Ook verschenen van Zijne Heiligheid

de Dalai Lama bij Xander Uitgevers

..

De diepte van het zijn (2013)

De kunst van relaties (2013)

Geloven in harmonie (2013)

Open je hart (2013)

Zijn wie je werkelijk bent (2014)

De essentie van het geluk (2014)

Meer liefde (2015)

Geluk op je werk (2015)

Geluk voor alledag (2016)

De kunst van het geluk (2016)

De weg naar vrede (2017)

Jouw revolutie (2018)

Zijne Heiligheid de Dalai Lama

& FranzAlt

..

..

Red het klimaat

..

..

..

Inleiding

Door Franz Alt

Het leven is heilig

Op 31 mei 2019 schreef de Dalai Lama aan de zestienjarige Zweedse klimaatactiviste Greta Thunberg: ‘Ik ben ook een fervent voorvechter van de klimaatbescherming. Wij mensen zijn de enige soort die de macht hebben om de aarde zoals wij die kennen, te vernietigen. Maar als we de aarde kunnen vernietigen, kunnen we de aarde ook beschermen. Het is bemoedigend om te zien hoe jij de ogen van de wereld hebt geopend en de mensen hebt laten zien hoe urgent het is om onze planeet, ons enige huis, te beschermen. Tegelijkertijd heb je zoveel jonge broers en zussen aangemoedigd om zich bij deze beweging aan te sluiten.’

Inmiddels is Greta Thunberg op audiëntie geweest bij de paus en bij de voormalige Amerikaanse president Barack Obama, sprak ze voor de vn en voor het Franse parlement, op twee klimaattoppen en bij het World Economic Forum in Davos. Ze ontving de alternatieve Nobelprijs, werd door de Amerikaanse senaat uitgenodigd en door Amnesty International uitgeroepen tot ‘Ambassadeur van het Geweten’. Maar is er echt iets veranderd sinds zij voor het klimaat vecht? Waar zijn de volwassenen wanneer de jongeren elke vrijdag de straat op gaan?

Barack Obama zei tegen de rustige en serieuze jonge vrouw: ‘Jij en ik, wij zijn een team.’ Haar eenvoudige antwoord was: ‘Ja.’ Het lijkt Greta Thunbergs motto te zijn om altijd haar rust te bewaren. Maar voor de vn uitte de jonge Zweedse tegenover de machtigste mensen van de wereld haar woede, met tranen in haar ogen en met een trillende stem: ‘Jullie hebben mijn jeugd afgepakt. Alles wat jullie hier doen, is verkeerd. Mensen lijden, mensen gaan dood, hele ecosystemen storten in.’ Met gebalde vuist ging ze verder: ‘We staan aan het begin van een massale uitsterving en het enige waar jullie over praten is geld en het sprookje van de eeuwige groei. Hoe durven jullie je verantwoordelijkheid aan de jongere generatie te delegeren? Hoe durven jullie hiernaartoe te komen en te zeggen dat jullie genoeg doen, hoewel jullie niet genoeg doen om het doel van 1,5 graden te bereiken?’

De verontwaardiging van de volwassenen over de vernietiging van onze planeet is tot op heden nog veel te mild. Want de klimaatopwarming is een wereldwijde ramp die nooit eerder heeft plaatsgevonden in de geschiedenis van de mensheid. En dat alleen omdat we groei willen creëren omwille van de groei. En dus groeien we net zo lang tot we arm zijn. De maatschappelijke welstand neemt af terwijl de economische groei steeds meer toeneemt. We zijn vergeten om ons af te vragen: waarom groeien we en voor wie? Wat de ecologische gevolgen van de groei betreft, waren en zijn we blind. Er rolt een tsunami op ons af. Maar veel mensen sluiten nog steeds hun ogen, bedekken hun oren en zwijgen over het gevaar, net als de drie beroemde Japanse apen.

Greta Thunberg en haar aanhangers schudden ons wakker uit de klimaatcoma. Na haar toespraak voor de vn vraagt Der Spiegel zich af: ‘Zou het kunnen dat zij in een krankzinnige wereld de enige verstandige is?’ En: ‘Misschien zal deze toespraak op een dag worden beschouwd als een van de belangrijkste toespraken van de 21e eeuw.’

Hoe kan de Dalai Lama helpen?

In Duitsland hebben ruim zestig steden al de klimaatnoodtoestand uitgeroepen. In ontwikkelingslanden zijn alleen al in de eerste helft van 2019 miljoenen mensen door de gevolgen van de klimaatopwarming hun have en goed verloren. Vooral de armste mensen merken de gevolgen van de klimaatopwarming nu al, zij moeten vechten om te kunnen overleven. Hoe kan een religieus leider en spirituele leraar in deze situatie helpen?

In de afgelopen achtendertig jaar heb ik de Dalai Lama veertig keer mogen ontmoeten en vijftien tv-interviews met hem kunnen houden over de thema’s vrede, mensenrechten en milieu- en klimaatbescherming. Dit boek doet een appel op de wereld om de jonge klimaatactivisten van Fridays for Future te steunen, een actievere rol bij het behouden van deze planeet in te nemen, en het roept politici op om het dringende probleem van de door de klimaatverandering veroorzaakte opwarming van de aarde eindelijk daadkrachtig aan te pakken. Niet alleen Greta, ook andere intelligente en dappere vrouwen, zoals de Keniaanse wetenschapper en winnares van de Nobelprijs voor de Vrede Wangari Maathai en de Indiase landbouwdeskundige en winnares van de alternatieve Nobelprijs Vandana Shiva motiveren ons tot een grote ecologische transformatie en de ontwikkeling van een duurzame markteconomie volgens het motto ‘eco-sociaal in plaats van marktradicaal’.

De Dalai Lama benadrukt in ons gesprek meer de spirituele achtergrond van de huidige problemen. We moeten op ethische wijze kijken naar wat we hebben geërfd, naar waar we verantwoordelijk voor zijn en naar wat we voor de komende generaties zullen achterlaten.

In de vijftig jaar dat ik als journalist werk, heb ik zelden een gesprekspartner gehad met zoveel empathie en humor. Niemand lachte vaker dan hij. Het is niet voor niets dat uit enquêtes blijkt dat hij beschouwd wordt als de gelukkigste persoon van de wereld. De religieus leider is de laatste jaren steeds meer waarde gaan hechten aan een ethiek die boven religie uitstijgt. En nu zegt hij zelfs iets wat uniek is voor een religieus leider: ‘Ethiek is belangrijker dan religie. Wij worden niet geboren als aanhanger van een bepaalde godsdienst. Maar ethiek is ons allen aangeboren.’ Tijdens zijn lezingen, die hij in de hele wereld houdt, heeft hij het steeds vaker over een ‘seculiere ethiek’ die boven alle religies uitstijgt. Albert Schweitzer noemde datzelfde verlangen ‘respect voor het leven’. In dit boek spreekt de Dalai Lama over een ecologische ethiek die van levensbelang is, evenals over een nieuwe ecologische spiritualiteit.

Deze seculiere ethiek overschrijdt nationale, religieuze en culturele grenzen en schetst waarden die alle mensen van nature hebben en die overal gelden. Dat zijn geen uiterlijke, materiële waarden, maar innerlijke waarden zoals aandacht, medeleven, ontwikkeling van de geest en het streven naar geluk. ‘Er is geen gerechtigheid zonder medeleven en barmhartigheid. Als we zelf gelukkig willen zijn, moeten we meelevend zijn, en als we willen dat anderen gelukkig zijn, moeten we eveneens meelevend zijn. Iedereen ziet liever glimlachende dan sombere gezichten,’ zegt de Dalai Lama.

Een van de belangrijkste overtuigingen van de Dalai Lama is dat wij mensen in ons streven naar geluk en onze wens leed te vermijden, allemaal gelijk zijn. Iedereen wil een gelukkig en vervuld leven, en daar komen de grootste verworvenheden van de mensheid uit voort. Daarom zouden wij moeten denken en handelen op basis van diepe menselijke waarden. Waarden waarbij de mensen als een eenheid worden beschouwd, met als doel een maatschappij te creëren met meer medeleven. In onze gesprekken wordt de menselijke waardigheid telkens weer gekenmerkt als de hoogste individuele waarde en het algemeen welzijn als de hoogste collectieve waarde. Want: het leven is heilig.

Het gaat om het overleven van de mensheid

In een tijd van klimaatverandering, het uitsterven van diersoorten, bosbranden en steeds meer watersnood op onze planeet, zijn de waarden die de Dalai Lama steeds dringender verlangt – internationale samenwerking en ‘universele verantwoordelijkheid’ – bijzonder belangrijk. Hij pleit er in dit boek zoals nooit eerder voor dat politici na ruim twintig internationale klimaatconferenties nu eindelijk gaan handelen. Want niet minder dan het overleven op onze planeet en de heiligheid van het leven staan op het spel. Er zijn nu al regio’s die slechts nog in de verte aan onze aarde herinneren.

De Dalai Lama denkt erover om van zijn geboorteland Tibet – in overeenstemming met de oeroude Tibetaans-boeddhistische traditie – het grootste natuurgebied ter wereld te maken: ‘Tibet kan en moet een gedemilitariseerd heiligdom van vrede en natuur worden.’

Techniek alleen zal ons niet redden. Alleen als we ethiek en techniek in een nieuwe ethiek van verantwoordelijkheid samenvoegen, kunnen we – misschien! – nog het ergste voorkomen bij de klimaatverandering. Gisteren was onze mooie blauwe planeet op zeer veel plekken nog een natuurlijk paradijs, nu is hij al op veel plekken verdord en morgen zal hij – als we gewoon zo doorgaan – in veel regio’s onbewoonbaar zijn. Maar er zijn altijd alternatieven. Alle problemen die mensen hebben gecreëerd, kunnen ook door mensen worden opgelost.

De mensheid verliest de controle

Wat is de toestand van onze planeet in 2020? Overal staan regenwouden in brand, op alle continenten breiden woestijnen zich uit, ijsbergen smelten, de klimaatverandering leidt tot miljoenen klimaatvluchtelingen – zijn we nog te redden?

Herfst 2018. Het was wereldwijd de duurste ramp van het jaar en de ergste brand in de geschiedenis van de vs. Uitgerekend de stad Paradise in Californië brandde af. Vijfentachtig mensen overleefden het niet, meer dan achttienduizend huizen en gebouwen over tweeënzestigduizend hectare land werden vernietigd. Wat een dreigende waarschuwing: het ‘paradijs’ werd de hel op aarde. Driehonderd mensen moesten geëvacueerd worden. De schade bedroeg ongeveer veertien miljard dollar.

In 2019 beleeft Australië na vier jaar van aanhoudende verdorring de ergste droogte in haar geschiedenis. Dorpen in New South Wales moeten van buitenaf van drinkwater worden voorzien. Ontziltingsinstallaties voor zeewater voorzien al een kwart van Sydney. In India is het in dezelfde tijd ruim vijftig graden Celsius en ook in Europa overlijden duizenden ouderen door een hittegolf, de tweede al na de hete zomer van 2018. In augustus 2019 staat in Brazilië twee keer zoveel bos in brand als in het jaar daarvoor en het ontbossingspercentage is 222 procent hoger dan een jaar eerder in die maand. Bolsonaro, de president van Brazilië, noemt katholieke bisschoppen en priesters die zich tegen de brandstichters weren, het ‘verrotte deel van de katholieke kerk’.

We beleven verwoestende branden, zien klimaatvluchtelingen verdrinken en het leven in zeeën afsterven. We maken klimaatconflicten mee, de lucht is vervuild, auto’s mogen niet rijden, economieën storten in, er zijn waterrampen en plagen. Wereldwijd sterven de koraalbanken sneller af dan voorspeld. In de natuur sterven soorten in een adembenemend tempo uit; momenteel verliezen we elke dag honderdvijftig dier- en plantsoorten, zegt de gerenommeerde Amerikaanse bioloog professor Edward O. Wilson. Bij de verwoestende bosbranden in Australië van eind 2019, begin 2020 gingen miljoenen dieren dood. Dat het klimaat langzaam verandert is een achterhaald sprookje. De klimaatopwarming is veel erger dan we eigenlijk willen toegeven. Geen enkele plaats in de wereld zal erdoor onberoerd blijven en geen enkel leven onveranderd.

Ik ben in 1938 geboren en toen leek het klimaatsysteem nog intact. Nu loopt het helemaal uit de hand. En dat komt door ons, mensen die zich gedragen als pyromanen. In onze korte levenstijd hebben we de planeet naar de rand van de afgrond gebracht.

Het milieu gaat er bijna helemaal aan, maar in Duitsland melden de autofabrikanten een recordomzet van grote suv’s. Duitsers houden van beide: van de natuur én van auto’s – een zeer ambivalente verhouding. Niet alleen Duitsland, de halve wereld zit inmiddels in de autoval.

Sinds 1945 zijn wereldwijd 120 miljoen mensen door auto’s gedood. En toch zou er geen alternatief zijn voor de auto? Ik heb al tien jaar geen auto meer. Als ik reis, doe ik dat voor 98% met het openbaar vervoer, wat ook nog eens veel veiliger is dan met de auto. Bovendien heb ik in de trein tijd om boeken en artikelen te schrijven. En het is nog beter voor het milieu ook. De huidige auto verbruikt onherstelbare bronnen en kost idioot veel geld, maar staat ruim negentig procent van de tijd stil voor zich uit te roesten. Onze zogenaamde ‘voer-tuigen’ zijn in werkelijkheid ‘sta-tuigen’. Dat is het tegenovergestelde van intelligente mobiliteit. Zonder verkeerstransitie geen energietransitie. Ik kan me goed voorstellen dat we in de toekomst auto’s delen en elektrisch rijden.

‘De mensheid verliest de controle over de toestand van de aarde,’ waarschuwt Stefan Rahmstorf, klimaatonderzoeker en adviseur van bondskanselier Angela Merkel. De klimaatonderzoekers hebben zich in de afgelopen decennia alleen in één voorspelling vergist: de klimaatramp komt veel sneller dan ze hadden verwacht. Om nogmaals professor Rahmstorf te citeren: ‘Hoewel klimaatonderzoekers de globale opwarming sinds een halve eeuw in principe wel juist hebben voorspeld, hebben ze het wat betreft het tempo en de omvang aan het verkeerde eind gehad. Ze hebben het niet overschat, maar onderschat.’

Gletsjeronderzoekers constateren dat het ijs nu drie keer sneller smelt dan ze tien jaar geleden vreesden. Dat betekent dat de zeespiegel deze eeuw niet slechts enkele centimeters zal stijgen, zoals voorspeld werd, maar een paar meter. En dat betekent dat niet alleen half Bangladesh onbewoonbaar wordt, maar dat ook New York, Shanghai, Hamburg, Bremen, Bombay, Calcutta, Alexandrië en Rio getroffen zullen worden. Een op de vier Afrikanen leeft aan de kust en zal de grond onder zijn voeten verliezen als we de opwarming van de aarde niet stoppen. Het meest recente bericht van de Intergouvernementele Werkgroep inzake Klimaatverandering voorspelt dat de huidige schade door overstromingen aan het einde van onze eeuw honderd tot duizend keer zo groot zal zijn. Als al het ijs van Groenland zou smelten, rekenen de gletsjeronderzoekers met een stijging van de zeespiegel van tot zeven meter. De stijging van de zeespiegel is het zwaard van Damocles wat betreft klimaatopwarming.

Het doel van de klimaattop van Parijs om de globale opwarming bij 1,5 graden te stoppen, gaat absoluut niet lukken als we zo doorgaan. Momenteel stevenen we globaal eerder af op vijf graden opwarming en aan land zelfs acht tot negen graden. Dat betekent dat Europa klimatologisch gezien niet Zuid-Europa wordt, maar Afrika. En Afrika wordt onbewoonbaar.

Er zijn nog steeds politici en journalisten die deze feiten van het klimaatonderzoek willen verdringen of afdoen als ‘alarmisme’. Daar zal de klimaatverandering echter geen boodschap aan hebben. Feit is dat we een Derde Wereldoorlog tegen de natuur voeren – en dus tegen onszelf. Want wij zijn onderdeel van de natuur.

Zelfs de tot nu toe minder zekere voorspellingen als het verlies van de regenwouden of het smelten van het eeuwige ijs blijken ernstiger te zijn. De kans dat het klimaat van Systeem Aarde kantelt, wordt steeds groter. En in dat geval kunnen wij als homo sapiens niet meer op deze planeet overleven. Stephen Hawking had gelijk met zijn prognose: over honderd jaar zullen er op deze planeet geen mensen meer zijn.

Professor Rahmstorf legt het kantelpunt van de klimaatramp op een simpele maar indringende manier uit: ‘Stel je voor dat je een vol koffiekopje over de rand van je bureau schuift. Bij de eerste millimeter gebeurt er niet veel, het kopje verandert alleen van positie. Maar op een gegeven moment bereikt het kopje een kritiek punt waarop het omkiept en naar beneden valt, en de koffie over het tapijt stroomt.’ Voor de koffie is er dan geen weg meer terug.

De Wereldbank voorspelt dat er tussen nu en 2030 ongeveer honderd tot honderdveertig miljoen klimaatvluchtelingen over onze aardbol zullen zwerven, op zoek naar de dichtstbijzijnde waterplaats. Tussen nu en 2050 zullen er volgens beramingen van de vn ruim vierhonderd miljoen klimaatvluchtelingen zijn als we de opwarming van de aarde niet stoppen. Daarmee zal de klimaatcrisis een democratische crisis en een maatschappelijke crisis worden, ja zelfs een risico op oorlog inhouden.

Uiteindelijk zal het hierom gaan: oorlogen omwille van olie of vrede door de zon? Wat kunnen we nog doen om de klimaatcrisis te boven te komen? Veel tijd hebben we niet meer. We hebben oneindig veel zonne- en windenergie, maar niet oneindig veel tijd. Ons grootste probleem is niet het overgrote aantal mensen, maar ons gebrek aan menselijkheid.

Miljoenen mensen gaan met Greta de straat op

Wat leven we toch in een idiote wereld! Een zestienjarig meisje houdt ons een spiegel voor wat het klimaat betreft, en wat zien we: onszelf! De Dalai Lama zegt: ‘Wie in wedergeboorte gelooft, zet zich in voor het klimaat en het milieu. Want we komen immers weer terug op deze planeet en willen alleen daarom al een goed klimaat en een gezonde aarde.’ Greta drijft met haar eenvoudige, maar vastberaden taal (‘Ons huis staat in brand, ik wil dat jullie in paniek raken’) miljoenen jongeren de straat op en inspireert hen tot de eerste wereldwijde klimaatstaking op 20 september 2019, met meer dan vier miljoen demonstranten. Greta is als het kind uit Andersens sprookje De nieuwe kleren van de keizer, dat de volwassenen toeroept: ‘Hij loopt in zijn blootje!’ Nu roept de zestienjarige: ‘Zonder een goed klimaat geen leven.’ De wereld wrijft in haar ogen en begint wakker te worden.

Een week later gaan in Nieuw-Zeeland, Wenen, Stockholm en New Delhi weer miljoenen, overwegend jonge mensen de straat op, om – in de geest van Greta – voor een betere milieubescherming te demonstreren. Alleen al in Italië waren het er meer dan een miljoen. In Napels stond op de spandoeken: ‘Wij willen een hete pizza maar geen hete planeet.’ En in Wenen: ‘Ik wil een hete date maar geen hete planeet.’ In Duitsland heeft het Greta-effect na deze massademonstraties ook politieke effecten: in de peilingen staan de Groenen met zevenentwintig procent gelijk met de cdu/csu. De ‘steenkolenpartij’ spd komt nog maar op dertien procent.

Hoe zou de aarde nog gered kunnen worden?

Ten eerste: uiterlijk in 2035 moet honderd procent van de energie duurzaam zijn. Dat is geen probleem, want de zon biedt ons vijftienduizend keer meer energie dan de wereldbevolking momenteel verbruikt. Dat maakt haar milieuvriendelijk, voor eeuwig en gratis. We moeten ons eindelijk openstellen voor de energie die helemaal van boven komt, voor de energie van de baas zelf. Zonder zon geen leven. Daarbij komen windenergie, waterkracht, bio-energie en aardwarmte. Wat een ongelooflijk economisch voordeel wat de toekomstige ecologische energievoorziening betreft. Dit inzicht is zo eenvoudig en onweerlegbaar, dat het van Greta had kunnen komen. Maar waarom heeft bijna negentig procent van de daken in Duitsland dan nog geen zonnepanelen? Dertig jaar geleden was duurzame energie nog een visie van enkelen, vandaag is het al realiteit voor velen en in 2035 zal het een noodzaak voor iedereen zijn.

Ten tweede: we moeten snel stoppen met steenkool en er moet een co2-heffing komen. Dat kan ook voor 2038, meent behalve Greta ook de Beierse minister-president Markus Söder. Als we overgaan op duurzame energie ontstaan er veel meer arbeidsplaatsen dan er verloren gaan door te stoppen met het winnen van fossiele brandstoffen.

Ten derde: we moeten snel overgaan op elektrisch rijden en de capaciteit van het openbaar vervoer verdubbelen. China, Noorwegen, Californië en Nederland laten zien dat en hoe het kan.

Ten vierde: we moeten overstappen op ecologische landbouw. Steeds meer steden en gemeentes verklaren zichzelf pesticide- en glyfosaatvrij. Waar het uiteindelijk om gaat, is elementair: om vruchtbare grond, drinkbaar water, schone lucht, een verdraaglijk klimaat en bossen die onze gestreste zielen goeddoen en het overschot aan co2 opslaan. Onze boodschappenbon is uiteindelijk ook een stembriefje.

Ten vijfde: we moeten wereldwijd bossen aanplanten in de woestijnen. Recentelijk onderzoek van de eth Zürich heeft aangetoond dat door bebossing in de vs, Rusland, China, Brazilië en Canada meer dan twee derde van de door mensen geproduceerde co2-belasting kan worden gecompenseerd. Waar wachten we nog op? De kinder- en jeugdorganisatie Plant-for-the-Planet die ooit vanuit Starnberg door de achtjarige Felix Finkbeiner is opgericht, heeft laten zien dat en hoe het kan. Deze organisatie heeft in de afgelopen vijftien jaar wereldwijd al veertien miljard bomen geplant. Kinderen en jongeren spelen een steeds grotere en belangrijkere rol als het om een goede toekomst gaat. Wij volwassenen moeten eindelijk leren de terechte angsten van onze kinderen en kleinkinderen serieus te nemen.

Meer durven voor de toekomst

Partijen en politici kunnen nu nog voor dit overlevingsprogramma bij hun kiezers werven. Het motto: de klimaatramp brengt onze welstand en ons leven in gevaar. Intelligent klimaatbeleid zorgt ervoor dat onze welstand behouden blijft en de toekomst van onze kinderen en kleinkinderen gegarandeerd is. We moeten meer durven voor de toekomst. Grote beslissingen zijn altijd al genomen doordat mensen de moed hadden dat te doen. Dat was zo bij de Franse revolutie van 1789, bij de emancipatiebeweging in het begin van de 20e eeuw en bij de vreedzame revolutie in 1989 in Duitsland. Vaak zijn het in het begin slechts enkelen die veel wagen. Greta was in het begin helemaal alleen.

We hebben nu nog de keuze. Maar de tijd wordt krap. Een energietransitie kost geld, dat is waar. Maar geen energietransitie kost ons als mensheid onze toekomst, zegt Wolfgang Schäuble. Het gaat er niet om dat we dingen opofferen en afzien van dingen, het gaat er meer om dat we verlangen naar een toekomst op deze (nu nog) prachtige aarde.

De Dalai Lama laat in dit boek zien dat en hoe we andere economische modellen kunnen ontwikkelen. Daarbij kan een boeddhistische economie die is gericht op het gemeenschappelijk belang, waarin de nadruk ligt op behoedzaamheid, geweldloosheid, medeleven en matigen, helpen – zowel voor ons privéleven als voor onze politieke en economische activiteiten. Wil dit boek paniek zaaien? Zeker niet! Het is juist een liefdesverklaring aan de toekomst.

..

Franz Alt, Baden-Baden, voorjaar 2020

Bescherm ons milieu – Het klimaatappel van de Dalai Lama aan de wereld

Boeddha zou lid zijn van de Groenen

Toen Boeddha werd geboren, hield zijn moeder zich aan een boom vast. Hij bereikte verlichting terwijl hij onder een boom zat en toen hij overleed, waren de boomkruinen boven hem getuige. Als Boeddha in onze wereld zou terugkeren, zou hij zich ongetwijfeld bij een politieke beweging aansluiten die zich inzet voor de bescherming van het milieu.

Zelf aarzel ik niet om milieu-initiatieven te steunen. In Europa zou ik op een groene partij stemmen omdat het milieuprobleem een levenskwestie is. De mooie blauwe planeet is ons enige huis. Hij biedt leefruimte voor een unieke en veelsoortige gemeenschap. Als we zorgzaam met de planeet omgaan, gaan we zorgzaam om met ons eigen huis.

We kunnen niet langer de bronnen van deze aarde – bomen, water, mineralen – uitbuiten zonder dat we ons om toekomstige generaties bekommeren. Het spreekt vanzelf dat we niet kunnen overleven als we doorgaan met tegen de natuur in werken. We moeten leren om in harmonie met de natuur te leven.

Als we de aantasting van het milieu vergelijken met oorlog en geweld, zien we dat geweld ons direct raakt. Het grote probleem is dat wanneer het milieu wordt aangetast, dit minder opvallend is, en we het vaak pas zien als het te laat is. Wat de opwarming van de aarde betreft hebben we een kantelpunt bereikt.

Milieu-educatie

Milieu-educatie moet de hoogste prioriteit krijgen, want we zijn allemaal getuige van de vernietiging van ons ecosysteem en van een dramatische afname van de biologische diversiteit. Alleen bewustzijn creëren is niet voldoende; we moeten zorgen dat we zo overtuigend zijn dat er echt veranderingen plaatsvinden. Ik roep de jonge generatie op: wees rebellen voor milieubescherming en klimaatgerechtigheid, want dat is jullie toekomst.

Een van de huidige positieve ontwikkelingen is dat we ons steeds bewuster worden van de betekenis van de natuur. Ik werd aangespoord door de zestienjarige milieuactiviste Greta Thunberg, die ons blijft aanmoedigen om de waarschuwingen van de klimaatonderzoekers serieus te nemen en zelf actief te worden. Ze heeft honderdduizenden jonge mensen opgeroepen om te protesteren tegen de passiviteit van de regeringen wat betreft de klimaatverandering. De jonge Zweedse zegt terecht: ‘Ik heb geleerd dat niemand te klein is om het verschil te maken.’ Ik steun met heel mijn hart Fridays for Future, de door haar geïnitieerde beweging. De vastberadenheid van de jonge mensen om een positieve verandering teweeg te brengen, vind ik bemoedigend. En ik ben vol vertrouwen. Hun inspanningen berusten op waarheid en wetenschap, en daarom zullen ze succes hebben. Steeds meer mensen begrijpen dat het nu om het overleven van de mensheid gaat. Het is niet voldoende om alleen te mediteren of te bidden – we moeten ons geweten aanspreken en in actie komen.

Universele verantwoordelijkheid

De zeven miljard mensen moeten leren om samen te leven. De tijden waarin we alleen aan ‘mijn land’, ‘mijn volk’, ‘wij’ en ‘zij’ dachten, zijn voorbij. We leven in een geglobaliseerde wereld. We moeten allemaal leren om voor het welzijn van de gehele mensheid te werken.

We zijn sociale wezens en horen door onze geboorte bij de maatschappij. Mijn toekomst hangt af van de toekomst van anderen en omgekeerd, dat moeten we gaan inzien. Onze wereld berust diepgaand op wederzijdse afhankelijkheid, zowel wat betreft de economie als problemen zoals de klimaatverandering, die voor ons allen een uitdaging vormt.

Zodra er een lokaal probleem ontstaat, heeft dat ook een globale betekenis. De klimaatverandering is een probleem dat de gehele mensheid treft.

De eilandstaten – de Fiji’s, de Marshalleilanden, de Malediven, de Bahama’s – hebben laten zien dat gemeenschappelijk handelen resultaat kan opleveren. Het door 196 landen ondertekende klimaatakkoord van Parijs van 2015 is hoopgevend en bemoedigend.

Als we worden geleid door een echt gevoel van universele verantwoordelijkheid, zal onze relatie met het milieu heel evenwichtig zijn, evenals de relaties met onze buren. De sleutel voor ons om te overleven, is dat we met het oog op de klimaatverandering de mensheid als een eenheid gaan zien.

De revolutie van het medeleven

Ik ben nu 84 en heb veel ingrijpende veranderingen van de 20e eeuw meegemaakt – de vernielingen en gruwelijkheden van de oorlog, maar ook een ongekende verwoesting van het milieu. De jongere generatie, die deze aarde zal erven, heeft de vaardigheden en de mogelijkheden om in actie te komen en een meer meelevende wereld te creëren. Ik roep hen op om van de 21e eeuw een eeuw van dialoog en medeleven te maken, voor alle bewoners van deze planeet.

Onze natuurlijke bronnen worden vernietigd doordat mensen onwetend en gierig zijn en geen respect hebben voor het leven op aarde. Het is onze gezamenlijke plicht om het milieu te redden door de klimaatverandering tegen te gaan. We moeten een uitweg uit de huidige impasse vinden door een balans te bewerkstelligen tussen vrijheid en verantwoordelijkheid.

Wat we nodig hebben is een revolutie van medeleven, die berust op hartelijkheid, op begrip voor de saamhorigheid van de mensen, op de zorg om het welzijn van de ander en op respect voor zijn of haar rechten. De gehele familie van mensen moet zich verenigen in een duurzame, holistische en ecologische gemeenschap die samenwerkt en ons gezamenlijke huis verzorgt. Ik wens en bid dat we ons ervan bewust worden dat we voorzichtiger met onze aarde moeten omgaan, en dat we daar samen aan moeten werken.

Dalai Lama

Dharamsala, India, 10 december 2019, Internationale Dag van de Mensenrechten

Interview met Zijne Heiligheid De Dalai Lama

Gelukkig zijn is de zin van het leven

Franz Alt: Heiligheid, lieve vriend. Vijftien jaar geleden zei u in een interview tegen mij: ‘De 21e eeuw zou de gelukkigste en vreedzaamste eeuw in de geschiedenis van de mensheid kunnen worden. Dat hoop ik voor de jeugd.’ Bent u nu nog steeds hoopvol?

Dalai Lama: Ik ben hoopvol dat de 21e eeuw de belangrijkste eeuw in de geschiedenis van de mensheid zou kunnen worden. De 20e eeuw kende enorme verwoestingen, menselijk leed en een ongekende aantasting van het milieu. Daarom staan we voor de uitdaging om van de 21e eeuw een eeuw van dialoog te maken, een eeuw waarin het bewustzijn wordt gecreëerd dat de mensheid een eenheid is. Als boeddhistische monnik roep ik alle mensen op tot medeleven, de bron van het geluk. Of wij overleven, hangt af van onze hoop. Hoop betekent iets goeds. Ik geloof dat gelukkig zijn de zin van het leven is.

Ik ben optimistisch wat de toekomst betreft, want de mensheid lijkt rijper te worden. Wetenschappers hebben meer aandacht voor onze innerlijke waarden, de ontwikkeling van de geest en de emoties. Veel mensen willen vrede en dat er goed voor het milieu wordt gezorgd.

De klimaattop van Parijs van eind 2015 was het begin van een nieuwe werkelijkheid. De wereld zag zichzelf misschien voor het eerst als een wereldfamilie. Alle regeringen van de wereld en de Europese Unie hebben zich schriftelijk verplicht om de opwarming van de aarde met niet meer dan 1,5 graden te laten stijgen, hooguit met twee graden – gemeten vanaf de voor-industriële standaard. Maar globaal hebben we al een stijging van meer dan één graad. Als we zo doorgaan zou de opwarming vijf tot zes graden kunnen zijn. Nog in deze eeuw. Ik zou dan niet graag mijn kleinzoon willen zijn. Papier is geduldig – de regeringen komen niet in actie. Blijft u toch optimistisch? Kan het akkoord van Parijs nog nagekomen worden?

Ik hoop en bid dat het akkoord van Parijs van 2015 uiteindelijk merkbare resultaten zal opleveren. Het is niet genoeg om alleen meningen te publiceren en conferenties te houden, we moeten een tijdplan opstellen voor de verandering.

Egoïsme, nationalisme en geweld zijn principieel verkeerd. Het is heel treurig dat Amerika uit het Parijsakkoord is gestapt. Het is belangrijk dat wetenschappers over de gevaren waaraan we blootstaan blijven praten en het publiek waarschuwen. En bij het voorlichten van mensen hebben de media een grote verantwoordelijkheid. De kloof tussen arm en rijk is groot en we moeten maatregelen nemen om die kloof te dichten door hulp aan de armen. Elke menselijke activiteit zou gepaard moeten gaan met verantwoordelijkheidsbesef, betrokkenheid en discipline. Als onze activiteiten echter gepaard gaan met kortzichtigheid en gericht zijn op kortetermijnwinst of machtsvergroting, worden het negatieve en destructieve activiteiten. Milieubescherming is geen luxe waar we voor de lol voor kiezen, maar puur een kwestie van overleven.

Een lichte temperatuurstijging in ons lichaam zorgt voor een heel onbehaaglijk gevoel. Maar een stijging van vijf of zes graden kan levensgevaarlijk zijn. Jaar in jaar uit zijn we getuige van de opwarming van de aarde als gevolg van de klimaatverandering. In de afgelopen tijd hebben Amerika en Europa extreem hete zomers en koude winters meegemaakt. Milieukwesties en klimaatverandering zijn een globaal probleem waar niet alleen Europa mee te maken heeft en ook niet alleen de andere continenten. Wat zich op deze blauwe planeet afspeelt, gaat ons allen aan.

In 1992 zei u al: ‘De universele verantwoordelijkheid is de sleutel voor het overleven van de mensheid.’ Wat betekent dat concreet en in de praktijk?

De zeven miljard mensen moeten leren om samen te leven. De tijden waarin we alleen aan ‘mijn land’, ‘mijn volk’, ‘wij’ en ‘zij’ dachten, zijn voorbij. We leven in een geglobaliseerde wereld. De landen denken aan hun eigen nationale belangen en niet aan globale belangen, en dat moet veranderen, want het milieu is een globaal probleem. Voor globale milieubescherming moeten nationale belangen deels worden opgegeven.

Wij zijn één mensheid op één aarde

Maar nationalisme bepaalt al eeuwenlang de wereldgeschiedenis. Kan dat echt overwonnen worden?

Overal waar ik naartoe ga, leg ik uit dat alle zeven miljard mensen op de aarde gelijk zijn – fysiek, mentaal en emotioneel. Iedereen wil een gelukkig leven leiden zonder problemen. Zelfs insecten, vogels en zoogdieren streven daarnaar.

Als we een vreedzamere wereld en een gezonder milieu willen, wijzen we vaak naar anderen en zeggen we wat zij moeten doen. De verandering moet echter bij onszelf beginnen. Als iemand meelevender wordt, beïnvloedt hij anderen, en op die manier zullen we de wereld veranderen. Wetenschappers zeggen dat medeleven in principe tot ons karakter behoort. Dat stemt mij hoopvol.

Wat betreft globale problemen zoals het door co2 veroorzaakte broeikaseffect en het verdwijnen van de ozonlaag, zijn afzonderlijke organisaties of naties hulpeloos. Toen ik in 1989 in Oslo de Nobelprijs voor de vrede kreeg uitgereikt, riep ik de wereld op tot universele verantwoordelijkheid. We moeten leren dat we allemaal broers en zussen zijn en op één aarde en onder dezelfde zon leven. Als we niet allemaal samenwerken, kan er geen oplossing worden gevonden. Daarom is het onze grote taak om onszelf tot het ethische principe van universele verantwoordelijkheid te verplichten, los van profijt en religie. We moeten het welzijn van alle voelende levende wezens en toekomstige generaties boven ons egoïsme stellen. De klimaatverandering is een thema dat de gehele mensheid betreft. Als we geleid worden door een oprecht gevoel van universele verantwoordelijkheid, zal onze relatie met de omgeving evenwichtig zijn, net als onze relatie met onze buren. Moeder Aarde leert ons een lesje in universele verantwoordelijkheid.

Daarom draagt ieder van ons de verantwoordelijkheid om van de wereld een veilige plek te maken, voor de volgende generaties, voor onze kleinkinderen en achterkleinkinderen.

Is de klimaatopwarming alleen een politiek probleem of kan ook ieder individu er iets tegen doen?

Wetenschappers zijn het met elkaar eens dat wij mensen verantwoordelijk zijn voor de opwarming van de aarde en de veranderde weersomstandigheden. Logischerwijs betekent dit dat het ook onze verantwoordelijkheid is om de problemen die we hebben gecreëerd op te lossen.

Ieder individu zou zijn levensstijl moeten veranderen: minder water en stroom verbruiken, bomen planten, en het verbruik van fossiele brandstoffen die in de loop van miljoenen jaren zijn ontstaan, beperken. Fossiele brandstof kan niet worden hergebruikt, daarom moeten we duurzame energie zoals de zonne- en windenergie en geothermie gebruiken.

Toen ik als jonge jongen het boeddhisme bestudeerde, leerde ik wat het betekende om een liefdevolle instelling ten aanzien van de natuur te hebben. Onze uitoefening van geweldloosheid betreft niet alleen mensen, maar alle voelende wezens.

Wat onderscheidt ons van dieren? Een specifieke eigenschap van mensen is dat wij in staat zijn om op de lange termijn te denken. Dieren kunnen alleen van dag tot dag leven. Wij hebben betere hersens en kunnen tien of zelfs honderd jaar vooruitdenken. We kunnen de toekomst dus voorbereiden en op lange termijn plannen.

Zonder mensen zou het beter gaan met de aarde

Wat, behalve onze kortzichtigheid, verhindert ons nog meer om verstandig met de planeet en de natuur om te gaan?

Wij vernietigen de natuur en haar bronnen doordat we kortzichtig, onwetend en gierig zijn en geen respect hebben voor de levende wezens op aarde. We hebben nu meer informatie tot onze beschikking en het is absoluut noodzakelijk dat we op ethisch vlak gaan nadenken over wat we hebben geërfd, waar we verantwoordelijk voor zijn en wat we voor toekomstige generaties achterlaten.

Want de oplossing van de klimaatcrisis is niet slechts een kwestie van moraal, maar vooral een kwestie die bepalend is voor het overleven van de mensheid. Ons milieu is niet alleen essentieel voor de wezens die nu leven, maar ook voor de toekomstige generaties. Als we het milieu op zo’n extreme manier blijven uitbuiten – bijvoorbeeld om financiële winst of ander kortetermijnprofijt te behalen – zullen wij en onze nakomelingen daar lang onder lijden. Als het milieu verandert, veranderen ook de klimatologische omstandigheden. Als die dramatisch veranderen, zal dat ook van invloed zijn op de economie en op veel andere gebieden. Het zal zelfs van invloed zijn op onze fysieke gezondheid.

Vroeger moesten de mensen beschermd worden voor hun omgeving. Nu is het omgekeerd. De wetenschap vertelt ons dat het beter met de aarde zou gaan als er geen mensen waren.

Als iemand die in Tibet is geboren, op het dak van de wereld, waar de hoogste bergen van de wereld zijn en de grootste rivieren van Azië ontspringen, hou ik sinds mijn kindertijd van de natuur. Ik heb me mijn hele leven lang ingezet voor het behoud van het milieu en overal waar ik kom pleit ik voor milieubescherming. Ik roep iedereen op om voor de opwarming van de aarde te waarschuwen, want dat is een gevaar voor de toekomst van de mensheid.

Wat u ‘universele verantwoordelijkheid’ noemt, omschrijft paus Franciscus in zijn milieu-encycliek: ‘De wederzijdse afhankelijkheid van de wezens is door God gewild. De zon en de maan, de ceder en de veldbloem, de adelaar en de mus – alle talloze verschillen en ongelijkheden betekenen dat geen enkel wezen genoeg heeft aan zichzelf, dat de wezens alleen in afhankelijkheid van elkaar bestaan en elkaar in dienst van de ander aanvullen.’ Deze verklaring van de paus is toch ook uw mening?

Ik juich de milieu-encycliek, Laudato si – Over de zorg van ons gemeenschappelijke huis van paus Franciscus toe. Ik zie ook overeenkomsten tussen zijn encycliek en mijn boodschap dat de mensheid een eenheid is. Aangezien de opwarming van de aarde en de klimaatverandering ons allen raken, moeten wij een gevoel ontwikkelen voor de eenheid van de mensheid en voor universele verantwoordelijkheid. De metafysica van de wijzen uit het oude India en het Westen benaderen elkaar in de tijd van de ecologische crisis. Techniek alleen zal ons niet redden. Wat wij nodig hebben, is een interdependentie tussen ethiek en techniek. We hebben een gezamenlijk plan nodig om de planeet te redden. Het is onze gezamenlijke verantwoordelijkheid om voor de aarde te zorgen. Ieder van ons heeft een morele plicht te handelen, zoals de encycliek op krachtige wijze verklaart.

In ons vorige gezamenlijke boek heeft u het zo uitgedrukt: ‘Ethiek is belangrijker dan religie.’ Wat betekent dat voor de milieupolitiek?

Religie mag zich niet beperken tot bidden. Ethisch handelen is belangrijker dan gebeden. Wat, mijn lieve christelijke vriend, moeten Boeddha, Allah of Christus doen als wij mensen onze aarde vernietigen, de zeeën met plastic vervuilen waardoor vissen, zeehonden en walvissen sterven, de woestijnen laten oprukken en broeikasgassen uitstoten? Christus, Allah en Boeddha zijn toch niet verantwoordelijk voor de klimaatverandering en de milieuvernietiging? Het zijn door mensen veroorzaakte problemen. Wij mensen moeten dus de verantwoordelijkheid nemen en oplossingen voor de problemen bedenken. En daarom hebben we een milieu-ethiek nodig, die het handelen en het medeleven met alle voelende wezens in het middelpunt zet.

Wetenschappers zijn tot de conclusie gekomen dat de menselijke aard in principe meelevend is. Wie in een meelevende omgeving opgroeit, is eerder gelukkig en succesvol. Aan de andere kant zeggen wetenschappers dat wanneer je constant in woede en angst leeft, dit je immuunsysteem aantast. Daarom zijn medeleven en een warm hart niet alleen aan het begin van je leven, maar ook halverwege en aan het eind van je leven belangrijk. De noodzaak en waarde ervan gelden in alle tijden, overal, in elke maatschappij en in elke cultuur.

De gletsjers in de Himalaya verdwijnen

Twee derde van de gletsjers van de Himalaya lopen door de opwarming van de aarde het risico voor 2050 te verdwijnen. Dat zou gevolgen hebben voor de watervoorziening van miljarden mensen in India en China. In het Joodse Oude Testament staat: ‘In medeleven kussen gerechtigheid en vrede elkaar’ en in het Nieuwe Testament zegt Jezus: ‘Wees meelevend zoals Uw Vader in de hemel ook meelevend is’. Ons gedrag is alleen meelevend als het voortvloeit uit onze wederzijdse verbondenheid. In Noord-Afrika heb ik regio’s gezien die gisteren nog een paradijs op aarde waren, maar nu al verdroogd zijn en morgen onbewoonbaar zullen zijn. Vergelijkbare rampzalige ontwikkelingen zie ik als tv-journalist in India en Bangladesch al vijftig jaar. Is het smelten van het ijs en de opwarming van het klimaat nog te stoppen?

Er worden miljarden dollars uitgegeven aan massavernietigingswapens. Als de helft van dat geld gebruikt zou worden om nieuwe technologieën en meer duurzame energie te ontwikkelen… Wat zou dat een enorm effect hebben in onze pogingen de opwarming van de aarde te beperken! Het is niet voldoende als we alleen onze hoop vestigen op de jongere generatie. Ook politici moeten dringend in actie komen. Het is niet voldoende om alleen te vergaderen en conferenties te houden, we moeten een tijdplan voor de verandering opstellen. Pas als we echt iets gaan doen, ontstaat er een gegronde hoop. We mogen onze beschaving niet opofferen aan de geldzucht van enkelen. Journalisten spelen een net zo belangrijke rol. Hun vertel ik dat het in deze moderne tijden hun bijzondere taak is om bewustzijn te creëren bij mensen. Ze moeten niet alleen slecht nieuws, maar ook hoop verspreiden.

Het koolstofbudget dat we volgens wetenschappelijke berekeningen nog hebben, is erg klein. Daarom moet dit budget de belangrijkste waarschuwing van onze tijd worden. De politici hebben zo langzamerhand geen excuses meer. We moeten wijs omgaan met onze tijd.

Honderdduizenden jonge mensen gaan nu in de nieuwe, wereldwijde jongerenmilieubeweging Fridays for Future de straat op om politici ervan te overtuigen dat het klimaat beter beschermd moet worden. De vastberadenheid van de jonge mensen om meer bewustzijn te creëren om zo een positieve verandering te bewerkstelligen, vind ik bemoedigend. Ze zullen succes hebben omdat hun inspanningen op waarheid en wetenschap berusten.

Dit boek roept op om in actie te komen! Het is een appel aan politici, influencers, journalisten, religieuze leiders – aan alle mensen. Want de toekomst van alle komende generaties rust op onze schouders, en wij moeten vastberaden zijn om iets te doen voordat het te laat is.

Wat u zojuist zei over de politiek en politici, geldt ook voor ons journalisten. Wij moeten de crisis eindelijk gaan beschrijven als een crisis, als een kwestie van overleven van de mensheid. We staan voor onvoorstelbaar leed van miljarden mensen. Waarom is de klimaatkwestie een kwestie van overleven van alle levende wezens?

Ik zeg vaak voor de grap dat de maan en de sterren er mooi uitzien, maar als iemand van ons zou proberen om daar te gaan leven, zou het heel slecht met hem gaan. Onze blauwe planeet is een mooi leefgebied. Haar leven is ons leven; haar toekomst is onze toekomst. De aarde is inderdaad net een moeder voor ons allemaal. Wij zijn als kinderen van haar afhankelijk. Onze wereld is er een van sterke onderlinge afhankelijkheid, zowel wat onze economie betreft als wat betreft een probleem als klimaatverandering, dat een uitdaging vormt voor ons allemaal.

Wetenschappers zeggen dat zelfs een kleine stijging van de temperatuur een risico vormt voor mensen, dieren, de landbouw, het water en het ijs van de gletsjers, met name in het noord- en zuidpoolgebied, in Groenland en Alaska, in de Himalaya en de Alpen. Als het de wereld niet lukt om de opwarming van de aarde te stoppen, zullen kleine eilandstaatjes door de stijging van de zeespiegel voorgoed verdwijnen. Ongelukkig genoeg treffen rampen die door het weer worden veroorzaakt de arme mensen het ergst. Als we foto’s zien die vanuit de ruimte van de aarde zijn genomen, zien we geen grenzen tussen ons. Dan zien we alleen de mooie blauwe planeet. We hebben een groter, globaler verantwoordelijkheidsbesef nodig, dat op de eenheid van de mensheid berust.

Tibet is het grote epicentrum van de klimaatverandering, zegt u. Hoe komt dat?

Een Chinese ecoloog beschreef het hoogland van Tibet als ‘het derde poolgebied’, omdat het na de Noord- en Zuidpool het op twee na grootste door ijs bedekte gebied op de planeet is. De effecten van de opwarming van de aarde op het hoogland van Tibet hebben grote gevolgen voor het leven van meer dan anderhalf miljoen bewoners in de regio. De auteur zei ook dat de temperatuur op het hoogland van Tibet met 1,5 graad is gestegen – meer dan het dubbele van het wereldwijde gemiddelde. De gletsjers van het derde poolgebied smelten sinds 2005 bijna twee keer zo snel. Volgens dat onderzoek zijn ruim vijfhonderd kleine gletsjers helemaal verdwenen en krimpen de grootste snel.

Het hoogland van Tibet is nu eenmaal het grootste waterreservoir van de wereld. Daar ontspringen de tien grootste rivieren van Azië, waaronder de Ganges, Brahmaputra, Indus, Sutlej, Irrawaddy, Salween, Gele Rivier, Jangtsekiang en Mekong. Aan de oevers van die rivieren leven ruim anderhalf miljard mensen – een vijfde van de wereldbevolking. Zonder water is er geen leven. Als de 46.000 gletsjers van Tibet blijven smelten, staan we voor onvoorstelbare waterproblemen. Water zal een belangrijke aanleiding zijn voor toekomstige conflicten. Daarom is Tibets ecologie echt van grote betekenis.

Wij stonden in november 1989 samen bij de Berlijnse Muur. Vanaf Oost- en West-Berlijn begonnen de mensen al op dit onmenselijke monster te hameren. De mensen aan beide kanten van de Muur gaven u een brandende kaars in de hand en tilden u op de resten van de Muur. En terwijl u daar stond deed u de bijzondere uitspraak: ‘Zoals Duitsland nu herenigd wordt, zal Tibet op een dag vrij zijn.’ Voor mij was het een onvergetelijk moment. Tenslotte hadden de autoriteiten in China nog maar een halfjaar eerder het studentenprotest op het Plein van de Hemelse Vrede op wrede wijze beëindigd. Daarna praatten we in de Vrije Universiteit van Berlijn voor een paar duizend studenten over uw optimistische perspectief. Zou u deze zin vandaag weer zeggen, in een tijd waarin de repressie van de Chinese bezettingsmacht in Tibet eerder nog sterker is geworden dan die in 1989 al was? Bent u nog steeds zo’n grote optimist?

Toen we in ballingschap gingen, wilden we onze identiteit bewaren en daarbij hadden onze taal en cultuur prioriteit. Als de Tibetanen in Tibet nu hun passie voor het behoud van hun cultuur tonen, worden ze door de Chinezen die de harde lijn volgen beschouwd als separatisten. Maar ondanks alle beperkingen blijft de Tibetaanse geest zich verzetten. De tijden veranderen en totalitaire systemen hebben geen toekomst.

Een atoomoorlog zou de laatste oorlog in de geschiedenis zijn

U vreest zelfs oorlogen om water tussen India en China. Beide landen hebben atoombommen. Zou er zelfs een atoomoorlog tussen India en China kunnen uitbreken om de vraag naar water?

Een atoomoorlog zou waarschijnlijk de laatste oorlog in de geschiedenis van de mensheid zijn, omdat er daarna geen mensen meer zijn die nog oorlog kunnen voeren.

Waarom is het zo belangrijk om de harmonie tussen de omgeving en de voelende levende wezens in stand te houden?

Er bestaat een vrij nauwe afhankelijkheid tussen de omgeving en de voelende levende wezens. Daarom dragen wij samen een wereldwijde verantwoordelijkheid, zowel voor de mensheid als voor de natuur.

Als het milieu verwoest en vervuild wordt, heeft dat talloze negatieve gevolgen. De zeeën verliezen aan levenskwaliteit waardoor de levende wezens die van deze omgeving afhankelijk zijn, uitsterven. De vernietiging van vegetatie en het uitsterven van bossen zijn voorbodes voor het verval van de aarde. De regen die iedereen zo dringend nodig heeft zal uitblijven, de grond zal uitdrogen en eroderen, ongekende stormen zullen over het land razen. Gevolgen waar wij allemaal door zullen lijden.

Voordat China Tibet bezette, was het een fris, mooi, onbedorven natuurreservaat in een unieke omgeving. Helaas zijn Tibets dierenwereld en fragiele ecologie in de afgelopen zes decennia bijna helemaal vernietigd door de Chinese bezetters. Het kleine beetje dat nog over is, moet beschermd worden. Er moet alles aan worden gedaan om de oorspronkelijke toestand van de Tibetaanse natuur te herstellen.

Ondanks al het leed dat China de Tibetanen al zes decennia lang aandoet, ben ik er nog steeds van overtuigd dat de meeste menselijke conflicten opgelost kunnen worden door een oprechte dialoog die op een openlijke en verzoenende manier wordt gevoerd. We hebben geleerd dat zelfs vijanden vrienden kunnen worden. Ik geloof vast in geweldloosheid. Ik persoonlijk ken geen vijanden. Er zijn alleen mensen die ik nog niet heb ontmoet.

‘Milieurampen zijn een weerspiegeling van onze conflictueuze en destructieve denkwijze die berust op een egoïstisch streven naar welstand en winst,’ zegt u. Hoort een bepaald egoïsme en streven naar welstand niet ook bij ons menselijke karakter?

(De Dalai Lama denkt even na en antwoordt dan met een glimlach.)

Materiële waarden zijn belangrijk. Maar diepe innerlijke waarden zijn belangrijker. In de afgelopen eeuw hebben we grote materiële vooruitgang geboekt. Maar juist die materiële vooruitgang leidt nu tot vernietiging van het milieu. We hebben een nieuwe balans nodig tussen economie en ecologie, anders vernietigen we onze bestaansgrond. Materiële vooruitgang alleen kan onze psychische stress, angst, woede en frustratie niet verkleinen.

Mijn vriend Michail Gorbatsjov zet zich nog steeds in voor het milieu via de door hem opgerichte internationale organisatie Green Cross. De ecologie moet de intelligentere economie worden. Alleen dan zullen we op een duurzame manier kunnen leven.

Wordt de wereld beter of slechter? Er is een groeiende weerstand tegen het bestaan van atoomwapens. Vroeger had niemand het over het milieu, nu praat iedereen erover. Wetenschappers die zich vroeger aan materiële waarden wijdden, houden zich nu bezig met de ontwikkeling van de geest. Ik ben optimistisch dat de mensen allemaal rijper worden. Ik zei al dat we gericht zijn op ons eigen belang, dat klopt. Maar zelfzucht zou slim en niet dom moeten zijn. Denk minder aan ‘ik’ en meer aan het welzijn van anderen. Dat levert jou ook voordeel op. Dat bedoel ik met intelligente zelfzucht.

U vindt dat er prioriteit moet worden gegeven aan milieu-educatie – van de kleuterschool tot de hogere scholen en zelfs universiteiten. Waarom is het belangrijk zo vroeg te beginnen?

Elk kind zou op school moeten leren dat zijn eigen toekomst en geluk ook altijd afhangen van de toekomst en het geluk van anderen. Kinderen kunnen op de kleuterschool al leren dat alle zeven miljard mensen het recht hebben gelukkig te zijn. We leven allemaal op dezelfde planeet, onder dezelfde zon en ademen dezelfde lucht in. Het is nu voor de wereld van belang dat mensen het milieu leren te waarderen, en dat begint al op school. Een waardering die berust op diep begrip dat boven religie uitstijgt.

Milieu-educatie moet de hoogste prioriteit hebben omdat we allemaal getuige zijn van de vernietiging van ons ecosysteem en de dramatische achteruitgang van de soortenrijkdom. Milieu-educatie betekent leren hoe je een evenwichtig leven leidt. Voor een universeel appel heeft zo’n ethiek een seculiere basis nodig.

Toen ik in 1959 vanuit Tibet in India kwam, had ik geen idee van milieuproblemen. ‘Dit water kun je niet drinken,’ kreeg ik te horen. Het verbaasde me dat het vervuild was. In Tibet is het altijd een genoegen om door een stroompje te lopen, dat is geen probleem. Ik hoorde over vervuiling en later over ecologie. Inmiddels maak ik me ernstig zorgen om het milieu, want het is een kwestie van overleven geworden. Dit ervoer ik door bewustzijn – niet door meditatie, maar door bewustzijn, met behulp van deskundigen.

We kunnen naar Mars of naar de maan vliegen, maar we kunnen daar niet gaan wonen. Onze planeet is de enige plek waar we kunnen leven.

Meer scholing van het hart

Wat verstaat u onder scholing van het hart?

Ik wens dat er meer aandacht komt voor scholing van het hart – les in liefde, vriendelijkheid, vreedzaamheid, medeleven, vergevingsgezindheid, zorgzaamheid, zelfdiscipline, generositeit en tolerantie. Deze educatie is nodig vanaf de kleuterschool tot en met de hogere opleidingen en universiteiten. Daarmee bedoel ik sociale, emotionele en ethische scholing. In deze moderne tijd is het belangrijk dat er een wereldwijd initiatief komt voor het scholen van het hart en de geest.

Onze huidige educatieve systemen zijn vooral gericht op materiële waarden. De moderne opleidingen zijn niet adequaat; daarin wordt weinig aandacht besteed aan innerlijke waarden. Maar onze menselijke natuur is in de grond meelevend. Daarom moeten we een leerplan ontwikkelen dat op medeleven en warmhartigheid berust. Dat leerplan moeten we in de moderne educatie integreren zodat het één geheel wordt.

We moeten leren dat de mensheid één grote familie is. We zijn allemaal broers en zussen. Fysiek, geestelijk en emotioneel zijn we hetzelfde. Toch concentreren we ons nog te veel op onze verschillen in plaats van op onze overeenkomsten. Maar we zijn allemaal gelijk; we worden allemaal geboren en gaan allemaal dood.

Het solaire tijdperk begint

We hebben in onze vele gesprekken al vaak over zonne-energie gesproken. De zon stuurt vijftienduizend keer meer energie naar de aarde dan wij momenteel verbruiken. Dat maakt de zon gratis, milieuvriendelijk, in alle landen aanwezig en voor altijd beschikbaar. De oplossing van het energieprobleem staat aan de hemel. Bovendien hebben we windenergie, waterkracht, bio-energie, geothermie en mariene energie. De wereld is vol energie. We kunnen de hele symfonie van duurzame energie gebruiken. In enkele landen, zoals Costa Rica en IJsland, is alle energie al voor honderd procent duurzaam. Wereldwijd is al een derde van de stroomopwekking duurzaam. Het ontbreekt niet aan kennis of technologie, maar aan een snelle overschakeling. Waarom duurt die overschakeling zo lang?

U hebt me verteld dat Duitsland nu al voor vijftig procent ecostroom produceert. In 2000 was dat nog maar vijf procent. Dat toont aan dat ook industriële landen met een hoog energieverbruik op duurzame energie kunnen overgaan. Ook begrijp ik dat er opslagtechnologie voor zonne- en windenergie wordt ontwikkeld. Daar komt bij dat de zon en de wind ons geen rekening sturen. Het zijn gratis geschenken van de natuur waar we in de toekomst veel meer gebruik van zouden moeten maken. Wereldwijd zijn zonne- en windenergie tegenwoordig de goedkoopste energiebronnen. We hebben dus geen kern- of kolencentrales nodig. We staan aan het begin van een wereldwijde solaire revolutie.

We moeten onze levensstijl en onze wereldwijde afhankelijkheid van oude energie veranderen. Vanuit de regeringen moet er meer stimulans komen voor producenten van duurzame energie en voor normale verbruikers om duurzame energie te gebruiken.

Nog een vraag, lieve vriend: we kunnen allang huizen en fabrieken bouwen die meer eco-energie opwekken dan energie verbruiken. De zon schijnt op elk dak. We weten dat schepen en vliegtuigen in de toekomst waterstof zullen gebruiken die door zonne-energie is opgewekt. We hebben in de afgelopen twintig jaar door de duurzame energie al ruim elf miljoen toekomstbestendige arbeidsplaatsen gecreëerd. Het internationale agentschap voor duurzame energie schat dat er door de solaire energietransitie tot 2030 vijfentwintig miljoen nieuwe banen zullen ontstaan. Waarom gaat de energietransitie dan toch zo traag?

Het is altijd al zo geweest dat een nieuwe technologie een relatief lange tijd nodig heeft tot die een complete doorbraak heeft behaald. Steeds meer bedrijven vervaardigen elektronische auto’s. Maar als die auto’s te duur zijn, kunnen alleen rijke mensen ze kopen. Daarom moeten die auto’s goedkoper worden. En zo moet ook andere duurzame energie goedkoper worden, vooral voor het armste deel van de bevolking, dat het meest onder de klimaatverandering lijdt. Ik heb van wetenschappers geleerd dat de inzet van zonne- en windenergie in de laatste jaren in de hele wereld is toegenomen. Dat is een verblijdende vooruitgang. Zoals ik al zei moet er meer educatie komen over duurzame energie en moet de inzet van duurzame energie meer gestimuleerd worden.

In Afrika of Chili kunnen we al zonne-energie voor tweeënhalve cent per kilowattuur produceren. De regering van Saoedi-Arabië wil voor 2025 in de grootste zonne-energiecentrale van de wereld solaire stroom voor één cent produceren. Dat zijn allemaal geschenken van de hemel. Tegelijkertijd is dit het meest efficiënte ontwikkelingsbeleid aller tijden. Want solaire stroom is nu al sociale stroom. Duurzame energie is de belangrijkste stap naar welvaart voor iedereen. Met goedkope energie kan ook in de arme landen in het zuiden van Afrika de economie worden ontwikkeld en kunnen de oorzaken van de vluchtelingenstromen worden opgelost. Hoe kunnen wij ervoor zorgen dat de politici de afspraken, die ze in Parijs hebben gemaakt, ook nakomen?

We zouden de politici moeten opsluiten

(De Dalai Lama lacht zijn wereldberoemde gorgelende lach en zegt ten slotte grijnzend:) Je zou de belangrijkste politici van de wereld misschien een tijdlang in een kamer moeten opsluiten en koolstofdioxide naar binnen moeten leiden, tot ze merken wat klimaatverandering echt is. Dan zouden ze waarschijnlijk heel snel merken wat broeikasgassen met ons mensen doen. (Hij lacht nog steeds hard.)

Ik heb veel waardering voor uw wereldwijde activiteiten voor energietransitie en een betere bescherming van het milieu. Want ik heb vaak de indruk dat politici de klimaat- en milieubescherming nog niet serieus genoeg nemen. Onwetendheid is hoofdvijand nummer één.

Wetenschappers zeggen dat veel delen van de wereld door de opwarming van de aarde in woestijngebied kunnen veranderen. Dat is zeer ernstig. Een Nobelprijswinnaar voor Scheikunde uit Taiwan zei dat over tachtig jaar de wereld net een woestijn zal zijn. Hij zei dat de watervoorraden al in een verontrustende mate verdwijnen. Daarom moeten we allemaal onze levensstijl veranderen, door afstand te doen van fossiele brandstoffen en over te schakelen op duurzame energie. Ik droom ervan – en misschien is het een onmogelijke droom – dat het potentieel aan zonne-energie van bijvoorbeeld de Saharawoestijn wordt gebruikt om ontziltingsinstallaties aan te drijven. Het zo gewonnen zoetwater zou de woestijn vruchtbaar kunnen maken waardoor er veldgewassen verbouwd zouden kunnen worden. Zo’n project zou wijdverbreid profijt opleveren. Om het uit te kunnen voeren, zou er een wereldwijde samenwerking nodig zijn.

Ons milieu beschermen en de noodzakelijke stappen ondernemen om de klimaatopwarming te stoppen, is een essentiële wens. Ik ben zelf een boeddhistische monnik en heb daarom geen kinderen, maar mensen met kinderen zouden erover moeten nadenken hoe het leven voor hen en hun kinderen eruit zal zien. We staan weliswaar nog aan het begin van de 21e eeuw, maar we zouden tot in de 22e en 23e eeuw vooruit moeten kijken.

Wedergeboorte vraagt om milieubescherming

Dromers veranderen de wereld meer dan twijfelaars. Zou een bewustzijn van reïncarnatie misschien helpen? Als je weet dat je weer terugkomt, wil je een gezonde planeet. We weten nu dat ook Jezus in zijn Aramese moedertaal diverse keren over wedergeboorte heeft gesproken. In de tijd van Jezus, aldus de Joodse religiefilosoof Shalom Ben-Chorim, was het geloof in wedergeboorte volksgeloof. Maar de christelijke bisschoppen hebben deze woorden van Jezus later per meerderheidsbesluit geëlimineerd. Voor Aziatische religies is wedergeboorte vanzelfsprekend. In alle religies en culturen zijn er mensen die zich een vorig leven herinneren. Culturen en religies die in wedergeboorte geloven, zouden zich alleen al uit egoïsme voor milieubescherming moeten inzetten, want zij hebben in hun volgende leven ook een planeet nodig waar ze goed op kunnen leven. Heeft de milieu- en klimaatbescherming in Aziatische religies die in wedergeboorte geloven een hogere prioriteit dan in westerse religies?

In de religies wel, ja. Maar in het praktische beleid nauwelijks. In de praktijk is er nog weinig van te merken in de manier waarop er met het milieu wordt omgegaan. Denk maar aan de milieuproblemen in China. Of aan de kerncentrales in Japan. En in India worden nog steeds nieuwe kolencentrales gebouwd. Maar het is waar dat iemand die in wedergeboorte gelooft, uiteraard een milieuvriendelijke planeet wil voor zijn volgende leven. Ik ook (zegt hij lachend).

Grote geesten in alle culturen waren overtuigd van reïncarnatie, bijvoorbeeld de filosoof Arthur Schopenhauer in Duitsland in de negentiende eeuw en Pythagoras in het oude Griekenland, al twintig jaar voor Boeddha. Ook de christelijke kerkvader Origenes was overtuigd van reïncarnatie. Het huidige christelijke Avondland is de enige regio op onze planeet waar reïncarnatie officieel wordt bestreden. U, mijn beste vriend, zegt: ‘Spiritualiteit is de sleutel die van wezenlijk belang is voor ons om te overleven.’ Hoe staaft u deze bewering?

Ik heb in overeenstemming met de traditie van de Tibetaanse boeddhistische cultuur vaak gezegd: ‘Alle voelende levende wezens waren onze moeders.’ De hele boeddhistische spiritualiteit van Azië is van dit inzicht doordrongen. Alle voelende wezens zijn door een moederlijke band met elkaar verbonden. Dit is de basiswaarheid van het ontwaken, de verlichting en het inzicht. We zijn in het universum allemaal met elkaar verbonden en daar ontstaat onze universele verantwoordelijkheid. Jezus kende deze geestelijke wet die in het boeddhisme ‘karma’ wordt genoemd; hij sprak erover zonder het woord karma te gebruiken. Het is een geestelijke wet dat je oogst wat je zaait. De dingen hangen af van jouw inzet, van jouw gedrag. Daarom veranderen dingen door gedrag, en niet door gebed. We moeten handelen om positief karma te creëren. Positief karma betekent positief handelen.

‘We zijn wat we denken’

(Boeddha)

Boeddha heeft gezegd: ‘We zijn wat we denken. Alles wat we zijn, ontstaat door onze gedachten. Met onze gedachten vormen we onze wereld.’ Wat een individu voor elkaar kan krijgen, heeft de vastberaden, zestienjarige Zweedse Greta Thunberg in de afgelopen maanden bewezen. Op een vrijdag in de zomer van 2018 ging ze in haar blauwe vest met capuchon en roze jas helemaal in haar eentje voor het parlement in Stockholm zitten. Op het stuk karton dat ze bij zich had, had ze geschreven: ‘Skolstrejk för klimatet’ (Spijbelen voor het klimaat). Op de vrijdag daarna zaten er al vier scholieren naast haar en nu volgen honderdduizenden jongeren in ruim honderdvijftig landen haar. Op vijftien maart 2019 waren het er 1,6 miljoen, op 20 september 2019 al vier miljoen. De jonge vrouw sprak op de klimaattop in Polen, had een ontmoeting met de paus, werd genomineerd voor de Nobelprijs voor de Vrede en is in Zweden uitgeroepen tot ‘Vrouw van het Jaar’. Time Magazine rekent haar tot de honderd meest invloedrijke personen van de hele wereld. Op de vraag waarom ze voor het klimaat staakt, zegt ze: ‘Ik weet wat er op het spel staat – het overleven van de mensheid. En ik beschouw het als mijn morele plicht om alles wat ik kan te doen om het ergste af te wenden. Ik heb eerst geprobeerd om anderen voor het idee te enthousiasmeren, maar niemand wilde meedoen, en daarom ben ik in mijn eentje begonnen. We kunnen heel veel bereiken als heel veel mensen meedoen.’ De schuchtere zestienjarige werd ziek omdat ze de beelden van de plastic soep in de oceaan niet kon verdragen. Haar moeder schrijft: ‘Na haar ziekte ziet Greta dingen die anderen niet zien: de CO2 van de vliegtuigen, auto’s en kolencentrales. Ze ziet dat we de atmosfeer in een gigantische onzichtbare vuilnishoop veranderen.’

Greta Thunberg vertelt dat ze al eerder aan veel demonstraties voor het klimaat meedeed, maar dat niemand dat in het nieuws bracht. Pas toen ze het idee kreeg om te gaan spijbelen voor het klimaat en het ook daadwerkelijk ging doen, werd het wereldnieuws. Nu zegt ze tegen de politici: ‘We staken tot jullie er wat aan gaan doen. Samen veranderen we de wereld.’

Hoe verklaart u als boeddhist het huidige Greta-effect dat geen enkele wetenschapper op zo’n manier had kunnen bedenken?

Ik vind het geweldig dat de jonge Greta zo gemotiveerd is om mensen bewust te maken van de opwarming van de aarde. Ondanks haar jonge leeftijd is haar universele verantwoordelijkheidsbesef, dat haar ertoe aanzet om in actie te komen, fantastisch. Daarom steun ik haar beweging Fridays for Future. De jonge mensen hebben twee wezenlijke argumenten aan hun zijde: hun jeugd en levensperspectief, en de waarheid van de wetenschap.

Ik geloof dat het ieders verantwoordelijkheid is om mee te helpen om onze globale familie een zetje te geven in de juiste richting. Goede wensen alleen zijn niet genoeg, we moeten ook echt de verantwoordelijkheid nemen. Grote bewegingen ontstaan door de initiatieven van individuen.

De jongeren van de 21e eeuw belichamen nu de mensheid van de planeet. Ze moeten een actievere rol spelen bij de bescherming van de ecologie en van ons huis. Ze hebben de vaardigheden en de mogelijkheden om verandering te bewerkstelligen, om een eeuw van vrede, dialoog en medeleven te creëren. Zelfs als de aarde steeds meer opwarmt, kunnen ze als broers en zussen samenwerken. Zij zijn degenen op wie onze hoop is gevestigd.

Ideeën kunnen van bovenaf komen, maar de bewegingen die de ideeën in de praktijk brengen, moeten van onderaf naar boven werken. Daarom vind ik het bemoedigend zoals jonge mensen proberen om positieve veranderingen voor elkaar te krijgen. Ik heb er vertrouwen in. Zij zullen succesvol zijn omdat hun inspanningen op de waarheid en wetenschappelijk inzicht berusten.

‘Ons huis staat in brand’

(Greta Thunberg)

Hebben Greta en de duizenden scholieren en jongeren die haar inmiddels volgen gelijk als ze tegen ons, de ouderen, roepen: ‘Jullie stelen onze toekomst?’ Greta zegt: ‘Ons huis staat in brand.’ Is dat overdreven?

De jonge klimaatactiviste heeft gelijk. Wetenschappers en milieuactivisten hebben zich belangeloos en onvermoeibaar ingezet voor een beter milieu zodat toekomstige generaties een gezond en gelukkig leven kunnen leiden. Het Parijsakkoord van 2015 werd door 196 regeringsvertegenwoordigers ondertekend, met als doel de klimaatverandering te bestrijden en de stijging van de temperatuur van de aarde bij twee graden te stoppen (gemeten naar de pre-industriële tijd). Dit is hoopvol en bemoedigend. De aanhangers van Fridays for Future zetten zich nu in voor een effectievere bescherming van het klimaat. Als miljoenen kinderen en jongeren over de hele wereld staken omdat de politici passief zijn, is dat een teken dat er iets niet in orde is.

De klimaatverandering is niet een aangelegenheid van één of twee landen. Het is een probleem dat de hele mensheid betreft. Deze mooie planeet is ons enige huis. Als de aarde door de klimaatopwarming of andere milieuproblemen niet meer behouden kan blijven, is er voor ons geen andere planeet waarop we kunnen leven. We moeten eindelijk serieuze maatregelen nemen om onze omgeving te beschermen en constructieve oplossingen bedenken voor de opwarming van de aarde.

Hoe kunnen ook wij politici en zakenlieden motiveren om meer voor het milieu en het klimaat te doen dan ze tot nu toe hebben gedaan?

In de afgelopen maanden hebben honderdduizenden jonge broers en zussen onze politici opgeroepen om daadwerkelijk iets te doen tegen de klimaatverandering. We moeten globaal denken, maar lokaal handelen. Dit zou ook moeten gelden bij de keuze van onze politieke leiders. Ons stemgedrag is ook een morele kwestie. We zien nu dat de verkiezingen sterk door het milieubeleid worden beïnvloed. Er worden steeds meer ‘groene’ parlementariërs gekozen, of dat nu in Duitsland, Zwitserland, Finland, België, Nederland of in het Europese parlement is. Dat is een sterk teken dat de denkwijze en het gedrag van mensen kunnen veranderen in de geest van de tijd. Gelukkig begrijpen vooral jonge mensen nu het verband tussen milieubeleid en verkiezingen.

Wat vindt u, beste vriend, van de concrete acties van Greta Thunberg en andere jonge mensen? Steunt u het gedrag van jonge scholieren die spijbelen van school en de straat op gaan om een radicale verandering te eisen?

Ik heb haar geschreven dat ik deze acties bewonder en steun. Wij ouderen leven misschien nog zo’n tien, twintig jaar. Maar de mensen die nu jong zijn, zoals Greta, zullen nog het einde van deze eeuw meemaken. Zij zullen iets tegen de verandering moeten doen, hoe die verandering er ook uitziet. Ze zijn terecht bang voor de klimaatopwarming en het uitsterven van dier- en plantsoorten en de gevolgen daarvan voor de hele omgeving en hun tijdgenoten. Zij zijn gewoon realistisch en wij zouden hen moeten steunen. Soms lijkt het erop dat wij ouderen te materialistisch zijn ingesteld, dat we een materialistische cultuur aanhangen. De jongeren merken dat er iets ontbreekt aan zo’n leven. Zoals gezegd, we zouden ze moeten steunen.

Greta Thunberg ziet de politiek heel realistisch. In de VS zei ze tegen afgevaardigden van het Congres: ‘Vertel ons niet dat we zo inspirerend zijn om vervolgens niets te doen.’ Wat kunnen we nu doen?

Wel, we kunnen veel doen. U komt uit Duitsland. Na 1945 heeft de Europese geschiedenis laten zien dat vrede mogelijk is, hoewel in de vorige eeuw iedereen tegen iedereen oorlog voerde. Ik heb veel bewondering voor de geest van de Europese Unie, die de vrede onder haar leden heeft bewaard. Binnen de Europese Unie heeft nog nooit een land tegen een ander land oorlog gevoerd. Vijfenzeventig jaar vrijheid! De Europese Unie heeft in 2012 terecht de Nobelprijs voor de Vrede gekregen. Politiek kan veranderen, net zoals mensen kunnen veranderen. De Europese Unie is een prachtig vredesproject, dat mij zeer hoopvol stemt.

In elke crisis ligt ook een kans. Veel mensen ervaren dat in hun privéleven. Maar ook in de politiek en de wetenschap zijn er altijd kansen in crises. Wij zijn altijd dezelfde mensen – op alle niveaus.

De bergen zijn zo kaal geworden als het hoofd van een monnik

Als boeddhistische monnik zet u ook in op de kracht van gedachten. Gedachten worden verder getransporteerd. Gedachten zijn energieën die zich in onze geest vormen. Met positieve energieën kunnen we positieve dingen voor elkaar krijgen, met negatieve gedachten echter ook negatieve dingen. Wat zou dit boeddhistische denkbeeld voor meer en betere klimaatbescherming kunnen bewerkstelligen? Als ik vanuit uw ballingsoord naar de bergen van de Himalaya kijk, moet ik denken aan een citaat van u: ‘De bergen van de Himalaya zijn zo kaal geworden als het hoofd van een monnik’. (De Dalai Lama lacht en krabt op zijn kale hoofd.) Dertig jaar geleden liet ik op de Duitse televisie al zien dat de Chinezen de bossen in Tibet kapten. Hoe kunnen we de vernietiging van het milieu nog stoppen en het klimaat nog redden?

Pas als wij begrijpen dat onze aarde als een moeder is, Moeder Aarde, zullen we goed voor haar zorgen. Net als de oude indianenvolken begrijpen wij Tibetanen deze samenhang: gezonde aarde, gezonde dieren, gezonde planten, gezonde bossen, gezond water, gezonde mensen. Moeder Aarde waarschuwt ons nu: ‘Mijn kinderen gedragen zich slecht.’ Zij waarschuwt dat er een grens zit aan ons gedrag.

We verbruiken nu per dag net zoveel steenkool, gas, olie en benzine als de natuur in één miljoen jaar heeft gecreëerd. Dat is de belangrijkste oorzaak van de opwarming van de aarde. Als Tibetaans boeddhist en monnik pleit ik voor een matiging van ons consumptiegedrag. Een verantwoordelijk leven is een eenvoudig en tevreden leven. We moeten leren om samen te werken en met de natuur te leven in plaats van tegen de natuur in.

Ook op het Tibetaanse hoogland wordt het milieu nu vernietigd. In het westen dromen veel mensen nog van Tibet als een paradijs, een Shangri-La. Bestaat dat paradijs nog in Tibet?

Wat de Chinezen na 1959 op het dak van de wereld hebben aangericht – vooral in de tijd van de Culturele Revolutie – is ‘culturele volkerenmoord’. Wat ik nu hoor van Tibetaanse vluchtelingen die ik in mijn ballingoord in Dharamsala ontmoet, doet mij vrezen dat mijn oude geboorteland eerder het tegendeel van een paradijs is. Toch vind ik het bewonderenswaardig dat de grote meerderheid van de Tibetanen zeventig jaar na de bezetting nog steeds aan de Tibetaanse religie, taal en cultuur vasthoudt en voorzichtig omgaat met het milieu, hoewel er nu meer Chinezen dan Tibetanen in Lhasa, de hoofdstad van Tibet, leven. De Chinezen hebben van ons een minderheid in ons eigen land gemaakt.

China heeft in Tibet vijfentachtig procent van de bomen gekapt en het land daarmee van zijn levensenergie beroofd. Waarom hebben de Chinezen de bossen van Tibet gekapt en welke gevolgen heeft dat voor uw geboorteland?

Als de bossen in Tibet sterven, lijdt een heel volk. En als een volk lijdt, lijdt de hele wereld. We hebben bos nodig voor onze gezondheid. Als we in een bos gaan wandelen, is de frisse lucht heilzaam. We hebben groene bossen nodig. Zij zijn een groot geschenk van de natuur. Bossen doen onze ziel goed. In het bos vinden we de rust die ons brein nodig heeft om weer op te laden. Bossen slaan water op, zijn de habitat van vele dier- en plantsoorten en zijn belangrijk als klimaatmachine. Ze zijn een spiegel voor veelsoortig leven.

Het grootschalige kappen van de bossen in Tibet stemt mij intens verdrietig. Niet alleen voor de regio, maar vooral voor de mensen die daar leven. De ontbossing van het Tibetaanse hoogland zal de reflectie van sneeuw in onze atmosfeer veranderen (regio’s met bos absorberen meer zonnestralen) en dat zal wederom van invloed zijn op de moesson, niet alleen in Tibet, maar in de hele regio. Daarom wordt het steeds belangrijker om het milieu van Tibet te beschermen.

De milieuverwoesting in Tibet laat duidelijk zien dat de Chinese communisten in hun ideologie missen wat in onze Tibetaanse cultuur ‘onderlinge afhankelijkheid’ heet of ‘universele verantwoordelijkheid’. Dat verbaast mij ook omdat communisten zo graag de Internationale zingen. (Hij lacht weer.) Geen enkel land kan zijn problemen tegenwoordig alleen oplossen.

Even tussendoor, lieve vriend. In de VS regeert president Trump volgens het motto ‘America first’ en ‘Make America great again’. Is dit motto in een tijd van globalisering nog wel passend?

Als de president zegt: ‘America first,’ dan maakt hij zijn kiezers blij. Dat kan ik begrijpen. Vanuit globaal oogpunt is die uitspraak niet relevant. In de globale wereld van nu hangt alles met elkaar samen. Amerika’s toekomst hangt ook van Europa af en Europa’s toekomst ook van de Aziatische landen. De nieuwe realiteit is dat alles met alles verbonden is. Amerika is de leidende natie van de vrije wereld. Daarom zou de Amerikaanse president meer moeten nadenken over problemen die de hele wereld betreffen.

Zou een in deze tijd passend thema niet moeten zijn: ‘Make the planet great again’?

Zeker! De vs zijn nog steeds zeer machtig. Het motto van vroegere bewoners van Amerika was ‘vrede, vrijheid en democratie’. Het totalitaire systeem heeft geen toekomst. De vs zouden zich als leidende macht nauw met Europa moeten verbinden. Zoals gezegd ben ik een bewonderaar van de Europese Unie. De eu is een goed voorbeeld van een groot vredesproject. Helaas heeft president Trump verkondigd dat de vs uit het Parijsakkoord stappen. Daar heeft hij vast redenen voor. Maar ik steun die redenen niet. De eu zou ook een voorbeeld moeten zijn bij de klimaatbescherming. Ieder individu zou klimaatbeschermer moeten worden. Dit doel bereiken we echter niet met egoïsme, maar alleen door het bewustzijn te stimuleren dat wij mensen allemaal één zijn.

U stelt voor om bomen voor de toekomst en voor de vrede te planten. Waarom is dat zo belangrijk?

We zijn van oudsher omringd door bomen en ze blijven ook in de toekomst essentieel voor ons. Ze reinigen de lucht die we nodig hebben om te ademen en bieden bescherming en een habitat voor insecten en vogels. Ze dragen ertoe bij dat het regelmatig regent. Dat zorgt voor een balans in het klimaat en zorgt ervoor dat nuttige planten en dieren kunnen groeien. Bomen maken het landschap aantrekkelijk, ze zijn mooi om te zien en rustgevend voor de geest. Bomen zorgen voor een levendige omgeving. Als je het goed aanpakt, zijn ze ook een bron voor economische groei.

In het boeddhisme worden bomen vaak rechtstreeks met de belangrijkste fases in Boeddha’s leven in verband gebracht. Toen Boeddha werd geboren, hield zijn moeder zich aan een boom vast. Hij bereikte verlichting terwijl hij onder een boom zat en toen hij overleed, waren de boomkruinen boven hem getuige. Volgens de kloosterlijke codex hebben ingewijde monniken de taak de bomen niet alleen te beschermen, maar ze vooral te planten en te verzorgen.

Het is in ons eigen belang om bomen en bloeiende planten te planten op plaatsen waar we leven, werken en studeren, net als rond ziekenhuizen en langs wegen en straten.

In de Tibetaanse kloosters in Tibet en Japan zijn in de laatste decennia boomplantages aangelegd. Zo gaat hulp aan anderen gepaard met het creëren van een beter milieu en een gelukkigere plek. (Lees hierover ook het milieugedicht van de Dalai Lama na dit interview). Om echt verantwoordelijkheidsbesef voor de gemeenschap te verlangen, moet je je eerst voor je eigen huis verantwoordelijk voelen.

De behoefte aan natuur en groen is diep in ons geworteld. Mensen houden zoveel van de natuur dat ze nu in grote steden steeds meer bossen aanplanten. Zelfs op daken worden bomen geplant. Als je tijd in het bos doorbrengt en de vogels hoort zingen, voel je je goed vanbinnen. De helende kracht van bossen wordt steeds belangrijker. Als we door kunstmatige dingen worden omgeven, is het moeilijk om vreedzaam te blijven. Dan lijkt het alsof we zelf kunstmatig worden en dan ontwikkelen we huichelarij, argwaan en wantrouwen. In die toestand is het moeilijk om echte, warmhartige vriendschap te creëren. We hebben allemaal de behoefte om omgeven te zijn door leven. We hebben leven om ons heen nodig dat groeit, bloeit en gedijt. Omdat wij als sociale wezens ook willen groeien, bloeien en gedijen. We houden allemaal van onze technologie. Maar onze relatie met planten en natuur is op onscheidbare wijze zeer oud en zeer diep geworteld. De boeddhistische ethiek omvat niet alleen het menselijke leven, maar ál het leven, ook dieren en planten.

Denkt u dat u op een dag nog naar Tibet kunt terugkeren?

China is een grote, oude natie – maar het politieke systeem is er totalitair en niet liberaal. Ik ben gelukkig als ik tot het eind van mijn leven in India kan wonen. Ik geniet van de vrijheid hier en voel me verbonden met de oude Indiase cultuur die de menselijke waarden en de harmonie tussen de religies respecteert en stimuleert.

Als Boeddha in onze wereld zou terugkeren en zich bij een politieke partij zou aansluiten, dan zou het beslist bij de Groenen zijn, zegt u. Waarom bent u daar zo van overtuigd?

Boeddha en wij boeddhisten hebben veel respect voor de natuur en de evolutie. We weten dat de natuur ons mensen niet nodig heeft, maar wij wel de natuur. Als ik de huidige wereldwijde uitbuiting van de natuur zie, dan denk ik: zonder mensen zou het beter gaan met de aarde. (Hij lacht weer.)

Welke politieke partij zou u steunen?

Wat mij betreft aarzel ik niet om milieu-initiatieven te steunen. In Europa zou ik op een groene partij stemmen omdat het milieuprobleem een levenskwestie is. Deze mooie blauwe planeet is ons enige huis. Hij biedt leefruimte voor een unieke en veelsoortige gemeenschap. Zorgzaam omgaan met de planeet is zorgzaam omgaan met ons eigen huis.

Ethiek is belangrijker dan religie

Laten we daar wat uitvoeriger op ingaan. Waarom zou u op de Groenen stemmen?

Omdat zij een vergelijkbare natuurvriendelijke filosofie vertegenwoordigen als wij boeddhisten. Al meer dan duizend jaar is de natuur voor ons Tibetanen heilig. Op het hoogland, waarop wij in de Himalaya leven, proberen wij in de geest van het boeddhisme in harmonie met de natuur te leven, beschermd door onze bergen, zonder geweld en met medeleven voor alle levende wezens. De natuur is heilig voor ons. De natuur is ons echte huis. Wij mensen komen uit de natuur. Wij kunnen zonder religie leven, maar niet zonder de natuur. Daarom zeg ik immers ook dat milieu-ethiek belangrijker is dan religie. Als we doorgaan met het vernietigen van de natuur, zoals we nu doen, zullen we niet overleven. Dat is een natuurwet die we moeten accepteren. De mensheid zal verschrikkelijk lijden als we dat niet leren: een schoon milieu is een mensenrecht zoals alle andere mensenrechten. Onze verantwoordelijkheid tegenover alle levende wezens verlangt dat we voor onze kinderen en kleinkinderen een wereld achterlaten die minstens zo intact is als we die bij onze geboorte aantroffen.

Er zijn grenzen aan wat we mogen doen, maar geen grenzen aan onze universele verantwoordelijkheid.

Wat doet u zelf voor het milieu en het klimaat?

Zowel op persoonlijk vlak als binnen families moeten we ons meer bewust worden van ons gedrag en de gevolgen daarvan. Of het nu om het verbruik van water of het weggooien van afval gaat: de bescherming en het behoud van ons milieu moeten een natuurlijk bestanddeel van ons dagelijks leven zijn. Dat is de juiste weg en die kan alleen bereikt worden door voorlichting.

Zelf eet ik weinig vlees. Ik doe het licht uit als ik de kamer uitga. Ik douch in plaats van een bad te nemen en moedig anderen aan hetzelfde te doen.

Ik heb de heer Bahuguna, een Indiase milieubeschermer, beloofd om over het behoud van het milieu te spreken. Als ik in de Transhimalaya van Ladakh naar Arunachal in India reis, roep ik de mensen daar op om bomen te planten zodat hun land later niet onvruchtbaar wordt. Bomen zorgen voor een groen landschap en brengen vrede en zielengeluk in ons dagelijks leven.

Vegetarisme helpt het klimaat

U bent in 1965 vegetariër geworden. Leeft u sindsdien vegetarisch en waarom?

Dat klopt. In 1965 ben ik helemaal vegetariër geworden – geen eieren, niets. In plaats daarvan at ik heel veel room en noten. Na twintig maanden kreeg ik problemen met mijn galblaas en kreeg ik geelzucht. Mijn huid, ogen, nagels, alles werd geel. Mijn artsen raadden mij aan naar mijn oorspronkelijke voedingspatroon terug te keren. Ik moest weer wat vlees eten, wat ik nu ongeveer een à twee keer per week doe. Daarom ben ik een kleine contradictie, want als niet-vegetariër zeg ik tegen andere mensen dat ze vegetarisch moeten eten.

Toen ik in Tibet woonde heb ik me er al voor ingezet om vegetarisch leven in de Tibetaanse samenleving te stimuleren. Aan het eind van de jaren veertig van de 20e eeuw werd er in Tibet bij officiële feestelijkheden uitsluitend vegetarisch eten uitgereikt. In de gemeentes werd zelfs campagne gevoerd voor vegetarisme. In India zijn de meeste Tibetaanse kloosterlijke inrichtingen begonnen om de monniken en nonnen vegetarisch eten uit te reiken.

Het boeddhisme verbiedt niet om vlees te eten, maar het gaat erom hoe een dier wordt gedood en ook om hoeveel dieren. Het boeddhisme zegt dat er geen dieren mogen worden gedood om op te eten. Maar onze instelling tot het vegetarisme is wat merkwaardig. Tibetaanse boeddhisten kunnen vlees kopen, maar mogen geen dieren doden.

Wat ik erg zorgwekkend vind, is de intensieve veehouderij. Wij mensen kunnen heel goed zonder of met weinig vlees leven en vooral zonder dierenleed. Zeker in onze moderne wereld waarin we veel alternatieven hebben, vooral groente en fruit. Inmiddels is er zelfs vlees van groente, bijvoorbeeld van erwten en rode bieten, aardappelen en kokosnoten. Intensieve veehouderij heeft rampzalige gevolgen, niet alleen voor de dieren maar ook voor de gezondheid van mensen, voor de grond, de insecten en de lucht.

‘Merkwaardig’ zoals u zegt is ook de instelling van de meeste christenen in het westen wat vlees betreft. Ook ik ben slechts voor vijfentachtig procent vegetariër. Ook mijn arts raadt mij om gezondheidsredenen aan om ongeveer één keer per week vlees of vis te eten. Als we de dieren die we eten zelf zouden moeten slachten, zouden waarschijnlijk heel veel mensen strikt vegetariër zijn. Ook dat is nogal merkwaardig. De vleesconsumptie en veehouderij produceren globaal ongeveer evenveel broeikasgassen als alle auto’s, vliegtuigen, treinen en schepen bij elkaar. Bovendien zegt milieumedicus professor Hans-Peter Hütter van de medische faculteit Wenen: ‘Vlees speelt een belangrijke rol bij het ontstaan van darmkanker en hart- en vaatziekten. Als je minder vlees eet, beperk je je eigen risico om ziek te worden aanzienlijk. Het levert veel voordelen voor het milieu en het klimaat op en doet niet echt pijn. Een win-winsituatie dus.’ Wat ik eet heeft effect op iedereen. Wat vindt u van jagen en vissen als sport?

Doden als sport wijzen wij boeddhisten af. Ik steun groeperingen en mensen die zich op de hele wereld inzetten voor de rechten en een betere bescherming van dieren. Het is droevig dat miljarden dieren worden gedood voor menselijke voeding.

Ik heb in Japan een keer een kippenboerderij met 200.000 hennen bezocht. Ze werden in kleine kooien gevangengehouden om twee jaar lang eieren te produceren. Daarna werden ze verkocht voor de slacht. Dat was schokkend. We zouden diegenen moeten steunen die tegen zulke onwaardige praktijken en dierenleed strijden. Het is ook voor ons erg gevaarlijk en oppervlakkig om het leed van dieren gewoon te verdringen en te vergeten. Wat we de dieren nu aandoen, kan onszelf treffen. Misschien gaan we op een dag nog op onze knieën om de dieren om vergiffenis te vragen. Ik denk aan sommige Tibetaanse slagers of aan Japanse vissers die de dieren die ze doden om vergeving vragen en voor ze bidden. De manier waarop we de dierhouderij tegenwoordig hebben gemechaniseerd en gecomputeriseerd, wijs ik eveneens af.

Wereldwijd stijgt de vleesconsumptie. Daarvoor moeten miljarden dieren worden gedood. De massale aanbouw van diervoeder, dat daarna over de halve wereld wordt getransporteerd, belast het klimaat enorm. Denkt u dat het mogelijk is dat de wereldwijde vleesconsumptie weer daalt? En hoe dan?

In sommige landen is die al aan het dalen. Ik ontmoet overal jonge mensen die op zoek zijn naar alternatieven voor de wrede vleesconsumptie. De nieuwe vleesloze beweging in de vs noemt zich ‘Beyond Meat’. Steeds meer consumenten willen hun vleesconsumptie beperken en zo het klimaat beschermen, maar ook het leed in de intensieve veehouderij verkleinen. Er zijn nu vegetarische ‘hamburgers’. (Hij lacht.)

Dat zou echter betekenen dat wij westerse mensen zouden moeten leren om op zijn minst een beetje ‘los te laten’. Is loslaten de kern van grotere ecologische gerechtigheid?

Ja, zo zou je het kunnen zeggen. Loslaten van het overschot is de kern van spirituele groei. Stelt u zich eens voor hoeveel goeds we zouden kunnen bereiken als de vs hun militaire budget alleen al zouden halveren. Dan zou er elk jaar ruim driehonderd miljard dollar beschikbaar komen voor ecologische projecten zoals de solaire energietransitie of voor het bestrijden van de honger in arme landen. Verdediging van de toekomst in plaats van steeds meer gevaarlijke militaire uitrusting. Dat zou echt het begin zijn van een ecologisch tijdperk. Het ‘afzien van’ zou een bevrijding zijn.

Leo Tolstoj heeft gezegd: ‘Zolang er slachthuizen zijn, zullen er slagvelden zijn.’ Bent u het hiermee eens? Ziet u deze samenhang tussen intensieve veehouderij en geweld tussen mensen ook?

Die samenhang bestaat inderdaad. In alle religies kennen we deze spirituele wet: ‘Je kunt alleen oogsten wat je zaait.’ We hebben van nature een innerlijke geremdheid om te doden. We voelen aan dat het niet juist is om andere levende wezens pijn te doen. Als we bij het doden van dieren ons geweten laten verruwen, verruwt het ook ten aanzien van het doden van mensen. En dat leidt tot geweld tegen of zelfs het vermoorden van mensen.

‘Wie zichzelf verandert, verandert de wereld,’ zegt u. In westerse maatschappijen zorgen mensen vooral voor de huidige generaties. De vroegere generaties bestaan niet meer en de toekomstige generaties bestaan nog niet. En in het westen gelooft slechts een minderheid in wedergeboorte. Welke kans heeft milieu- en klimaatbescherming in deze situatie?

Zoals gezegd: het geloof in wedergeboorte kan helpen bij het behoud van het milieu. We mogen de jonge mensen niet alleen laten in hun strijd voor een goed klimaat. Het is van belang dat we nu wereldwijde solidariteit met de jonge mensen organiseren en die openlijk kenbaar maken. Alles en iedereen moet veranderen als we in een draaglijk klimaat willen leven. Onze generatie heeft het klimaat beschadigd, dus moeten wij ook helpen het klimaat te redden.

Sinds vele maanden demonstreren in ruim honderd landen honderdduizenden jonge mensen voor meer klimaatbescherming en een beter milieubeleid. Geeft u deze jonge demonstranten hoop?

De jongere generatie die deze aarde zal erven, draagt een grote verantwoordelijkheid: zij moet van het verleden leren en de fouten vermijden die toen zijn gemaakt. Maar de jongeren hebben de vaardigheden en de mogelijkheden om in actie te komen en een wereld te creëren waarin meer medeleven is. De 20e eeuw kende enorme verwoestingen, menselijk leed en een ongekende aantasting van het milieu. Ik roep de jongeren op om van de 21e eeuw een eeuw van dialoog en medeleven te maken, en daar hoort de milieuproblematiek ook bij. Wat we nodig hebben is een revolutie van medeleven, die berust op hartelijkheid, begrip voor de saamhorigheid van de mens, de zorg voor het welzijn van de ander en het respect voor zijn of haar rechten.

Uwe Heiligheid, beste vriend! Ik dank u heel hartelijk voor de gesprekken die wij al decennia lang met elkaar voeren. Dankzij u zullen veel mensen begrijpen dat onze 21e eeuw de eeuw moet worden waarin de geglobaliseerde mensheid de weg naar universele verantwoordelijkheid vindt. Ik heb van u geleerd dat ieder individu zijn of haar eigen verantwoordelijkheid kan en moet nemen als we een betere wereld willen. Innerlijke vrede, liefde en medeleven zijn daarbij de belangrijkste energieën die ook tot uiterlijke vrede zullen leiden. En tot vrede met de natuur.

Elke keer als de Dalai Lama en ik afscheid van elkaar nemen, legt hij een kata, een gelukssjaal van witte zijde met het traditionele geluksteken om mijn hals. Dan neemt hij mijn hoofd tussen zijn handen en raken onze voorhoofden en neuzen elkaar op een vriendschappelijke manier. We omhelzen elkaar lang en voelen dat liefde, vrede en gerechtigheid onder ons mensen mogelijk zijn. Het is de geest die de vrede, de gerechtigheid en de vriendschap kracht geeft.

Het milieugedicht van de Dalai Lama

Tijdens mijn talloze reizen in verschillende landen van de wereld ben ik getuige geweest van zowel het geluk als het leed van mensen. Hoewel het huidige tijdperk van wetenschap en technologie voor veel vooruitgang zorgt, bijvoorbeeld wat het bouwen van huizen betreft, heeft dit het ecologische evenwicht van ons milieu – de basis van al het leven op aarde – sterk beïnvloed.

In het verleden leidden de Tibetanen in het land van de sneeuw een gelukkig leven onder natuurlijke omstandigheden en zonder milieuvervuiling. Maar tegenwoordig heeft de hele wereld – inclusief Tibet – te maken met de grote omvang van de ecologische vernietiging. Ik ben er vast van overtuigd dat als we niet allemaal ons best doen om uitgebreid over de korte- en langetermijneffecten van de huidige toestand na te denken, en persoonlijk de verantwoordelijkheid voor onze situatie te nemen, onze wereld en de levende wezens daarin het risico lopen om geleidelijk aan onherroepelijk ten onder te gaan.

Met de volgende verzen benadruk ik mijn ernstige bezorgdheid en roep ik alle mensen op om zich nog meer in te spannen om de teloorgang van de wereld en haar levende wezens tegen te houden en de ecosystemen te herstellen.

De verzen heb ik, de boeddhistische Bhikshu Tenzin Gyatso en veertiende Dalai Lama, geschreven. Ze zijn volgens de boeddhistische kalender in het jaar 2537, en volgens de westerse kalender op 2 oktober 1993 gepubliceerd, naar aanleiding van de onthulling van een Boeddhabeeld voor het Indiase volk en de Internationale Conferentie over Ecologische Verantwoordelijkheid in Delhi.

De Beschermende Boom – gedachten van een boeddhistische monnik over onze ecologische verantwoordelijkheid

1

O ongeëvenaarde Ikshvaku1, u die de alomtegenwoordige wederzijdse relatie erkent van het milieu, de levende wezens, de levenskringloop, het nirwana, het meegemaakte en het niet-meegemaakte, en dat vol genegenheid en medeleven aan de wereld overbrengt, schenk ons alstublieft het goede.

2

O Goddelijk wezen, die de naam Avalokiteshvara2 draagt en de belichaming is van de grote genegenheid van alle Boeddha’s, inspireer ons zodat onze geest zich ontwikkelt en wij de werkelijkheid zien.

3

Als gevolg van ons hardnekkige egoïsme, dat al eeuwenlang diep in ons is geworteld, verpesten en vervuilen we onze omgeving, die door de gezamenlijke handelingen van alle voelende wezens is gecreëerd.

4

Onze zeeën en meren zijn niet meer schoon en koel, in de atmosfeer zitten veel giftige stoffen, het natuurlijke baldakijn van de hemelsfeer scheurt uit elkaar, en ziektes die eerder onbekend waren tasten de levende wezens aan.

5

Prachtige sneeuwbergen die al eeuwenlang oprijzen buigen hun hoofd en smelten geleidelijk aan weg. De zeeën raken uit balans en allerlei eilanden zinken langzaam.

6

De gevaren van vuur, water en wind kennen geen grenzen: weelderige bossen verdrogen in de verzengende hitte, oceanen verliezen hun kracht en in gerooide gebieden kunnen ongekende stormen ontstaan.

7

Hoewel de mensheid geen gebrek heeft aan rijkdom, kan ze het zich niet veroorloven om schone lucht in te ademen. De regen en rivieren verliezen hun reinigende kracht en worden uitgeputte vloeistoffen.

8

Geplaagd door allerlei ziektes zijn de bewoners van deze aarde die aan land en in het water leven blootgesteld aan lichamelijk leed. Hun geest is overweldigd door een gevoel van traagheid, droefheid of verwarring. Een goed gevoel in lichaam en geest komt nog maar zelden voor.

9

Er worden overmatig schadelijke kunststoffen gebruikt. Als gevolg van gierigheid en het verlangen naar direct gewin worden dichte bossen gekapt, waardoor de vruchtbaarheid van de grond wordt aangetast.

10

In de geschriften van de tantra, geneeskunde en astrologie wordt verklaard dat de uiterlijke wereld en het innerlijk van mensen door een wederzijdse wisselwerking met elkaar verbonden zijn. Dit wordt door onze huidige ervaring bevestigd.

11

De aarde was getuige toen Boeddha met de stem van de waarheid sprak: ‘Het huis van alle levende wezens is de aarde, zij is evenwichtig en niet vooringenomen tegen de levenden en de niet-levenden.’

12

Zoals degenen die een goed karakter hebben, zich bewust zijn van de genegenheid van hun eigen moeder en zich daar erkentelijk voor tonen, zo zouden we Moeder Aarde, die niet vooringenomen is en volkomen evenwichtig, moeten waarderen en zorgzaam met haar moeten omgaan.

13

Laten we stoppen om onze uit de vier elementen3 bestaande omgeving, die van nature zuiver en rein is, zinloos te verkwisten, te verpesten en te verontreinigen en zo het welzijn van mensen en dieren te verstoren. Laten we in plaats daarvan ten bate van iedereen handelen.

14

De voortreffelijke Boeddha werd onder een boom geboren. Hij overwon de innerlijke negatieve krachten en bereikte verlichting onder een boom. En hij overleed onder twee bomen. Boeddha hechtte dus veel waarde aan bomen.

15

De plek waar Manjushri4 als Lama Tsongkhapa5 verscheen in de vorm van een meester met bijzondere kenmerken en symbolen, wordt door een sandelhoutboom gekenmerkt die getooid is met honderdduizend plaatjes van Boeddha.

16

Is niet ook algemeen bekend dat veel transcendente Godheden van de wijsheid evenals krachtige wereldlijke Goddelijkheden en Naga’s die bepaalde plaatsen beschermen, in bomen leven?

17

Gezonde bomen reinigen de lucht en helpen ons de lucht van het leven in te ademen. Ze zijn een lust voor het oog en de geest. Hun weldadige schaduw biedt een plek van ontspanning.

18

In de Vinaya-geschriften6 leerde Boeddha de monniken en nonnen hoe ze jonge bomen moeten verzorgen. Door die lessen wordt de fantastische deugd van het planten en verzorgen van bomen zichtbaar.

19

Boeddha verbood het de monniken en nonnen om bomen te kappen of anderen daartoe aan te zetten, zaden te vernietigen of vers gras te bevuilen. Het is daarom absoluut noodzakelijk dat we ons milieu beschermen.

20

Er wordt gezegd dat de bomen in het Goddelijke gebied door de zegen van Boeddha de basisleer, zoals de leer van de onbestendigheid, doorgeven.

21

Bomen zorgen voor regen. Ze houden de levenskracht van de grond vast. Ze zijn als de kalpataru,7 want ze voldoen altijd aan onze behoeften.

22

In de oertijd aten onze voorouders de vruchten van bomen, gebruikten ze de schors als kleding, ontdekten ze vuur door takjes tegen elkaar te wrijven en zochten ze bescherming onder bomen als er gevaar dreigde.

23

Zelfs in het huidige tijdperk van wetenschap en technologie schenken de bomen ons materiaal voor huizen en gebruiksgoederen. En als het vuur van de woede in ons hart oplaait door ruzie, creëren ze binnen in ons onmiddellijk een gevoel van gelatenheid.

24

Kortom: als ooit de bomen, de levensbron van alle wezens, verdwenen zijn, zal onze aarde, die ‘rozenappel’8 wordt genoemd, een angstaanjagende woestijn worden.

25

Er is niets wat voor de levende wezens kostbaarder is dan het eigen leven. Daarom verbood Boeddha in de Vinaya het gebruik van water dat niet vrij van insecten is.

26

In Tibet – het land van dharma en sneeuw – was het verboden om te jagen, te vissen en willekeurig te bouwen. Dat was een goede traditie die het leven beschermde van dieren die weerloos, onbeschut en zwak waren.

27

Het jagen en vissen en dergelijke, dat alleen dient ter eigen vermaak, zijn daden die gewetenloos het leven van anderen geweld aandoen en de levende wezens beroven van hun grondrechten.

28

Daarom zouden we telkens moeten overwegen op welke manier het milieu en de levende wezens daarin van elkaar afhankelijk en met elkaar verbonden zijn. Ook zouden we het oorspronkelijke potentieel van de natuur moeten waarderen en proberen te behouden.

29

Als we de gewoonte invoeren om op bepaalde tijden bomen te planten, leveren we daarmee een zinvolle bijdrage. We bewijzen de levende wezens een goede dienst en creëren zowel geluk voor onszelf als nut voor anderen.

30

Op grond van onze poging om schade te vermijden en nuttige dingen te doen, moge voor het milieu en de levende wezens daarin immer al het goede gedijen en moge het geluk en het heilzame nut van weelderige bossen zich in alle richtingen verspreiden.

1 Ikshvaku is de naam van een Indiase dynastie waar ook Boeddha toe behoorde. Hier is Ikshvaku echter een aanduiding voor Boeddha.

2 Avalokiteshvara is de Boeddha van het medeleven.

3 De vier elementen zijn aarde, water, vuur en wind.

4 Manjushri is de Boeddha van de wijsheid.

5 Het Tibetaans boeddhisme kan in vier tradities worden verdeeld: nyingma, kagyu, sakya en gelug. Lama Tsongkhapa (1357-1419) was de oprichter van de gelugtraditie, waartoe ook Zijne Heiligheid de Dalai Lama behoort.

6 De Vinaya-geschriften zijn de geschriften van Boeddha waarin de gedragsregels van praktiserend boeddhisten zoals boeddhistische monniken en nonnen staan.

7 De kalpataru is een mythologische boom waarvan gezegd wordt dat hij materiële wensen vervult.

8 Volgens de boeddhistische kosmologie heet onze wereld ‘Jampudvipa’ of ‘planeet van de rozenappelboom’.

Voor een solair tijdperk

Nawoord door Franz Alt

Economie en ecologie verzoenen

Het klimaat gaat niet veranderen, het klimaat verandert al. Het is tijd dat we de realiteit onder ogen zien. Die realiteit is weliswaar gecompliceerd, maar niet hopeloos. Sinds de verlichting van ongeveer driehonderd jaar geleden, sinds de ‘ontideologisering’ van de wereld en sinds de filosofie niet meer de ‘dienstmaagd van de theologie’ (ancilla theologiae) is, is ons westerse cultuurmodel gebaseerd op natuurwetenschappelijke inzichten – althans, dat denken we. Maar waarom waarschuwen wetenschappers dan al jarenlang en in de hele wereld dat het klimaat verandert, zonder in de politiek en de maatschappij een luisterend oor te vinden? Laat staan voor elkaar te krijgen dat mensen in actie komen? Waarom is voorlichting in traditionele zin niet voldoende om ons te redden? We hebben een nieuwe verlichting nodig, een tweede, dieper gaande verlichting om in elk geval nog het ergste te voorkomen.

De Dalai Lama laat in dit boek heel helder zien dat onze huidige milieucrisis een crisis is die te maken heeft met ons innerlijk leven. We denken dat we doen wat we weten. Maar we doen niet echt wat we weten. Het idee dat alleen rationaliteit ons zal redden, is nogal irrationeel. Met het verstand alleen wordt de mens niet meer verstandig. We zijn kampioen in verdringen. Maar soms zijn mensen zich er wel degelijk van bewust wat ze doen.

Veel mensen zijn bang voor de noodzakelijke veranderingen. Tegelijkertijd stemmen politici soms voor noodzakelijke veranderingen uit angst. Pas toen mensen bang werden voor huidkanker kwam er een verbod op cfk’s. De angst voor het uitsterven van de bossen bracht onze auto-industrie de driewegkatalysator. Aan de andere kant zijn de lobbyisten van de oude energiesector simpelweg bang om hun baan te verliezen. Ook politici weten dat ze afhankelijk zijn van grote bedrijven en veel burgers reizen met het vliegtuig, rijden in auto’s en eten zichzelf ziek met te veel vlees, hoewel ze weten dat ze daarmee zichzelf, het milieu en de toekomst van hun kinderen schaden. Kunnen wij mensen de waarheid wel aan? Is de klassieke, puur rationalistische voorlichting voldoende?

Conservatieve en religieuze mensen hebben duizenden jaren lang vertrouwd op de wijsheid van de natuur. Maar dit vertrouwen wordt in deze tijd van klimaatopwarming en het uitsterven van soorten steeds meer aan het wankelen gebracht. De natuur speelt het spelletje niet meer mee. De natuur is helemaal van slag, heeft koorts en staakt. We zijn bezig om datgene te verliezen waar we al eeuwenlang vertrouwen in hebben – de natuur als bron van onze rijkdom en geluk. Maar allereerst zouden we op z’n minst moeten begrijpen dat we niet het klimaat op zich willen redden, maar – heel egoïstisch – onszelf.

Door een tweede verlichting moeten we zo snel mogelijk gaan beseffen dat religie en filosofie, natuur en verstand, vrijheid en verantwoordelijkheid bij elkaar horen. Dat is wat we in dit boek ‘ecologische spiritualiteit’ noemen. De Dalai Lama spreekt ook over ‘scholing van het hart’. Als we die onderlinge afhankelijkheid niet begrijpen, zullen wij binnen de kortste tijd onze vrijheid verliezen. Dit gebeurt nu al op allerlei manieren door de klimaatopwarming. Vluchtelingen die hun land moeten verlaten, boeren die hun vruchtbare grond zien veranderen in een woestijn en oudere, ook Europese mensen die door hete zomers zoals die van 2003 en 2018 overlijden. Alleen al in 2003 zijn volgens statistieken van de eu ongeveer zestigduizend mensen overleden als gevolg van de hitte. In India, waar de hitte in de zomer van 2019 steeg tot de ondraaglijke temperatuur van vijftig graden en hoger, overleden duizenden oudere mensen aan oververhitting. Het is telkens weer verbazingwekkend hoeveel moeite met name conservatieve mensen ermee hebben om dit verband te begrijpen. Terwijl het een belangrijke taak van de conservatieven is om de schepping te behouden. Ach, waren de conservatieven maar echt conservatief!

Na de verlichting geloofden veel intellectuelen dat we ons niet alleen konden emanciperen van onze onmondigheid, die we aan onszelf te wijten hadden, maar ook van de natuur. Binnen nog geen driehonderd jaar beroofden we de natuur van grondstoffen die in miljoenen jaren waren ontstaan. We bliezen het afval in de lucht en vulden de gigantische gaten die ontstonden met enorme hoeveelheden puin. De huidige economen noemen dat vooruitgang. En nu?

Er is geen materie

Al driehonderd jaar geloven de economen dat geld de basis van alle economische activiteit is. Het is echter de natuur die die eer verdient en die de basis van de economie vormt. Op onvruchtbare grond heeft het geen zin om landbouw te bedrijven en dat levert ook geen banen op.

De woorden economie en ecologie komen allebei van het Griekse woord oikos, dat ‘huishouden’ betekent. De macht van het geld is een van de belangrijkste ziektes van onze tijd. ‘De poging om cijfers van waarden te scheiden leidt tot een absolute macht van de cijfers,’ schrijft Christian Felber, oprichter van de beweging Gemene Goed Economie. En hij voegt eraan toe: ‘De scheiding van economie en ecologie is een van de grootste zondevallen van de economische wetenschap.’

De vermeerdering van geld maakt de wereld niet rijker. De grootste armoede hebben we gecreëerd doordat we in de afgelopen vijftig jaar ongeveer de helft van alle dier- en plantsoorten hebben uitgeroeid. Meer geld maar minder rijkdom in het leven; tegenover deze waanzinseconomie is theologie haast een exacte wetenschap. De huidige economen moeten leren hun vak in een breder, holistisch verband te plaatsen. Klimaatonderzoeker en natuurkundige Joachim Schellnhuber beschrijft dit in een interview met de auteur als volgt: ‘Als ik met een econoom praat, is dat voor een natuurkundige de hoogste straf…’

Er kan alleen een toekomst zijn als we in het heden leren om de grootste fouten van het verleden te vermijden. Alleen dan zullen we in de werkelijke werkelijkheid arriveren. Of in de Goddelijke orde.

In de taal van de religie is God identiek aan ‘de Geest’, leert het Johannes-evangelie ons. Geheel in die zin zegt Nobelprijswinnaar Max Planck in zijn toespraak over het wezen van de materie: ‘Als natuurkundige, dus als man die zijn hele leven lang de nuchtere wetenschap diende, namelijk het onderzoeken van de materie, zullen mensen me niet snel voor een fantast aanzien. En zo zeg ik na mijn onderzoeken naar het atoomdeeltje het volgende: er bestaat geen materie op zich! Alle materie bestaat en ontstaat alleen door een energie die de atoomdeeltjes in beweging brengt en ze tot het kleinste zonnestelsel van het atoom samenhoudt. Aangezien er in het hele heelal echter noch een intelligente noch een eeuwige (abstracte) energie is (…), moeten wij er wel van uitgaan dat er achter deze energie een bewuste, intelligente geest zit. Niet de zichtbare, maar de vergankelijke materie is het reële, het ware, het werkelijke. Nee, de onzichtbare, onsterfelijke geest is het ware. Maar omdat ‘geest’ op zich niet kan bestaan en elke geest bij een wezen hoort, moeten we wel aannemen dat er geestelijke wezens zijn. Maar aangezien ook geestelijke wezens op zich niet kunnen bestaan, maar geschapen moeten zijn, schuw ik niet om deze geheimzinnige schepper exact de naam te geven die alle oude cultuurvolken hem hebben gegeven – God!’

De voormalige directeur van het Max Planck Instituut in München, natuurkundige Hans-Peter Dürr, betoogt in zijn boek Es gibt keine Materie ongeveer hetzelfde als Max Planck. ‘Vlak voor zijn dood bezocht ik nog samen met hem de Akropolis in Athene. Hij had toen al sterke ademnood. Omgeven door de vele materie, de stenen en rotsen van de Akropolis, zei ik tegen de wereldberoemde natuurkundige: ‘Dit alles hier is toch materie.’ ‘Ach, onzin,’ zei hij – tot verbijstering van vele marxisten en materialisten. ‘Dit is allemaal gestolde geest. Geest was, is en zal altijd primair zijn.’ Het verrassende inzicht van een natuurwetenschapper.

In de diepte is al het leven één

In Hans-Peter Dürrs onderzoeken zijn ook verbluffende parallellen te vinden tussen joods-christelijke denkbeelden, hindoeïstisch-boeddhistische inzichten en de nieuwste ontdekkingen van de moderne kwantummechanica. We moeten eindelijk leren om grenzen te overschrijden, om dingen die onverenigbaar lijken te overwinnen. De grenzen van het pure rationalisme en de verlichting liggen aan de oppervlakte – in de diepte is echter al het leven één. Dat zegt ook de Dalai Lama, die zich daarbij onder andere op de Duitse fysicus Carl Friedrich von Weizsäcker beroept.

Als we God als de zon achter de zon zien, dan is solair denken en handelen meer dan een puur technische overgang van het fossiele tijdperk naar een solair tijdperk. De overgang getuigt veel meer van een nieuwe, diepe, holistische en rijpe instelling ten aanzien van het leven dat uit Goddelijk stof bestaat. Tienduizenden mensen die ik in de afgelopen jaren over de hele wereld tot deze verandering van houding mocht inspireren, zeggen of schrijven mij hetzelfde: ‘We hebben nu een andere relatie met de natuur en de zon – we kijken nu vaker naar boven en begrijpen ook wat Jezus in zijn Bergrede bedoelde met zijn aanwijzing: ‘De zon van de Vader schijnt voor iedereen.’ Er is geen zon alleen voor energiebedrijven.

Die blik naar boven leidt voor veel zonnemensen ook tot een blik naar binnen. Ze leren via hun dromen ook een toegang tot hun ziel te vinden. Ze worden zich door hun uiterlijke energie-autarkie bewust van hun innerlijke energie-autarkie. En ze zien in dat de uiterlijke energiecrisis het evenbeeld is van een veel diepere energiecrisis, het evenbeeld van een energiecrisis in de ziel. Maar de menselijke ziel ‘is de enige grootmacht op deze wereld die ik erken’, aldus de Zwitserse psycholoog Carl Gustav Jung.

Als we ons gedrag echt zouden baseren op de wetenschap, en als we holistisch en dus ook zielsbewust zouden handelen, hadden we de broeikasgassen allang gereduceerd en de energie-, verkeers-, water- en landbouwtransitie niet alleen besproken maar ook gerealiseerd. Maar we leven nog steeds grotendeels in een tijd waarin we ons niet bewust zijn van onze ziel. Daardoor zijn we resistent voor kennis en niet in staat om te leren. Pas als we vanbinnen genezen, kan er vanbuiten ook een genezingsproces plaatsvinden. Uiterlijk en innerlijk, innerlijk en uiterlijk – dat wisten de mystici in de middeleeuwen al.

Door ons ‘innerlijke licht’ (Jezus in de Bergrede), door onze ziel, kunnen we naar buiten toe een zonnig wezen worden. En misschien kunnen we ineens merken dat de belangrijkste dingen in het leven niets kosten: de vreugde en dankbaarheid binnen in ons, net zoals de zon boven ons. Maar vreugde, liefde en dankbaarheid zijn net zo min te koop als de zon. Ze zijn een geschenk van God. We zouden ze eindelijk intelligent moeten benutten. Daarvoor zouden we ons hart moeten openstellen, net zoals we ons dak en de muren van ons huis voor zonnepanelen beschikbaar kunnen stellen, als landingsplaatsen voor de geest van boven. Zo kunnen we – misschien voor de eerste keer in de geschiedenis van de mensheid – eraan meewerken dat er algauw geen kind meer hoeft te verhongeren en dat de door de klimaatcrisis ontstane vluchtelingenstromen nog gestopt kunnen worden. Energiecrisis, vluchtelingencrisis en klimaatcrisis hangen nauw samen. Als we deze verbanden zien, vinden we oplossingen en ontstaan er uit crises kansen. De sleutel tot de oplossing van al deze crises is de energiecrisis.

In oktober 2018 was ik uitgenodigd om in Mali lezingen te houden. In Bamako, de hoofdstad van Mali, moest ik op een Afrikaanse conferentie over zonne-energie spreken. Afrika en de zon: wat een kans! Op uitnodiging van de minister van Energie reden wij sprekers naar een voorstad van Bamako met twintigduizend inwoners. Drie jaar eerder had die voorstad nog niet eens stroom. Maar inmiddels hebben de mensen zonnepanelen en elektriciteit. De apotheker ter plaatse vertelde me dat het gezondheidsniveau van de voorstad dankzij de zonne-energie was gestegen. In tegenstelling tot vroeger kon hij nu veel medicijnen koel houden. In een school leerde ik kinderen kennen die me enthousiast vertelden dat ze nu dankzij zonne-energie de wedstrijden van fc Bayern München op tv konden zien. Moeders vertelden dat ze hun kinderen naar school konden sturen omdat ze nu ’s avonds in het schijnsel van solaire lampen huiswerk konden maken, wat daarvoor onmogelijk was. Educatie verandert alles. Een kleermaakster vertelde dat ze nu eindelijk een elektrische naaimachine had en nu niet meer hoefde te zwoegen met een voetpedaal. De burgemeester vertelde me: ‘Sinds we hier elektriciteit hebben, denken de jonge mensen er niet meer aan om naar Europa te vluchten.’ Zonne-energie creëert ook nieuwe banen.

Alle problemen die door mensen zijn gecreëerd, kunnen ook door mensen worden opgelost.

Korte tijd later gaf ik een lezing op de Wereld-Windenergie-Conferentie in Karachi, Pakistan. Hier heeft het Chinese bedrijf Goldwind, een van de grootste fabrikanten van windmolens ter wereld, met behulp van Duitse technologie een windpark ingericht, die goedkope en schone energie produceert voor anderhalf miljoen mensen in Karachi. Mijn Pakistaanse vrienden zijn vol lof over deze vooruitgang. Ze zijn ervan overtuigd dat het hun land zal lukken om halverwege deze eeuw compleet op duurzame energie te zijn overgestapt.

Karachi en Mali kunnen overal werkelijkheid worden. Elke windmolen en elk zonnepaneel, elke waterkrachtcentrale en elke biogasinstallatie is een teken van vrede. Om zonnestralen en wind worden nooit oorlogen gevoerd.

Ontwapenen in plaats van bewapenen

Is deze ontwikkeling ook te financieren, vragen sommigen zich af. Wereldwijd geven we momenteel elk jaar ongeveer 1,6 biljard dollar uit aan wapens en het leger. Daarbij volgen we nog steeds het Oud-Romeinse principe: wie vrede wil, moet de oorlog voorbereiden. Het resultaat van dit oude denkbeeld: tweeduizend jaar oorlog, ellende, verwoesting en massavernietiging. Miljoenen doden. We moeten dit fatale motto zo snel mogelijk omkeren: wie vrede wil, moet de vrede voorbereiden. Ontwapenen in plaats van bewapenen. Al met een klein deel van het geld dat wordt uitgegeven voor oorlogsvoorbereidingen, is de wereldwijde solaire energietransitie te financieren. We zitten nog steeds in de oude oorlogsvalkuil.

Wat ontbreekt ons nog? Wij mensen kunnen leren en omkeren. In 1972 al verscheen het veelbesproken boek De grenzen aan de groei van de Club van Rome. Wij hebben toen in Report Baden-Baden een speciale uitzending gemaakt waar miljoenen mensen naar keken. En gedurende een lange periode schreven de kranten uitgebreid over dit belangrijke onderwerp. Het boek was een bestseller en werd in talloze talen vertaald. We weten dus allang dat er een grens zit aan al het materiële op deze aarde. Niets en niemand kan uiterlijk oneindig groeien. Na de uiterlijke groei is het nu tijd voor iets anders: voor innerlijke rijpheid, innerlijke groei.

We kunnen spiritueel, geestelijk, cultureel en ook religieus steeds rijper worden, maar op materieel vlak is groei nooit oneindig. Onze materiële bronnen zijn beperkt, maar de ideeën van onze geest zijn dat niet. Ideeën kunnen zich vermeerderen, en zo ontstaan vooruitgang en welvaart. En toch propageren alle regeringen van de wereld uiterlijke economische groei. Het enige materiële wezen dat oneindig groeit, is kanker. Met de filosofie van de eeuwige groei propageren we officieel een kankergezwel-economie, en dat wereldwijd. Maar die kan dodelijk zijn.

Maar hoe kunnen we in een tijd van klimaatopwarming en milieuvernietiging geestelijk zo groeien dat we deze uitdagingen – misschien – nog aankunnen? Hoe kunnen we rijper worden in plaats van groeien? Dat is waarschijnlijk dé vraag van alle huidige vragen.

De grootste leugen van de politiek is: ‘We doen al zoveel.’ In de reeds genoemde tv-uitzending lieten we zien dat in 1993 alle mensen samen circa tweeëntwintig miljard broeikasgassen per jaar de atmosfeer in bliezen – nu zitten we op bijna veertig miljard ton per jaar, en dat na ruim vijfentwintig wereldklimaatconferenties met telkens tienduizenden deelnemers. We doen toch al zoveel? Ja, maar exact het verkeerde!

Per dag emitteren we nu wereldwijd ongeveer honderdvijftig miljoen ton co2. We roeien elke dag ongeveer honderdvijftig dier- en plantsoorten uit, verliezen dagelijks vijftigduizend ton vruchtbare grond en vergroten de woestijnen elke dag met zo’n tachtigduizend hectare. Onze begeerte naar vlees vernietigt de regenwouden. In Afrika maakten in 2019 miljoenen mensen de ergste droogte sinds mensenheugenis mee, de angst voor de volgende hongersnood is alom aanwezig. Een heel subcontinent schreeuwt om water. In 2020 staat half Australië in brand. Zijn we nog te redden?

Met de natuur werken, niet tegen de natuur

In ecologisch opzicht maken we geen stilstand mee, maar een razendsnelle achteruitgang. We denderen op de afgrond af en de politiek spoort ons nog aan ook: ‘Versnel het tempo! Dat is onze enige hoop!’ We moeten groeien, groeien, groeien. Dit is volkomen pervers. We vernietigen onze aarde omdat we ons op het heden richten en de toekomst vergeten. In ons westerse cultuurmodel geldt nog altijd het devies: hoe groter hoe beter. Dat is bijvoorbeeld ook merkbaar aan de steeds groter wordende suv’s, waar er steeds meer van worden verkocht. In Duitse steden rijden inmiddels talloze van deze tweeënhalf ton zware, vijf meter lange en twee meter brede strijdwagens tegen het wereldklimaat, hoewel er steeds minder plek voor is. En voor de eigenaren gaat het meestal meer om het vergroten van hun ego dan om de mobiliteit.

De meerderheid van de mensen maakt zich niet druk om de toekomst. Laatst maakte ik na een lezing over de energietransitie het volgende mee. Een oudere man kwam naar de boekentafel en zei: ‘Ach, meneer Alt, het is allemaal goed en wel met uw zonne- en windenergie, maar weet u, ik ben nu 75, voor mij is er nog voldoende.’ Ik vroeg hem: ‘Hebt u kinderen?’ Hij keek naar de grond, zweeg en liep weer weg.

‘Na ons de zondvloed,’ lijkt voor velen het levensmotto te zijn. We zijn misschien de eerste generatie die niet meer met een goed geweten tegen zijn kinderen kan zeggen: ‘We houden van jullie.’ Veel kinderen zouden tegen hun ouders moeten zeggen: ‘Dat geloven we niet. Dat is niet waar. Jullie doen maar alsof. Als jullie echt van ons hielden, zouden jullie onze toekomst niet verbranden.’

Veel kinderen en jongeren beginnen ons te doorzien en verzetten zich tegen de verbrandingswaanzin, tegen onze pyromanie. Een snelle solaire energietransitie is voor de mensheid een kwestie van overleven geworden. Gelukkig scharen onder de naam ‘Scientists for Future’ al achtentwintigduizend klimaatonderzoekers zich achter de Fridays for Future-beweging. Maar ook ‘Parents for Future’, ja, zelfs ‘Grandparents for Future’, ‘Farmers for Future’, ‘Doctors for Future’, ‘Entrepreneurs for Future’, ‘Journalists for Future’ en ‘Churches for Future’ zijn actief. Dat is geheel in de zin van de Dalai Lama. En geheel in de zin van de encycliek Laudato si van de paus. De wereld heeft nu nog de beweging ‘Citizens for Future’ nodig.

Zonder energie kunnen de landen die nu nog arm zijn zich economisch niet ontwikkelen. Zonder energie blijven de inwoners van de ontwikkelingslanden naar economisch rijke landen vluchten. Wat zouden wij doen als we in een arm land zouden leven en geen toekomstmogelijkheden voor onze kinderen zagen?

De vn voorspelt dat er aan het eind van onze eeuw meer dan vierhonderd miljoen klimaatvluchtelingen zullen zijn. En natuurlijk vluchten ze naar gebieden waar ze economische perspectieven zien. We oogsten nu wat we hebben gezaaid. Wij in de industriële landen hebben de klimaatverandering veroorzaakt, niet de mensen in de arme landen. De arme mensen zijn het slachtoffer van ons gedrag. En daarom zullen ze naar ons toe komen als we de klimaatopwarming niet stoppen. Iemand in Bangladesh of Afrika heeft misschien een twintigste deel van de energie nodig van iemand uit West-Europa. (De gemiddelde Amerikaan emitteert per jaar achttien ton koolstofdioxide, een Duitser negen ton, een Zweed vierenhalf en iemand in Bangladesh of Centraal-Afrika een halve ton.) Wíj zijn de oorzaak van de vluchtelingenstromen, niet de Afrikanen die naar ons toe komen. Waar moeten ze anders heen, als het niet Europa is?

Tot nu toe kwamen er voornamelijk oorlogsvluchtelingen naar ons toe. In 2015 kwamen ze vooral uit Syrië en Afghanistan. Sommigen gaan na de oorlog weer terug om hun verwoeste geboorteland op te bouwen, zoals de vluchtelingen uit Joegoslavië na de oorlogen in de jaren negentig van de vorige eeuw. Maar naar welk land moeten de toekomstige klimaatvluchtelingen terugkeren?

De klimaatopwarming betreft de hele wereld. De klimaatverandering is – zoals gezegd – een wereldoorlog tegen de natuur. Een probleem dat we telkens verdringen. Maar alles wat we verdringen, haalt ons vroeg of laat in. Er zullen ook miljoenen klimaatvluchtelingen naar West-Europa komen als we de oorzaak van de vluchtelingenstromen, de klimaatopwarming, niet eindelijk écht stoppen.

Ik schrijf deze alinea’s in de ice, op de 250e geboortedag van de Duitse universele geleerde Alexander von Humboldt, op 14 september 2019. Zijn onderzoeks- en ontdekkingsreis naar Latijns-Amerika van 1799 tot 1804 leverde talrijke nieuwe inzichten op over natuurwetten en de rijkdom van de natuur. Nooit eerder was er zoveel aandacht besteed aan berichten over de tropen, en dat wereldwijd. Op 14 september 2019 noemen veel Duitse kranten Alexander von Humboldt de ‘eerste milieubeschermer ter wereld’. Hij schreef inderdaad enthousiast over de ‘wonderen van de weelderige oerwouden’ en hun soortenrijkdom, hij schreef dat hij daarover ‘buiten zinnen’ was. Deze fantastische en altijd nieuwsgierige natuurwetenschapper zou nu eveneens ‘buiten zinnen’ zijn als hij zou meemaken hoe wreed deze ‘wonderen van de natuur’ vernietigd worden – uit gierigheid en domheid.

Alexander von Humboldt beschouwde de wereld als één geheel. Nu, in een tijd waarin de conclusies van wetenschappers die de wereld als een geheel zien en onderzoeken vaak schaamteloos worden ontkend, kan Humboldt als voorbeeld gelden. Wat hij bedoelde met ‘één geheel’ noemt de Dalai Lama in dit boek ‘onderlinge afhankelijkheid’.

Humboldts enthousiasme voor bloemen en bladeren, voor de rivieren en de vliegen van de tropische regenwouden, gepaard met wetenschappelijke nauwgezetheid, is het tegenovergestelde van de geest van maximale uitbuiting en gierigheid. Deze ‘ongeest’ laat de regenwouden nu branden. In de herfst van 2019 stond er op Sumatra zoveel bos in brand dat hele steden dreigden te verstikken. Duizenden scholen moesten dicht, want door de branden kwam er binnen vijf weken 360 miljoen ton koolstofdioxide vrij. Het gletsjerijs op de Noord- en Zuidpool, in Groenland en in Alaska, in de Himalaya en de Alpen smelt. Het eeuwige ijs in Siberië dooit. De helft van de regenwouden, die de longen van onze planeet zijn, hebben we in de afgelopen decennia al vernietigd. Met de oerbossen sterft niet alleen het idee van een bezielde natuur, waarin alles met alles samenhangt, maar vernietigen we zelfs onze eigen bestaansgrond. Onze aarde leeft nog maar met één longkwab.

De huidige president van de vs ontkent de opwarming van de aarde, in Duitsland ontkent een hele partij, de AfD, het, hoewel alle deskundigen zeggen dat het zo is. Alexander von Humboldt heeft nooit onderscheid gemaakt tussen kennis en gewaarwording, tussen gevoel en verstand, tussen mens en natuur, tussen economie en ecologie. Hij wist dat de mens van het klimaat afhankelijk is. Humboldts brede kennis ging altijd gepaard met een verantwoordelijkheidsbesef voor het geheel van de wereld. Alexander von Humboldt belichaamt, aldus Kia Vahland in de Süddeutschen Zeitung, een ‘daadkrachtig, van kennis doordrenkt universalisme’, waar wij nu van kunnen en moeten leren.

De klimaatopwarming en de mogelijke wereldwijde klimaatramp zullen in de hele 21e eeuw en waarschijnlijk nog veel langer de grootste en belangrijkste klus op onze planeet zijn. De klimaatopwarming betreft alle mensen in alle landen. Het is de grootste en in de geschiedenis van de mensheid waarschijnlijk eerste gezamenlijke vijand van alle mensen. Deze uitdaging zou ons kunnen, ja, moeten verenigen in de strijd.

Het is niet pathetisch, maar simpelweg waar: het einde van de menselijke beschaving is mogelijk geworden. Daarom hebben in de herfst van 2019, tijdens de wereldwijde klimaatstaking op 20 september, tweehonderd internationale media samengewerkt om gezamenlijk over dit wereldwijde gevaar te berichten. Nu kan niemand meer zeggen dat hij of zij er niets van af wist.

De Dalai Lama schreef op 20 september 2019: ‘Het is goed dat nu over de hele wereld jonge mensen voor een goed klimaat demonstreren. Ze tonen daarmee een realistische kijk op hun eigen toekomst. Wij volwassenen zouden de jonge mensen moeten steunen.’ De tegenstanders van Greta Thunberg verwijten haar dat ze sentimenteel en irrationeel is. Het onderwerp klimaatopwarming is natuurlijk ook heel emotioneel. Bij haar vn-toespraak heeft Greta Thunberg tranen, woede en wanhoop ingezet. Op den duur zullen deze middelen minder effectief zijn. Maar in tegenstelling tot haar critici heeft Greta Thunberg de wetenschap, de ratio, aan haar kant: haar tegenstanders argumenteren veel minder rationeel dan zij.

Daden zijn het bewijs van de waarheid

Transformatie is mogelijk. Er zijn altijd alternatieven, dat hebben we in dit boek al geconstateerd. Wat we doen, kunnen we ook laten. ‘Ik kan er toch niets aan veranderen’ is de meest rampzalige en fatalistische smoes die mensen ooit hebben genoemd. Tegelijkertijd is die smoes het excuus dat wereldwijd het meest is gebruikt. Nogmaals: iedereen is van nature in staat te transformeren. Dat is de zin van onze aanwezigheid hier. Alle problemen die door mensen zijn veroorzaakt, kunnen ook door mensen worden opgelost.

Vrede is mogelijk

Liefde is mogelijk

Gerechtigheid is mogelijk

Medeleven is mogelijk

Klimaatbescherming is mogelijk

Duurzame economie is mogelijk

Een betere wereld is mogelijk

Mooie woorden, waar echter ook de juiste daden op moeten volgen. Alleen daden bewijzen dat onze woorden waar zijn. Dan worden utopieën concrete en realiseerbare visies.

De begeerte naar geld komt door niet-weten, zeggen Boeddha en Jezus. Deze begeerte is dus irrationeel. Geen geldbedrag, geen aandelenkoers, geen nationaal product, geen vermogen is ooit hoog genoeg om onze begeerte te bevredigen en een einde te maken aan dit irrationele streven. De mensen in de rijke industrielanden zijn niet gelukkiger dan vroeger toen hun welvaart nog niet zo immens groot was.

Het enige tegengif voor geld en begeerte is medeleven, leert het boeddhisme ons, evenals het oorspronkelijke christendom toen het nog ‘Jezusdom’ was. Beide religies kenden in oorsprong geen dogmatisme, ze zijn sterk gebonden aan het pragmatisme en de wetenschap. Als de wetenschap bewijst dat de geschriften zich vergissen, moet je de geschriften veranderen, ook en vooral de zogenaamde Heilige Geschriften.

De beste drama’s van de wereldliteratuur, ook de sprookjes, zijn doordrongen van het idee dat mensen in staat zijn te veranderen: De goddelijke komedie van Dante, Faust van Goethe, de Odyssee, het Gilgamesj-epos, Parzival, de Bergrede, de allegorie van de grot van Plato en ook Mozarts Zauberflöte. De moderne psychologie van de 20e eeuw van Sigmund Freud en Carl Gustav Jung heeft ons net als de nog jonge neurowetenschappers van de 21e eeuw laten inzien dat mensen in principe in staat zijn te veranderen. Jung noemt deze veranderingsprocessen ‘individuatie’ of ‘zelfverwerkelijking’. Een individuatieproces betekent de ‘anima-integratie’ van de man, die zijn vrouwelijke zielsdelen probeert te integreren, en de ‘animus-integratie’ van de vrouw, die haar mannelijke zielsdelen integreert. Het ‘zelf’ of de ‘zelfverwerkelijking’ staan bij Jung voor de ‘eenheid en het geheel van de totale persoonlijkheid’.

Verandering, of, meer religieus, ‘ommekeer’, is altijd en principieel mogelijk. Mensen kunnen leren, als ze maar willen. Onze wil is wel vaak blind, maar niet dom. We kunnen onze wil trainen als een spier. Alleen daarom zijn in de loop van de geschiedenis dingen die onmogelijk leken telkens weer mogelijk geworden: de afschaffing van de slavernij en de kinderarbeid, de emancipatie van de vrouw, de scheiding van staat en kerk, de wettelijke vastlegging van de mensenrechten en de democratie.

Tien geboden voor het klimaat

1. Uiterlijk in 2035 moet de emissie van de broeikasgassen tot nul zijn gereduceerd. De effectiefste manier om het klimaat te beschermen is snel stoppen met kolenenergie. Slowakije wil uiterlijk in 2030 stoppen met kolenenergie, Griekenland uiterlijk in 2028 en Engeland – van oudsher eigenlijk een ‘klassiek kolenland’ – al in 2025. Nederland wil in 2030 stoppen en Duitsland helaas pas in 2038.

2. Alles wat nu gebouwd wordt, moet emissievrij zijn. Dat kan bijvoorbeeld door meer met hout te bouwen. Aluminium is als bouwmateriaal honderdachtentwintig keer meer belastend voor het klimaat dan hout. Steeds meer Europeanen bouwen nu al met hout.

3. Vanaf nu mogen er alleen nog krachtcentrales gebouwd worden die duurzame energie gebruiken. De huidige miljardensubsidies voor broeikasvervuilers moeten stoppen.

4. Vanaf 2025 mogen er alleen nog elektrische auto’s of auto’s met andere co2-neutrale motoren op de markt komen. Dat dit mogelijk is, heeft Californië in de jaren negentig al bewezen door quota voor elektrische auto’s in te voeren. China, de grootste automarkt van de wereld, heeft zulke quota vanaf 2019 ingevoerd. Nu moeten alle anderen volgen.

5. We moeten het openbaar vervoer sterk uitbreiden. Meer Skype-vergaderingen in plaats van persoonlijke ontmoetingen. En we mogen minder oppervlak volbouwen met huizen, straten en industrie, maar moeten meer in de hoogte bouwen en op andere intelligentere manieren gebruikmaken van de ruimte. Ecologisch bouwen wil niet zeggen nieuwe dingen bouwen, maar in eerste instantie saneren en renoveren. Nieuwe industriecomplexen zouden vanaf 2025 co2-neutraal moeten zijn. Als er een tijdplan is vanaf wanneer er alleen nog emissievrije technologieën verkocht mogen worden, zal dat wereldwijd de noodzakelijke innovaties bevorderen.

6. Ongeveer vijfentwintig procent van de jaarlijkse emissie aan broeikasgassen is te herleiden naar de productie van levensmiddelen, met name de vleesproductie. Heb je al eens bedacht dat het maken van rundvleessoep tien keer zoveel broeikasgassen opwekt als het maken van groentesoep? Smaakt rundvleessoep echt tien keer lekkerder dan groentesoep? Iedereen zou zijn vleesconsumptie in eerste instantie moeten halveren en daarna tot een derde moeten afbouwen. Dat helpt om overgewicht en hoge bloeddruk te voorkomen, vertraagt de klimaatverandering en verlaagt de hoeveelheid stikstof in het grondwater.

De klimaatverandering moet ook als medisch noodgeval worden gezien. Er is nog veel te weinig aandacht voor het verband tussen de klimaatcrisis en onze gezondheid. In de 21e eeuw vormt de klimaatopwarming de grootste bedreiging van onze gezondheid, volgens de World Medical Association. Klimaatopwarming is dodelijk. Of omgekeerd: klimaatbescherming bevordert de gezondheid. Als we vaker met de fiets of lopend gaan, is dat niet alleen goed voor het milieu, maar ook goed tegen hart- en vaatziekten, diabetes en overgewicht. Als we minder kolen verbranden, is er minder fijnstof en zijn er minder longpatiënten.

In tegenstelling tot andere religies hebben wij mensen volgens het boeddhisme niet meer levensrecht dan andere levende wezens. Een boeddhistische monnik zou nooit zeggen wat de christelijke monnik Thomas van Aquino in de middeleeuwen heeft gezegd: ‘Dieren hebben geen ziel.’ Ook Jezus zou zoiets nooit hebben gezegd. Hij pleitte voor medeleven voor alle schepsels. In de Parabels in het Nieuwe Testament heb ik zestien diersoorten gevonden.

7. We moeten over de hele wereld bossen aanleggen en woestijnen beplanten, zoals de kinder- en jeugdorganisatie Plant-for-the-Planet al jarenlang doet. Zij hebben al veertien miljard bomen geplant. Hun doel is duizend miljard bomen. Jonge boompjes helpen niet van vandaag op morgen. Maar in elk geval kiemt er iets. Pakistan – dat nota bene niet tot de rijke industriële landen behoort – heeft aangekondigd om voor 2030 tien miljard bomen te planten. Nederland streeft ernaar 185 miljoen nieuwe bomen te planten voor 2030. Het Duitse ministerie van Landbouw kondigt aan slechts honderd miljoen bomen te willen planten. Het ontwikkelingsland Ethiopië is recordhouder op het gebied van bomen planten: in de zomer van 2019 zijn er binnen slechts twaalf uur meer dan driehonderdvijftig miljoen jonge bomen geplant!

8. We mogen alleen nog politici kiezen die echt onze belangen vertegenwoordigen en niet de belangen van de oude fossiele en atoomenergiesector of de achterhaalde autofabrikanten. Democratie in plaats van autocratie, en zon in plaats van atoom en kolen.

9. Solaire ontwikkeling in de arme landen is de beste voorzorgsmaatregel tegen ongeremde bevolkingstoename.

10. Wij allen kunnen minder kopen en weggooien, vaker met de fiets of lopend gaan, milieuvriendelijker van onze vrije tijd genieten, overstappen op groene stroom en geld milieubewust en eerlijk beleggen. We zouden eindelijk moeten doen wat we juist achten. Eenvoudiger leven zodat anderen kunnen overleven. Meer nadenken en weerstand bieden tegen domheid en kortzichtigheid. We kunnen onszelf van de overvloed bevrijden.

Beter stemmen

Het vergt veel inspanning om deze geboden te realiseren. Maar uiteindelijk zullen we een leefbaardere en betere wereld voor iedereen hebben. De vrucht van klimaatgerechtigheid is vrede.

De noodzakelijke overwinning van een materialistisch wereldbeeld vergt een positieve visie die aantrekkelijker is dan ons oude wereldbeeld. De wereldrevolutie van het medeleven, die de Dalai Lama hier voorstelt, kan daarbij een grote, misschien zelfs de belangrijkste hulp zijn. De tijd lijkt er juist nu rijp voor te zijn. Grote delen van de jonge generatie, maar ook steeds meer ouderen lijken er open voor te staan.

Kun je als individu iets doen? Als iedereen het stoepje voor zijn eigen huis veegt, wordt de hele wereld schoon. ‘Onze toekomst hangt af van wat we vandaag doen.’ (Mahatma Gandhi) Wie behalve wijzelf verhindert ons het te doen? Een betere wereld begint bij ieder individu.

Als we niet leren dat de gezondheid van het bos onze eigen gezondheid is, dreigt het gevaar dat we verdwijnen. Misschien hebben wij mensen een ‘boombewustzijn’ nodig. De auteur Richard Powers zegt dat we heel snel onze ogen moeten openen ten aanzien van onze zogenaamde ‘bijzondere positie als mens’. Wat kan helpen is een ‘plantenbewustzijn’. Deze begrippen komen dicht in de buurt van het boeddhistisch holistische denken van de Dalai Lama en zijn boodschap van een ‘revolutie van medeleven’, en bij de ethiek van Albert Schweitzer van ‘eerbied voor al het leven’. Als je je ogen openhoudt, kun je de dreigende ramp niet langer ontkennen. Hoeveel zijn we bereid om te doen om de Apocalyps tegen te houden? Wie voor een probleem verantwoordelijk is, kan het probleem ook oplossen, dat is het belangrijkste thema van dit boek. Als mensheidsfamilie hebben we een gezamenlijk lot. Laten we er dus voor zorgen dat het niet te warm wordt.

Wij bepalen of we duurzaam of op destructieve wijze bouwen, of we ons milieubewust voortbewegen of op een manier die belastend is voor het klimaat, of we ons voeden op een wijze die schadelijk is voor het milieu of met biologische producten, of we duurzame energie gebruiken of fossiele brandstof of atoomenergie. Er zijn al miljoenen voorbeelden dat de verandering die nodig is voor een goede toekomst voor iedereen, al plaatsvindt. Deze verandering is geen wensdroom, maar vaak al realiteit.

Met dit boek willen we mensen stimuleren om in actie te komen. Zowel op politiek vlak als wat persoonlijk gedrag betreft. We willen mensen stimuleren om te stemmen voor het milieu en het klimaat, dus voor onze bestaansgrond. Onze politieke verantwoordelijkheid in de democratie reikt tot in het stemhokje. De Dalai Lama zegt aan het begin van dit boek dat hij in Europa op de Groenen zou stemmen. Ik ben ervan overtuigd dat Duitsland zonder de Groenen in de Bondsregering zijn klimaatdoelen in 2030 net zomin zal halen als in 2020. En dat zeg ik als iemand die 28 jaar lid is geweest van de cdu. De oude volkspartijen blijven nog te veel in de structuren en denkpatronen van de oude energie- en autofabrikanten hangen.

De technische voorwaarden voor de overwinning van het fossiele en atoomtijdperk zijn er. We zien de noodzaak er ook van in, maar het kost ons moeite om het in de praktijk te brengen. Duitsland heeft met zijn technologische voorsprong bij duurzame energie geen reden om bang te zijn voor de veranderingen die zullen plaatsvinden door een volledige energietransitie. Integendeel: de huidige grondstoffencrisis biedt ons een enorme kans. Mét de alternatieve energietechnologieën.

Het is nu puur aan onszelf om te zorgen dat er een doorbraak komt in de transitie naar zonne-energie. Zodat onze kinderen en kleinkinderen zelfbewust, optimistisch en gelukkig de toekomst tegemoet kunnen zien. Ooit zouden we moeten kunnen zeggen: kinderen, dit is jullie wereld, wij hebben ertoe bijgedragen dat ook jullie een mooi leven te wachten staat.

Wij volwassenen moeten nu naar de ‘school van de kinderen’ gaan. Misschien worden we dan toch nog volwassen. Het is de hoogste tijd dat iedereen die zichzelf volwassen noemt, zich richt op het realisme van de Fridays for Future-beweging. Dat betekent: zelf de verantwoordelijkheid nemen, zelf staken, zelf politiek actief worden, leren jezelf serieus te nemen en ophouden kinderachtig te doen. Kortom: als volwassene eindelijk volwassen worden. Het moet afgelopen zijn met de illusie van de eeuwige groei. Groei om de groei is een leeg doel. De ecologisch-sociale markteconomie streeft naar duurzaamheid en levenskwaliteit voor iedereen. Het gaat echt om dit soort vragen: wat is belangrijker, gezonde en goede voeding voor iedereen of nog meer auto’s, mobiele telefoons en intercontinentale vliegreizen? Het wordt tijd dat we de realiteit onder ogen zien.

Zijn we nog te redden?

De Dalai Lama stelt voor dat het klimaatbeleid zich richt op de wetenschap, net als de Fridays for Future-beweging. De jongeren hebben niets te verliezen behalve hun toekomst. En wat is nu belangrijker dan de toekomst van onze kinderen en kleinkinderen?

Zijn we nog te redden? Ja, we zijn nog te redden! Nog wel!

Onze toekomst is geen blind noodlot. De toekomst is wat wij er vandaag van maken. De effectiefste manier om de toekomst te voorspellen is om die zelf te vormen. Naar mijn levenservaring is de eco-sociale markteconomie het effectiefste systeem waarmee miljarden mensen hun droom van een betere wereld kunnen verwezenlijken. Voor deze nieuwe globale eco-sociale markteconomie hebben het klimaatakkoord van Parijs van 2015 evenals de millenniumdoelstellingen van de vn al de basis gelegd. Als realist en journalist weet ik natuurlijk dat er nog een hele kloof ligt tussen het formuleren van prachtige doelen en de realisatie ervan. Echte evolutie is verandering, transformatie, ommekeer en toekomst. Werk dus. Toekomst is werken aan de toekomst. En dat alles moet mooi, esthetisch, aantrekkelijk en niet afschrikwekkend zijn.

De laatste algemene staking in Duitsland vond plaats op 12 november 1948. ‘Het gaat om jullie levensbelang. Sluit je aan,’ stond er op de spandoeken van de vakbonden. Deze algemene staking was het startschot voor de sociale markteconomie in Duitsland, die tussen 1950 en 1980 ‘Welvaart voor iedereen’ beloofde en die belofte verbazingwekkend goed waarmaakte. De vaders en moeders van de sociale markteconomie in Duitsland waren na de Tweede Wereldoorlog dapper en gericht op de toekomst, en uiteindelijk vormde deze historische staking de basis van het Duitse ‘Wirtschaftswunder’. Want korte tijd later breidden Ludwig Erhard en zijn regering de sociale verzekeringen uit en besloten ze tot prijsreguleringen.

De wereldwijde klimaatstaking van 20 september 2019 zou het startschot kunnen zijn voor een wereldwijde sociaal-ecologische markteconomie. Er demonstreerden meer dan vier miljoen mensen, in 163 landen. Ze hebben niet alleen geschiedenis geschreven. Op hun spandoeken schreven ze ook – en dat is misschien nog belangrijker: ‘We komen terug.’

Bij de eerste wereldwijde staking in de geschiedenis van de mensheid ging het om niet minder dan de redding van de wereld. Op 20 september 2019 besloot het kabinet van de Bondsrepubliek Duitsland ook tot maatregelen ter bescherming van het klimaat, al waren het maar minimale maatregelen, en drie dagen later vergaderde de vn over het thema klimaatbescherming. Zo’n weekend was er nooit eerder geweest. De wereld is opgestaan. Het thema is eindelijk aangekomen waar het hoort: in het middelpunt van de wereldpolitiek. Miljoenen jongeren gaan de straat op en de machtige figuren staan onder druk, in Australië en India, in Duitsland en Frankrijk, in de vs en Bolivia, in Kenia, Bangladesh en Zuid-Afrika.

De grootste, indrukwekkendste en overtuigendste voorbeelden van de afgelopen tweeënhalfduizend jaar waren Boeddha en Jezus. Maar tot nu toe hebben we te weinig van hen geleerd. Anders zouden we geen atoomwapens hebben, oorlogen voeren en het milieu vernietigen. Wie verhindert ons om nu eindelijk van hen te leren – behalve wijzelf? De allesbepalende Jezus-vraag aan ieder van ons is: wat of wie vertrouw je, geld of God? Gierigheid of liefde? Zijn beginselprogramma is de Bergrede. En Boeddha’s beginselprogramma is medeleven met al het leven. Hij leert dat in het ‘achtvoudige pad’. Het nu bijna in de hele wereld heersende, ongeremde neoliberalisme heeft zich haast ontwikkeld tot een dictatuur van het internationale financiële kapitaal. De Dalai Lama zegt hierover: geld is een belangrijk ruilmiddel, maar ‘het is verkeerd om geld te zien als een God of een materie met een eigen macht.’

20 september 2019 kan een keerpunt in de geschiedenis van de mensheid worden, of in elk geval het begin van een omwenteling. Klimaatbescherming, klimaatgerechtigheid en solidariteit krijgen een nieuw imago. Is het allemaal illusie? Wie had in 2018 kunnen voorspellen dat een Zweedse tiener nieuwe inspiratie vormt voor de agenda van de wereldpolitiek?

Dankwoord

Bij de totstandkoming van dit boek heb ik veel hulp gehad van de Office of His Holiness the Dalai Lama in Dharamsala, India en van de Gaden Phodrang Foundation of the Dalai Lama in Zürich, Zwitserland. Hartelijk dank aan de medewerkers.

Ik ben erg dankbaar dat ik al ruim vijfendertig jaar op mijn zender, de swr, voorlichting mag geven over onderwerpen die met het milieu te maken hebben, evenals op Arte, 3sat en de andere ‘Duitsland 3’-zenders. Deze voorlichting moest ik er vaak tegen de wil van de ard-bazen door zien te krijgen. Nu pakken meer collega’s dan vroeger deze thema’s die van levensbelang zijn op, zoals Volker Angres, Harald Lesch en Sven Plöger.

Literatuur

Dalai Lama en Franz Alt, De weg naar vrede, Xander Uitgevers, Amsterdam 2017.

Franz Alt, Lust auf Zukunft. Wie unsere Gesellschaft die Wende schafft, Gütersloh 2018.

Franz Alt, Der ökologische Jesus. Vertrauen in die Schöpfung, München 2003.

Franz Alt, Die Sonne schickt uns keine Rechnung. Neue Energie, neue Arbeit, neue Mobilität, München 2012.

Franz Alt, Die ALT-ernative. Plädoyer für die sonnige Zukunft, Hamburg 2019.

Franz Alt, Wenn Leben gelingt. Eine Anleitung zum Glücklichsein, München 2016.

Richard Cohen, Die Sonne. Der Stern, um den sich alles dreht, Hamburg 2012.

Dalai Lama en Sofia Stril-Rever, Die Berge sind so kahl geworden wie der Kopf eines Mönchs, Freiburg/München 2016.

Dalai Lama en Sofia Stril-Rever, Seid Rebellen des Friedens. Der neue Appell des Dalai Lama an die Welt, Salzburg/München 2018.

Dalai Lama, Der Mensch der Zukunft. Meine Vision, München 1998.

Dalai Lama, Das Buch der Freiheit. Die Autobiografie des Friedensnobelpreisträgers, Bergisch Gladbach 1993.

Dalai Lama, Der Weg zum Glück. Sinn im Leben finden, Freiburg/München 2015.

Dalai Lama, Rückkehr zur Menschlichkeit. Neue Werte in einer globalisierten Welt, Keulen, 2011.

Dalai Lama, Einführung in den Buddhismus. Die Harvard-Vorlesungen, Freiburg/München 2015.

Christian Felber, This is not economy. Aufruf zur Revolution der Wirtschaftswissenschaft, München 2019.

Hans-Peter Dürr, Es gibt keine Materie. Revolutionäre Gedanken zwischen Physik und Mystik, Amerang 2012.

Dennis Meadows, De grenzen aan de groei – Rapport van de Club van Rome, Het Spectrum, Utrecht 1975.

Rupert Neudeck, In uns allen steckt ein Flüchtling. Ein Vermächtnis, München 2016.

Laudato si – encycliek van Paus Franciscus over de zorg voor het gemeenschappelijke huis, Utrecht 2015.

Over de auteurs

Zijne Heiligheid de veertiende Dalai Lama is in 1935 in Taktser in het noordoosten van Tibet geboren. Nadat China in 1959 Tibet bezette, vluchtte hij naar India, van waaruit hij zich sindsdien op een vreedzame manier inzet voor een autonome status van zijn geboorteland. In 1989 ontving hij de Nobelprijs voor de Vrede.

Franz Alt is in 1938 geboren. Hij is al jarenlang werkzaam als journalist en schrijft boeken. Zijn boeken hebben een oplage van miljoenen exemplaren en zijn in twintig talen vertaald. De Dalai Lama en hij zijn sinds vele jaren bevriend.

Colofon

Uitgegeven door Xander Uitgevers

www.xanderuitgevers.nl

..

Oorspronkelijke titel: Der Klima-Appell des Dalai Lama an die Welt – Schützt unsere Umwelt

Oorspronkelijke uitgever: Benevento Verlag

Vertaling: Sylvia Wevers

Omslagontwerp: Studio Marlies Visser

Verzorging ePub: Michiel Niesen, ZetProducties

..

Copyright © 2020 Benevento Verlag

Copyright © 2020 voor de Nederlandse taal:

Xander Uitgevers bv, Haarlem

..

..

isbn 978 94 0161 276 0 | nur 320

..

De uitgever heeft getracht alle rechthebbenden te traceren. Mocht u desondanks menen rechten te kunnen uitoefenen, dan kunt u contact opnemen met de uitgever. Niets uit deze uitgave mag openbaar worden gemaakt door middel van druk, fotokopie, internet of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.