Schrijven vanuit je hart

Ook van Natalie Goldberg:

Schrijven vanuit je hart – kaartenset

Natalie goldberg

Schrijven vanuit je hart

De kunst van creatief schrijven

Altamira, tiende druk 2024

© 1986, 2005 by Natalie Goldberg Oorspronkelijke titel: Writing Down the Bones

Published by arrangement with Shambhala Publications, Inc.,

P.O. Box 308, Boston, MA 02117

Voor het Nederlandse taalgebied:

© 2012 Uitgeverij Altamira, Haarlem

(e-mail: info@gottmer.nl)

Uitgeverij Altamira maakt deel uit van de Gottmer Uitgevers Groep BV

Dit boek is eerder, in gewijzigde vorm verschenen als

Zen en de kunst van creatief schrijven

Omslagontwerp: Ingrid Bockting, Amsterdam

Vertaling: Janny ter Meer

Vertaling voorwoord Julia Cameron: Leonie Hardeman

Zetwerk: Studio Nico Swanink, Haarlem

ISBN 978 94 013 0586 0

ISBN 978 94 013 0587 7 (e-book)

NUR 770

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of een andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

altamira.nl

Voor al mijn studenten

uit het verleden, het heden en de toekomst.

Mogen we elkaar allemaal ontmoeten

in het hemelse café,

schrijvend voor de eeuwigheid.

Voorwoord

‘Julia, kom erin! Het is heerlijk!’ Natalie Goldbergs stem weerklonk boven het gebulder van de Rio Grande uit. Ze had me uitgenodigd om te komen zwemmen en verzekerde me ervan dat we er vanaf een veilige en rustige plek in zouden springen. Dit was in de verste verte niet veilig en rustig. De stroming in de rivier was sterk, en alleen een sterke zwemmer, zoals Natalie, zou zijn opgewassen tegen de diepte.

‘Kom erin,’ riep ze weer. ‘Je gaat het geweldig vinden.’ En dus, aangespoord door haar enthousiasme, stapte ik in de stroming, die zowel sterk als snel was. Ik verloor mijn evenwicht en kwam proestend boven. Natalie lachte. ‘Geweldig, toch?’ riep ze. ‘Gewoon ontspannen.’

Natalie dreef mee met de stroom. ‘Je doet het hartstikke goed,’ verzekerde ze me. In gedachten schreef ik mijn overlijdensbericht: Schrijver neemt duik en verdrinkt.

Toen ik gevraagd werd om een voorwoord te schrijven voor Schrijven vanuit je hart, dacht ik terug aan die middag aan de Rio Grande, en aan de manier waarop Natalie me met haar ongebreidelde enthousiasme weglokte bij de wal. Hé, dat is precies hoe ze schrijfles geeft, realiseerde ik me. Meer dan een miljoen lezers zijn achter haar aan in de wereld van woorden gedoken. ‘Gewoon springen,’ zegt Natalie, terwijl ze je leert: ‘Begin waar je bent.’ Geïnspireerd door haar overtuiging dat we allemaal levendige verhalen te vertellen hebben, zetten Natalies studenten hun pen op het papier en volgen ze haar aanstekelijke opdrachten. Schrijven vanuit je hart is een boek met korte essays. Ze volgt haar eigen raad op en begint bij het begin: ‘De geest van een beginner, pen en papier.’ Daarna is het tijd om jezelf weg te duwen van de wal. ‘Blijf je hand bewegen,’ beveelt ze. ‘Kras niet door, let niet op spelling, interpunctie, grammatica; laat je gaan, denk niet, wees niet logisch, ga op zoek naar kwetsbaarheid.’

Met andere woorden: spring erin.

‘Wil je een tomaat?’ Ik breng weer een middag door met Natalie, twintig jaar later. Dit keer staan we in haar keuken en ze spoort me aan om in elk geval één sappige hap te nemen. De tomaat komt uit Natalies eigen tuin, is met haar eigen hand geplukt. En hoewel ik het niet gewend ben om een tomaat te eten als een perzik, laat Natalie me zien welke durf er nodig is om de tomaat te zien als een doel op zich en niet alleen als een ingrediënt.

Ik betrap mezelf op de gedachte: hé, dat is precies hoe ze schrijfles geeft. Het is een kwestie van trek. Een kwestie van voldoening. Wat Natalie schrijft zit vol met hartige details. De tomaat die ze uit haar tuin heeft geplukt kan een heel essay opleveren.

‘Gebruik originele details,’ drukt Natalie haar studenten op het hart. Ons leven zit vol met details – denk maar aan die rijpe, rode tomaat, recht van de plant. Natalies teksten zitten vol voedingsstoffen, en haar levenslust geeft ons schrijfvoer.

Julia Cameron

Sante Fe

Woord vooraf

Ongeveer een jaar geleden was ik in Santa Fe, Mexico, op het verjaardagsfeestje van een jonge filmmaker die ik nog niet zo lang kende. Bij het buffet was ik een halfuur lang druk in gesprek met een jonge man van begin dertig, die ik net had leren kennen. Hij was een serieus dichter. Ik vertelde hem dat ik vroeger ook dichtte, voor ik mijn eerste boek schreef.

Opeens verscheen er een vragende blik in zijn ogen, en hij vroeg: ‘Wat heb je eigenlijk geschreven?’

‘Nou, verschillende boeken,’ antwoordde ik, ‘maar het bekendste is Writing Down the Bones.’

‘Je meent het!’ Zijn ogen werden schoteltjes. ‘Ik dacht dat je dood was.’

‘Nee, nog niet. Ik ben springlevend, en ik schrijf nog steeds,’ antwoordde ik met een uitgestreken gezicht.

We schoten beiden in de lach.

Hij hoefde het me niet uit te leggen, want ik begreep hoe het zat. Op de middelbare school had hij les gehad uit mijn boek. En natuurlijk waren alle schrijvers van de boeken uit die tijd al lang overleden. Van hen kon toch niemand meer in leven zijn.

Writing Down the Bones verscheen voor het eerst in 1986. Tijdens lezingen en cursussen vertel ik vaak dat het boek geflopt zou zijn wanneer het in de jaren vijftig was verschenen. Nu kwam het precies op het goede moment: duizenden Amerikanen hadden de behoefte zich te uiten. Iedereen kan schrijven, waar je ook woont, wie je ook bent, tot welke groep je ook hoort. Ik ontving fanmail van directeuren van verzekeringsmaatschappijen in Florida, van arbeiders uit Nebraska, van mijnwerkers uit Missouri, gevangenen uit Texas, advocaten, artsen, homoactivisten, huisvrouwen, bibliothecarissen, onderwijzers, priesters, politici. Er ontstond een revolutionaire schrijfbeweging. In boekhandels zag je ineens een aparte plank voor schrijfboeken. Een student zei tegen me: ‘Ik snap het. Schrijven is de nieuwe religie.’

Mensen vragen me weleens waarom iedereen zo nodig wil schrijven. Het is niet zo dat iedereen de volgende grote Amerikaanse roman wil schrijven. Wel droomt iedereen ervan zijn verhaal te vertellen. Voor we doodgaan, willen we realiseren wat we denken, zien en voelen. Schrijven is een manier om jezelf te ontmoeten, om jezelf intiem te leren kennen. Ga maar na. Mieren schrijven niet. Bomen schrijven niet. Zelfs volbloedpaarden, elanden, poezen, gras en rotsen schrijven niet. Schrijven is een menselijke activiteit. Misschien zit het wel in ons DNA ingebouwd. Het zou eigenlijk in onze Onafhankelijkheidsverklaring moeten worden opgenomen, naast de andere onvervreemdbare rechten: ‘Het recht op leven, op vrijheid en het nastreven van geluk – en op schrijven.’

Het is ook nog goedkoop. Je hebt alleen maar pen en papier nodig (of een computer natuurlijk, als je dat per se wilt) en de menselijke geest. Welke grotten met onontdekte ideeën wil je exploreren? In welke herfst was het ook alweer dat de maan voor jou belangrijk werd? Wanneer plukte je die bramen die precies goed waren? Weet je nog wanneer je je eerste echte fiets kreeg? Wie zijn jouw engelen? Waar denk je aan? Waar denk je niet aan? Waar kijk je naar? Waar kijk je niet naar? Schrijven kan je zelfvertrouwen geven, schrijven kan je wakker maken.

Writing Down the Bones is niet alleen het creatieve idee van Natalie. Het is gebaseerd op een tweeduizend jaar oude manier om de geest te onderzoeken. Ik wilde mijn boek een basis geven, een vast fundament. Toen ik het schreef, deed ik al tien jaar aan zenmeditatie, zes jaar daarvan onder leiding van een Japanse zenmeester. Waar komen woorden vandaan? Herinneringen, ideeën, of zelfs het woordje ‘de’? Meditatie en schrijven vallen met elkaar samen. Hoe beter we de menselijke geest begrijpen – het basisgereedschap van de schrijver –, des te zekerder wordt ons schrijven.

Toen het boek uitkwam, noemden sommige mensen me een genie. Daar glimlachte ik om, ik wist dat ik geen genie was. Misschien was het enige geniale dat ik zen gebruikte om te schrijven. Ik voelde een diepe en oprechte behoefte uit te vinden hoe schrijven in elkaar zit. Ik wilde heel graag schrijven, maar ik wist niet hoe ik het moest doen. Dat had ik nooit geleerd, in mijn hele schooltijd niet. Toen ik op de universiteit zat, heb ik het waarschijnlijk opgegeven. Toch bleef diep binnen in mij het verlangen bestaan, een hunkering waarvan ik niet eens wist dat ik die had. Ik was verliefd op literatuur en verhalen. Er waren verhalen die alleen ik kende: over mijn familie, de eerste keer dat ik zoende, de laatste keer dat ik mijn haar liet knippen, de geur van salie en mijn verwantschap met de vlakten van Nebraska. Ik moest het langzaam en stom doen (niets voor waar aannemen), toekijken en zien hoe alles met elkaar is verbonden, hoe je contact maakt met je gedachten en hoe je ze op papier zet.

Ik wou dat ik nog eens de kans kreeg dat schoolopstel te schrijven, met de titel ‘Wat ik deze zomer heb gedaan’. Toen ik het in de vijfde klas schreef, was ik bang en schreef ik alleen op: ‘Het was interessant. Het was leuk. Ik had plezier.’ Ik kreeg er net geen onvoldoende voor. Maar ik vroeg me wel af hoe je dat deed, je zomer beschrijven. Nu weet ik het. Je beschrijft gedetailleerd de waarheid: mijn moeder verfde haar haar rood en lakte haar teennagels zilver. Ik was dol op het bordspel Parcheesi en ik liep door het water van de sproeier heen, ik ving kevers in een jampotje en gaf ze gras. Mijn vader zat zwijgend aan de keukentafel in het niets te staren, een Budweiser in zijn hand.

Wat een prachtige kans om te vertellen dat ik een oogje had op een blonde jongen net om de hoek, dat ik op tv nieuws zag over rassenongelijkheid en dat het me pijn deed en in verwarring bracht, dat ik bang was dat mijn zus leuker was dan ik, dat ik met mijn oma koolsalade maakte. Maar toen wist ik niet hoe ik daarover kon vertellen.

In dit boek laat ik iedereen zien hoe je dat doet, de vroegere studenten en de nieuwe.

Ik hoop met heel mijn hart dat dit boek op alle scholen op de boekenlijst komt te staan, dat studenten leren hoe ze kunnen schrijven, dat ze zichzelf beter leren kennen, dat ze het plezierig vinden zich te uiten, dat ze op hun gedachten leren vertrouwen. Zodra je de verbinding met je geest legt, ben je wie je bent en ben je vrij.

Lang geleden las ik de basisregels voor proza van Jack Kerouac. Vier daarvan hebben me de moed gegeven het schrijverspad te volgen:

Accepteer altijd verlies.

Stel je tegenover alles nederig, open en ontvankelijk op.

Voel geen angst of schaamte in de waardigheid van je ervaring, taal en kennis.

Hou van je leven.

Neem het maar van mij aan: ook voor jou is er een plekje op het gigantische terrein van het schrijven. Niemand is zo gek dat hij wordt buitengesloten.

En nu, aan de slag. Schrijf alsof je leven ervan afhangt!

December 2004

Inleiding

Op school was ik een braaf meisje. Ik wilde dat de leraren mij aardig vonden. Ik leerde over komma’s, dubbele punten en puntkomma’s. Ik schreef werkstukken met heldere zinnen die dodelijk saai en vervelend waren. Nergens een originele gedachte of een oprecht gevoel te bekennen. Gretig gaf ik de leraren wat ik dacht dat zij wilden hebben.

Op de universiteit werd ik verliefd op literatuur. En dan bedoel ik dat ik er dol op was. Steeds maar weer typte ik de gedichten van Gerard Manley Hopkins over om ze uit het hoofd te leren. Ik las hardop John Milton, Shelley en Keats en lag daarna te zwijmelen in mijn krappe bed in het studentenhuis. Op de universiteit, eind jaren zestig, las ik alleen mannelijke dichters uit Engeland en de rest van Europa, van wie de meesten dood waren. Ze stonden ver af van mijn dagelijks leven; hoewel ik dol op ze was, verwoordden ze geen van allen mijn ervaringen. Waarschijnlijk voelde ik onbewust dat schrijven niet tot mijn mogelijkheden behoorde. Het kwam ook nooit in me op te schrijven, maar heimelijk wilde ik wel met een dichter trouwen.

Toen ik was afgestudeerd en had ontdekt dat niemand me in dienst zou nemen om romans te lezen en over poëzie te zwijmelen, begon ik met drie vrienden een restaurant. In de kelder van een zakencentrum kookten en serveerden we verantwoorde lunches. Dit was begin jaren zeventig en een jaar voordat we het restaurant openden, had ik voor het eerst een avocado geproefd. Het restaurant heette Naked Lunch, naar de roman van William Burroughs (‘Een bevroren moment waarop iedereen doorkrijgt wat aan het eind van elke vork zit.’) ’s Ochtends bakte ik muffins met rozijnen en muffins met bosbessen en zelfs met pindakaas als ik daar zin in had. Natuurlijk hoopte ik dat de klanten ze lekker zouden vinden, maar ik wist dat de muffins meestal goed waren als ik maar mijn best deed. Wij hadden dat restaurant tot stand gebracht. Er was geen aansporing meer van buitenaf. Nu leerden we vertrouwen op ons eigen verstand.

Op een dag maakte ik ratatouille voor de lunch. Als je dat voor een restaurant doet, snij je niet één ui en één aubergine. Het aanrecht lag vol met uien, aubergines, courgettes en knoflook. Ik was uren aan het snijden en hakken. Toen ik die avond naar huis liep, ging ik een boekhandel binnen en snuffelde wat rond. Ik zag een dichtbundeltje liggen, getiteld Fruits and Vegetables van Erica Jong. (Jong had haar debuutroman, Fear of Flying, toen nog niet gepubliceerd en was nog onbekend.) Het eerste gedicht dat ik opensloeg, ging over een aubergine! Ik was verbaasd: kun je ook over zulk soort dingen schrijven? Over iets wat zo gewoon is? Over iets wat ik zelf doe? In mijn hersenen kwam een verbinding tot stand. Ik ging naar huis met het vaste voornemen te schrijven over wat ik kende en te vertrouwen op mijn eigen ideeën en gevoelens en niet op iets buiten mijzelf. Ik zat niet meer op school: ik kon zeggen wat ik wilde. Ik begon over mijn familie te schrijven, want dan kon niemand zeggen dat ik ernaast zat. Ik kende ze beter dan wie ook.

Dat was vijftien jaar voordat ik dit boek publiceerde. Een vriend zei me eens: ‘Vertrouw op de liefde en hij zal je brengen waar je hoort te gaan.’ Ik zou eraan willen toevoegen: ‘Vertrouw op dat waarvan je houdt, blijf het doen en het zal je brengen waar je hoort te gaan.’ En maak je niet druk over veiligheid. Uiteindelijk zul je een sterk veiligheidsgevoel krijgen wanneer je doet wat je wilt doen. Hoevelen van ons met een riant salaris voelen zich trouwens veilig?

De elf jaar voordat dit boek verscheen, heb ik schrijfcursussen gegeven aan de universiteit van New Mexico; aan de Lama Foundation; voor de hippies in Taos, New Mexico; voor de nonnen in Albuquerque; voor jonge delinquenten in Boulder; aan de universiteit van Minnesota; aan Northeast College, een technische school in Norfolk, Nebraska; aan Minnesota Poet-in-the-Schools; voor zondagavondschrijfgroepen in mijn huis; voor homogroepen. Ik onderwijs telkens weer dezelfde methode. Het is zulke basale informatie over vertrouwen in je eigen verstand en over vertrouwen in je eigen ervaringen, dat ik het nooit zat raak om te onderwijzen. Integendeel, mijn begrip wordt steeds dieper.

In 1974 begon ik met meditatie. Van 1978 tot 1984 studeerde ik zen bij Dainin Katagiri Roshi (roshi is een titel van een zenmeester) aan het Minnesota Zen Center in Minneapolis. Steeds als ik hem opzocht en hem een vraag stelde over het boeddhisme, vond ik zijn antwoord lastig te begrijpen totdat hij zei: ‘Je weet wel, net als bij het schrijven wanneer je…’ Als hij het schrijven erbij betrok, begreep ik het. Ongeveer drie jaar voordat ik dit boek schreef, vroeg hij me: ‘Waarom kom je eigenlijk nog mediteren? Waarom maak je van schrijven niet je zenpraktijk? Als je daar diep genoeg in gaat, brengt het je overal.’

Dit boek gaat over schrijven. Het gaat ook over schrijven als zenpraktijk, als een manier om je leven te doorgronden en geestelijk gezond te worden. Wat ik over schrijven vertel, gaat ook op voor hardlopen, schilderen, wat dan ook waar je van houdt en waar je je hele leven mee bezig wilt zijn. Toen ik een paar hoofdstukken voorlas aan een vriend van mij, John Rollwagen, directeur van een adviesbureau, zei hij: ‘Maar, Natalie, je hebt het over het bedrijfsleven. Zo gaat het ook in het bedrijfsleven. Dat is precies hetzelfde.’

Leren schrijven is geen lineair proces. Er bestaat geen logisch stappenplan waarmee je een goed schrijver kunt worden. Er bestaat niet een enkele waarheid over schrijven. Er zijn verschillende waarheden. Schrijven als zenpraktijk betekent dat je je uiteindelijk met je hele leven gaat bezighouden. Als je aanwijzingen krijgt over de manier waarop je een gebroken enkel moet zetten, kun je die aanwijzingen niet gebruiken om een gaatje in je tand te vullen. In een bepaald deel van dit boek lees je bijvoorbeeld dat je heel precies en specifiek moet zijn. Dat is bedoeld om je te behoeden voor abstracte, algemene afleidingen in je schrijven. Maar in een ander hoofdstuk lees je juist dat je alles los moet laten, dat je op golven van emotie moet schrijven. Dat is een aanmoediging op te schrijven wat je diep vanbinnen voelt. Of je leest in een hoofdstuk dat je een werkkamer moet hebben, dat je een eigen plekje moet hebben om te schrijven. Maar het volgende hoofdstuk zegt je het huis te verlaten. ‘Laat de afwas staan. Ga in een café zitten schrijven.’ Bepaalde technieken werken in het ene geval beter dan in het andere. Elk moment is weer anders. Verschillende dingen blijken te werken. Het is niet zo dat het ene verkeerd is en het andere goed.

Als ik een groep leer schrijven, wil ik dat de studenten ‘vanuit hun merg’ schrijven, vanuit hun essentie, dat ze de spraak van hun geest losmaken. Maar ik weet ook dat ik niet zomaar kan zeggen: ‘Schrijf helder en eerlijk.’ In de groep proberen we verschillende technieken en methoden uit. Uiteindelijk schieten de studenten in de roos, ze ontdekken wat ze willen vertellen en hoe ze het moeten vertellen. Het is zelden een kwestie van: ‘In het derde jaar, wanneer we dit en dat gehad hebben, ben je in staat goed te schrijven.’

Hetzelfde geldt voor dit boek. Je kunt het achter elkaar lezen en misschien is dat voor de eerste keer wel goed. Je kunt het ook openslaan bij elk gewenst hoofdstuk en dat lezen. Elk hoofdstuk is bedoeld als een compleet geheel. Ontspan je als je leest en neem de tekst met je hele lijf en geest in je op, alsof er osmose plaatsvindt. En lees het niet alleen. Schrijf. Vertrouw op jezelf. Leer je eigen behoeften kennen. Gebruik dit boek.

De geest van een beginner, pen en papier

Het is goed om les te geven aan een groep beginners. Ik moet dan terug naar de geest van een beginner, naar de gevoelens en gedachten die ik had toen ik voor het eerst begon te schrijven. Elke keer als we gaan schrijven, moeten we als het ware terug naar de geest van die beginner. Niets is zeker. Als we twee maanden geleden iets goeds hebben geschreven, geeft dat geen garantie dat het ons nu weer lukt. Eigenlijk vragen we ons steeds opnieuw af hoe het ons de vorige keer in hemelsnaam gelukt is. Elke keer is weer een nieuwe reis met een nieuwe routebeschrijving.

Wanneer ik lesgeef aan een groep beginners, moet ik het hele verhaal dus vanaf het begin vertellen en eraan denken dat de studenten het voor het eerst horen. Ik moet bij het begin beginnen.

Kijk eerst eens naar de pen waarmee je schrijft. Dat moet een pen zijn waarmee je snel kunt schrijven, omdat je gedachten altijd sneller gaan dan je hand. En natuurlijk wil je je hand niet nog meer vertragen door een pen die langzaam schrijft. Een ballpoint, een potlood, een stift, die zijn natuurlijk langzaam. Ga naar een kantoorboekhandel en zoek uit wat jij lekker vindt. Probeer verschillende pennen. Laat je niet verleiden door chique en dure pennen. Ikzelf gebruik meestal een goedkope Sheaffer-vulpen. Je kunt de vullingen vervangen. De afgelopen jaren heb ik er wel honderden gekocht. Ik heb elke kleur gehad. Vaak lekken ze, maar ze zijn snel. Rollerpennen zijn ook snel, maar je hebt er iets minder grip op. Je moet kunnen voelen hoe je pen over het papier glijdt.

Denk ook even na over je schrijfblok. Dat is belangrijk. Het is jouw gereedschap, zoals de hamer en spijkers voor de timmerman. (Prijs je gelukkig! Het kost weinig om schrijver te worden.) Soms kopen mensen dure schrijfblokken met een harde kaft. Ze zijn zwaar en onhandig, en doordat ze er zo chic uitzien, voel je je verplicht er iets goeds in te schrijven. Je moet je juist vrij voelen om de grootste bagger ter wereld te schrijven. Geef jezelf de ruimte om het schrijven te ontdekken. Een goedkoop spiraalblokje geeft je het gevoel dat je het snel vol mag schrijven en snel een ander mag kopen. En daarbij is het makkelijk mee te nemen. (Ik koop vaak schrijfblokken zo groot als een portefeuille.)

Garfield, de Muppets, Mickey Mouse, Star Wars. Ik gebruik schrijfblokken met een grappige kaft. Elke zomer liggen ze in stapels in de winkel als het schoolseizoen weer begint. Ze kosten weliswaar iets meer dan de gewone, maar ik hou ervan. Ik kan mezelf niet serieus nemen als ik zo’n schrijfblok met Garfield erop opensla. Ze zijn ook gemakkelijker uit elkaar te houden: ‘O ja, die zomer schreef ik in van die rodeoschrijfblokken.’ Probeer verschillende: blanco, gelinieerd, met plaatjes, harde of zachte kaft. Uiteindelijk moet je een schrijfblok vinden dat jij prettig vindt.

Ook het formaat van je schrijfblok is belangrijk. Een klein blok kun je in je zak steken, maar dan heb je ook kleine gedachten. Dat is niet erg. William Carlos Williams, een beroemd Amerikaans dichter die ook kinderarts was, schreef veel van zijn gedichten tussen twee patiënten door op receptenblaadjes.

Detail

Doc, I bin lookin’ for you

I owe you two bucks.

How you doin’?

Fine. When I get it

I’ll bring it up to you.¹

(Dokter, ik was naar je op zoek

je krijgt nog twee euro van me.

Hoe gaat het?

Goed. Zodra ik ze heb

zal ik je ze geven.)

In zijn verzameld werk vind je veel gedichten ter grootte van een receptenblaadje.

Misschien wil je gedachten soms meteen typen in plaats van ze in een schrijfblok op te schrijven. Schrijven is iets fysieks dat wordt beïnvloed door het materiaal dat je gebruikt. Bij het typen raken je vingers toetsen die zwarte, stevige letters voortbrengen: misschien komt er zo een ander aspect van jou naar voren. Ik heb ontdekt dat ik emotionele zaken de eerste keer met de hand op papier moet schrijven. Schrijven met de hand is nauwer verbonden met het hart. Maar als ik verhalen schrijf, typ ik ze meteen uit.

Wat je ook kunt proberen is inspreken op een dictafoon of smartphone. Wat doet het met je als je stem meteen je gedachten uitspreekt? En misschien is het soms ook wel gemakkelijk: je bent net aardappels aan het schillen als je een gedachte over je ex-man op wilt schrijven. Je handen zijn druk bezig met schillen en dan kun je je woorden inspreken.

Ik heb zelf niet veel ervaring met een computer, maar ik kan me wel voorstellen met een laptop op mijn schoot, de ogen dicht, druk aan het typen. Een computer gaat altijd door, geen gedoe aan het eind van een regel, en geen gedoe met fouten.

Experimenteer. Probeer eens op een groot tekenblok te schrijven. Het klopt dat de innerlijke wereld de uiterlijke wereld tot stand brengt. Maar tegelijkertijd is het ook zo dat de zichtbare wereld en het gereedschap dat we gebruiken van invloed zijn op de manier waarop we onze gedachten vormgeven. Probeer eens in de lucht te schrijven.

Kies je gereedschap met zorg, maar niet met zoveel zorg dat je er gespannen door wordt of dat je meer tijd in een kantoorboekhandel doorbrengt dan achter je schrijfbureau.

Eerste gedachten

De kern van de schrijftraining is de afgemeten oefening. Geef jezelf tien minuten, of twintig, of een uur. Dat bepaal je zelf. Misschien wil je eerst klein beginnen en na een week de tijd verlengen, of misschien geef je jezelf meteen wel een heel uur. Dat doet er allemaal niet toe. Wat er wel toe doet is dat je je helemaal moet geven voor de hele periode, hoeveel tijd je jezelf ook hebt gegund.

1 Blijf je hand bewegen. (Pauzeer niet om de regel die je net hebt geschreven, over te lezen. Dat is tijd rekken en proberen je woorden in de hand te houden.)

2 Kras niet door. (Dat is redigeren terwijl je schrijft. Zelfs als er iets staat wat je niet wilde schrijven, laat je het staan.)

3 Let niet op spelling, interpunctie, grammatica. (Je hoeft zelfs niet binnen de lijntjes van de bladzijde te blijven.)

4 Laat je gaan.

5 Denk niet. Wees niet logisch.

6 Ga op zoek naar kwetsbaarheid. (Als er tijdens het schrijven iets beangstigends of onaangenaams opkomt, onderzoek het dan. Waarschijnlijk komt er iets bijzonders uit voort.)

Dit zijn de regels. Het is belangrijk je eraan te houden want het doel is door te dringen tot de eerste gedachten, tot de ingevingen waarvan de energie niet wordt belemmerd door sociale beleefdheid of je innerlijke criticus. Je wilt doordringen tot het punt waarop je schrijft wat je geest echt ziet en voelt, niet wat hij dénkt dat hij zou moeten zien en voelen. Het is een uitgelezen kans om de eigenaardigheden van je geest te vangen. Onderzoek de rauwe kant van je gedachten. Wees niet voorzichtig en vertrouw alle kleuren van je bewustzijn toe aan het papier, niet alleen rechte lijnen, maar vooral ook ruige spetters. Eerste gedachten hebben een geweldige energie. Het is de directe reactie van de geest op iets. Meestal legt onze innerlijke criticus ze het zwijgen op, waardoor wij in het rijk der tweede en derde gedachten leven; gedachten over gedachten die twee of drie keer zo ver verwijderd zijn van het eerste, heldere inzicht. ‘Ik sneed het madeliefje van mijn keel’ was eens een gedachte die door mijn hoofd schoot. Mijn tweede gedachte, zorgvuldig teruggeleid naar de logica van 1 + 1 = 2, beleefd, angstig en met een ongemakkelijk gevoel zeggen: ‘Dat is belachelijk. Het riekt naar zelfmoord. Laat jezelf niet zien terwijl je je keel doorsnijdt. Mensen zullen denken dat je gek bent.’ En als we de criticus de ruimte laten, zullen we in plaats daarvan schrijven: ‘Mijn keel deed zeer, en daarom zei ik niets.’ Keurig en saai.

Eerste gedachten, ingevingen, zijn ook niet belast door het ego, door dat mechanisme in ons dat de zaak in de hand wil houden en probeert te bewijzen dat de wereld stevig en vast is, duurzaam en logisch. Maar de wereld is helemaal niet stevig en vast, ze verandert voortdurend en is vol menselijk lijden. Dus als je je ego buiten beschouwing laat, dan beeld je de dingen uit zoals ze werkelijk zijn. Je verbeelding wordt niet beïnvloed door het ego, maar deint mee op de golven van het menselijk bewustzijn. Je gebruikt je persoonlijke inzicht om deze beweging te beschrijven.

Bij zenmeditatie zit je met gekruiste benen op een kussen, zafu genaamd, je rug recht, je handen op je knieën of voor je in een gebaar dat mudra heet. Je zit tegenover een witte muur en je let op je ademhaling. Wat je ook voelt – wervelstormen van kwaadheid en verzet, donderstormen van vreugde en smart – je blijft zitten, je rug recht, je benen gekruist, je gezicht naar de muur. Je leert niet omvergeworpen te worden, hoe overweldigend de gedachte of het gevoel ook is. Dat is je taak: blijven zitten.

Hetzelfde geldt voor schrijven. Je moet een sterke krijger zijn als je in contact komt met je eerste gedachten en vandaaruit gaat schrijven. Vooral in het begin zullen diepe emoties en een sterke energie je meevoeren, maar je blijft schrijven. Doordat je met je pen de details van je leven noteert, dring je door tot de kern. Studenten uit een beginnersklas barsten vaak in huilen uit als ze lezen wat ze hebben geschreven. Dat is goed. Ze huilen ook vaak als ze schrijven. Ik spoor ze aan door hun tranen heen te blijven lezen of schrijven, zodat ze zich niet mee laten sleuren door hun gevoelens. Hou niet op als je moet huilen, dring tot de waarheid door. Dat is je taak.

Hoe komt het dat ingevingen zo vol energie zitten? Doordat ze te maken hebben met zuiverheid en inspiratie. Inspiratie betekent ‘inblazing’, van het Latijnse inspirare. Inblazing van God. Als je een ingeving krijgt, word je echt groter dan jezelf. Je merkt wat je echt voelt of wat er echt aan de hand is. Het huidige moment wordt gevoed door een enorme energie. Het is wat het is. Een vriendin van mij, een boeddhist, zei eens over een meditatiesessie: ‘Daarna waren de kleuren veel levendiger.’ Haar meditatieleraar zei: ‘Als je in het nu bent, is de hele wereld veel levendiger.’

Schrijven als training

Dit is een schrijftraining. Net zoals voor hardlopen geldt: hoe vaker je het doet, hoe beter je wordt. Er zijn dagen dat je beslist niet wilt hardlopen maar toch loop je, ondanks dat je je verzet tegen elke stap van de vijf kilometer. Je traint, of je er nu zin in hebt of niet. Je wacht niet tot je inspiratie hebt en een diepe behoefte voelt om hard te lopen. Want dan kun je lang wachten, vooral als je niet in vorm bent en lang niet gelopen hebt. Maar wanneer je regelmatig hardloopt, train je je geest om het verzet te doorbreken of te negeren. Je doet het gewoon. En tijdens het hardlopen vind je het heerlijk. Aan het eind wil je niet meer ophouden. En als je ophoudt, verlang je naar de volgende keer.

Het is net zo bij schrijven. Zodra je geconcentreerd bezig bent, vraag je je af waarom het zo lang duurde voor je aan je bureau ging zitten. Je wordt echt beter door het vaak te doen. Je leert meer te vertrouwen op je diepste zelf en niet toe te geven aan de stem die je van het schrijven wil afhouden. Het is vreemd dat we het vanzelfsprekend vinden dat een voetbalclub heel lang traint voor een wedstrijd en dat we onszelf zelden de ruimte geven om ons te trainen in het schrijven.