloven: ‘In een opwelling, geïnspireerd door de idealistische toewijding in de stijl van die tijd, had ik voor al mijn bouwwerken afgezien van de architectenhonoraria’.161 Toen hij deze groteske leugen in 1969 publiek maakte, voelde hij zich in het licht van de bestaande bronnen kennelijk zo zeker van zijn zaak dat hij meende ermee weg te komen. En inderdaad, noch coauteurs Fest en Siedler noch de lezers van zijn boek interesseerden zich voor de feiten.162

Gedurende de partijdag van 1935, waarbij Speer opnieuw in de eerste plaats voor het belichtingsspektakel verantwoordelijk was, legde Hitler op 11 september de eerste steen voor de Kongresshalle, de ‘eerste reus onder de bouwwerken van het Derde Rijk’.163 In zijn ‘Kulturrede’ zette hij de ideologische verwevenheid van rassenpolitiek en bouwplan uiteen die van toepassing was op alle bouwprogramma’s van het nationaalsocialisme.164 ‘Bekwaamheid op cultureel vlak’ behoorde ‘tot het gehele samenstel van de raciaal bepaalde waarden en aanleg van een volk’. Juist in tijden van crisis was het noodzakelijk een ‘volk naar deze eindeloze kracht van zijn eeuwige innerlijke wezen te leiden’. Want wanneer ‘de kleine menselijke geest, door leed en zorgen belaagd, het geloof verliest in de grootsheid en toekomst van zijn volk’, dan is het ‘tijd die geest weer overeind te helpen door te verwijzen naar de onweerlegbare bewijzen van de intrinsieke en daarom onvergankelijke opperste waarde van zijn volk, bewijzen die geen enkele politieke of economische problematiek kan loochenen’.

Onder ‘bewijzen’ verstaat hij hier vooral bouwwerken: ‘Als dan zelfs de laatste levende getuigen van zo’n onfortuinlijk volk hun mond hebben gesloten, zullen de stenen beginnen te spreken.’ Om het ‘volk een krachtig innerlijk houvast te geven’ is het geboden dat ‘grote bouwwerken die het algemeen nut dienen zich hoog verheffen boven gebouwen die elk afzonderlijk hun ontstaan en behoud toch min of meer danken aan kapitalistische belangen’. De nieuwe bouwprojecten waren dus uitingen van de rassenideologische zelfbewustwording en van de nieuwe gestalte van het volkseigen: ‘Onze kathedralen zijn getuigen van de grootsheid van het verleden! De grootsheid van het heden zal men ooit afmeten aan de eeuwige waarden die het achterlaat.’

Dienovereenkomstig zag Hitler zichzelf ‘door de voorzienigheid voorbestemd’ om het ‘eeuwig gezonde wezen’ van het volk ‘een uiterlijke, levendig zichtbare uitdrukking te verschaffen’. Hij herinnerde aan Paul Ludwig Troost (‘de grootste bouwmeester die Duitsland sinds Schinkel heeft gekend’), die voor de nazistaat en ‘voor de beweging zijn eerste en helaas enige monumentale werken in steen als gedenktekens van een hoogedele, daadwerkelijk Germaanse tektoniek’ heeft kunnen doen verrijzen. Maar het nationaalsocialisme zal ook in de toekomst ‘kunstenaars ontdekken en bevorderen die de staat van het Duitse volk het tot in lengte van dagen geldige culturele stempel van het Germaanse ras kunnen opdrukken’.165

Speer heeft deze toespraak gehoord. Met enig recht van spreken kon hij zichzelf met zijn lopende opdrachten al beschouwen als een van degenen die geheel volgens de beschreven stelregels eeuwigdurende uitdrukking zouden geven aan het volkse zelfbewustzijn. Dit waren geen praatjes voor de vaak en was evenmin apolitieke architectonische spielerei. De bouwplannen voor het partijdagterrein gaven uitdrukking aan de essentie van het nationaalsocialistische zelfbesef. Zoals gigantische manifestaties waren bedoeld om degenen die erbij hoorden en buitenstaanders zowel symbolisch als concreet en praktisch van elkaar te scheiden, zo was de bouwactiviteit rassenideologie in steen. Als praktisch-juridische uitdrukking daarvan nam de Rijksdag de dag na Hitlers ‘Kulturrede’ de beruchte ‘rassenwetten’ aan.

Het fundament wordt gelegd

In de weken na de partijdag krijgt de positie van Speer contractueel een permanent karakter en wordt hij persoonlijk royaal van middelen voorzien.166 Zijn concrete prestaties liggen nog altijd op het vlak van ontwerpen en ensceneren; zijn bouwprojecten beperken zich in 1935 tot de Zeppelintribune en het Zeppelinfeld. Die opgaven vereisen de landelijke coördinatie van 37 steengroeven en zo’n zestig bedrijven voor de verwerking van natuursteen, in totaal ongeveer 3600 arbeiders. Speer leert veel bij als organisator en beseft dat het essentieel is goed om te gaan met organisaties die verantwoordelijk zijn voor grondstoffen en logistiek, vandaar ook dat hij de komende jaren doelgericht werkt aan die managementexpertise. Stenen zijn daarbij niet een willekeurig neutraal bouwmateriaal, maar ook een belangrijk motief dat ten grondslag zal liggen aan veroveringen en dwangarbeid. Tijdens de oorlog streeft Speer in de bezette gebieden naar zeggenschap over ondernemingen in alle voor hem relevante bedrijfstakken en op zijn reizen organiseert hij steevast bezoeken aan steengroeven om hun geschiktheid voor zijn doelen te beoordelen.

Als het maar groot is: op 9 september 1937 legde Hitler de eerste steen voor het Deutsches Stadion in Neurenberg. Het moest ’s werelds grootste sportarena worden. Speer wilde met het stadion ook de Congreshal van zijn concurrent Ludwig Ruff in de schaduw stellen. Zoals bij bijna alle bouwwerken van Speer overstegen de plannen ondanks de enorme kosten en forse honoraria nauwelijks de maquettefase. (ullstein bild, Heinrich Hoffmann)

De Zeppelintribune was in 1937 ‘als enige bouwproject van reusachtige omvang op het Reichsparteitagsgelände gerealiseerd’.167 Voor de partijdag van 1936 had Speer het gecombineerde licht- en geluidsdecor nog grootser opgezet. Op het Zeppelinfeld werden 2104 op afstand bediende lampen geïnstalleerd ‘waaronder 22 speciale schijnwerpers van elk 900 W, 102 schijnwerpers van elk 1500 W en 18 grote zoeklichten met een vermogen van 5000 W’.168 Die installatie was bedoeld voor de al genoemde en tussen 1936 en 1938 geënsceneerde ‘dom van licht’, waarvan degenen die er destijds getuige van waren evenzeer onder de indruk waren als menige latere historicus.169

De Zeppelintribune kon weliswaar ook worden beschouwd als blijk van het bouwkundig vermogen van Speer, maar architectonisch was de trapconstructie met de markante krans hakenkruisen eerder volumineus dan ingenieus. Intussen vorderde de ruwbouw van de Kongresshalle, die zelfs voor leken overduidelijk van grotere bouwkundige complexiteit was.

Speers ambities ten aanzien van het verreweg grootste project in Neurenberg, het Deutsches Stadion, richtten zich in architectonisch opzicht dan ook tegen de dominantie van de gebouwen van Ludwig Ruff. Het bouwterrein voor het Deutsches Stadion werd ‘zesmaal groter dan dat van de Kongresshalle’.170 Het megagebouw moest tegelijkertijd ook het door Hitler opgeroepen beeld van de ‘eeuwige substantie’ van het ‘volkslichaam’ symboliseren.171 De eerste steen legde Hitler op 9 september 1937, opnieuw ter gelegenheid van de partijdag, het voorbereidend werk begon in november 1937, de inrichting van het bouwterrein met kantoren, opslagplaatsen en bewakingsposten in 1938. Ondanks de afmetingen die alle bekende bouwprojecten ver te boven gingen moest het gebouw binnen vijf jaar gereed zijn.172 De meesten van de 1700 arbeiders die in het voorjaar van 1939 bij het project betrokken waren werden echter voor krijgsdienst opgeroepen toen de oorlog begon.

Gelet op de gigantische hoeveelheden grond, grind en stenen die verzet moesten worden was het tijdschema realistisch gezien niet tot nauwelijks haalbaar.173 Alleen al voor de fundering moest er 475.000 m3 baksteen worden verwerkt, voor het stadion zelf was 2,16 miljoen m3 bakstenen en klinkers gecalculeerd. Daar kwam nog eens 700.000 m3 natuursteen voor de gevelbekleding bij. In het gebouw zouden 408.000 m2 aan graniettegels worden gelegd.174 Nog voordat ze waren besteld werden daarvoor reusachtige opslagplaatsen opgetrokken.175 De behoefte aan stenen leidde ertoe dat Speer ook nauwere samenwerking met Himmler zocht, waarop we nog uitvoerig zullen terugkomen.

Eind september 1939 stuurde de directie van het zrn een kostenraming naar het rijksministerie van Financiën, die rekening hield met de vanwege het uitbreken van de oorlog veranderde financiële situatie. Besloten werd de bouwactiviteiten begin oktober op te schorten, maar Speer verwachtte nog wel dat men de bouwput voor het Deutsches Stadion bleef leegpompen. Ook de aanvoer van steen moest doorgaan. Speer beriep zich op Hitler en het te verwachten snelle einde van de oorlog, waarvoor ‘de versnelde realisatie van de gebouwen voor de Führer’ moest worden gegarandeerd.176 Alleen al voor de zekering van de bouwput van het stadion was een miljoen rijksmark begroot.177 Op het einde bleef er niets van over dan dat grote gat, waarin, figuurlijk gesproken, onophoudelijk geld werd gestort. Met de ondergang van het Rijk was het ook daarmee afgelopen; de kuil van Speer liep vol water – de huidige Silbersee.

De ontwerpen voor Neurenberg waren Speers eerste en voorlopig belangrijkste grootschalige project totdat hem in 1936 Berlijn in de schoot werd geworpen als een opdracht van nog grotere dimensies. Alleen al voor Neurenberg hadden de miljoenen in de begrotingen veel weg van de intimiderende afmetingen van de geplande bouwwerken. In december 1934 had Speer ‘voor de partijdaggebouwen’ 60 tot 80 miljoen rijksmark begroot.178 In januari 1936 was dat bedrag opgelopen tot 124 miljoen, in februari al tot 150 miljoen. Zoals bij alle grote projecten van de nazistaat speelde zakelijke of financiële zorgvuldigheid weldra geen rol meer. Zo bleven de kostenramingen geheel à la Speer toenemen. In de zomer van 1938 schommelden de schattingen al tussen 600 miljoen en een miljard rijksmark.179 Tot aan de stillegging van de werkzaamheden in september 1939 werden er contracten afgesloten ter waarde van ruim 204 miljoen rm. Bijkomende opdrachten ten belope van 122 miljoen rm waren in augustus 1939 voorbereid, maar werden niet meer verstrekt.180

Speer beweerde later dat de bouwwerken in Neurenberg 700 tot 800 miljoen mark hadden gekost. In Erinnerungen noemde hij dat een bedrag dat hij in 1944 ‘in vier dagen tijd zou uitgeven voor bewapeningsdoeleinden’.181 Daarmee was het alsof hij de bouwplannen wilde afschilderen als beslist niet duur. In feite toont die vergelijking vooral aan dat Speer elke zin voor proportie had verloren. Als je de 800 miljoen rijksmark van toen omrekent op basis van het modale jaarsalaris nu, kom je uit op een equivalent bedrag van meer dan 12 miljard euro – en dat voor een paar gebouwen die maar enkele dagen in het jaar alleen werden gebruikt voor spektakels en representatieve doeleinden. Al even hoog was het percentage van de bouwsom dat Speer vroeg als honorarium. De vergelijking illustreert daarnaast hoe nauw oorlogvoering en bouwnijverheid voor Speer op elkaar aansloten.182

Na de ondertekening van zijn contract van december 1935 – en de in 1936 verhoogde inkomsten – kon Speer alleen al voor Neurenberg rekenen op persoonlijke inkomsten à 418.000 rm tot 1942. Maar dat was maar een beginnetje. Daar kwamen nog eens de inkomsten bij die hij in Berlijn incasseerde als Generalbauinspektor en voor de uitvoering van tal van andere opdrachten voor Hitler.183 Doordat hij de zeggenschap kreeg over de begrotingen van diverse instellingen beschikte Speer over vele miljoenen, die hij kon uitdelen aan bevriende architecten en kunstenaars. Degene die daar door de jaren heen het meeste van profiteerde was Arno Breker. Josef Thorak behoorde echter ook tot de bevoorrechten: voor hem bouwde Speer in Baldham bij München, als het ware om de hoek, vanaf 1938 een kolossaal ‘staatsatelier’.184 De verbeelding van de nazi-ideologie, carrière maken en zichzelf verrijken vermengden zich tot een geheel dat nazimanagers als Speer uitlegden als het vanzelfsprekende resultaat van hun doorzettingsvermogen en dus als rechtvaardiging voor de verdere opstapeling van macht en geld in de strijd om het bestaan.

Toen Speer in februari 1936 meer geld voor zijn werkzaamheden in Neurenberg had geëist, argumenteerde hij nog dat hij het niet zou kunnen ‘verantwoorden’ om ‘naast de belangrijke werkzaamheden voor het Reichsparteitagsgelände’ zijn energie te verspillen aan ‘gewone opdrachten’.185 Dergelijke ‘overwegingen’ waren terstond vergeten toen hij greep kreeg op de stadsplanning van Berlijn.

[4] Omdat ‘Zeppelinfeld’ en ‘Zeppelintribune’ verwijzen naar Ferdinand graaf von Zeppelin die in augustus 1909 op deze locatie landde met zijn luchtschip lz 6 en niet naar de zeppelins zelf, worden beide met hoofdletter gespeld (nvdv).

‘Bouwmeester van de beweging’

Alles in mij wenste vurig dat deze grote man zou heersen over de aardbol.

Albert Speer, 19781

In de zomer van 1935 had Hitler nog getwijfeld of hij Speer verdere opdrachten in Berlijn zou toevertrouwen. Op 28 juni spraken Julius Lippert, staatscommissaris voor Berlijn, en burgemeester Heinrich Sahm tegenover Hitler de wens uit de aangekondigde bouwcommissie voor de metropool nu al in het leven te roepen ‘aangezien de stad Berlijn in haar stadsplanning toch afhankelijk is van de grote ideeën die de Führer voor de reconstructie van Berlijn heeft aangereikt’. Hitler verklaarde daarop ‘dat hij nog niet de juiste architect daarvoor in gedachte had. Prof. Troost, die op zich de geknipte persoon was geweest, is dood, en of architect Speer opgewassen was tegen de taak, kon hij nog niet zeggen. (...) Hij zou echter blijven zoeken naar een geschikte architect.’2 Hitler noemde Emil Hipp, die in Leipzig het Wagnermonument had gebouwd en nu actief was op het partijdagterrein in Neurenberg en ook meewerkte aan de projecten van Troost in München: ‘Zo’n man had hij ook nodig voor de architectuur in Berlijn.’3

Hitlers taxatie van Speer was begrijpelijk. Terwijl mensen als Ernst Sagebiel en Heinrich Wolff in deze periode al enorme representatieve gebouwen in Berlijn realiseerden – Sagebiel had het markante complex van het rijksministerie van Luchtvaartzaken al voltooid en was net begonnen aan het luchthavengebouw op vliegveld Tempelhof, dat ’s werelds grootste moest worden; Wolff stond in voor de nieuwbouw van de Reichsbank – kon Speer slechts bogen op de bouw van een garage voor de rijkskanselarij.4 Wie in 1935 naar de meest markante architect voor grote bouwprojecten van de nationaalsocialisten in Berlijn had gezocht zou zeker niet zijn uitgekomen bij Speer.

Hoe is de pijlsnelle opmars die Speer tussen 1935 en 1937 beleefde dan te verklaren? De belangrijkste omstandigheid was het plotselinge overlijden van veel betere concurrenten dan hij. Na Paul Ludwig Troost op 21 januari 1934, overleed op 15 augustus 1934 ook Ludwig Ruff, iemand die niet alleen met zijn Kongresshalle in Neurenberg werd verkozen boven Speer, maar die daarenboven nog in juli 1934 door een bewuste beslissing van Hitler de opdracht voor het Duitse paviljoen op de Wereldtentoonstelling van 1935 in Brussel had gekregen.5 Voorts beschikte Speer met zijn profiel als vroeg actieve en betrouwbare nationaalsocialist met goede connecties in Berlijn over een unique sellingpoint tegenover de andere architecten van zijn generatie. En ten slotte stelde hij alles in het werk om de eenmaal tot stand gekomen relatie met Hitler intact te houden en om zich in diens ogen te presenteren als een dynamisch talent dat de nationaalsocialistische bouwgeest door en door begreep.

Speer zag dat Hitler zo veel mogelijk tijd probeerde door te brengen op de Obersalzberg. Begin jaren twintig had de ‘Führer’ de streek rond Berchtesgaden ontdekt als toevluchtsoord en plek om tot rust te komen; hier had hij het grootste stuk van het tweede deel van Mein Kampf geschreven. In 1933 verwierf hij met de royalty’s het huis – Haus Wachenfeld – dat hij tot dan toe had gehuurd en dat hij geleidelijk liet verbouwen tot de ‘Berghof’. Steeds weer lokte dat buitenverblijf Hitler naar ‘zijn bergen’, zoals het destijds luidde in de propaganda.6

Voor Speer lag het in de lijn van de logica dat ook hij streefde naar een plek op de Obersalzberg, hoewel hem daar nooit een van de vele bouwopdrachten was gegund.7 Zijn eigen projecten bevonden zich in 1934 en 1935 op grote afstand van Berchtesgaden – in de eerste plaats in Neurenberg, in mindere mate ook in Berlijn en op de Bückeberg. ‘Met de hem typerende vasthoudendheid’, schreef hij in Erinnerungen over Martin Bormann, volgde deze ‘een simpele gedachte: altijd in de naaste nabijheid blijven van de oorsprong van gunsten en genade. Hij begeleidde Hitler op de Obersalzberg, vergezelde hem op zijn reizen, en week op de rijkskanselarij tot in het laatste vroege ochtenduur nimmer van zijn zijde. Zo werd Bormann de ijverige, betrouwbare en ten slotte onmisbare secretaris van Hitler.’8 Daarmee heeft Speer zijn eigen strategie loepzuiver gedefinieerd.

In de vertrouwde nabijheid van de macht: Speer bij een onderonsje op de Obersalzberg met Baldur von Schirach (rechts), Max Amann (midden) en Martin Bormann (achter Hitler) eind 1936. Zijn benoeming tot inspecteur-generaal voor de bouwnijverheid in Berlijn zou snel volgen. (Illustrierter Beobachter, 31 december 1936 nr. 53, voorpagina)

In Erinnerungen wilde Speer zijn lezers daarentegen doen geloven dat Hitler hem min of meer had uitgenodigd naar de berg te komen: ‘In een wat achteraf en hooggelegen dal in de Beierse Alpen, het Ostertal, had ik een klein jachthuis ontdekt dat groot genoeg was om er tekentafels op te stellen en er met wat passen en meten enkele medewerkers en het gezin te herbergen. Daar tekenden wij in het voorjaar van 1935 aan mijn Berlijnse plannen. Het was een gelukkige tijd voor het werk en voor het gezin. Maar op zekere dag maakte ik een beslissende fout; ik vertelde Hitler over de idylle: “Maar dat kunt u bij mij veel mooier krijgen. Ik stel uw gezin het huis van Bechstein ter beschikking.”’9 De pianofabrikant Edwin Bechstein en met name zijn vrouw Helene behoorden tot de vroegste aanhangers van Hitler. In 1927 had Bechstein het huis op de Obersalzberg vlak bij het huis Wachenfeld verworven. Intussen had de nsdap het overgenomen10 en diende het als onderkomen voor tal van prominente gasten. Hier stond Speer een appartement ter beschikking.

Eén blik op de details van Speers verhaal levert al de gebruikelijke tegenstrijdigheden op. In het voorjaar van 1935 vocht hij in Neurenberg nog voor zijn positie en had hij, voor zover we weten, naast een commercieel medewerker en een administratieve kracht alleen freelancers in dienst. Het is een raadsel aan welke ‘Berlijnse plannen’ hij toen had kunnen tekenen. De verbouwingen waren gereed, de garage was opgeleverd en zijn eerste eigen huis in de Schopenhauerstrasse in Berlijn was inmiddels in aanbouw. Uit deze periode stamt hooguit de aanbouw van een balkon aan het kantorengedeelte van de oude rijkskanselarij (die Speer in Erinnerungen antidateert op 1933, toen hij Hitler nog helemaal niet kende 11), maar dat was een klein project in de vroege zomer van 1935 dat in een mum van tijd klaar was. Dus als Speer in de Beierse Alpen gebruikmaakte van een jachthuis, blijft de vraag wat hij daar deed en met wie, op zo grote afstand van zijn projecten en opdrachtgevers. Aangezien Hitler in 1935 en in 1936 zo’n vier maanden doorbracht op de Obersalzberg is het aannemelijk dat Speer zoals al eerder in Berlijn zijn plekje nabij de macht zocht.12

De maanden van het voorjaar tot de herfst van 1936 zijn te beschouwen als een overgangsperiode in de carrière van Speer. Er bestond intussen een vertrouwensrelatie met Hitler, die hij geregeld vergezelde. Dat illustreert een in 2016 bekend geworden privéfilmpje van Wolfgang Wagner uit dat jaar. Daarop is Hitler te zien in Bayreuth, tijdens een middagmaal in intieme kring. Links van hem zit Winifred Wagner, de schoondochter van de componist, met naast haar nog wat vrienden uit het wereldje van Bayreuth. Speer zit tegenover Hitler, met Wieland Wagner links naast zich. Hitler en Speer zitten erbij alsof ze deel uitmaken van de extended family Wagner.13

Speer groeide nu snel in de rol van de hofarchitect. Sinds begin 1936 had hij dankzij zijn contract voor Neurenberg een zeker economisch fundament om zijn bureau af te stemmen op grotere projecten met architecten die voortaan vast in dienst zouden zijn. Hoeveel dat er in die tijd waren staat niet vast. Uit Neurenberg kwam geld voor vijf medewerkers; hoeveel van hen een vaste aanstelling hadden, weten we niet. Rudolf Wolters, die intensief voor Speer werkte, was nog altijd in loondienst bij de Reichsbahn en vervulde tot eind 1936 zijn ontwerpopdrachten als freelancer. In elk geval verhuisde Speers eigen architectenbureau naar de Lindenallee 18 in het stadsdeel Charlottenburg.14

In deze tijd kregen ook Speers werkzaamheden voor de nieuwe rijkskanselarij concreet gestalte. In maart 1936 diende hij een kostenplan in voor het ‘totaalontwerp Voss-Strasse’, waarop hij in juni 1936 een declaratie van 30.000 rm liet volgen.15 Dat bedrag was bedoeld als klein voorschot op het later te factureren totale honorarium, dat op ‘een veelvoud van 30.000 rm’ werd geschat.16 In mei presenteerde hij Hitler ‘na ongeveer één jaar werk’ de plannen voor de heraanleg van de Voss-Strasse.17 De panden Voss-Strasse 2 en 3 waren in deze tijd al gekocht en afgebroken.18 Andere panden werden later dat jaar verworven. In oktober 1936 beschreef kanselarijchef Lammers aan Schwerin von Krosigk, de minister van Financiën, de voortgang van de plannen met het oog op de aankoop van alle verdere gebouwen die geleidelijk zouden worden afgebroken. Daarmee was de voorbereiding voor de bouw van de nieuwe rijkskanselarij een feit.

Speer zorgde ervoor dat de opdrachten die hij nu via Hitler kreeg onder de voor hem gunstigste voorwaarden werden vergoed. Dat betekende doorgaans dat Speer officiële opdrachten mocht factureren als particuliere architect. Van meet af aan stroomden er zodoende aanzienlijke honoraria binnen op zijn rekeningen.19

Bij die opdrachten behoorde een bouwproject dat borg stond voor internationale aandacht. In Erinnerungen grijpt Speer de gelegenheid aan dat te presenteren volgens het bekende model van de ‘reddingsactie’. Het betreft de bouw van het Duitse paviljoen voor de Wereldtentoonstelling van 1937 in Parijs. Speer beweert dat Hitler deelname van Duitsland in Parijs ‘aanvankelijk botweg’ van de hand had gewezen, ‘hoewel de uitnodiging al was aangenomen en het bouwterrein voor het Duitse paviljoen geaccepteerd. De hem getoonde ontwerpen bevielen hem echter op geen enkele manier. Daarop vroeg het ministerie van Economische Zaken mij om een ontwerp’.20 Zo zou hij ook dat project hebben gered.

De oorspronkelijke uitnodiging van de Franse regering aan het naziregime dateerde van 22 december 1934.21 Al voor die tijd waren er in het Rijk discussies geweest over deelname en over een mogelijk Duits paviljoen.22 In augustus 1935 gaf Hitler opdracht aan Lammers de zaak te behartigen. Deze raadpleegde de ministers Konstantin von Neurath (Buitenlandse Zaken) en Hjalmar Schacht (Economische Zaken).23 Schacht stelde dat het Rijk bij deelname waardevolle deviezen zou moeten besteden. Van Franse zijde werd echter zeer aangedrongen, waarbij de Fransen verwezen naar hun eigen vertegenwoordiging op de Olympische Spelen van 1936 in Berlijn. Het voorstel om de uitgaven van deviezen onderling te verrekenen wees Duitsland (vermoedelijk op advies van Franse industriëlen) van de hand.24

Terwijl men nog over diplomatieke vragen discussieerde,25 kreeg Speer in augustus 1936 opdracht een ontwerp te maken. Daarop reisde hij naar Parijs voor een ontmoeting met Jacques Gréber, de hoofdarchitect van de tentoonstelling.26 Ook het expoterrein zelf inspecteerde hij diverse keren. Even was er sprake van irritaties, omdat men op de Franse ambassade de indruk had dat Speer twijfel zaaide en men vreesde dat hij Hitler tot afzeggen kon bewegen. Daarom stelden de Fransen alles in het werk om aan Speers wensen tegemoet te komen.27

Toen het Rijk de uitnodiging op 14 oktober 1936 officieel aanvaardde, waren de medewerkers van Speer al nagenoeg klaar met de plannen voor het Duitse paviljoen. In de overgeleverde ontwerpen is in september 1936 de later gerealiseerde vorm van de gebouwen herkenbaar.28 Een dwarsdoorsnedetekening van december 1936 geeft het hele complex te zien. Er was noch sprake van een abrupte beslissing van Hitler noch van een in extremis uitgewerkte tekening van Speer.

Ongelofelijk is Speers vertelsel dat hij ‘per vergissing tijdens een bezoek aan Parijs’ terechtkwam ‘in de ruimte waar het geheimgehouden ontwerp van het Sovjetpaviljoen was opgesteld: op een hoge sokkel schreed een groep figuren met een hoogte van tien meter triomfantelijk in de richting van het Duitse paviljoen. Daarop ontwierp ik een in een zware pijler aangebrachte, massale kubus die deze stormloop leek te keren terwijl van de rand van mijn toren een adelaar met het hakenkruis in de klauwen op het Russische paar neerzag. Voor het ontwerp ontving ik een gouden medaille, mijn Russische collega eveneens.’29

In de stukken van Speers architectenbureau, die worden bewaard in het Bayerisches Hauptstaatsarchiv, bevindt zich een bouwtekening met daarop de voorgevel van het paviljoen van de Sovjet-Unie, zowel in zij- als vooraanzicht. De bijschriften zijn in het Frans. De organisatie van de Wereldtentoonstelling had voorgeschreven dat bij alle ontwerpen voor de expo Franse architecten betrokken moesten zijn. Léon Courrèges, Amédée Coudert, Boleslas de Jankowski en André Hugonencq werkten in die context samen met Speer.30 Het is niet duidelijk of Speer de Russische plannen van hen kreeg of van Jacques Gréber.31 De Franse architecten werden met alle egards omringd en naar Duitsland uitgenodigd. Speer stond met ieder van hen in nauw contact.32 Met andere woorden: Speer had fans onder de Franse architecten die hem plannen doorspeelden, zodat hij zijn eigen concept daarop kon afstemmen.

Netelig bleef de deviezenkwestie, omdat de Volksfrontregering de franc had gedevalueerd, terwijl de Duitsers tegelijkertijd meer deviezen ontvingen dan andere staten.33 Speer maakte gebruik van Hitlers dekking om zich financieel niet te hoeven inhouden. Dankzij zijn Neurenbergse connecties kon hij gemakkelijker aan steen komen en ook aan expositiemaquettes.34 Uiteindelijk kostte het Duitse paviljoen 17.735.540 franc. Daarmee was het gebouw minstens zes keer zo duur als het op een na duurste.35 Van Franse zijde werden daaruit verkeerde conclusies getrokken: als de Duitsers zo’n groot en duur gebouw bouwen en zich zo inspannen om goed voor de dag te komen – zo vat Karen Fiss de perceptie van de Fransen samen – dan geven ze nogmaals blijk van dezelfde vreedzame bedoelingen die ze afgelopen jaar ook al bij de Olympische Spelen hebben getoond.36 Onderschat of niet herkend werd dat het paviljoen een ideologie vertegenwoordigt en er ook een signaal van is; de nationaalsocialisten wilden juist via het gigantische bouwvolume en de aberrant hoge prijs ervan aan de hele wereld het volkseigen zelfbeeld van hun heerschappij demonstreren.

Het voorbereidende werk voor de bouw gebeurde in de laatste maanden van het jaar 1936. Op 16 januari 1937 werd in Parijs de eerste steen gelegd en tot aan de officiële inhuldiging op 26 mei waren er zo’n duizend bouwvakkers uit Duitsland werkzaam in de Franse hoofdstad.37 Ook Speer reisde voor de opening naar Parijs. Het paviljoen kon rekenen op veel aandacht, wat Speer een gouden medaille opleverde en hem internationale bekendheid bezorgde – hoe kortstondig ook.

In Erinnerungen beschrijft Speer in verband met het paviljoen nóg een zogenaamde reddingsoperatie, namelijk bij het stadion voor de Olympische Spelen 1936 in Berlijn. Toen Hitler de plannen van Werner March werden gepresenteerd, zou hij woedend hebben verklaard dat hij ‘een dergelijke moderne glazen kast (...) nimmer zou binnengaan’ en dat hij de Spelen zou afgelasten.38 Natuurlijk was Speer ook ditmaal toevallig in Hitlers woning toen deze ‘boos en geagiteerd’ thuiskwam. En natuurlijk kwam Speer onmiddellijk met de geschikte oplossing op de proppen: ‘Ik tekende die nacht een schets die voorzag in een bekleding van de constructieribben met natuursteen en in een krachtiger kroonlijst (...) Hitler was tevreden (...) en de Spelen waren voor Berlijn gered.’39 Wat een prestatie! Speer beschrijft dit wijselijk zonder het jaar te vermelden; de lezer moet aannemen dat de reddingsoperatie ergens vrij kort voor de Spelen plaatshad. Joachim Fest gaat in zijn Speerbiografie nog een stap verder. Terwijl Speer zelf schrijft dat Hitler kwaad was over de ‘eerste plannen’, is hij bij Fest pas boos na de ‘eerste bezichtiging van de ruwbouw’. Fest plaatst het zogenaamd reddende optreden expliciet in de ‘zomer van 1936’, dus enkele weken voor de opening van de Spelen op 1 augustus.40 Als dat zo is, dan had ‘de bekleding met natuursteen’ en de ‘uitbreiding van de kroonlijst’ binnen een paar weken gepland, uitgevoerd en opgeleverd moeten worden. Dat is allemaal fantasie.

De overlevering laat zien dat Hitler in oktober 1934 de bouwwerkzaamheden op en rond het olympisch complex, dan nog Reichssportfeld geheten, bezocht en het ontwerp van March goedkeurde, zij het dat hij in overweging gaf om voor de gevels natuursteen te gebruiken. Achteraf spoorde hij de architect aan ook met Speer te spreken en ‘vermoedelijk in november/december 1934’ had er een ontmoeting tussen Speer en March plaats. Kennelijk waren die twee het snel eens, want niets duidt op meer ontmoetingen, vervolggesprekken of op invloeden van Speer.41 Een woede-uitbarsting van Hitler is evenmin overgeleverd. Het is een nogal groteske gedachte dat de Olympische Spelen vanwege de door Speer aangevoerde redenen hadden kunnen worden afgeblazen.42

In het voorjaar van 1936 was de opening van de Spelen nog bijna een halfjaar verwijderd. Rond deze tijd moet Speer zijn medewerkers de eerste ontwerpen hebben laten ontwikkelen voor ‘Gesamt-Berlin’, het hele stedenbouwkundige project voor Berlijn, waarvan ook de nieuwe rijkskanselarij deel uitmaakt.43 In Erinnerungen beweert hij dat Hitler die lente bij de bezichtiging van een stuk snelweg tegen hem zou hebben gezegd: ‘Eén bouwopdracht heb ik nog te vergeven. De grootste van allemaal.’44 In juni zou Hitler dan aan Speer een ontwerp voor het stadscentrum van Berlijn hebben getoond, waarna hij klaagde: ‘Ik heb de burgemeester lang en uitvoerig uiteengezet waarom deze nieuwe straat 120 meter breed moet zijn en nu tekent hij me een straat van slechts 90 meter breed.’ Speer beschrijft de situatie alsof Julius Lippert, intussen burgemeester en een trouwe nationaalsocialist en bewonderaar van Hitler, zich opzettelijk zou hebben verzet tegen diens wensen.45 Weer een tijdje later zou Hitler hebben gebriest: ‘Lippert is een non-valeur, een idioot, een man die het laat afweten, een nul.’46 De dramaturgie kennen we al: de stad Berlijn en haar burgemeester zijn niet bekwaam (en onwillig) om de grote ideeën van de ‘Führer’ te begrijpen, laat staan ze te realiseren. Een reddende figuur moet erheen.

Er zijn geen andere mensen die deze vermeende uitlatingen van Hitler kunnen bevestigen. Van zo’n felle confrontatie met Lippert en de stad Berlijn is nergens sprake in contemporaine bronnen. Het was eerder Speer die dat soort botsingen moedwillig opzocht om zich te positioneren als de hoofdstedenbouwkundige die hij wilde zijn. Nu het planningswerk voor Berlijn en in het bijzonder voor de rijkskanselarij steeds meer rond zijn persoon werd geconcentreerd, was hij anders al een flink eind op weg om de begeerde titel ook officieel in de wacht te slepen. Eind oktober maakt Lammers gewag van een gesprek over de eventuele aanstelling van een ‘rijksgevolmachtigde voor de bouwnijverheid’. Dat beraad resulteert in een concepttekst over de ‘instelling van een inspecteur-generaal voor bouwwerken in Berlijn’, wiens rol en bevoegdheden geheel zijn toegesneden op Speer.47 Goebbels noteert op 16 november 1936: ‘Bij de Führer. Met hem en Speer de nieuwbouwplannen van Berlijn bekeken. Een geweldig ontwerp. Heel groot en monumentaal gedacht. Voor twintig jaar berekend. Met een reuzenstraat van zuid naar noord. Daarlangs komen de nieuwe, monumentale gebouwen. Berlijn wordt hiermee verheven tot een leidende wereldstad. De Führer denkt groot en vermetel. Hij is zijn tijd honderd jaar vooruit.’48

Met Hitlers goedkeuring van de bouwplannen voor de Voss-Strasse in mei49 en de presentatie van de eerste ontwerpen voor Berlijn als één geheel in de winter had Speer bereikt wat een jaar tevoren nog onzeker leek: hij had na Neurenberg eindelijk ook in Berlijn de hegemonie. De organisator die zich tot nog toe vooral had geprofileerd als decorateur en organisator van manifestaties en verbouwingen, aan wiens geschiktheid voor de reconstructie van Berlijn Hitler in 1935 nog had getwijfeld, was nu op de twee hoofdlocaties van het nationaalsocialisme de dominante bouwcoördinator.

Van Berlijn tot mythisch Germania: de Generalbauinspektor

De plannen voor de verbouwing van Berlijn tot de ‘hoofdstad van de wereld’ worden sinds de verschijning van Speers Erinnerungen vaak gekoppeld aan de misleidende term ‘Germania’.50 Veel mensen hebben daarbij onwillekeurig de foto’s en filmbeelden voor ogen waarop Hitler en zijn architecten zijn te zien met gipsmodellen van gigantische bouwwerken en stoutmoedige stadslandschappen. Speer liet voortdurend maquettes, façademodellen en binnenruimten in een schaal van 1:10 vervaardigen of zelfs conceptgebouwen op ware grootte tentoonstellen.51 Die moesten de bouwhonger en scheppingskracht van het regime demonstreren.52 Hun imposante effect op de huidige toeschouwer bereiken ze, zoals Angela Schönberger het treffend heeft geformuleerd, grotendeels niet ondánks maar dankzíj het feit dat we slechts foto’s van de meeste maquettes kennen.53 De maquettes blijven vrijwel een en al verbeelding. Niettemin hadden die groot opgezette reconstructieplannen zeer reële consequenties, dat hebben de diepgravende analyses van de jongste decennia getoond.54 Alleen al Speers voorbereidend werk voor de verwezenlijking van zijn plannen leidde vanaf halverwege de jaren dertig tot enorme verwoestingen in het gebouwenbestand in de Berlijnse binnenstad, en dat lang voordat de geallieerden de eerste bommen afwierpen. In een stad van 4 miljoen inwoners die gebukt ging onder woningnood vielen tienduizenden woningen weg.55

Hitler ging welbewust over tot de officiële benoeming van Speer tot algemeen bouwinspecteur voor de reconstructie van de rijkshoofdstad (‘Generalbauinspektor für die Neugestaltung der Reichshauptstadt’ [gbi]),56 zoals de officiële titel luidde, op de vierde verjaardag van de machtsovername, om de nationaalsocialistische missie van deze nieuwe institutie te onderstrepen. In de hagiografie over Speer die Rudolf Wolters enkele jaren later schrijft, typeert hij de aanstelling als ‘de grootste bouwkundige onderneming ooit in de Duitse geschiedenis’.57 Op dezelfde dag ontving Speer, strak in uniform, van Goebbels ook de benoeming als professor.

Speers nieuwe ambt is enig in zijn soort en kent ook geen precedent in de bureaucratie. De instelling geniet de volmachten van een ministerie zonder zo te heten. Als gbi ressorteert Speer rechtstreeks onder Hitler. Hij laat zich erop voorstaan boven alle andere instellingen van het Rijk, van Pruisen en van de stad Berlijn te zijn verheven.58 Van meet af aan is de concurrentie tussen enerzijds de algemene bouwinspectie en anderzijds met het gemeentebestuur en met de persoon van de nationaalsocialistische staatscommissaris en burgemeester Julius Lippert een feit. Hitler was in de loop van het jaar 1936 afgestapt van het idee de verbouwingsplannen toe te vertrouwen aan de stad zelf.59 De beslissing een gbi te benoemen was daarmee tegelijkertijd een beslissing tegen de eigen stedenbouwkundige ambities van de stad Berlijn.60 Dat was alleen maar gunstig voor Speer en hij deed er alles aan zijn alleenheerschappij ook te doen gelden tegenover het stadsbestuur.61

De dag na Speers aanstelling tot gbi benoemde Hermann Göring hem bovendien nog tot ‘Sonderbevollmächtigter im Rahmen des Vierjahresplans’ (‘speciaal gevolmachtigde voor het vierjarenplan’). Hitler had in een memo over het vierjarenplan van augustus 1936 gesteld dat de politiek ‘het voeren en de afloop van de historische levensstrijd der volkeren’ was en de consequentie daarvan ondubbelzinnig geformuleerd: ‘Ik leg dan ook de volgende taken op: i. Het Duitse leger moet in vier jaar inzetbaar zijn. ii. De Duitse economie moet in vier jaar gereed zijn voor de oorlog.’62 Görings benoeming tot ‘gevolmachtigde voor het vierjarenplan’ in oktober 1936 diende dat doel. Het versmelten van het vierjarenplan en het nieuwe ambt van Generalbauinspektor in de persoon Speer beklemtonen dat stadsplanning, bouwprojecten en oorlogsvoorbereiding werden opgevat als instrumenten in de ‘levensstrijd der volkeren’.

Ook Rudolf Hess, als ‘plaatsvervanger van de Führer’, probeerde nu de nieuwe gbi aan zich te binden door hem in zijn staf te benoemen als ‘gevolmachtigde voor het bouwwezen’. Speer zou verantwoordelijk zijn ‘voor alle zaken betreffende de kunstzinnige vormgeving van partijgebouwen’ en adviserend optreden ‘bij alle wettelijke vragen inzake het bouwwezen’.63 Terwijl Goebbels de benoeming door Göring voor lief nam, trad hij wel op tegen Hess, omdat deze hem niet van tevoren had geïnformeerd.64 Goebbels kon Speers opmars ook beschouwen als het gevolg van zijn eigen inspanningen in het verleden en had als Berlijnse gouwleider belang bij een zo direct mogelijke relatie met de weldra zeer machtige herbouwer van zijn stad.

Speer werd ook symbolisch in de partijadel verheven doordat zijn nieuwe bureau de Preussische Akademie der Künste uit haar gebouw op de Pariser Platz verdrong. In februari 1937 nam Speer het voorgebouw in en tegen de lente van 1938 had hij ook de overige delen ingepalmd.65 Met de instelling van de algemene bouwinspectie keerde Willi Schelkes, destijds Speers eerste werknemer, terug en ook Rudolf Wolters. Die schreef op 5 december 1936 aan zijn ouders dat hij vanaf begin 1937 ‘in de context van het bureau van Speer’ zou gaan werken aan een project waarvan ‘de tenuitvoerlegging in Berlijn enkele decennia zal vergen’.66 Ook Ilse Braun, de oudere zus van Eva Braun, werkte vanaf maart 1937 als ‘een van de eerste medewerksters’ zo’n acht maanden voor Speer.67 De gbi trok in de voormalige werkkamer van de secretaris-generaal van de academie. Rudolf Wolters werkte in een belendend vertrek, alleen door een deur van Speer gescheiden, en Hans Stephan en Willi Schelkes hadden hun vertrekken daar weer naast.68 De voorname sfeer is bekend van de vele foto’s met maquettes van de toekomstige ‘wereldhoofdstad’.69

‘Professor’ in uniform: als kranige partijman ontvangt Speer op 30 januari 1937, de vierde verjaardag van de machtsovername, de oorkonde ter bevestiging van zijn professoraat uit handen van Goebbels, minister van Propaganda. Nog dezelfde dag wordt ‘professor’ Speer benoemd tot ‘inspecteur-generaal voor de reconstructie van de rijkshoofdstad’. (ullstein bild)

Financieel zat Speer er met zijn inspectoraat-generaal warmpjes bij. Volgens een ontwerpbegroting voor de periode van oktober 1936 tot maart 1937 stond hem aanvankelijk 148.015,49 rijksmark ter beschikking voor personeelskosten en huishoudelijke uitgaven.70 Voor zichzelf verlangde Speer in april 1937 als ‘ondergrens’ het ‘salaris van de stadspresident en de burgemeester’[5], omdat ‘het effect van mijn werkzaamheden niet als geringer zal worden aangemerkt’.71 Hij eiste voorts naast zijn taak als gbi ‘als architect werkzaam te kunnen blijven’. Als ‘restrictie’ formuleerde hij ‘dat over door mij te ontwerpen bouwplannen alleen de Führer zal beslissen (bijvoorbeeld de Voss-Strasse)’72 – wat gelet op de tot minstens 1950 lopende gigantische projecten alleen al voor Berlijn, neerkwam op een vrijbrief om geld te drukken. In de praktijk gaf Speer als inspecteur-generaal voor de bouw opdrachten aan Speer als particuliere architect, die daarvoor een betamelijk honorarium kon innen. Naast zijn algehele verantwoordelijkheid eiste Speer de totstandkoming van de Grote Hal, de Grote Vijver en het Grote Plein voor zichzelf op, alsmede het Hitlerpaleis (dat de nieuwe rijkskanselarij zou vervangen), het bureau van de rijksmaarschalk, het hoofdkwartier van het okw, de uitbreidingen van het Rijksdaggebouw, en tot slot ook de Triomfboog en het Zuidstation.73 Volgens een latere aantekening in het dossier ontving Speer in het kader van de Berlijnse projecten tot eind februari 1943 maandelijkse betalingen van 60.000 rm. Daarbij ging het om 30.000 rm voor de Grote Hal, 15.000 rm voor de triomfboog, 10.000 rm voor het ‘Führer-Palast’ en 5000 rm voor het okw-gebouw.74

In Berlijn versierde Speer als gbi met behulp van decreten en beschikkingen voortdurend bijkomende bevoegdheden. Zo werkte hij mee aan de ‘wet inzake de herinrichting der Duitse steden’ van 4 oktober 1937, die het bouwprogramma, zo leek het, onderwierp aan een wettelijk kader. In werkelijkheid ruimde dat alle obstakels uit de weg voor degenen die de macht in handen hadden: ‘De Führer en rijkskanselier of de door hem gemachtigde instantie bepalen’, zo luidde het, ‘het werkingsgebied waarbinnen en het tijdstip waarop deze wet dient te worden toegepast. Op dezelfde wijze wordt het tijdstip bepaald waarop de toepasselijkheid van de wet op een stedenbouwkundige maatregel eindigt’.75 De wet had tot doel naast Berlijn ook de gouwhoofdsteden in nationaalsocialistische zin uniform te herbouwen. Zo zou er in elke stad een met haar omvang strokend paradeplein met bijbehorende partijgebouwen komen. Om dat te realiseren werden de grondprijzen op 1 januari 1937 vastgelegd, konden de steden een bouwstop afkondigen en werd het recht van voorkoop voor gemeenten uitgebreid.76

Speers bureau breidde gedurende de eerste drie jaar uit met nieuwe taken en de overname van bevoegdheden, totdat de dienst in 1940 overzichtelijk werd onderverdeeld in drie hoofdafdelingen. In 1937 werd de ‘planningsstaf’ van Speer, waarmee hij tot nog toe zijn projecten had uitgevoerd, een ‘planningsdienst’. In februari 1938 riep hij daarnaast een ‘uitvoerend orgaan voor de reconstructie van de rijkshoofdstad’ in het leven,77 waarvan de leiding in handen werd gegeven van Ernst Zörner, ex-burgemeester van Dresden. Zörner nam in juni 1938 Willi Clahes, tot dan toe burgemeester van Braunschweig, aan als zijn plaatsvervanger. Clahes zou weldra Speers centrale figuur worden voor de huurbeëindiging en onteigening van de woningen van Berlijnse Joden.78 Speer liet Walter Brugmann, hoofd gemeentewerken en bouwcoördinator van het Reichsparteitagsgelände, uit Neurenberg komen om in Berlijn soortgelijke organisatie- en supervisietaken op zich te nemen.79 Speers ambities bleken ook uit het groeiende personeelsbestand.80 Het begrotingsontwerp voor 1937 noteert 25 medewerkers, van wie 5 architecten.81 Eind 1938 telde de planningsdienst al 87 man en het uitvoerend orgaan 93 personen. Voor 1939 telde de planningsdienst alleen al 91 personen, onder wie 28 architecten.82

In het centrum van Berlijn was Speer in de weer in zijn twee ontwerpateliers; ’s morgens meestal in zijn privébureau in de Lindenallee en vanaf het middaguur in de vertrekken op de Pariser Platz. De focus lag vooral op ‘esthetische richtlijnen’, die hij met een gestaag groeiend aantal medewerkers ontwikkelde. Een portret dat als huldebetoon verschijnt in de Völkischer Beobachter van 3 februari 1938 spreekt nog van ‘negen architecten die hem in zijn atelier terzijde staan (...) en ook op zijn andere werkplek’ – bedoeld is de Pariser Platz – zou dat aantal nauwelijks hoger liggen. Juist die vorm van leidinggeven zou hem kenmerken als ‘de grote bouwmeester van de beweging’. Hoewel we hebben gezien dat hij op dat moment al veel meer architecten in dienst had – die op hun beurt werden ondersteund door technisch personeel – klopt het grondpatroon wel: Speer zette de grote lijnen uit, maakte schetsen en liet die door zijn mensen uitwerken.83 Het waren in de eerste plaats Rudolf Wolters, Willi Schelkes en Hans Stephan die direct aan zijn zijde stonden bij de organisatie en beoordeling van de ontwerpen.84

Speer koos medewerkers wier stijl en ideeën hij kende en waardeerde, en van wie hij zeker kon zijn dat ze zijn ideeën en die van Hitler min of meer deelden. Hij organiseerde de noodzakelijke werkruimte, betaalde hoge salarissen (nu het publieke geld rijkelijk vloeide), en liet ontwerpen, tekeningen en varianten maken. Uit tijdgebrek kon hij maar zelden zelf aan de tekentafel staan. En als hij dat wel deed, was dat meestal als er een camera in de buurt was. Dat wil niet zeggen dat de ontwerpen die in Speers bureau ontstonden volledig vreemd waren aan zijn persoon of zijn ideeën. Hij hield alles in de gaten, besliste welke variant werd gekozen en droeg de verantwoordelijkheid tijdens de presentatie van tekeningen en maquettes aan Hitler.

Daarbij dient men te bedenken dat Speer vaak niet in Berlijn was. Veel dagen werden gevuld met reizen, in het bijzonder in de nabijheid van Hitler, met verblijven op de Obersalzberg en met de bezichtiging van bouwplaatsen. Voorts moest hij ook nog wat correspondentie voor zijn nevenfuncties voeren. Al met al concentreerde het eigenlijke architectonische werk zich vooral op het toezicht op zijn bureaus en hun tekenwerk – op management dus. Dankzij zijn bevoorrechte positie beschikte hij bij die taken over praktisch oneindige publieke middelen, waarvan hij dan ook volop gebruikmaakte.85

Het fijnere handwerk delegeerde Speers nieuwe dienst naar diverse externe architecten met eigen bureaus86 die veel belangrijke opdrachten kregen: Paul Bonatz voor het hoofdkwartier van de marine (okm), Wilhelm Kreis voor het hoofdkwartier van de landmacht (okh) en bijkomende gebouwen, Peter Behrens voor het hoofdkantoor van aeg. Daarnaast gingen er opdrachten naar Theodor Dierksmeier, Hanns Dustmann, Konstanty Gutschow, Helmut Hentrich, Friedrich Hetzelt, Cäsar Pinnau, Herbert Rimpl, Julius Schulte-Frohlinde en Friedrich Tamms – een lijst die nog langer zou worden.87

Susanne Willems heeft gevat geschreven dat Speers dienst als ‘agentschap voor het verstrekken van opdrachten aan het Berlijnse architectenmonopolie Speer & Co fungeerde’ en dat die dienst zich vanwege zijn machtige positie ontwikkelde ‘tot een middelpunt van geïnstitutionaliseerde corruptie’.88 Inderdaad besteedde de gbi tot 1940 ‘meer dan 56 miljoen rijksmark aan honoraria, adviezen en prijsvragen’. Karl Hettlage, de financiële man van Speer, maakte in oktober 1940 de balans op en stelde dat voor de jaren 1937 tot 1939 er nog Ausgabenreste – niet uitgegeven geld – ter beschikking waren ten belope van 122 miljoen rijksmark.89 Speer en zijn naaste medewerkers konden zo optreden als bijzonder invloedrijke beschermheren voor legio architecten, beeldhouwers, schilders en andere kunstenaars.

Zowel in Neurenberg als in Berlijn lukte het Speer in 1936 en 1937 enorme taken en bevoegdheden naar zich toe te trekken waaraan begrotingen ter waarde van vele miljoenen waren verbonden en – vanwege hun ideologische betekenis – naast geld ook andere onuitputtelijke middelen. Elk van beide megaprojecten zou een zelfstandig ontwerptalent voldoende ruimte hebben geboden om zijn artistieke stijl te ontwikkelen. Maar Speer opereerde uit puur tijdgebrek niet als de autonome kunstenaar zoals die zich destijds door de media liet bejubelen. Niet aan de tekentafel leefde hij zich uit, maar eerder aan het roer van zijn groeiende machtsgebied. Grootse plannen waren voor hem steevast middelen om zijn doel te bereiken: hij streefde naar meer taken, nieuwe projecten en grotere aantallen medewerkers. En zo creëerde Speer met de rugdekking van Hitler vanuit de functie van Generalbauinspektor een centrale positie in het regime.

De nieuwe rijkskanselarij – bouwprogramma en bouwpropaganda

De benoeming tot gbi was een enorme stap voor het prestige van Speer. Tot nog toe was hij in het openbaar niet echt op de voorgrond getreden. In een speciale editie van de Illustrierter Beobachter ter gelegenheid van de partijdagen van 1934 werd hij wel genoemd als ‘de architect’ van dat evenement, maar nog niet echt op de voorgrond geplaatst.90 In juli 1936 had hetzelfde blad een uitgebreid artikel aan hem gewijd; ook hier werd hij als ‘vormgever van onze massabijeenkomsten’ gepresenteerd en niet als bouwmeester.91 Toen de Völkischer Beobachter hem in september 1936 opvoerde in de rubriek ‘Das tägliche Bild’ konden de lezers niet vermoeden dat ze van doen hadden met dé toekomstige bouwmeester van het regime. Het artikel laat al Speers prestaties tot dan toe de revue passeren, maar uit die lange opsomming is alleen op te maken dat hij vooral verbouwingen heeft uitgevoerd, betrokken was bij de ‘artistieke vormgeving’ van grote manifestaties en bij de Funkausstellung, en als partijfunctionaris verantwoordelijk was voor de ‘renovatie van alle industriële ondernemingen naar hygiënische en esthetische principes’, de ‘controle op alle ontwerpen voor de Häuser der Arbeit in het Rijk’ en ook voor de ‘technische en artistieke omlijsting van massamanifestaties’– niets in deze (ook figuurlijk) uitputtende opsomming92 duidde erop dat deze ijverige jongeman enkele maanden later in artikelen en reportages zou worden gevierd93 als ‘professor Speer’, de ‘nationaalsocialist en kunstenaar’ of ‘nationaalsocialist en uitblinker’, en zich in het jaar daarop in het team van de ‘bouwmeesters van het Derde Rijk’ zou bevinden. Speer, zo heet het nu, belichaamt ‘het nieuwe type bouwmeester’, die de bouw vormgeeft ‘op grond van zijn doel voor het leven der natie’.94 Hij staat vooraan in de rij van architecten die het nationaalsocialisme vertegenwoordigen.95

Speer als publieke persoon, zijn rol als voorbeeldige nationaalsocialist en de nieuwe staatsarchitectuur moesten als één geheel worden gecommuniceerd. De verbeelding van de mensen vullen met beelden van monumentale stadsplannen en bouwwerken bleek soms belangrijker dan het bouwen zelf. Zoals in al zijn machtsdomeinen probeerde Speer (ook later) de volledige controle te hebben over wat er verteld moest worden. Op dat vlak werkte hij opnieuw samen met Goebbels. Het ministerie van Propaganda gelastte op 8 februari 1937: ‘Over openbare bouwprojecten in de rijkshoofdstad mag alleen dan worden geschreven wanneer inspecteur-generaal Speer die verslagen en artikelen heeft goedgekeurd’.96 Voor Speer was er veel aan gelegen dat zijn taken alom bekend werden. Wat we nu kennen als public relations berekende hij net zo aandachtig als zijn bouwprojecten, en hij zag erop toe – ‘tot op de fotobijschriften precies’ – dat men op passende wijze melding van hem maakte.97

Van evenementenorganisator tot geniale bouwmeester: Nog in juli 1936 presenteerde de Illustrierter Beobachter Speer als ‘vormgever van onze massabijeenkomsten’, als de man die het als zijn taak zag de ideeën van Hitler en Troost in tastbare vorm te vertalen. (Illustrierter Beobachter 30 juli 1936 nr. 2, knipsel)

‘Tot op de fotobijschriften precies’ zag Speer toe op de belichting van zijn gewichtige rol in de openbaarheid. Met het ministerie van Propaganda was overeengekomen dat Speer alle desbetreffende verslagen en artikelen zou fiatteren. Speer onderscheidt zich hier uitdrukkelijk van zijn medewerkers in hun witte jassen die zich met passer en liniaal bezighouden met de details en de uitwerking, terwijl de inspecteur-generaal voor het bouwwezen zelf de laatste hand aan de grote lijnen legt. (Die Woche, 27 april 1938)

Exemplarisch voor de wijze waarop de ster van Speer in het openbaar rees, is de ontwikkeling van de nieuwe rijkskanselarij – naast het Zeppelinfeld in Neurenberg en het Parijse paviljoen het enige grote bouwwerk dat Speer ontwierp en dat werd voltooid. De organisatie ervan reikte het grondpatroon aan voor latere projecten. Er werd onderscheid gemaakt tussen de ‘ontwerpende architect’ Albert Speer en de ‘technische architect’ Carl Piepenburg, die de uitvoerende taken op zich nam. Praktisch betekende dit dat Speer optrad als hoofdaannemer en dat Piepenburg instond voor de concrete bouwcoördinatie.98

Zoals gezegd dateerden de eerste plannen al van de zomer van 1934; in maart 1936 diende Speer een kostenraming in; op 15 april 1937 liet hij Lammers terloops weten dat Hitler al zou hebben beslist over de ontwerpen. Begin juli 1937 waren ‘de in detail uitgewerkte plattegronden van alle verdiepingen van de nieuwe rijkskanselarij gereed voor uitvoering’;99 in Neukölln werden modellen van gedeelten van het nieuwe gebouw ‘op een opslagterrein in de Teupitzer Strasse’ gebouwd. Al in de herfst van 1936 was een façademodel voor de overgang tussen het Borsigpaleis (Voss-Strasse 1) en de nieuwbouw van Voss-Strasse 2 op ware grootte vervaardigd.100 Op 15 september 1937 presenteerde Speer een ‘raming van de totale kosten’ à 28.016.110 rijksmark.101 Angela Schönberger, aan wie we een grondige analyse van het project en de achtergronden ervan danken, stelt dat die raming ‘het enige bedrag is in verband met de totale bouwkosten’ dat is overgeleverd; definitieve eindafrekeningen zijn er niet.102 Speers honorarium was bepaald op 4,5 procent van de bouwsom, dus minstens 1,26 miljoen rijksmark.103 In een brief bij de kostenraming schreef hij: ‘Het totaalontwerp voor de nieuwbouw van de rijkskanselarij in de Voss-Strasse vanaf de Wilhelmsplatz tot de Hermann-Göring-Strasse is opgedeeld en door de Führer en rijkskanselier goedgekeurd.’104

De nazipropaganda bedacht in januari 1939 het sprookje dat de nieuwe rijkskanselarij in minder dan een jaar zou zijn gebouwd. In werkelijkheid begon het ontwerpwerk in 1934 – kranten berichtten datzelfde jaar over de voortgang van het werk en al in de herfst van 1936 stonden er façademodellen in de Voss-Strasse. Hoewel het verzinsel gemakkelijk als zodanig was te ontkrachten hield de mythe decennialang stand. (Illustrierter Beobachter 4 november 1937 nr. 44, knipsel)

In de te bebouwen zone werden meteen de huizen aangekocht die nog geen eigendom van het Rijk waren. Het ontruimingsplan van 30 september 1937 bepaalde dat de panden Voss-Strasse 8 en 9 per 1 oktober moesten zijn ontruimd, op 1 januari 1938 de huisnummers 10 tot en met 18, en tot 1 april 1938 het hoekperceel Voss-Strasse 19 en Hermann-Göring-Strasse 15.105 Onder de gebouwen die moesten wijken bevonden zich twee voormalige projecten van Speer, de garage op de hoek van de Hermann-Göring-Strasse en zijn eerste grotere opdracht voor de nsdap: ‘’s Avonds afscheid van het oude gouwbureau in de Voss-Strasse [nr. 11], dat nu wordt afgebroken’, noteert Goebbels op 8 december; ‘Weemoedige stemming’.106 Gelijktijdig waren de werkzaamheden op andere percelen al een paar maanden bezig. De ruwbouw van de eerste bouwfase (Voss-Strasse 2 tot 5) was op 1 januari 1938 gereed.107 Het betrof onder andere de volgende onderdelen van de kanselarij: de erebinnenplaats, de vestibule, de Mozaïekzaal, de eetzaal en de entree van Voss-Strasse 4.108

De werkzaamheden werden destijds niet voor het publiek verborgen, al was het maar omdat ze dagelijks in het zicht waren van duizenden Berlijners die de plek passeerden en omdat er – een tijdlang tenminste – façademaquettes werden tentoongesteld. Ook de pers schreef: op 4 november 1937 verscheen in de Illustrierter Beobachter een fotoreportage met bouwtekeningen en maquettes over de voortgang van de werkzaamheden. Geheel in de geest van de heroplevende dynamiek die het regime met zulke projecten wilde prikkelen, was daarin te lezen: ‘Al maanden werken arbeiders dag in, dag uit. Voor het oog van de passerende grootstedeling ontvouwt zich tot zijn verbazing een ongekend beeld (...)’.109 Op 27 januari 1938 (de dag waarop Von Blomberg, minister van Oorlog, werd ontslagen en Hitler het opperbevel over de Wehrmacht zelf in handen nam) maakte Speer zelf zijn ‘programma voor de reconstructie van Berlijn’ bekend. Daarin is de nieuwe rijkskanselarij als ‘uitbreiding aan de Voss-Strasse’ expliciet vermeld.110

Met Hitlers toespraak bij het pannenbier op 2 augustus 1938 begint de bouwgeschiedenis over verscheidene jaren te veranderen in de legendevorming rond de opperarchitect. Hij zou, aldus Hitler, Speer de opdracht hebben gegeven ‘de reeds geplande nieuwbouw van de rijkskanselarij’ op 10 januari 1939 op te leveren. Hij noemde geen precieze aanvangsdatum, maar stelde dat dat ‘in de ogen van alle deskundigen een onhaalbaar bevel’ was geweest. ‘Mijn partijgenoot Speer heeft echter geen seconde geaarzeld en om een luttele zes uur voorbereidingstijd gevraagd. En na die zes uur kwam hij met het plan en verzekerde hij mij ervan dat op 15 maart de oude huizen zouden zijn gesloopt, dat het pannenbier op 1 augustus zou worden geschonken en dat op 10 januari het gebouw er compleet zou staan. Hier is, waarde volksgenoten, geen sprake van een Amerikaans tempo; dit is inmiddels het Duitse tempo.’111

Dat tempo is tot de inhuldigingstoespraak op 9 januari 1939 in zoverre opgevoerd dat Hitler nu wilde doen geloven dat hij ‘onze geniale jonge architect’ had ontboden ‘in de laatste dagen van januari [1938]’ en hem opdracht had gegeven de nieuwe rijkskanselarij te bouwen, omdat het Rijk ‘een andere representatieve locatie en vooral ook ruimte om te werken’ nodig had. Men bedenke dat er begin 1938 al bijna vier jaar was voorbereid en gepland, dat er al twee jaar huizen werden aangekocht en gesloopt, dat alle bouwtekeningen al een jaar gereed waren en dat de daadwerkelijke bouwwerkzaamheden al ongeveer een halfjaar gaande waren. Speer had zijn eerste honorarium al anderhalf jaar voordien ontvangen en de eerste substantiële ruwbouw op vier vroegere percelen stond er al. Toch jubelde Hitler: ‘Dat is nog nooit vertoond. Ik kom zelf uit het vak, uit de bouw, en weet wat dit betekent. Dit is ongekend, een unieke prestatie.’112

Voor Speer werd de nieuwe rijkskanselarij het propagandagebouw dat in de geschiedenis het langste zou doorklinken. Op 9 januari 1939 waren alle betrokken bouwvakkers uitgenodigd voor de opening in het Sportpalast. Speer maakte zijn opwachting aan de zijde van Hitler, die hem prees als geniale architect en organisator, en ter plekke de fabel van ‘de bouw in één jaar’ bedacht. (Bundesarchiv Koblenz, foto 146-1979-026-14, anon.)

Nuchter bekeken was de realisatie van het gehele project zelfs binnen zo’n vierenhalf jaar vanaf de allereerste gesprekken en met een bouwtijd van ongeveer anderhalf jaar beslist een knappe prestatie. Maar dat volstond niet. Op 12 januari 1939 meldde het Duitse nieuwsagentschap dnb in het kader van de inhuldiging: ‘Het is nauwelijks voorstelbaar maar het is een feit dat de Führer pas een jaar geleden het besluit heeft genomen dit monumentale complex te laten bouwen. Dat was het moment waarop hij deze opdracht verstrekte aan algemeen bouwinspecteur professor Speer. Tussen januari en maart 1938 had de sloop van de huizen in de Voss-Strasse plaats, wat betekent dat hem zelfs maar negen maanden aan zuivere bouwtijd resteerden.’113 Hitler zelf bevestigde die rekensom in een door hem ondertekend artikel dat hij in september 1939 publiceerde; zijn opdracht aan Speer dateert hij daarin op 11 januari 1938. Het in zijn toespraken verzonnen verhaal van een binnen het jaar te voltooien opdracht klopte hij zo nog verder op tot een bouwperiode van negen maanden.114

Voortaan hoorde ‘het bouwrecord van de rijkskanselarij’ tot het vaste repertoire van nationaalsocialistische fabels over grootse prestaties.115 Tegelijkertijd had Hitler het officieuze imago van Speer ingevuld: ‘Dat en hoe dit werk tot stand kwam, is uitsluitend de verdienste van de geniale architect, van zijn artistieke begaafdheid en van zijn ongehoorde organisatorische talent’.116

Speer zelf nam het propagandasprookje in Erinnerungen niet alleen over, hij bouwde het zelfs uit: de nieuwe rijkskanselarij zou al twee dagen voor de officiële ingebruikneming in januari 1939 klaar zijn geweest en Hitler had ‘meteen aan de schrijftafel kunnen gaan zitten om de regeringszaken op te nemen’. Dat was aantoonbaar niet het geval.117 Om de inrichting te versnellen was Speer weliswaar van 8 tot 13 december 1938 met een speciaal toestel en een extra verkeersvliegtuig naar Oostenrijk gevlogen om in het Kunsthistorisches Museum in Wenen ‘tapijten, schilderijen, gobelins enz.’ uit te zoeken voor de nieuwe rijkskanselarij,118 maar de werkzaamheden aan het interieur sleepten zich nog maanden voort.

Niet alleen in de context van de nieuwe rijkskanselarij werd er over bouwtekeningen en maquettes openlijk gecommuniceerd en werden die gepresenteerd als uiting van strijdvaardige bouwhonger en nationaalsocialistische daadkracht.119 Een algemeen ‘offensief’, waarbij ook brochures, persberichten en films hoorden, bereidde de publieke opinie voor op het bouwprogramma om het volkseigen zelfbewustzijn, de partijtrouw en de activering van de natie te stimuleren. Vermoedelijk de eerste maquette die in het kader van de reconstructie van Berlijn werd gepresenteerd in januari 1937 – nog voor Speers benoeming tot Generalbauinspektor – betrof het Haus des Fremdenverkehrs. Er volgden nog tal van fotoreportages, maar het zwaartepunt lag op tentoonstellingen waar de bezoekers aan de hand van enorme maquettes doordrongen moesten raken van het zelfvertrouwen, de technische bekwaamheid en de luister van de nieuwe staatsgeest.

Exemplarisch is in dat verband de eerste tentoonstelling van Duitse architectuur en sierkunst die Hitler op 22 januari 1938 in het Haus der Deutschen Kunst in München opende met een programmatische toespraak: ‘Wanneer volkeren innerlijk grootse tijden doormaken, dan geven zij die tijden ook uiterlijk gestalte. Hetgeen zij zeggen is dan overtuigender dan het gesproken woord: het is het woord van steen.’120 Bouwen als ‘woord van steen’ wordt een sleutelbegrip. De Illustrierter Beobachter bericht met zorgvuldig geënsceneerde foto’s onder de kop bauwille und bauwerk over dit ‘schouwspel dat de wereld nooit eerder heeft gezien’. Het meest gebruikte adjectief was gewaltig (‘geweldig’, ‘kolossaal’). Te zien was onder andere een model van een brug over de Elbe (‘spanwijdte 700 meter’) van Wilhelm Härter, die Hitler in zijn rede als ‘de geweldigste brugconstructie ter wereld’ had gekarakteriseerd.121 Dat was een toespeling op de wedijver met de Verenigde Staten, die ook in andere toespraken steeds weer doorklonk – in april 1937 was de Golden Gate Bridge in de Baai van San Francisco opgeleverd, destijds inderdaad het grootste bouwwerk in zijn soort.122 Een paar afbeeldingen in het tijdschrift toonden de enorme maquette van het Deutsches Stadion – ‘naar een ontwerp van professor Albert Speer’ – waaraan een grote ruimte was gewijd.123 Ze illustreren de hang naar overrompeling op basis van louter en alleen omvang; zelfs naast het schaalmodel oogden de tentoonstellingsbezoekers nietig.124 In de begeleidende tekst stond treffend: ‘Het historische woord dat een volk te zeggen heeft, moeten latere generaties kunnen aflezen aan de bouwwerken. Want er bestaat geen overtuigender en geen onkreukbaarder redenaar dan de gevoegde steen die verhaalt over het ritme van zijn tijd.’ Ook de ideologisch-programmatische insteek is duidelijk verwoord: ‘De kolossale blokken van de architectuurmaquettes zijn meer dan ontwerpen of plannen; omdat ze deels reeds voltooide zaken tonen, maken ze krachtig de balans op van de nationaalsocialistische scheppingsidee, waarvan de creditposten voorgoed zijn ingebeiteld.’125

Een jaar na de benoeming van Speer tot gbi was het tijd publiekelijk concrete plannen voor Berlijn te presenteren. Eind januari 1938 maakte Speer via de persdienst van de partij, de Nationalsozialistische Parteikorrespondenz (npk), de genoemde ‘uitvoerige presentatie’ bekend van ‘het programma voor de reconstructie op grond waarvan een mooiere en waardiger hoofdstad van het Derde Rijk conform de ideeën van de Führer’ tot stand moest komen.126 De hoofdonderdelen van de heraanleg – uitbreiding van de oost-westas, het instituut voor wapentechniek, het complex van de Reichsbank, het Huis voor het Vreemdelingenverkeer, nieuwe internationale spoorwegstations – zijn al expliciet genoemd, net als het ‘congresgebouw en het massamanifestatieplein’ voor maar liefst een miljoen deelnemers, de latere Grote Hal met esplanade.127 In 1945 zouden het Südbahnhof en de Hochschulstadt ‘voltooid’ zijn en – zo heette het – vijf jaar later de verdere ‘kernelementen tot aan de ringwegen’.128 Op 20 januari had Speer de volmacht gekregen om voor alle in de stadszone ‘geplande bouwwerken met een omsloten ruimte van meer dan 50.000 m3’ de locatie te bepalen. Zo kon hij desgewenst ook ingrijpen in de ‘gebieden buiten het stadsgewest Berlijn’.129

Bij de bekendmaking van de reconstructieplannen stelde de Völkischer Beobachter zijn lezers de ‘grote bouwmeester van de partij’ voor. De auteur van het stuk, Wilhelm Ritgen, beklemtoonde met ‘opperste nationale trots’ zijn ‘bewondering’ voor het nationaalsocialistische rolmodel. Hij beschreef Speers privébureau in de Lindenallee en de voorname vertrekken op de Pariser Platz: ‘De ingang laat de bezoeker meteen weten dat hij niet binnenkomt bij een bouwfirma, maar een centrum van scheppend vermogen betreedt dat het nationaalsocialistische gedachtegoed vereeuwigt en dat volume en contouren verleent aan de wil van de partij.’ Daar zou de ‘grote bouwmeester van de beweging’ een werkwijze koesteren in het teken van ‘kameraadschappelijke creativiteit’.130

Miljoenen lezers van de belangrijkste partijkrant kregen uitvoerige informatie over de plannen en methoden waarmee de stedenbouwkundige revolutie zou worden georganiseerd. Ritgen beschreef de installatie van een overzichtskaart ‘die het hele gebied van Groot-Berlijn met inbegrip van het buitengebied tot aan de ringsnelweg in een schaal van 1:4000 als één geheel toont. Deze unieke reuzenkaart, die in totaal 160 m2 bestrijkt, is zo compact en overzichtelijk mogelijk vervaardigd. Een apparaat dat tweehonderd kaarten per tien stuks op een frame samenvoegt, maakt het weldra mogelijk, met één handbeweging het te bewerken gebied in beeld te krijgen. Dankzij de schaal van de kaart zijn locatie en omvang van elk afzonderlijk perceel duidelijk te zien. Op dit kaartensysteem van de rijkshoofdstad worden de bouwplannen en de voortgang ervan continu bijgewerkt.’131 De overzichtskaart gold als een bewijs van de vaak genoemde Duitse precisie en was tegelijkertijd symbool van de moderniteit en van het holistische denkraam. De belangstelling van de bevolking voor de nieuwe stadsplanning was ‘ongemeen groot’, oreerde Ritgen verder. Geregeld ontving het inspectoraat-generaal ‘suggesties, adviezen en voorstellen’.132 Er volgden verdere publicaties die Speer steevast opvoeren als Hitlers creatieve brein en geestverwant.133

Stedenbouwkundigen in uniform: bij de eerstesteenlegging van het Huis van het Vreemdelingenverkeer op 14 juni 1938 voert Speer de dictator en zichzelf ten tonele met op de achtergrond een typische ‘wand van vaandels’, sinds 1933 zijn handelsmerk. De eerstesteenlegging diende als startschot voor de verbouwing van Berlijn die op een dozijn bouwterreinen gelijktijdig begon. (Bundesarchiv Koblenz, foto 183-h07705, anon.)

Behalve de nieuwe rijkskanselarij moesten er snel nog meer gebouwen tot stand komen. Op 14 juni 1938 legde Hitler met Speer de eerste steen van het ‘Huis voor het Duitse Vreemdelingenverkeer’ aan het ‘Ronde Plein’.134 Op meer dan twaalf locaties begonnen gelijktijdig de bouwwerkzaamheden. Daarmee belandde de verbouwing van Berlijn ook voor het publiek in een nieuwe fase. De nationaalsocialistische Bauwille, de ambitie om te bouwen, was de indruk, zou de tekentafel nu verlaten en concreet gestalte krijgen.135 Met eigen publicaties droeg Speer zelf bij tot dat beeld. Eind 1938 herhaalde hij in een artikel in het tijdschrift Baumeister dat al sinds juni ‘aan zestien bouwprojecten tegelijk’ werd gewerkt. Bij wijze van voorbeeld toonden twee foto’s van maquettes het Ronde Plein met het Oberkommando des Heeres en de Soldatenhalle, die zoals alle andere nieuwe bouwwerken in de plaats zouden komen van bestaande gebouwen. En op het snijpunt van de assen zou, aldus Speer, de ‘Grote Hal van het Duitse volk’ verrijzen, ‘Berlijns grootste bouwwerk’.136

Naar dit artikel verwijst Speer in Erinnerungen om aan te tonen dat het publiek hooguit ‘af en toe in onschuldig lijkende onderdelen van de stadsplanning’ een kijkje werd gegund; ‘het stedenbouwkundige basisconcept werd met goedkeuring van Hitler door één [!] artikel dat ik schreef openbaar gemaakt’. Verder lette Hitler ‘er angstvallig op dat onze ontwerpen niet werden gepubliceerd. Slechts gedeelten ervan werden bekendgemaakt omdat wij niet volledig buiten de openbaarheid konden werken’.137

Dat is bijna een omkering van de historische werkelijkheid. Zoals we gezien hebben, berichtte de pers niet alleen geregeld over Speers vorderingen of de uitbreiding van zijn bevoegdheden; keer op keer was er een veelheid aan details te lezen, en de nieuwe rijkskanselarij werd expliciet bewierookt als ‘het eerste bouwwerk dat gereed is gekomen in het kader van de reconstructie van Berlijn’.138 De openbaarheid wist wat dat betekende. Juist de terugkerende beelden, toespraken en vieringen dienden ertoe het publiek ook te enthousiasmeren voor wat nog niet concreet zichtbaar was. Beloftevolle fantasiebeelden vormden een essentieel beleidselement van een regime dat de volksgenoten op die manier de slagkracht van het nationaalsocialisme wilde demonstreren. Geheimzinnigheid zou met een dozijn enorme bouwplaatsen dus niet alleen absurd zijn geweest, maar ook contraproductief.

Een belangrijke rol in het plannings- en propaganda-apparaat van Speer speelde Rudolf Wolters. Sinds hij weer in vaste dienst was bij Speer kreeg hij een aanmerkelijk beter loon dan bij zijn eerste contract. Was het naar zijn eigen zeggen ‘eerst 600 rijksmark’139 (toch al het viervoud van het gemiddelde loon), we weten dat in 1938 voor iedere medewerker van Speer rond 15.000 rijksmark per jaar (dat zou anno 2017 neerkomen op zo’n 280.000 euro) was uitgetrokken.140 Wolters maakte nu van nabij de pijlsnelle opmars mee van zijn studievriend, die hij naar beste vermogen assisteerde – in de gedeelde overtuiging dat ze samen meebouwden aan de nieuwe nationaalsocialistische staat. In de slipstream van zijn bewonderde collega beleefde ook Wolters een verbluffende carrière. Zijn relatie tot Speer, zo vatte hij later samen, verhield zich als de relatie van Speer tot Hitler.141

Wolters was er trots op aan zulke grandioze projecten te mogen meewerken.142 In Speers naaste omgeving nam hij een dubbele, zeer invloedrijke functie op zich. Enerzijds was hij als architect bevoegd voor stedenbouwkundige projecten. Zijn centrale taak betrof de noord-zuidas en de organisatie van het treinverkeer in het nieuwe Berlijn. Om verschillende stationsconcepten te bestuderen reisde hij in augustus en september 1937 voor zes weken naar de Verenigde Staten.143 Daarnaast onderhield hij de contacten met de vele architecten, schilders en beeldhouwers die voor Speer werkzaam waren.144

Voorts was Wolters op het planningsbureau van de gbi ook verantwoordelijk voor de persrelaties, het fotoarchief en voor de biografieën en boeken.145 Hij bevorderde Speers imago in het openbaar door intensief te focussen op werkzaamheden die we tegenwoordig rangschikken onder de noemers ‘communicatie’ en ‘public relations’. Onderdeel van die taak was dat hij geregeld persberichten en kleine artikelen schreef, die deels onder Speers naam verschenen.146 We mogen ervan uitgaan dat Wolters meeschreef aan artikelen met partijprogrammatische inhoud en ook tekstbouwstenen voorbereidde. Hij wist precies hoe Speer zijn denkbeelden gepresenteerd wilde zien en Wolters wist zijn teksten zo te formuleren dat ze ook exact de opvattingen van zijn baas verwoordden.147 Zijn inzet voor Speers verheffing tot nationale architectuurheld beleefde een hoogtepunt met de al aangehaalde hagiografie die hij in 1943 in de reeks ‘Deutsche Künstler unserer Zeit’ publiceerde. In de geest van de nationaalsocialistische persoonlijkheidscultus verheerlijkt Wolters daarin zijn intussen tot minister opgeklommen studievriend.148

In oktober 1938 kwam onder Wolters’ leiding bovendien het tijdschrift Die Baukunst tot stand,149 een platform voor nationaalsocialistisch zelfbewustzijn op het gebied van architectuur en stedenbouw. Het blad verscheen als onderdeel van het tijdschrift Die Kunst im Dritten Reich, dat Speer en Alfred Rosenberg samen uitgaven.150 Het eerste nummer was gewijd aan het ‘representatieve bouwen van Groot-Duitsland’ en het novembernummer van 1938 presenteerde de ‘reconstructie van Berlijn’.151 In Die Baukunst publiceerde Wolters programmatische artikelen en bood hij jonge architecten een forum, vooral degenen die actief waren in de ruimere invloedssfeer van Speer.

Wie wil bouwen heeft stenen nodig

Wie wil bouwen, heeft stenen, mensen en kapitaal nodig. Begin 1937 al verscheen in het tijdschrift Der Vierjahresplan onder de kop stein statt eisen[6] een artikel waarin Speer de stelregel verkondigt die hij ook in zijn latere jaren als minister van Bewapening zal volgen: de hulpmiddelen waarover het volk beschikt moeten met opperste doelmatigheid worden aangewend voor het nationaalsocialistische prestatievermogen. Dat was een programmatische afrekening met alle planners in het bouwwezen die meenden niet zonder ijzer te kunnen. Volgens Speer moesten ook architecten hun bijdrage leveren aan de nationaalsocialistische politiek van de autarkie door het gebruik van grondstoffen uit het buitenland ‘tot de absoluut noodzakelijke hoeveelheid terug te schroeven’. Het ging om ‘de overwinning op het vervangmateriaal ijzer en de herovering van ambachtelijk gezonde bouwmethoden en -materialen, om de terugkeer naar soliditeit, eenvoud, vakmanschap en mentaliteit’; de eigentijdse staalskeletbouw dient ‘bijna altijd vermeden’ te worden.152 Als het maar éven mogelijk was, moest steen de materialen staal en ijzer vervangen. Speer verwees daarbij uitdrukkelijk naar de ‘Kulturrede’ van Hitler tijdens de partijdag van 1935 in Neurenberg en hij koppelde die duidelijke ideologische richtlijn aan zogenaamd bouwkundig Nationalvernunft: ‘De grondstof steen is van Duitse herkomst. Baksteen zal daarbij naargelang de natuur het voornaamste bouwmateriaal zijn. In het westen en zuiden van Duitsland, waar de bodem alom onuitputtelijke hoeveelheden natuursteen bevat, dient de gelegenheid zich aan dit wonderschone, natuurlijke bouwmateriaal naar hartenlust toe te passen’. Daarom dient een architect zich alleen in opperste nood van ijzer te bedienen.153 De overweging achter die doelstelling en het daadwerkelijke effect worden niet expliciet genoemd, maar luidt: wie in de bouwnijverheid afziet van ijzer en staal, en die door steen vervangt, behoudt die kostbare grondstoffen voor de bewapening. Aan dat principe – grondstoffen weloverwogen inzetten ter optimalisatie van de wapenindustrie – bleef Speer de komende jaren in zijn aan belang winnende en veranderende rollen vasthouden.

Voor de steenaanvoer in Neurenberg werd 1937 de Arbeitsgemeinschaft Naturstein gevormd, een samenwerkingsverband van 282 afzonderlijke firma’s en 28 verenigingen ‘in de vorm van werkgemeenschappen, coöperaties en besloten vennootschappen’.154 Bij de aanleg van het Parteitaggelände werkten drie instellingen samen. Het zrn was verantwoordelijk voor alle taken op rijksniveau, terwijl de stad Neurenberg ter plaatse toezicht hield op de uitvoering van de bouw. Als derde pijler van deze alliantie was Speer bevoegd voor ‘zijn’ gebouwen en ook voor de organisatie van de steenaanvoer. In samenspraak met de Arbeitsgemeinschaft Naturstein was Speers bureau verantwoordelijk voor de bestellingen.155

Als vanzelfsprekend bracht de zoektocht naar voldoende steen Speer en Himmler samen. Het was het begin van een lange vriendschap. Hun samenwerking ontwikkelde zich vanaf 1937 op basis van complementaire belangen. Speer had geld en plannen, en hij had stenen en mensen nodig; partijgenoot Himmler was op zoek naar taken om zijn kampensysteem te rechtvaardigen. Zo profiteerden beiden van de uitbuiting van de werkkracht van de slaven in detentie, die in het kader van de rassische Generalprävention156 naar de kampen werden overgebracht. In die ‘logica’ bezorgt de rassenstaat zichzelf een eigen dynamiek: men ‘reinigt’ het ‘volkslichaam’, houdt ‘tegenstanders’ preventief vast in kampen en buit hen uit om bouwwerken te doen verrijzen die op hun beurt weer staan voor het gezonde ‘volkslichaam’ en die de volksgemeenschap moeten voorzien van het zelfbewustzijn dat haar voorbereidt op een nieuwe rassenstrijd.

Hét vehikel van de samenwerking tussen Speer en Himmler was Deutsche Erd- und Steinwerke – afgekort tot dest – een onderneming van de ss die met steengroeven, baksteenfabrieken en steenverwerkende bedrijven precies de producten kon leveren die Speer voor zijn bouwprojecten nodig had.157 Toen het moment naderde dat volledige werkgelegenheid in Duitsland een feit was, kostte het de ss zichtbaar moeite de vele duizenden willekeurig in hun kampen vastgehouden gevangenen te rechtvaardigen.158 De samenwerking met Speer bood Himmler ‘de kans de aanhoudende kritiek op de omvang van de concentratiekampen te doen bedaren, te beginnen aan een verdere uitbreiding van de kampen en de volledige controle op de dwangarbeid van de gevangenen te behouden’.159 Dankzij Speer kon Himmler in 1938 een golf van arrestaties organiseren en zo duizenden mensen in het gareel van zijn kampen brengen die als potentiële arbeidskrachten in de bewapeningseconomie ontbraken. In twee golven werden in april en juni 1938 circa 12.000 zogenaamde asocialen overgebracht naar concentratiekampen. Alleen arbeidsgeschikte personen werden gedetineerd met het duidelijke doel hen te gebruiken voor de samenwerking met Speers apparaat. De eerste arrestatiegolf valt, bijna op de dag precies, samen met de oprichting van de dest op 29 april 1938.160

Voor elk van de twee voornaamste productgroepen die Speer nodig had – baksteen enerzijds, verschillende soorten natuursteen anderzijds – waren specifieke methoden nodig. Steenfabrieken konden in de nabijheid van concentratiekampen worden gebouwd. Bij natuursteen was het omgekeerd: nieuwe concentratiekampen verschenen waar steengroeven te ontginnen waren. Voor de aanvoer van bakstenen naar Berlijn verstrekt Speer als gbi op 1 juli 1938 een krediet van 9,5 miljoen rijksmark aan de dest om in Oranienburg ‘de vermoedelijk grootste steenfabriek die de wereldgeschiedenis ooit heeft gekend’ te laten bouwen.161 Het geld, uitbetaald in drie tranches, moest worden verrekend ‘met steenleveringen uit de concentratiekampbedrijven in Sachsenhausen gedurende de komende tien jaar’.162 Meer dan een kwart van de in Berlijn benodigde stenen moest in 1938 uit Sachsenhausen komen!163 Voor andere steen- en granietfabrieken moest de dest bankkredieten aangaan waarop, anders dan bij de gbi-lening, rente moest worden betaald.164 De dest was dus zeer afhankelijk van Speer, want hij ‘legitimeerde niet alleen de inzet van de gevangenen bij de dest, hij financierde de onderneming ook en verzekerde haar van een afzetmarkt’.165 Voor Himmler en Oswald Pohl, de hoofdeconoom van de ss, was de te verwachten vraag naar graniet een doorslaggevend criterium om in Flossenbürg en Mauthausen concentratiekampen te laten bouwen.

Wie de eerste stap zette en of Himmler en Speer handelden op aangeven van Hitler, is omstreden.166 In die tijd zelf ziet Speer er alert op toe dat wordt opgetekend dat dwangarbeidskampen op zijn initiatief zijn gebouwd. Zo beklemtoont hij dat de bouw van een nieuw complex ‘in de omgeving van Berlijn’ – bedoeld wordt de baksteenfabriek Oranienburg – is geschied ‘op mijn voorstel’.167 Dat ‘voorstel’ betekende de hel voor mensen die uit het concentratiekamp Sachsenhausen als slaven werden ingezet op de bouwplaats; machines waren voor de bouw nauwelijks beschikbaar en zoals gebruikelijk in Speers rijk moest al het werk zo snel mogelijk en ‘zonder consideratie met mensenlevens’ gebeuren.168

Speer begon voor het vervoer van de enorme hoeveelheden bouwmaterialen eigen eenheden op te zetten. Al van januari 1939 dateert het besluit een transportregiment voor Berlijn in het leven te roepen.169 De opbouw daarvan gaf Speer in handen van Will Nagel, zijn chef de bureau en Oberführer bij het nskk, die ook verantwoordelijk was voor de aankoop van voertuigen en voor de opleiding van de chauffeurs.170

Woningschaarste en Jodenwoningen

Een centraal probleem bij de door Speer geplande heraanleg van Berlijn was hoe de eigenaars en huurders van huizen die ontruimd en afgebroken moesten worden aan een nieuwe woning moesten komen. Susanne Willems heeft in detail geanalyseerd welke gevolgen Speers reconstructieplannen en huisvestingsbeleid hadden voor de Berlijnse Joden. Daarbij heeft zij in het bijzonder de verantwoordelijkheid van Speer en zijn medewerkers bij de voorbereiding van de deportaties doorgelicht.171 Ook heeft ze aangetoond hoe door het werk van de gbi de verschillende doelen van het naziregime – in het bijzonder bewapening, algemene bouwnijverheid en woningbouw – in een spanningsveld raakten. Te krap waren de algemene middelen en te scherp de deadlines – juist in Berlijn – om aan alle ambities tegemoet te komen.

In april 1938 noteerde de Berlijnse woningbouwmaatschappij gsw een tekort van 190.000 woningen. Dat waren er 90.000 meer dan bij aanvang van Hitlers ambtsperiode in 1933.172 Toch besloot de gbi 13.000 woningen af te breken. In september werd dat aantal verhoogd tot 17.000. Voor een groot deel van de ter vervanging geplande nieuwbouw ontbrak het echter aan bouwmaterialen en arbeidskrachten.173 ‘De vastgestelde, vaak korte termijnen nopen tot de aankoop van hele stadswijken en het doen vertrekken van huurders en pachters in weinige maanden’, aldus een verslag dat de situatie samenvat.174 De zelfopgelegde druk weerspiegelt daarbij opnieuw de nationaalsocialistische basisopvatting dat wie wilde uitbreiden geen scrupules mocht hebben en zijn doorzettingsvermogen moest bewijzen.

Dat zag Speer duidelijk ook zo. In het verslag van een planningsvergadering van 14 september 1938 staat: ‘Met betrekking tot de bouw van middelgrote en grote woningen ontwikkelde professor Speer een voorstel dat beoogt de vereiste grote woningen vrij te maken door Joden eenzijdig de huur op te zeggen. (...) Professor Speer droeg in dat verband op vast te laten stellen hoeveel middelgrote en grote woningen in Berlijn door Joden zijn ingenomen. Dit voorstel dient strikt vertrouwelijk te worden behandeld, daar prof. Speer eerst wil informeren naar de mening van de Führer. Daarna zou de nodige wettelijke basis worden geschapen.’175 Speer reageerde hier dus uitdrukkelijk niet op een bevel van Hitler. Als nationaalsocialistische architect en stedenbouwkundige voerde hij geheel op eigen initiatief een antisemitische politiek zoals die hem normaal voorkwam en tegelijkertijd volgde hij het ideaal ‘de Führer tegemoet te werken’.176 Zodoende droeg hij bij tot een aanscherping van het vervolgingsbeleid. Frick, de minister van Binnenlandse Zaken, had al in de zomer een document inzake de ‘definitieve uitschakeling van de Joden uit het Duitse economische leven’ opgesteld, waardoor ‘hun verarming bewerkstelligd’ moest worden. Hermann Göring verklaarde op 14 oktober dat het ‘Jodenvraagstuk’ nu met ‘alle middelen’ moest worden aangepakt; de Joden ‘moesten de economie uit’.177

Wat Speer in de dagen van de pogrom van 9 tot 11 november 1938 precies deed, toen mishandelde en weggesleepte mensen, brandende synagogen en kapotgeslagen winkels een nieuwe fase in de geweldsescalatie tegen Joodse Duitsers inluidden, is niet achterhaald. Speer heeft na de oorlog op een bepaald moment besloten zich niets meer te herinneren van zijn doen en laten. Voor Erinnerungen moesten Wolf Jobst Siedler en Joachim Fest er bij hem op aandringen toch ten minste énkele zinnen over de pogrom te schrijven.178 Zelfs Gitta Sereny, die nauwelijks kritisch is jegens Speer, merkte op: ‘Van de honderden Duitsers van zijn generatie die ik gesproken heb was hij lange tijd de enige die beweerde dat hij niet wist wat er in de Kristallnacht gebeurd is’.179 Dat was onmogelijk. Want niemand die ook maar enigszins in contact stond met de regimeleiding, kon negeren hoe energiek Goebbels en Göring, Himmler en Heydrich en alle andere nazikopstukken landelijk de onderdrukking van de vervolgde minderheid ten uitvoer brachten.180 Göring, die op 12 november een bijeenkomst van centrale actoren leidde die cynisch genoeg ook nog van de slachtoffers vergoeding van de schade eisten, benoemde Speer in dezelfde maand tot lid van de staatsraad van Pruisen.

De gewelddadigheden waren in wezen een geïntensiveerde vorm van Speers initiatief zich meester te maken van de Judenwohnungen. Het geweld diende ook zijn doel zich zo snel mogelijk van woonruimte te verzekeren. De nieuwbouw van Berlijn, het huisvestingsvraagstuk en de pogrom houden samen nauw verband. Intussen greep Speer de kans aan zich privé te verrijken aan de Jodenvervolging.

In oktober 1934 had Speer voor 14.500 rijksmark het perceel Schopenhauerstrasse 31 in Schlachtensee gekocht.181 Hij was verplicht het binnen twee jaar te bebouwen en ontwierp een relatief overzichtelijk huis, dat vermoedelijk in juni 1935 gereed was.182 Hier woonde Speer met zijn vrouw Margarete en hun op 29 juli 1934 geboren zoon Albert. Toch was hij het merendeel van de tijd op reis, op zijn bureau of als het maar even kon in de nabijheid van Hitler. Niet lang na de geboorte van dochter Hilde op 17 april 1936 neemt hij het besluit de nu rijkelijk binnenstromende honoraria aan te spreken om ook qua domicilie door te dringen tot de exclusieve kring van de nazileiding. Zijn blik viel op Schwanenwerder.

Goebbels had op het exclusieve schiereiland in de Wannsee al het perceel Inselstrasse 8-10 verworven, waar hij sinds Pasen 1936 woonde en geregeld schitterende feesten hield.183 In het jaar daarop kwam er het aanpalende perceel Inselstrasse 12-14 bij, dat de eigenaar Samuel Goldschmidt, een bankier van joodse gezindte, in het kader van de antisemitische acties tegen ‘Joden in het economische leven’184 ver onder de marktwaarde afhandig was gemaakt. Zo beschikte Goebbels uiteindelijk over de belendende percelen 8 tot en met 14.

Tot zijn buren behoorde de acteur Gustav Fröhlich, die in 1936 de villa Inselstrasse 18 had gekocht.185 Diens partner Lída Baarová begon een tamelijk openlijke affaire met de gehuwde Goebbels, die ze bij het wandelen was tegengekomen.186 Goebbels misbruikte zijn machtspositie weliswaar dikwijls om zich te verzekeren van seksuele gunsten, maar bij Baarová moet hij zijn zelfbeheersing hebben verloren, en wel zozeer dat de verhouding een staatszaak werd. Het taboewoord echtscheiding deed al de ronde. In de nationaalsocialistische staat zou dat vernietigend zijn geweest voor de reputatie van alle betrokkenen. Hitler maakte een einde aan de warboel met een machtswoord dat een even abrupt einde maakte aan de liaison van de minister van Propaganda als aan Baarová’s carrière.187

Ook Gustav Fröhlich kwam het niet langer van pas in die buurt te blijven wonen. In Berlijn ging het gerucht dat hij Goebbels en Baarová in een gênante situatie zou hebben betrapt en de minister daarop een oorvijg, of zelfs een pak ransel zou hebben verkocht. Dat verhaal werd nog versterkt door een afspraak die Goebbels heeft bij Ferdinand Sauerbruch in het Charitéziekenhuis om zich te laten onderzoeken ‘vanwege het vermoeden van een blindedarmontsteking’. Men vermoedt echter dat de afgeroste minister in werkelijkheid zijn wonden moest laten verzorgen. Fröhlich schrijft in zijn memoires inderdaad dat hij Baarová tegenkwam toen zij ‘tegen het schemeruur’ Goebbels’ huis verliet en de minister achter zijn chauffeur in de auto stapte. Fröhlich zou met zijn sportwagen de weg hebben versperd en Goebbels, die snel het raampje dichtdraaide, hebben toegeroepen. Daarop zou hij de vijftig meter naar huis zijn gereden ‘met loeiende compressor’.188 Fröhlich verkocht zijn huis aan de zakenman Albert Nestler, die het huis weer verhuurde aan Albert Speer.189 Speer heeft de vroegere villa van Fröhlich waarschijnlijk in de herfst van 1938 betrokken.190 Zijn gezin is ten laatste in die periode op de Obersalzberg gaan wonen.

Volgens een latere mededeling van zijn neef verhuurde Speer zijn huis in Schlachtensee aan Albert Bormann, het hoofd van Hitlers privésecretariaat.191 De reden dat hij Fröhlichs huis op Schwanenwerder niet zelf kocht, maar slechts huurde, was dat hij in 1937 dankzij de antisemitische pressie al het 25.679 vierkante meter grote perceel Inselstrasse 7 (pal tegenover Goebbels) had verworven tegen uitermate gunstige voorwaarden.192 De vorige eigenares was Marie-Anne barones von Goldschmidt-Rothschild. Deze dochter en erfgename van de industrieel Fritz von Friedländer-Fuld woonde zelf op de Pariser Platz 6, tegenover Speers inspectoraat-generaal. Om de haar opgelegde Reichsfluchtsteuer[7] van 8.216.963 rijksmark te kunnen opbrengen, moest zij onder meer het perceel op Schwanenwerder verkopen. Ze verliet Duitsland in oktober 1938. In haar huis aan de Pariser Platz bracht Speer in november het ‘uitvoerend orgaan van de bouwinspecteur-generaal’ onder.193

Op het perceel ‘Goldschmidt-Rothschild’ was Speer van plan een voornaam huis voor zichzelf te bouwen. Zijn schetsen zijn duidelijk herkenbaar op een kadasterplan van 26 juni 1937.194 Een ander dossier bevat tekeningen voor de bouwgrond met een woonhuis, zwembad en aangelegde tuin.195 De overgeleverde ontwerpen en varianten daarop, waarschijnlijk door zijn architecten ter beoordeling voorgelegd aan Speer, geven bouwwerken te zien die qua stijl zeer verschillen, maar altijd van imposante omvang zijn.196 Toch lijkt Speer niet bijzonder veel haast te hebben gehad met zijn plannen voor Schwanenwerder, al lijkt hij ze ook niet snel te hebben opgegeven. Het was jarenlang een project in de marge. In die tijd werden er al wel een boothuis, een aanlegplaats voor motorboten en een zwemsteiger in de Wannsee gebouwd; resten ervan zijn tot op heden bewaard gebleven.197 Nog andere schetsen zijn te vinden op een ‘plattegrond en doorsnedeplan van het perceel van de heer professor Albert Speer in Berlijn W8, Pariser Platz 4 aan de Inselstrasse op Schwanenwerder’, dat op 25 september 1939, vier weken na aanvang van de oorlog, is gedateerd.198

Hitler liet intussen – op kosten van het Rijk – het perceel Inselstrasse 20 ‘met een oppervlak van circa 26.450 m2 voor de prijs van 250.000 rm’ aankopen.199 Op het reusachtige terrein moest Speer ‘een woongebouw voor de Führer’ bouwen en ook instaan voor het ‘beheer van het terrein’.200 Goebbels, Speer en Hitler zouden zo in elkaars onmiddellijke buurt hebben gewoond, met uitzicht op meer en privézwemsteiger.201 Maar de oorlog en Hitlers tanende belangstelling voor Schwanenwerder maakten dat ook deze plannen stokten – blijkbaar wilde Hitler naast zijn oorspronkelijke woonplaats München, de steevast geliefde Obersalzberg, zijn wisselende hoofdkwartieren aan het front en de rijkskanselarij in Berlijn niet een zoveelste huis ergens anders.

Toen Hitler zijn interesse verloor, leken ook Speers motieven te verdampen om een representatieve villa te bouwen op het schiereiland. Hij verkocht het perceel op 15 april 1943 voor 389.506 rijksmark aan de Duitse spoorwegen.202 Na amper vijf jaar kwam zijn ‘ariseringswinst’ van 239.506 rijksmark overeen met ongeveer honderd jaarsalarissen van een Duitse doorsneeverdiener, wat doorgerekend naar 2018 neerkomt op zo’n 3,7 miljoen euro.203 De districtsburgemeester van Zehlendorf maakte eind april 1943 melding van deze ‘zeer aanzienlijke winst’, waarop het rijksministerie van Economische Zaken een onderzoek instelde.204 In augustus 1943 eiste de burgemeester van Berlijn terugbetaling van 122.500 rijksmark.205 Speer, intussen minister, reageerde niet. Terwijl het regime normaliter graag met totalitaire strengheid regeerde, volgden er geen praktische consequenties. Speer zelf belichaamde immers het regime, vooral in deze fase van de oorlog – een periode waarin iedereen kon lezen over de vermeende wonderen die de jonge minister verrichtte. In de loop van de maanden die volgden werd het gevorderde bedrag voortdurend verlaagd. Speer betaalde nog altijd niet. Toch gaf de bureaucratie het niet zomaar op. In januari 1944 werd een brief opgesteld waarin de terugvordering nog verder was gereduceerd tot 63.889 rijksmark. Aangezien er intussen de facto geen onderzoek meer plaatsvond naar transacties ter uitsluiting van Joden (Nachprüfung von Entjudungsgeschäften), is niet met zekerheid te zeggen of de brief wel naar Speer is verzonden.206 Het is niet aannemelijk dat Speer ook maar iets heeft betaald zolang de oorlog duurde. En dat zou, omdat de Duitse bureaucratie een olifantengeheugen heeft, na de oorlog nog gevolgen hebben.207

De Obersalzberg

Vermoedelijk ergens in de late zomer van 1938 verhuisde het gezin Speer van Berlijn naar de Obersalzberg. Het kan zijn dat Speer de habitat van zijn gezin officieel al het jaar daarvoor hierheen verhuisde; desbetreffende notities in het bevolkingsregister van de gemeente Berchtesgaden noemen 1937 als het jaar van verhuizing. Die datering is echter twijfelachtig omdat de registratiekaart pas veel later, na september 1943, is ingevuld.208 Plausibel is de aanname dat de verhuizing een paar weken na de geboorte van de tweede dochter Margret (nu Nissen) op 19 juni 1938 plaatshad, toen in Berlijn ook het huis van Gustav Fröhlich op Schwanenwerder vrijkwam. Bij de verhuizing telde het gezin inmiddels zes personen, want na de al genoemde kinderen Albert en Hilde was op 6 mei 1937 ook een tweede zoon Friedrich (Fritz) geboren. Op de Obersalzberg zouden er nog twee zoons bij komen: Adolf op 5 april 1940 (in 1945 veranderd in Arnold) als vijfde en op 4 september 1943 Ernst als laatste kind. Met zes kinderen presenteert Speer zich ook in het streven naar een kroostrijk nageslacht als voorbeeldige nationaalsocialist.209

Hitler had de locatie en ruime omgeving in luttele jaren systematisch uitgebouwd tot tweede regeringszetel. Bijna een derde van zijn regeerperiode bracht hij door op de Obersalzberg.210 Zelfs tijdens de oorlog was hij vaak wekenlang ter plaatse.211 Omringd door intimi schreef hij hier belangrijke toespraken en nam hij fundamentele beslissingen – van de boycot van Joodse zaken in 1933 tot het euthanasiedecreet van 1939, en van de annexatie van Tsjecho-Slowakije in 1938 en het Kommissarbefehl van 1941 tot het bevel tot deportatie van Hongaarse Joden naar Auschwitz. Hier maakte Hitler in augustus 1939 aan de topfiguren van de Wehrmacht zijn besluit bekend Polen binnen te vallen, hier hield hij in juni 1944 zijn laatste ‘openbare’ rede voor de leiders van de Duitse economie – Speer had die mensen bijeengeroepen om hun tot besluit van een vergadering de bijzondere eer van een ontmoeting met Hitler te bezorgen. Op de Obersalzberg ontving Hitler selecte staatsgasten, om hen te overtuigen van zijn goede wil of om doelen van zijn buitenlands beleid te realiseren door te dreigen met geweld, zoals iemand als de Oostenrijkse kanselier Schuschnigg in het voorjaar van 1938 zou ondervinden.212

Naast zijn zakelijke functie als regeringszetel diende de Berghof ook als podium om de fantasie van een naar autoriteit smachtende bevolking ter wille te zijn. Foto’s van toeristen in vervoering die de toegangsweg versperren en hun ‘Führer’ toeroepen, worden tot het begin van de oorlog gebruikt om zijn populariteit en nabijheid tot het volk, de zorgzaamheid van het bewind en de harmonieuze volksgemeenschap te demonstreren.213 Tijdschriften berichtten over het leven in de bergen. Met name de Illustrierter Beobachter publiceerde door de jaren heen in bijna elke editie artikelen over en foto’s van de Obersalzberg. Die documenten schetsen een pittoresk beeld van deze omgeving, waarin Speer als lid van de inner circle duidelijk zichtbaar is.

Hoe idyllisch de berg ook was, de privacy van de belangrijkste bewoner werd er streng beschermd. ‘Van de bevolking wordt verwacht,’ zo kondigde Himmler in juli 1933 af, ‘dat ze zich in het belang van de rust van de volkskanselier strikt aan de voorschriften houdt en dat eenieder er zo toe bijdraagt het verblijf van de volkskanselier op de Obersalzberg zo aangenaam mogelijk te maken. Het is noodzakelijk dat alle onnodige geluidsoverlast voor het huis, zoals spreekkoren of toeroepingen, onder alle omstandigheden achterwege blijft. Het moet worden aangemerkt als strijdig met de fatsoensregels wanneer elke beweging van de volkskanselier voortdurend met de veldkijker wordt gadegeslagen.’214 Himmlers veiligheidsmensen en Bormann als manager kregen het terrein in hun greep. De afrastering ervan begon in 1936 met de verbouwing van de Berghof en werd aangepast aan de almaar uitdijende verboden zone, het Führersperrgebiet. De meeste bewoners van de Obersalzberg moesten in 1936 en 1937 hun percelen verkopen, waarna hun eeuwenoude boerderijen werden afgebroken. Het symbolische einde van het dorp was de ontwijding van de kerk van Obersalzberg op 18 januari 1937. Ten laatste vanaf de herfst van dat jaar stond het gebied onder Bormanns controle. Met de bouw van het Kehlsteinhaus (ook ‘Adelaarsnest’ genoemd) in de jaren 1937 en 1938 begon de indeling in drie afgebakende zones die streng bewaakt werden.215

Zo dicht mogelijk bij Hitler zijn betekende dat je projecten kon voorstellen en laten goedkeuren. Steevast ging het erom gehoor te vinden, om toezeggingen en geld. Zoals Speer zochten ook anderen op grond van vergelijkbare motieven een huis in de streek rond Berchtesgaden. Fritz Todt had een huis in Ramsau, op enkele kilometers van de Berghof. In Stanggass-Bischofswiesen liet Lammers woonruimte inrichten in het gebouw van de ‘kleine rijkskanselarij’.216 Daar betrokken ook Wilhelm Keitel en Alfred Jodl huizen.217 Als blijk van hun bijzondere positie lieten Martin Bormann en Hermann Göring royale huizen bouwen op de berg zelf.218 Hoezeer men een dergelijke toegang tot de leden van de nazitop ambieerde, toont een dagboeknotitie van Himmlers dochter Gudrun. Zij woonde met haar moeder in een luxueus landhuis in Gmund am Tegernsee. Op 1 november 1943 noteerde de veertienjarige dat haar ouders ‘er nog een groot stuk tuin bij hadden gekocht’; de omheining hadden ‘de gevangenen geplaatst’. Al geheel in de modus van de heersersnatuur schrijft ze: ‘Als het vrede wordt krijgen we zeker een landgoed in het oosten’, dat ‘meer geld’ zal opleveren, en: ‘Misschien krijgen wij ook nog een huis op de Obersalzberg. Och, was het maar vast vrede (...).’219 Himmler zelf woonde anders wel vlak bij Hitler. In 1940 betrok hij de villa Trapp in Salzburg, die hij in zijn notities ‘Bergwald’ noemt.220 In 1944 kocht hij de villa Schneewinkel221 in Schönau am Königssee en liet die ‘door een commando van het concentratiekamp Dachau verbouwen tot bomvrij “liefdesnest” voor zichzelf en zijn minnares’.222

De arts Karl Brandt, die vanaf 1939 het euthanasieprogramma organiseerde, woonde in 1936 met Speer in het Bechsteinhuis. Tussen hen ontwikkelde zich een innige, wederzijds voordelige vriendschap. Speer zet Brandt op de loonlijst van de gbi en laat maandelijks 800 rijksmark naar hem overmaken, zonder dat duidelijk is welke prestatie daartegenover staat.223 Anni Brandt wordt de ‘hartsvriendin’ van Margarete Speer.224

Na het tijdelijke onderkomen in het Bechsteinhuis slaagt Speer er in 1937 in de stap te zetten naar een permanente residentie. Al in april eiste hij bij de onderhandelingen over zijn contract als inspecteur-generaal een tweede dienstauto voor Berchtesgaden.225 Tegelijkertijd plande hij een woonhuis voor zijn gezin waarvoor al een plek was gevonden. Een ontwerp uit juli 1937 voorzag in slaap- en speelkamers voor minstens drie kinderen.226 Toen deed zich echter de buitenkans voor om het enkele tientallen meters boven de bouwgrond gelegen Waltenberger Haus te betrekken, een onderdeel van het totale complex dat Martin Bormann op 10 september 1937 had verworven.227 De vorige eigenaar, Norbert Sandner, had het sinds de jaren twintig als pension beheerd, tot oktober 1935 als pachter ervan. De eigenaar was tot dat moment de Joodse legerarts Ernst Joseph uit Berlijn. Sandner had het anti-Joodse beleid aangegrepen om het huis te ‘ariseren’ en verkocht het nu, twee jaar later, met winst door aan Bormann.

Speer liet nu in plaats van het oorspronkelijk geplande familiehuis een ‘bureauhuis’ ontwerpen. De ontwerpfase werd in het voorjaar van 1938 afgerond, waarna het gebouw voor rekening van door Bormann beheerde fondsen werd gebouwd. Het werd begin februari 1939 opgeleverd, waarbij het Bürohaus officieel Atelierhaus werd.228 Speer liet het compleet met maquettewerkplaats en tekenkamers inrichten opdat zijn medewerkers er in voorkomend geval precies zo konden werken als in Berlijn.229 Voor zijn mensen probeerde hij bovendien woonruimte te vinden in de omgeving. ‘Zoals u bekend,’ schreef hij begin december 1938 aan de hoogste ambtenaar op Financiën, ‘heeft de Führer voor mij op de Obersalzberg een woonhuis en ook een nieuw kantoorpand voor acht tot tien medewerkers laten bouwen, zodat ik belangrijke ontwerpen buiten het jachtige Berlijn kan maken. Daar mijn verblijf op de Obersalzberg vaak twee tot drie maanden duurt en mijn werknemers bijna allen gehuwd zijn, kan ik het hun niet voor lange tijd aandoen een aanzienlijk deel van het jaar gescheiden van hun gezin te leven. In de omgeving van Berchtesgaden zijn veel woningen gebouwd voor douanebeambten. Ik verzoek u te onderzoeken of het mogelijk is mij hiervan ongeveer zeven gezinswoningen ter beschikking te stellen’.230 Het antwoord was niet geheel naar de zin van Speer; de aangeboden woningen lagen in Zill, op zo’n drie kwartier afstand.231