Ook verschenen van Pierre Lemaitre bij Xander Uitgevers

Alex (2013)

Tot ziens daarboven (2014)

Irène (2014)

Camille (2014)

Rosy (2015)

Vals leven (2016)

Drie dagen en levenslang (2016)

Vrije val (2017)

De kleuren van de brand (2019)

Voor Pascaline,

Aan Catherine en Albert,

als blijk van mijn dank

en genegenheid

‘Alles wat gebeurde,

was de schuld van iemand anders.’

William McIlvanney, Laidlaw

‘Overal waar de mens naartoe gaat,

heeft hij zijn eigen roman bij zich.’

Benito Pérez Galdós, Fortunata en Jacinta

‘Om hevig te ontroeren, moeten op het toneel

groot ongenoegen, verwondingen

en doden te zien zijn.’

Corneille, ‘Examen d’Horace’

6 april 1940

1

De mensen die dachten dat de oorlog snel zou beginnen, hadden die hoop allang opgegeven, monsieur Jules in de eerste plaats. Meer dan zes maanden na de algemene mobilisatie was de uitbater van La Petite Bohème al zijn illusies kwijtgeraakt. Louise had hem tijdens haar dienst zelfs horen verkondigen dat ‘eigenlijk niemand er ooit echt in geloofd had, in die hele oorlog’. Volgens hem was dit conflict niets anders dan een aantal uitgebreide diplomatieke onderhandelingen op Europees niveau, met spectaculaire patriottische redevoeringen en daverende aankondigingen, een gigantische schaakwedstrijd waarin de algemene mobilisatie alleen maar een bijkomend gevolg van bluf was geweest. Er waren hier en daar wel een paar doden gevallen – ‘Waarschijnlijk wel méér dan een paar, maar dat vertellen ze ons niet!’ – bij de ongeregeldheden in de Sarre, die in september het leven hadden gekost aan twee- of driehonderd mensen, maar ‘dat kun je toch geen oorlog noemen!’ zei hij, terwijl hij zijn hoofd om de keukendeur stak. De in september uitgedeelde gasmaskers, die inmiddels vergeten op een hoek van het dressoir lagen, werden in spotprenten belachelijk gemaakt. Men ging berustend de schuilkelders in, als om een nutteloos ritueel uit voeren, het luchtalarm ging af zonder dat er een vliegtuig te zien was, het was een oorlog zonder veldslagen die zich eindeloos voortsleepte. Het enige concrete element was de vijand, nog altijd dezelfde, degene die men voor de derde keer in een halve eeuw op de bek zou timmeren, dat nam men zich in elk geval voor, maar die ook niet veel zin leek te hebben zich hals over kop in de strijd te storten. Zodat de militaire staf in het voorjaar de soldaten aan het front toestemming had gegeven… (hier pakte monsieur Jules zijn theedoek in de andere hand en wees naar de lucht, om aan te geven hoe belachelijk dit was) om moestuinen aan te leggen! ‘Ik zweer het…’ verzuchtte hij.

Daarom had de daadwerkelijke opening van de vijandelijkheden, ook al had die plaatsgevonden in het noorden van Europa, dus veel te ver weg naar zijn zin, hem weer wat vertrouwen in de zaak gegeven. Hij verkondigde luidkeels aan iedereen die het wilde horen: ‘Met het pak rammel dat Hitler nu van de geallieerden krijgt bij Narvik gaat het niet lang meer duren,’ en omdat hij geloofde dat de zaak hiermee was afgedaan kon hij zich weer richten op zijn stokpaardjes: de inflatie, de dagbladcensuur, de dagen zonder aperitief, de flutbaantjes van de vrijgestelde soldaten, het autoritaire optreden van de blokhoofden (vooral die ouwe gek van een Froberville), de tijden van de avondklok en de prijs van de steenkool, niets kon genade vinden in zijn ogen, behalve de volgens hem onovertroffen strategie van generaal Gamelin.

‘Als ze komen, dan is het via België, dat is zeker. En ik kan je vertellen dat we klaar voor ze zijn!’

Louise, die in de ene hand een bord met prei in vinaigrette hield en in de andere een schaal met schapenpens en schapenpoten, zag een klant twijfelend fronsen, terwijl hij mompelde: ‘Nou, zeker, zeker…’

‘Toe nou!’ riep monsieur Jules, terwijl hij terugliep naar de tapkast. ‘Waar wil je dán dat ze vandaan komen?’

Met één hand veegde hij de schaaltjes hardgekookte eieren bij elkaar. ‘Hier heb je de Ardennen, daar komen ze nooit doorheen!’

Met zijn vochtige theedoek maakte hij een halve cirkel. ‘Dit is de Maginotlinie, daar komen ze nooit doorheen! Dus waar wil je dan dat ze vandaan komen? Alleen België blijft nog over!’

Na die demonstratie trok hij zich mopperend terug in de keuken. ‘Je hoeft toch verdomme geen generaal te zijn om zoiets te snappen…’

Louise luisterde niet naar het vervolg van de conversatie, want haar aandacht ging niet uit naar de strategische gebaren van monsieur Jules, maar naar de dokter.

Zo werd hij genoemd, al bijna twintig jaar zeiden ze ‘de dokter’, al de tijd dat hij iedere zaterdag aan hetzelfde tafeltje bij het raam kwam zitten. Hij had nooit meer dan een paar beleefde woorden met Louise gewisseld, goedemiddag, goedenavond. Hij kwam rond het middaguur binnen en ging aan tafel zitten met zijn krant. Ook al nam hij nooit iets anders dan het dessert van de dag, toch maakte Louise er een erezaak van om zijn bestelling op te nemen, die hij met een zachte en vlakke stem opgaf: ‘Ja, de clafoutis,’ zei hij, ‘dat is prima.’

Hij las de nieuwberichten, keek naar buiten, at, dronk zijn wijn en tegen twee uur ’s middags, op het moment dat Louise de kas opmaakte, stond hij op, legde een fooi in het schoteltje, groette en vertrok. Zelfs afgelopen september, toen het café-restaurant in rep en roer was door de mobilisatie (monsieur Jules was die dag geweldig in vorm, je zou hem zo de leiding van de militaire staf geven), was de dokter geen centimeter van zijn ritueel afgeweken.

En toen, plotseling, vier weken geleden, terwijl Louise hem de crème brûlée met steranijs bracht, had hij haar een glimlach geschonken, zich naar haar toe gebogen en een vraag gesteld.

Als hij met haar naar bed had gewild zou Louise het bord hebben neergezet, hem een draai om zijn oren hebben gegeven en daarna rustig verder zijn gegaan met haar dienst, en monsieur Jules zou zijn oudste stamgast kwijt zijn geweest. Maar dat was het niet. Het had iets met seks te maken, dat wel, maar… Hoe moet je het zeggen…

‘Je naakt zien,’ had hij op bedaarde toon gezegd. ‘Eén keer maar. Alleen maar kijken, verder niets.’

Louise was stomverbaasd geweest en had niet geweten wat ze moest antwoorden, ze had gebloosd alsof zij iets fout had gedaan, ze had haar mond opengedaan maar er was niets uitgekomen. De dokter zat alweer in zijn krant te lezen, Louise had zich afgevraagd of ze niet gedroomd had.

Ze had haar hele dienst alleen maar aan dat vreemde voorstel gedacht, waarbij ze eerst onbegrip en daarna woede voelde, maar ondanks haar verwarring had ze beseft dat het een beetje laat was, dat ze meteen met haar handen in haar zij voor zijn tafel had moeten gaan staan, dat ze haar stem had moeten verheffen en hem voor schut had moeten zetten, met de klanten als getuige… Ze had gevoeld hoe ze razend werd. Toen ze een bord uit haar handen liet glijden dat kapotviel op de tegels, gaf dat de doorslag. Ze was de eetzaal binnengestormd.

De dokter was weg.

Zijn krant lag opgevouwen op een hoek van de tafel.

Ze pakte het ding woedend beet en smeet het in de prullenbak.

‘Hé, Louise, wat doe je nou?’ zei monsieur Jules geërgerd. De Paris-Soir van de dokter en vergeten paraplu’s beschouwde hij als een rijke buit.

Hij groef de krant weer op en streek hem glad met zijn hand, terwijl hij Louise verbijsterd aankeek.

Louise was nog een jong meisje toen ze begonnen was met de zaterdagdienst bij La Petite Bohème, waarvan monsieur Jules de eigenaar en de kok was. Hij was een forse, traag bewegende man, met een dikke neus, dichtbehaarde oren, een beetje wijkende kin en een peper-en-zoutkleurige borstelsnor. Hij droeg altijd een stel aftandse pantoffels en zijn schedel werd bedekt door een zwarte alpinopet; niemand kon zich erop beroemen hem ooit blootshoofds te hebben gezien. Hij kookte voor zo’n dertig couverts. ‘De echte Parijse keuken!’ zei hij, terwijl hij zijn vinger omhoogstak, dat vond hij heel belangrijk. En maar één gerecht, ‘net als thuis, als ze willen kiezen dan gaan ze maar naar de overkant.’ Er hing iets geheimzinnigs om zijn bezigheden. Niemand begreep hoe die zware, logge man, die altijd alleen maar achter zijn toog leek te staan, erin slaagde zoveel voortreffelijke maaltijden te bereiden. Het restaurant zat altijd vol, het zou ook ’s avonds en op zondag open kunnen zijn en zelfs kunnen uitbreiden, maar dat had monsieur Jules altijd geweigerd. ‘Als je de deur te ver openzet, weet je nooit wat er allemaal binnenkomt,’ zei hij, en hij voegde eraan toe: ‘En ik kan het weten…’ Raadselachtige woorden, die in de lucht bleven hangen als een profetie.

Hij was het die Louise indertijd had gevraagd hem te komen helpen in het restaurant, in het jaar waarin zijn vrouw, die niemand zich meer kon herinneren, ervandoor was gegaan met de zoon van de cafébaas uit de Rue Marcadet. Wat begonnen was als een soort burenhulp, kreeg een vervolg tijdens Louises studie aan de kweekschool. Toen ze daarna dicht in de buurt een baan kreeg, bij de openbare school in de Rue Damrémont, was ze er gewoon mee doorgegaan. Monsieur Jules betaalde haar handje contantje en rondde het bedrag meestal naar boven af, op een tiental, waarbij hij een beetje knorrig deed, alsof zij hem erom gevraagd had en hij het met tegenzin deed.

En wat de dokter betrof, het leek alsof ze die altijd al gekend had. Wat ze immoreel vond, was dan ook niet zozeer dat hij haar naakt wilde zien, maar wel dat hij haar had zien opgroeien. Ze vond dat zijn vraag iets incestueus had. Daar kwam nog bij dat ze kortgeleden haar moeder had verloren. Stel je zoiets voor aan een weeskind? In werkelijkheid was het zeven maanden geleden dat mevrouw Belmont gestorven was, en Louise droeg al zes maanden geen rouw meer. Ze vertrok haar gezicht toen ze besefte hoe pover dit argument was.

Ze vroeg zich af wat zo’n oude man zich voorstelde, dat hij haar naakt wilde zien. Ze kleedde zich uit en ging voor de spiegel in haar slaapkamer staan. Ze was dertig jaar, had een platte buik en een zacht, lichtbruin driehoekje. Ze draaide zich opzij. Haar borsten had ze nooit mooi gevonden, ze vond ze te klein, maar haar achterste beviel haar wel. Ze had het hartvormige gezicht van haar moeder, hoge jukbeenderen, heldere blauwe ogen en een mooie, ietwat geprononceerde mond. Vreemd genoeg waren die volle lippen het eerste wat je opviel, terwijl ze toch niet veel lachte of praatte, dat had ze nooit gedaan, zelfs als kind niet. In de buurt had men die ernst altijd toegeschreven aan alle ellende die ze had meegemaakt: een vader die in 1916 was gestorven, net als een oom een jaar later, en een depressieve moeder die de meeste tijd voor het raam had gezeten terwijl ze naar de binnenplaats staarde. De eerste man die met een tedere blik naar Louise had gekeken was een oud-strijder uit de Grote Oorlog geweest, bij wie de helft van zijn gezicht door een granaatscherf was weggeslagen. Over wat voor jeugd heb je het dan.

Louise was een mooi meisje, maar weigerde dat toe te geven. ‘Je hebt er een heleboel die veel mooier zijn dan ik,’ zei ze altijd. Ze had succes gehad bij de jongens maar ‘alle meisjes hebben succes, dat wil niets zeggen’. Tijdens haar werk op school moest ze voortdurend de avances afweren van collega’s en directeuren (als het al geen vaders van leerlingen waren), die in de gangen hun hand op haar billen probeerden te leggen, maar dat was niets ongebruikelijks, dat gebeurde overal. Het had haar nooit ontbroken aan aanbidders. Onder wie Armand. Vijf jaar lang. Let wel, keurig verloofd! Louise was niet iemand die haar reputatie zomaar te grabbel gooide. Dat was nog een heel gedoe geweest, die verloving. Mevrouw Belmont had de organisatie ervan wijselijk overgelaten aan de moeder van Armand: de receptie, de borrel en de inzegening, met meer dan zestig genodigden én monsieur Jules, in een rokkostuum (later hoorde Louise dat hij het gehuurd had in een winkel voor toneeldecors en theaterkostuums, het zat overal te krap, behalve de broek, die hij de hele tijd ophaalde als hij uit de keuken kwam) en gelakte dansschoenen, waardoor het leek alsof hij lotusvoetjes had. Monsieur Jules dus, die de baas speelde, omdat hij zijn restaurant had gesloten voor het verlovingsfeest. Dat kon Louise geen zier schelen, ze had haast om met Armand naar bed te gaan, want ze wilde een baby van hem. Die er nooit zou komen.

Er kwam maar geen eind aan de verlovingstijd. Ze begrepen er niets van, in de buurt. Ze bekeken de verloofden uiteindelijk met een grimmige en achterdochtige blik, drie jaar bij elkaar blijven zonder te trouwen, dat was toch niet normaal? Armand had aangedrongen op een huwelijk, maar Louise wachtte met ja zeggen tot ze niet meer ongesteld werd, en wees zijn voorstel elke maand weer af. De meeste meisjes smeekten de hemel om niet zwanger te worden voor het huwelijk, maar bij Louise was het andersom: geen baby, geen huwelijk. Maar die baby kwam er niet.

Louise deed nog een laatste, wanhopige poging. Omdat ze geen kinderen konden krijgen, zouden ze er een uit het weeshuis halen, daar hadden ze er genoeg, die arme schapen. Armand zag dat als een belediging voor zijn mannelijkheid. ‘Waarom halen we geen straathond in huis, die zijn ook zielig!’ zei hij. Het gesprek liep steeds weer uit de hand, ze maakten ruzie als een getrouwd stel. De dag dat ze het over adoptie hadden, ging Armand woedend naar huis en hij kwam niet meer terug.

Louise was opgelucht, omdat ze dacht dat het aan hem lag. Hun breuk was een enorm drama in de buurt. ‘En wat dan nog,’ schreeuwde monsieur Jules. ‘Als dat meisje het niet zit zitten! Wil je dan dat ze tegen haar zin trouwt?’ Maar hij nam Louise wel apart: ‘Hoe oud ben je nou, Louise? Die Armand is een goede jongen, wat wil je nog meer?’ Maar dat zei hij zachtjes, bijna twijfelend, en hij voegde eraan toe: ‘Een baby, een baby… Die komt heus nog wel! Die dingen hebben tijd nodig!’ en hij ging terug naar de keuken. ‘Straks verknoei ik de bechamelsaus nog…’

Ze vond het nog het ergst dat Armand haar geen baby had gegeven. Wat tot dusver alleen een onvervulde wens was geweest, werd een obsessie. Voortaan wilde ze tot elke prijs een baby, het maakte niet uit wat voor een, al zou hij haar ongeluk brengen. Als ze een baby in een kinderwagen zag dan brak haar hart. Ze vervloekte zichzelf, haatte zichzelf, ze schrok midden in de nacht wakker omdat ze zeker wist dat ze een kind had horen huilen, vloog het bed uit, stootte zich tegen de meubels, rende de gang op en deed de voordeur open. Haar moeder zei: ‘Het is maar een droom, Louise,’ nam haar in haar armen en bracht haar terug naar bed, alsof ze nog een klein meisje was.

Het huis was treurig als een kerkhof. Eerst had ze de deur van de kamer die ze voor de baby wilde inrichten op slot gedaan. Toen was ze daar gaan slapen, op de grond, met alleen een deken, achter haar moeders rug om, maar die liet zich niet voor de gek houden.

Mevrouw Belmont maakte zich ernstig zorgen over het koortsachtige verlangen van haar dochter. Ze drukte haar vaak tegen zich aan, streelde haar haar en zei dat ze het begreep, maar dat je ook zonder kinderen een goed leven kon hebben. Dat kon zij makkelijk zeggen, zij had ze wél gekregen.

‘Het is heel oneerlijk,’ erkende Jeanne Belmont, ‘maar… misschien wil de natuur dat je eerst een vader vindt voor dat kind.’

Dat was een ongelukkige opmerking. Moeder Natuur, die onzin die haar op school al de neus uit was gekomen…

‘Ja, ik weet wel dat ik je erger. Ik wil alleen maar zeggen… je kunt dingen meestal beter in de goede volgorde doen, dat bedoel ik. Eerst een man vinden en daarna…’

‘Ik had een man!’

‘Dan was het waarschijnlijk niet de goede.’

Dus nam Louise minnaars. Stiekem. Ze sliep hier en daar met mannen die ver uit de buurt van haar wijk en van de school woonden. Als een jongeman in de bus liet merken een oogje op haar te hebben, reageerde ze zo discreet als de goede zeden het toelieten. Twee dagen later sloot ze haar ogen, concentreerde zich op de barsten in het plafond en stootte wat kreetjes uit, en de dag daarna begon het wachten op haar volgende ongesteldheid. Steeds zei ze tegen zichzelf, als ze aan dat kind dacht: ‘Het mag me het leven onmogelijk maken,’ alsof het vooruitzicht van een lijdensweg de komst van een kind makkelijker zou maken. Het was alsof ze in de greep was van een chronische ziekte, dat besefte ze wel, het liet haar niet los.

Ze was weer naar de kerk gegaan om kaarsen op steken, had niet bestaande vergrijpen opgebiecht om vergiffenis te krijgen, ze droomde dat ze de borst gaf. Toen een van haar minnaars een van haar tepels in zijn mond nam, begon ze te huilen, ze had ze allemaal wel een klap willen geven. Ze nam een zwerfkat in huis en was blij dat die nog niet zindelijk was, de hele dag was ze bezig met vegen, schrobben en luchten. Het was een egoïstisch beest dat al snel dik werd, precies wat ze nodig had om te boeten voor de denkbeeldige zonde die ze dacht te hebben begaan, omdat ze onvruchtbaar was. Jeanne Belmont zei dat die kat een ramp was, maar ondernam niets tegen zijn aanwezigheid.

Louise raakte uitgeput door die constante wedloop en besloot naar de dokter te gaan. Die velde het vonnis: het was niet mogelijk, een probleem met de eileiders als gevolg van meerdere ontstekingen, er was niets aan te doen. Toevallig werd haar kat nog dezelfde avond voor de deur van La Petite Bohème overreden. ‘Opgeruimd staat netjes,’ zei monsieur Jules.

Louise stopte met het gedoe met mannen en werd prikkelbaar. In de nacht bonkte ze met haar hoofd tegen de muur, ze begon zichzelf te haten. In de spiegel zag ze nauwelijks waarneembare tics op haar gezicht verschijnen, en die zure, zenuwachtige, geïrriteerde en gespannen uitdrukking van vrouwen die gefrustreerd zijn omdat ze geen kinderen hebben gekregen. Andere vrouwen in haar omgeving, zoals haar collega Edmonde, of mevrouw Croizet van de tabakszaak, kon het niet schelen dat ze geen moeder waren. Maar voor Louise voelde het als een vernedering.

Mannen werden afgeschrikt door haar ingehouden woede. Zelfs de klanten van het restaurant, die zich daar eerder niet voor gegeneerd hadden, durfden haar niet meer aan te raken als ze tussen de tafels door liep. Ze betoonde zich koel en afstandelijk. Op school noemden ze haar ‘Mona Lisa’, en dat was niet vriendelijk bedoeld. Ze liet zich een heel kort kapsel aanmeten, als straf voor haar vrouwelijkheid, om onbenaderbaar te zijn. De paradox werd alleen maar groter, want dat kapsel maakte haar mooier dan ooit. Soms was ze bang dat ze een hekel zou krijgen aan kinderen, dat ze zou worden zoals die rare mevrouw Guénot, die stoute jongens voor het bord riep en hun broek uittrok, en tijdens het speelkwartier ongehoorzame meisjes net zolang in de hoek zette totdat ze in hun broek plasten.

Terwijl ze naakt voor de spiegel stond, speelden al die gedachten door haar hoofd. Misschien omdat ze nu geen relaties meer met mannen had, realiseerde ze zich opeens dat ze zich gevleid voelde door het voorstel van de dokter, ook al was het onfatsoenlijk.

Toch was ze de volgende zaterdag opgelucht. Hij had vast ook wel ingezien hoe onbetamelijk de situatie was en stelde zijn vraag niet opnieuw. Hij had vriendelijk naar haar gelachen, had bedankt voor de bediening en de karaf water, en was zoals altijd weer in zijn Paris-Soir gedoken. Louise had hem eigenlijk nooit goed bekeken en maakte van de gelegenheid gebruik om hem eens uitvoerig te observeren. De reden dat ze de week daarvoor niet meteen gereageerd had, was dat er niets verdachts of angstwekkends van hem uitging. Hij had een langwerpig, wat vermoeid gezicht, met uitgesproken trekken. Ze gaf hem zeventig jaar, maar ze was nooit goed geweest in het schatten van leeftijden, vaak vergiste ze zich. Veel later herinnerde ze zich dat ze hem iets Etruskisch vond hebben. Dat woord had haar verbaasd, normaal gebruikte ze het nooit. Ze wilde ‘Romeins’ zeggen, vanwege zijn geprononceerde, enigszins kromme neus.

Monsieur Jules, die opgewonden was door het gerucht dat binnenkort de doodstraf kwam te staan op communistische propaganda, stelde voor om de discussie te verruimen (‘Als het aan mij lag, zou ik zelfs hun advocaten naar de guillotine sturen… Ja toch zeker?’). Louise was een aangrenzende tafel aan het afruimen toen de dokter opstond om te vertrekken.

‘U krijgt er natuurlijk geld voor, zeg maar hoeveel u wilt hebben. En nogmaals, het is alleen maar om naar u te kijken, verder niets, u hoeft nergens bang voor te zijn.’

Hij deed de laatste knoop van zijn overjas dicht, zette zijn hoed op, glimlachte en liep rustig naar buiten, nadat hij even gezwaaid had naar monsieur Jules, die het nu op Maurice Thorez gemunt had (‘Moet naar Moskou, die kerel! Het vuurpeloton zeg ik, het vuurpeloton!’). Louise had niet verwacht dat hij er opnieuw over zou beginnen, ze was helemaal overrompeld, bijna liet ze haar dienblad vallen. Monsieur Jules keek op.

‘Gaat het wel, Louise?’

In de week daarna werd ze gaandeweg steeds bozer. Ze zou hem weleens de waarheid vertellen, die ouwe knakker. Woedend en vol ongeduld wachtte ze tot het zaterdag was, maar toen ze hem zag binnenkomen in het restaurant vond ze hem zo oud, zo kwetsbaar… Gedurende haar hele dienst probeerde ze woorden te vinden voor de reden dat haar woede zo was bekoeld. Omdat hij zeker van zichzelf was. Zij mocht dan in de war zijn door zijn voorstel, het leek alsof hij nooit had getwijfeld. Hij glimlachte, bestelde de dagschotel, las zijn krant, at, betaalde en op het moment dat hij wegging, vroeg hij zachtjes: ‘Hebt u erover nagedacht? Hoeveel wilt u hebben?’

Louise keek naar monsieur Jules en schaamde zich, dat ze daar zo bij de deur stond te fluisteren met de oude dokter. ‘Tienduizend franc,’ snauwde ze, bedoeld als een belediging.

Ze bloosde. Het was een enorm, onacceptabel bedrag.

Hij knikte dat hij het begreep. Hij knoopte zijn jas dicht en zette zijn hoed op. ‘Dat is goed.’

En toen vertrok hij.

Monsieur Jules vroeg: ‘Je hebt toch geen problemen met de dokter?’

‘Nee, hoezo?’

Een vaag gebaar. Nee, zomaar.

De grootte van het bedrag maakte haar bang. Terwijl ze haar dienst beëindigde, probeerde ze een lijst te maken van alles wat ze zou kunnen kopen voor tienduizend franc. Ze besefte dat ze geaccepteerd had dat een man haar zou betalen om zich voor hem uit te kleden. Ze was een hoer. Die constatering deed haar goed. Ze kwam overeen met het beeld dat ze van zichzelf had. Op andere momenten zei ze tegen zichzelf, als geruststelling, dat jezelf naakt laten zien niet erger was dan naar de dokter gaan. Een van haar collega’s poseerde bij een kunstacademie, dat scheen alleen maar saai te zijn, ze was vooral bang om kou te vatten.

En tienduizend franc… Nee, dat was onmogelijk, dat kon nooit alleen maar zijn om je uit te kleden. Hij moest wel wat anders willen. Voor dat geld zou hij… Maar Louise had geen idee wat een man voor zo’n bedrag allemaal zou kunnen verlangen.

Misschien had de dokter hetzelfde gedacht, want hij kwam er niet meer op terug. Er ging een zaterdag voorbij. En nog een. En een derde. Louise vroeg zich af of ze niet te veel had gevraagd, misschien was hij een ander, wat inschikkelijker meisje gaan zoeken. Ze voelde zich beledigd. Tot haar eigen verbazing zette ze zijn bord nogal hard neer en maakte ze een klein keelgeluidje als hij tegen haar praatte. Kortom, ze werd het soort serveerster waaraan ze een hekel zou hebben gehad als ze zelf een klant was geweest.

Ze maakte haar dienst af en haalde een spons over de tafel. Vanaf die plek kon je de voorkant van haar huis zien, aan de Impasse Pers. Ze zag hoe de dokter op de hoek van de straat een sigaret stond te roken, als iemand die geduldig aan het wachten is.

Ze treuzelde zo lang mogelijk, maar hoelang je ook over een taak doet, op een gegeven moment komt er een eind aan. Ze trok haar jas aan en liep naar buiten. Ze koesterde de vage hoop dat de dokter er genoeg van had gekregen, maar wist eigenlijk wel dat dit niet zo zou zijn.

Ze liep naar hem toe. Hij lachte vriendelijk. Hij leek kleiner dan in het restaurant.

‘Waar zullen we afspreken, Louise? Bij u thuis? Of bij mij?’

Zeker niet bij hem, veel te riskant.

Bij haar trouwens ook niet, dacht hij soms dat ze gek was? De buren… Ze had er bijna geen, maar het was een kwestie van principe. Nee dus.

Hij stelde een hotel voor. Dat klonk als een bordeel, ze ging akkoord.

Blijkbaar had hij haar antwoord al verwacht, want hij gaf haar een blaadje uit een notitieboekje. ‘Vrijdag, is dat goed? Tegen zessen? Ik zal reserveren op naam van Thirion, het staat op het blaadje.’

Hij stopte zijn handen weer in zijn zakken. ‘Bedankt dat u het wil doen,’ zei hij nog.

Louise stond nog even met het papier in haar handen, propte het toen in haar tas en liep naar huis.

De week daarop was een lijdensweg.

Zou ze gaan, zou ze niet gaan, ze veranderde wel tien keer per dag en twintig keer per nacht van gedachte. En als het ondanks alles slecht zou aflopen? Het adres was een etablissement in het 14e arrondissement, Hotel d’Aragon, ze ging er op donderdag heen, om een kijkje te nemen. Ze stond juist voor de deur toen de sirenes begonnen te loeien. Een alarm. Ze keek waar ze kon schuilen.

‘Kom maar mee…’

De gasten kwamen in een rij het hotel uit lopen, langzaam en geïrriteerd, een oude vrouw pakte haar arm, hier is het, die deur daar. Een trap liep omlaag naar de kelder, er werden kaarsen aangestoken. Niemand was verbaasd dat ze geen gasmasker over haar schouder droeg, een op de twee mensen had er geen. Het was vast een hotel met halfpension, de mensen kenden elkaar. In het begin bekeken ze haar, maar al snel haalde een man met een buik die over zijn broek hing een pak kaarten tevoorschijn, een jong stel had een dambord bij zich, niemand lette meer op haar. Alleen de hotelhoudster, een oude vrouw met een vogelkopje en verdacht zwart haar, een pruik leek het wel, die een harde blik in haar staalgrijze ogen had, een mantilla om haar hals droeg en graatmager was, toen ze ging zitten had Louise de omtrek van haar puntige knieën door de stof van haar jurk zien schemeren, alleen de hotelhoudster had haar indringend aangekeken, ze zagen hier blijkbaar niet vaak nieuwe gezichten. Het alarm was voorbij, iedereen ging weer naar boven. ‘Dames eerst,’ zei de dikke man, je wist zo dat hij dat iedere keer zei, dat hij zich op die manier een gentleman voelde. Niemand had iets tegen Louise gezegd. Ze bedankte de hotelhoudster, die haar nakeek terwijl ze wegliep. Louise voelde haar blik in haar rug, maar toen ze omkeek was de straat leeg.

De volgende dag vlogen de uren voorbij. Ze had besloten om niet te gaan, maar toen ze terugkwam van school had ze zich omgekleed. En om half zes ging ze van huis, met angst in haar lijf.

Toen ze al bijna de deur uit was, liep ze weer terug, trok de keukenla open, haalde er een vleesmes uit en stopte het in haar handtas.

Bij de receptie van het hotel werd ze herkend door de eigenares, die haar verbaasd aankeek.

‘Thirion,’ zei Louise alleen maar.

De oude vrouw gaf haar een sleutel en wees naar de trap. ‘311. Derde etage.’

Louise voelde zich misselijk.

Er heerste een doodse stilte. Ze was nog nooit in een hotel geweest, de familie Belmont ging niet naar dat soort gelegenheden, dat was iets voor rijkelui, voor andere mensen, mensen die met vakantie gingen of die van de wind leefden. ‘Hotel’ was een exotisch woord, een synoniem voor luxeverblijf, of, als je het op een bepaalde manier uitsprak, een synoniem voor bordeel. Twee plekken waar geen enkele Belmont zich ooit zou vertonen. Maar kijk, daar stond Louise nu. Het tapijt in de gang was versleten, maar schoon. Buiten adem van het traplopen bleef ze even voor de kamerdeur staan, terwijl ze moed verzamelde om aan te kloppen. Ergens klonk een geluid, ze schrok, pakte de deurknop vast, draaide hem om en ging naar binnen.

De dokter zat op het bed met zijn overjas aan, alsof hij in een wachtkamer was. Hij zat daar rustig, Louise vond dat hij er vreselijk oud uitzag en wist zeker dat ze het mes niet nodig zou hebben.

‘Goedenavond, Louise.’

Zijn zachte stem. Ze kon niets terugzeggen, haar keel zat dicht.

In de kamer stond een bed, een tafeltje, een stoel en een ladekastje, waarop ze een dikke envelop zag liggen. Om de lippen van de dokter speelde een welwillend glimlachje, meer niet. Hij hield zijn hoofd een beetje gebogen, alsof hij haar gerust wilde stellen, maar ze was niet langer bang.

Onderweg had ze voornemens gemaakt. Om te beginnen zou ze hem zeggen dat ze alleen maar zou doen wat was afgesproken, hij mocht haar absoluut niet aanraken, als hij haar daarvoor had laten komen zou ze meteen weer weggaan. Daarna zou ze het geld tellen, ze wilde zich niet laten… Maar nu, in deze te kleine kamer, begreep ze dat het scenario dat ze zich had voorgesteld niet van toepassing was, dat alles gewoon en rustig zou verlopen.

Ze wiebelde van het ene been op het andere, en omdat er niets gebeurde, wierp ze een blik op de envelop, om er moed uit te putten. Ze zette een stap achteruit, hing haar jas aan het haakje op de deur, deed haar schoenen uit, en na een lichte aarzeling kruiste ze haar armen boven haar hoofd en trok ze ook haar jurk uit.

Ze had graag gewild dat hij haar geholpen had, dat hij had gezegd wat ze moest doen. Er hing een dichte, zoemende stilte in de kamer. Even dacht ze dat ze flauw zou vallen. Zou hij er misbruik van maken, als ze onwel werd?

Zij stond en hij zat, maar die positie bood haar geen enkel voordeel. Zijn kracht lag in zijn onbeweeglijkheid. Hij keek alleen maar naar haar, hij wachtte af.

Zij stond in haar ondergoed, maar hij leek het koud te hebben, met zijn handen in zijn jaszakken.

Om zichzelf gerust te stellen speurde ze naar het vertrouwde beeld van de klant, die ze toch al zo lang kende, maar vond niets.

Na een paar lange, besluiteloze minuten en omdat er nu toch wel iets moest gebeuren, kruiste ze haar armen achter haar rug en deed haar bh uit.

De man richtte zijn ogen omhoog, naar haar boezem, alsof hij werd aangetrokken door een licht, en hoewel zijn gezicht onbeweeglijk bleef, meende ze er toch een soort emotie op af te lezen. Ze keek naar haar borsten, hun roze tepels, het had iets droevigs.

Ze wilde dat het achter de rug was. Dus hakte ze de knoop door, trok haar onderbroekje uit en liet het op de grond vallen. Omdat ze niet goed wist wat ze met haar handen aan moest, deed ze die maar weer op haar rug.

De blik van de oude man gleed langzaam, zeer teder strelend omlaag en bleef rusten op haar onderbuik. Een paar lange ogenblikken gingen voorbij. Ze kon onmogelijk doorgronden wat hij voelde. Over zijn gezicht en zijn hele wezen lag alleen een zweem van een ondefinieerbaar, oneindig groot verdriet.

Ze begreep instinctief dat ze zich moest omdraaien. Misschien wilde ze ontsnappen aan de situatie, die iets hartverscheurends had.

Ze draaide zich om op haar linkervoet, keek even naar de ietwat scheef hangende gravure van een zeegezicht aan de muur boven de ladekast. Ze had het idee dat ze zijn blik op haar billen voelde branden.

Opnieuw bekroop haar de angst dat hij zijn hand zou uitsteken en zou proberen haar aan te raken, ze draaide zich naar hem om.

Hij had een pistool uit zijn zak gehaald en schoot een kogel door zijn hoofd.

Ze vonden Louise naakt, gehurkt, lethargisch, ten prooi aan krampachtige rillingen, terwijl de oude man op zijn zij op het bed lag alsof hij een dutje deed, zijn voeten een stukje boven de vloer. Alleen had hij, waarschijnlijk in verwarring gebracht doordat Louise zich had omgedraaid, op het moment dat hij schoot zijn wapen laten zakken. De onderste helft van zijn gezicht was weggerukt en op de beddensprei werd een bloedvlek snel groter.

De politie werd gebeld. Een hotelgast uit een naburige kamer stormde naar binnen. De jonge vrouw die hij aantrof was poedelnaakt, zodat hij niet wist waar hij haar moest vastpakken. Onder haar armen? Bij haar benen? Er hing een sterke kruitlucht in het kamertje, maar wat vooral indruk op hem maakte was al dat bloed, ze zat helemaal onder.

Terwijl hij probeerde niet naar het bed te kijken, hurkte hij bij Louise neer, legde zijn hand op haar schouder, ze voelde ijskoud aan, je zou zeggen dat ze van steen was, maar ze trilde en schokte als wasgoed in de wind.

Hij pakte haar zo goed mogelijk vast onder haar oksels en slaagde erin haar overeind te helpen, waarbij hij al zijn kracht gebruikte om haar niet weer in elkaar te laten zakken.

‘Rustig maar,’ zei hij, ‘het komt wel goed…’

Ze keek omlaag naar de oude man, die languit op bed lag.

Hij ademde nog. Zijn ogen gingen open en dicht, hij staarde naar het plafond alsof hij een vreemd geluid had gehoord en zich afvroeg waar het vandaan kwam.

Op dat moment werd Louise gek. Ze stootte een angstaanjagende kreet uit, ze worstelde als een heks die met een woedende kat zit opgesloten in een zak. Ze rende de kamer uit en vloog de trap af.

Beneden was het een drukte van belang. De hotelgasten en de buren, die door het pistoolschot gealarmeerd waren, zagen plotseling een naakte Louise verschijnen, die schreeuwde en iedereen opzijduwde.

Ze ging door de hoteldeur naar buiten.

Een stukje verderop kwam ze uit op de Boulevard Montparnasse en begon ze te hollen.

De voorbijgangers zagen geen naakt meisje, ze zagen een geestverschijning, die helemaal onder het bloed zat en met een radeloze blik, zigzaggend en wankelend verder liep. Je vroeg je af of ze niet plotseling de straat zou oversteken, zich in het verkeer zou storten, auto’s hielden in, bussen remden, een man floot vanaf het balkon, overal werd getoeterd. Zij hoorde niets, snelde blootvoets verder, mensen die haar tegemoetkwamen bleven verbijsterd staan. Ze zwaaide aan één stuk door met haar armen, alsof ze zwermen denkbeeldige insecten wilde verjagen, volgde een kronkelige koers over het trottoir, hier liep ze langs een etalage, wat verderop ontweek ze een bushalte, ze struikelde, overal weken de mensen uiteen, niemand wist wat te doen.

De hele boulevard was in rep en roer. ‘Wie is dat?’ vroeg iemand. ‘Een gek, ze is vast ergens ontsnapt, we moeten haar tegenhouden…’ Maar Louise was alweer weg en liep naar de kruising. Het was nog erg koud, hier en daar vormden zich blauwe kringen op haar lichaam. Ze zag eruit als een krankzinnige, het leek wel alsof haar ogen uit hun kassen zouden rollen.

Op het trottoir zag een oude, magere vrouw haar aankomen, ze droeg een tulbandhoed, zoals een conciërge, en ze moest meteen aan haar achternichtje denken, dat ongeveer even oud was.

‘Ze bleef opeens stilstaan, alsof ze de weg zocht. Zonder na te denken heb ik mijn jas uitgedaan en die over haar schouders gegooid. Ze keek me aan en ze viel om, recht voor m’n neus, als een zoutzak. Ik wist niet hoe ik haar moest opvangen, gelukkig waren er mensen om me te helpen. Ze was ijskoud, het arme kind…’

Het oploopje had de aandacht van de politie getrokken, een straatagent liet zijn fiets op het trottoir achter en baande zich met zijn ellebogen een weg door de omstanders, die elkaar verdrongen en commentaar leverden.

Hij zag een in elkaar gedoken jonge vrouw op de grond zitten, die vermoedelijk naakt was onder haar jas en haar gezicht afveegde met een met bloed bevlekte arm, terwijl ze hijgde alsof ze aan het bevallen was.

Louise keek omhoog, zag eerst de pet, toen het uniform.

Ze was een misdadiger, zo dadelijk zouden ze haar arresteren.

Angstig keek ze in het rond.

Een bliksemschicht ging door haar heen, ze hoorde opnieuw het pistoolschot, rook de geur van het kruit. Een gordijn van bloed viel neer uit de hemel en sloot haar af van de rest van de wereld.

Ze strekte haar armen uit, schreeuwde.

En viel flauw.

2

De filters stonden opgesteld in rijen van twintig, ze zagen eruit als grote roestvrijstalen vaten. Hun ongevaarlijke aanblik, als van enorme melkflessen, stelde Gabriel verre van gerust. Hij zag die filters, die geacht werden hen te beschermen tegen gasaanvallen, alleen maar als ongeruste, versteende schildwachten. De Maginotlinie, die uit honderden forten en bunkers bestond en bedoeld was om een eventuele Duitse aanval af te weren, zag er van dichtbij erg kwetsbaar uit. Fort Mayenberg zelf, een van de belangrijkste bouwwerken van deze verdedigingslinie, had ouderdomskwalen: buiten het bereik van kogels en granaten konden de militairen er de verstikkingsdood sterven.

‘Ha, bent u daar, chef?’ vroeg de soldaat die op wacht stond spottend.

Gabriel veegde zijn handen af aan zijn broek. Hij was dertig jaar oud, had bruin haar en ronde ogen, waardoor zijn gezicht een permanent verbaasde uitdrukking had. ‘Ik kwam toevallig langs…’

‘Natuurlijk,’ zei de soldaat, terwijl hij wegliep.

Bij al zijn wachtrondes zag hij de jonge sergeant-chef ‘langskomen’.

Gabriel kon zichzelf er niet van weerhouden steeds weer naar de filters te gaan kijken, om zich ervan te vergewissen dat ze er nog steeds stonden. Korporaal-chef Landrade had hem uitgelegd hoe primitief en simplistisch dit systeem was, dat koolmonoxide en arseenwaterstof kon detecteren.

‘In feite komt het allemaal neer op het reukvermogen van de schildwachten. En dan maar hopen dat ze niet verkouden zijn.’

Geniesoldaat Raoul Landrade was elektricien. Hij verkondigde altijd slecht nieuws en verspreidde pessimistische geruchten, vol fatalistische details. Hij wist hoe ongerust Gabriel zich maakte over het risico van een gasaanval en liet nooit een gelegenheid voorbijgaan om hem te informeren over alles wat hij hoorde. Je zou bijna denken dat hij het expres deed. De vorige avond nog, bijvoorbeeld: ‘Ze zijn van plan om de verzadigde filters weer langzaam op te laden, maar ik kan je één ding vertellen: dat gaat ze nooit snel genoeg lukken om het hele fort te beschermen… Zeker weten.’

Het was een apart figuur, die Raoul, en met de haarlok die als een blonde, haast rossige komma over zijn voorhoofd lag, zijn afhangende mondhoeken en zijn flinterdunne lippen maakte hij Gabriel een beetje bang. Hij was al vier maanden de kamergenoot van Gabriel, en het was hem gelukt de belichaming te worden van de angst die fort Mayenberg Gabriel al vanaf het begin had ingeboezemd. Het gigantische onderaardse verdedigingswerk kwam hem voor als een soort dreigend monster, dat met opengesperde muil klaarstond om alles op te slokken wat de militaire staf het als offer toestuurde.

De meer dan negenhonderd soldaten die daar verbleven, doorkruisten voortdurend de kilometerslange gangen, die verborgen lagen onder duizenden kubieke meters beton, in het onophoudelijke lawaai van de aggregaten, ijzeren platen die galmden als het brullen van verdoemden, en omgeven door een mengsel van dieselwalm en constante vochtigheid. Als je het fort binnenging, verdween het daglicht al na een paar meter en zag je vaag een duistere gang. Daarin reed, met een hels kabaal, een trein naar de gevechtsbunkers, die 145mm-granaten vijfentwintig kilometer in het rond konden schieten, mocht de erfvijand het wagen zich te vertonen. Terwijl ze daarop wachtten, hadden ze de munitiekisten gesorteerd, ze hadden ze opgestapeld, opengemaakt, gerangschikt, verplaatst en gecontroleerd, ze wisten niet wat ze er verder nog mee moesten doen. De trein, die ze de metro noemden, werd bijna alleen nog maar gebruikt om de hooikisten te vervoeren waarin de soep warm gehouden werd. Men herinnerde zich orders waarin de troep werd aangespoord om ‘ter plekke verzet te bieden en onder geen enkel beding een terugtocht te overwegen, zelfs bij omsingeling, zelfs bij totale isolatie zonder hoop op spoedige ondersteuning, totdat alle munitie is verbruikt’, maar na al die tijd kon niemand zich meer voorstellen onder welke omstandigheden de soldaten zo’n extreme beslissing zouden moeten nemen. Terwijl ze aan het wachten waren om te sterven voor het vaderland, verveelden ze zich dood.

Gabriel was niet bang voor de oorlog – eigenlijk was niemand er hier bang voor, de Maginotlinie stond bekend als onneembaar – maar hij kon slecht tegen die benauwde, bedompte atmosfeer, die met de wachtrondes, de vouwtafels in de gangen, de krappe slaapzalen en de drinkwatervoorraden deed denken aan die van een onderzeeër.

Hij miste het licht. Net als de andere mannen had hij daar maar drie uur per dag recht op, dat waren de instructies. Buiten stortten ze beton, want het verdedigingswerk was nog niet voltooid, of ze rolden kilometers prikkeldraad uit, om de nadering van de vijandelijke tanks te vertragen, behalve in de zones waar de boeren er last van zouden hebben of waar het in boomgaarden terecht zou komen (misschien dachten ze dat respect voor landbouwactiviteiten of voor de smaak van fruit en groenten de vijand ertoe zou bewegen om die zones te ontwijken). Ook moesten ze spoorbielzen rechtop in de grond zetten. Als de enige graafmachine ergens anders nodig was, of als de machine-om-rails-in-de-grond-te-slaan het weer eens begaf, namen ze hun toevlucht tot zandspades; als ze in de toegewezen tijd twee rails in de grond hadden gezet was het veel.

Als er tijd over was hielden ze kippen en konijnen. Een kleine varkensfokkerij had het zelfs gebracht tot een pagina in het regionale dagblad.

Gabriel had het vooral moeilijk als ze terugkeerden: wanneer hij het binnenste van het fort weer zag, kreeg hij hartkloppingen.

Hij werd geobsedeerd door de dreiging van een gasaanval. Het mosterdgas kon door kleren en gasmaskers dringen en verbrandde je ogen, huid en slijmvliezen. Hij had zijn zorgen toevertrouwd aan de arts-majoor, een vermoeide, lijkbleke man, somber als een doodgraver, die alles normaal vond, omdat niets hier ergens op leek, noch het eindeloze wachten op god weet wat, noch het leven op zo’n plek. ‘Het gaat met niemand goed, verkondigde hij mat en hij gaf hem wat aspirine. ‘Kom nog maar eens langs,’ zei hij, hij hield van gezelschap. Twee of drie keer per week maakte Gabriel hem in bij het schaken, maar dat kon hem niet schelen, hij hield van verliezen. De sergeant-chef speelde regelmatig potjes schaak met de dokter, hij was daar de vorige zomer mee begonnen, niet omdat hij ziek was, maar omdat hij leed onder de omstandigheden en wat troost kwam zoeken in de ziekenboeg. De luchtvochtigheid was in die periode bijna honderd procent. Gabriel had voortdurend last van benauwdheid. De temperatuur in het fort was ondraaglijk, je kon niet zweten, je lichaam was de hele tijd klam, de beddenlakens waren vochtig en koud, de kleren hingen aan je lijf, je kon de was onmogelijk droog krijgen en de persoonlijke kastjes roken naar schimmel. In de slaapzalen droop het vocht van de muren. Daarbij kwam ook nog het onophoudelijke, door de ventilatiekanalen versterkte geronk van de blazers, die iedere ochtend om vier uur weer begonnen te draaien. Voor Gabriel, die altijd al een slechte slaper was geweest, was het een hel.

Ze verveelden zich, ze sjokten met tegenzin naar het corvee, ze hielden met een schuin oog de deuren in de gaten die dienden om de schokgolf van vijandelijke bommen te dempen, als die er zouden zijn, en omdat de discipline behoorlijk verslapt was, brachten ze halverwege de wacht hun tijd door in de kantine (de officieren, die ook niet achterbleven, deden alsof ze niet zagen dat de deur dag en nacht openstond). Ze kwamen van ver. Het was geen uitzondering dat er, als het donker was geworden, mannen kwamen aanwaaien van Engelse of Schotse bataljons, die tientallen kilometers verderop lagen, als ze te dronken waren werden er ambulances opgeroepen om ze weer terug te brengen.

Daar was korporaal-chef Raoul Landrade begonnen met zijn handeltjes. Gabriel had nooit geweten hoe hij in het burgerleven was, maar hier in fort Mayenberg had hij zich al snel doen gelden als de belangrijkste zwendelaar, de spil van alle gesjoemel. Het zat in zijn aard. Het leven was voor hem een onuitputtelijke visvijver, vol trucs en louche zaakjes.

Hij was zijn carrière in fort Mayenberg begonnen als balletje-balletjespeler. Hij had alleen maar een omgekeerd kratje en twee bekers nodig om een noot, een balletje, een kiezel of wat dan ook te laten verdwijnen en weer tevoorschijn te toveren. Hij kon je laten denken dat je het zeker wist, waardoor het heel moeilijk was de verleiding te weerstaan om de winnende beker aan te wijzen. De verveling en het nietsdoen hadden hem een aldoor groeiende groep liefhebbers bezorgd. Zijn reputatie was hem zelfs vooruitgesneld naar eenheden buiten het fort, terwijl die toch een hekel hadden aan de soldaten van fort Mayenberg, die ze als bevoorrecht beschouwden. Iedereen heette de korporaal-chef hartelijk welkom, zijn sprankelende optreden had op alle rangen een onweerstaanbare aantrekkingskracht. Hij paarde zijn handigheid in balletje-balletje aan een andere, zeer overtuigende slimmigheid: hij liet maar heel kleine bedragen inzetten. Je verloor hoogstens een of twee franc, dus daar zat je niet mee, en in dat tempo verdiende Raoul vaak wel driehonderd franc per dag. De rest van de tijd was hij zaakjes aan het bekokstoven met de bistro’s in de buurt, met een paar onderofficieren van de intendance en met het personeel van de kantine. En zat hij achter de meisjes aan. Sommigen zeiden dat hij een vriendinnetje had in de stad, anderen beweerden dat hij domweg naar het bordeel ging. Hoe dan ook, als hij was weggeweest kwam hij altijd terug met een brede grijns, waarvan je nooit de reden wist.

Vaak lukte het hem om zijn wachtrondes bij de elektriciteitscentrale te verkopen aan kameraden die geld nodig hadden, de hoger geplaatsten knepen een oogje dicht. Dat leverde hem vrije tijd op, die hij besteedde aan het sjoemelen met de bevoorrading van de kantine, waarvoor hij een listig en ondoorzichtig systeem had uitgewerkt van kortingen bij de levering van de vaten, van het terugstorten van provisies, en van fooien over de verkoop en aankoop, wat hem, op basis van een consumptie in fort Mayenberg van vierhonderdvijftig liter per dag, een aardige spaarpot opleverde. Maar zijn belangstelling ging ook uit naar andere gebieden. Zo had hij zich stilletjes meester gemaakt van de keukens, waar hij ook voordeel uit haalde, hij liet zich erop voorstaan dat hij bijna alles kon leveren waaraan het de intendance ontbrak, wat inderdaad zo was. Hij bezorgde de officieren producten die schaars waren en leverde de soldaten, die het beu waren om twee keer per dag rundvlees te eten, de benodigdheden om wat afwisseling te brengen in hun dagelijkse kost. Naarmate er een zekere routine ontstond en de manschappen zich hoe langer hoe meer verveelden, leverde hij hangmatten, kisten, vaatwerk, matrassen, dekens, tijdschriften en fototoestellen, als je iets nodig had moest je bij Raoul Landrade zijn. De vorige winter had hij een enorme hoeveelheid bijverwarmingsapparaten en zaagmessen geleverd (alles was bevroren, de wijn werd in plakken gezaagd). Daarna had hij luchtontvochtigers aangeboden waarvan de effectiviteit bijna nihil was, maar die als warme broodjes verkocht werden. Snoepwaren, chocola, amandelspijs, zuurtjes, zoetigheid et cetera deden het ook goed, vooral bij de onderofficieren. De leiding kende iedere gewone soldaat een rantsoen toe van één eau de vie bij het ontbijt en een ruime kwartfles wijn bij de warme maaltijden. Wijn en sterkedrank kwamen in verbijsterende hoeveelheden het fort binnen, de voorraden werden in duizelingwekkend tempo vernieuwd. Dankzij een onopvallend systeem van overheveling kon Landrade daar een flinke hoeveelheid aan onttrekken, die hij goedkoop doorverkocht aan naburige cafés en restaurants en aan boeren en dagloners Als de oorlog nog een jaar duurde zou korporaal-chef Landrade het hele fort kunnen overnemen.

Gabriel kwam langs om de overzichten te controleren. In de burgermaatschappij was hij leraar wiskunde, nu was hij ingedeeld bij de verbindingsdienst, hij nam de verzoeken van de buitenwereld in ontvangst en handelde ze af. Hier was de oorlog teruggebracht tot een aantal instructies voor werkzaamheden buiten het fort en het opmaken van verlofkaarten, die in verbazingwekkende hoeveelheden werden uitgedeeld. Gabriel had berekend dat meer dan de helft van de officieren op dezelfde data absent was geweest. Als de Duitsers dat moment hadden gekozen om aan te vallen, hadden ze fort Mayenberg in twee dagen te pakken kunnen nemen en waren ze binnen drie weken in Parijs geweest…

Gabriel ging weer naar de slaapzaal, waarin twee stapelbedden stonden. Hij lag op het bovenste bed, recht tegenover dat van korporaal-chef Landrade. Onder hem lag Ambresac, een knorrig type met dikke, borstelige, twistzieke wenkbrauwen en grote boerenhanden. Daartegenover lag Chabrier, die met zijn spichtige en beweeglijke lijf en zijn spitse gezicht deed denken aan een wezel. Als je met hem praatte, keek hij je aan alsof hij je reactie afwachtte op een grap die hij had gemaakt. Door die strakke blik raakten mensen zo slecht op hun gemak dat de meeste uiteindelijk maar een ongemakkelijk lachje uitstootten. Op die manier had Chabrier de reputatie gekregen een geweldig grappige kerel te zijn, zonder dat hij daar ooit bewijs voor had geleverd. Ambresac en Chabrier waren de handlangers van Raoul Landrade. De slaapzaal was het hoofdkwartier van de korporaal-chef. Omdat Gabriel zich nooit had willen inlaten met de snode plannen die daar beraamd werden, vielen ze meestal meteen stil als hij binnenkwam, wat nogal pijnlijk was. Die verderfelijke sfeer was nu eens de oorzaak en dan weer het gevolg van alle nieuwtjes waarvan het leven in een kazerne aan elkaar hangt. Een paar weken eerder had een soldaat van de eenheid geklaagd dat zijn zegelring was gestolen, waarin zijn initialen stonden. Ze hadden allemaal gelachen, omdat hij William Claudel heette, maar iedereen voelde wel aan hoe het feit dat ze zo op elkaars lip zaten aanleiding gaf tot ruzies, prikkelbaarheid en slechte gewoontes, zoveel werd er niet gestolen, maar, zeiden ze tegen elkaar, een gouden zegelring, dat is niet niks, zoiets is wel wat waard, nog afgezien van de emotionele waarde.

Toen Gabriel binnenkwam, zat Raoul op zijn bed een rijtje cijfers op te tellen.

‘Je komt op het goede moment,’ zei hij. ‘Ik probeer de verhouding tussen de lucht en het volume te berekenen, maar ik kom er niet uit…’

Hij probeerde het rendement van een serie machines te bepalen. Gabriel pakte het potlood. De uitkomst was 0,13.

‘Verdomme!’ vloekte Raoul.

Hij was verbijsterd.

‘Wat is er aan de hand?’

‘Nou, ik zat te twijfelen over de aggregaten, die de lucht moeten filteren. Als we worden aangevallen met strijdgas, begrijp je?’

Terwijl Gabriel ongerust zweeg, ging Raoul verder: ‘Ze hebben tweetaktmotoren gebruikt, die idioten. Omdat die dus ontoereikend zijn, moeten ze worden opgevoerd. En dan krijg je dit…’

Gabriel voelde zich verbleken.

Koortsachtig maakte hij de rekensom opnieuw. Nog steeds 0,13. Als er een aanval kwam, zou de door de elektriciteitscentrale gefilterde lucht nauwelijks genoeg zijn om… de elektriciteitscentrale zelf te zuiveren. De rest van het fort zou vollopen.

Met een fatalistisch gebaar vouwde Raoul het blaadje op. ‘Goed, het is nog niet zover, maar toch…’

Gabriel wist dat het onmogelijk was om de installaties nu nog aan te passen. Wat er ook gebeurde, ze zouden oorlog voeren met tweetaktcompressors.

‘Wíj kunnen nog dekking zoeken in de fabriek,’ ging Raoul verder, ‘maar jullie, van de verbindingsdienst…’

De fabriek, dat was de elektriciteitscentrale. Gabriel kreeg een droge keel. Dat was niet nodig. Niets wees erop dat de Duitsers een gasaanval zouden uitvoeren, als het oorlog werd. Maar toch beschouwde Gabriel het als een zekerheid.

‘Je zou bij ons kunnen komen, in geval van nood…’

Gabriel keek op.

‘We hebben samen een code verzonnen, waarmee we op de zuidelijke deur van de fabriek kloppen. Als je de code hebt, doen we open.’

‘En wat is die code dan?’

Raoul deed een stapje terug.

‘Voor wat, hoort wat, makker.’

Het was Gabriel niet duidelijk wat hij te bieden had.

‘Informatie. Bij de verbindingsdienst zijn jullie op de hoogte van alle bewegingen van de intendance, van wat er de magazijnen in en uit gaat, van alles wat het fort van buitenaf koopt en laat bezorgen. Als we dat soort dingen wisten, dan zouden we ons beter kunnen redden, snap je… We zouden beter voorbereid zijn.’

Het was duidelijk dat Raoul aan Gabriel voorstelde om mee te doen met zijn louche zaakjes, in ruil voor een toegangsbewijs tot de zuidelijke deur van de fabriek, als er een aanval kwam.

‘Dat kan ik niet doen, dat is… vertrouwelijk. Dat is geheim.’

Hij zocht het goede woord.

‘Dat zou verraad zijn.’

Het was belachelijk. Raoul barstte in lachen uit.

‘De levering van rundvlees in blik, is dat soms een defensiegeheim? Nou, mooi is dat, de militaire staf…’

Hij vouwde het papiertje waarop Gabriel zijn berekening had gemaakt weer open en drukte het hem in de hand.

‘Hier… Dan heb je wat te lezen als je bij de zuidelijke deur van de fabriek staat…’

Hij ging weg en liet Gabriel ongerust achter. Landrade werd altijd omgeven door een soort duistere vibratie, zoals sommige planten die een verontrustende geur achterlaten.

Na dit gesprek voelde Gabriel zich slecht op zijn gemak.

Drie weken later hoorde hij in de douches een gesprek tussen Ambresac en Chabrier, die het hadden over een ‘test met een vlammenwerper’ op de luchtkokers van de gevechtsbunkers.

‘Een ramp,’ zei de eerste.

‘Ik weet het,’ beaamde de tweede. ‘Het schijnt dat de filters verstopt zijn geraakt door het roet! De bunker stond in minder dan geen tijd vol rook.’

Gabriel kon een glimlach niet onderdrukken. Die twee slimmeriken waren vreselijk slechte acteurs, hun zogenaamd spontane gesprek was alleen maar bedoeld om hem nog banger te maken, maar het had precies het tegenovergestelde effect.

Behalve dan dat hij diezelfde avond een partijtje schaak speelde met de arts-majoor, die het verhaal over de tests bevestigde. Gabriels ademhaling ging sneller en zijn hartslag schoot omhoog.

‘Hoe zit dat met die testen?’

De dokter staarde naar het spel, het leek alsof hij in zichzelf praatte. Hij verzette voorzichtig zijn paard en mompelde: ‘Ze waren niet erg overtuigend, dat klopt. Daarom gaan ze een oefening houden. Levensecht, deze keer. Die gaat finaal mislukken, maar ze zullen zweren dat alles in orde is, dat het systeem prima werkt. Het zou me niet verbazen als ze daarna een extra mis organiseren, die zullen ze hard nodig hebben. En wij ook.’

Met een lege blik schoof Gabriel zijn dame naar voren.

‘Mat…’ zuchtte hij.

Tevreden met dit resultaat vouwde de dokter het bord dicht.

Een beetje wankel liep Gabriel terug naar de slaapzaal.

De dagen gingen voorbij. Korporaal-chef Landrade liep met grote passen door de galerijen, druk als altijd.

‘Ik zou nog maar eens goed nadenken,’ zei hij zo nu en dan, in het voorbijgaan.

Gabriel was aan het wachten tot de commandant het bevel tot de oefening zou geven maar er gebeurde niets, totdat plotseling, op 27 april om vijf uur dertig de sirenes begonnen te loeien. Was het de oefening, waardoor de manschappen nu verrast werden, of een echte Duitse aanval?

Gespannen als een veer sprong Gabriel uit zijn bed.

In de gangen hoorde je al het luide rumoer van honderden soldaten die naar hun gevechtspost renden, overal klonken orders. Raoul Landrade en zijn kornuiten kwamen uit de slaapzaal, terwijl ze hun koppelriemen aansnoerden, Gabriel knoopte zijn uniform dicht en liep achter hen aan. De rondrennende soldaten, de onverwacht opdoemende trein, waardoor hij zich tegen de muur van de onderaardse tunnel moest drukken, met zijn handen tegen het gesteente, het lawaai van de sirenes en het volladen van de munitiekisten, het geschreeuw, dat alles bracht hem in verwarring, hij kon de gedachte niet loslaten dat het misschien echt om een Duitse aanval ging.

Gabriel rende hijgend en met trillende benen achter zijn kamergenoten aan, die hem al een eind vooruit waren, het was hem nog steeds niet gelukt zijn jasje dicht te knopen, hij wrong zich in allerlei bochten om dat voor elkaar te krijgen. Vijftien meter verderop zag hij korporaal-chef Landrade links afslaan, hij ging harder lopen en sloeg ook af, maar stuitte meteen op een mensenmassa, met Landrade voorop, die schreeuwend zijn kant uit rende, achtervolgd door een ondoorzichtige wolk, die voortrolde als een golf en waaruit doodsbange soldaten tevoorschijn wankelden.

Even bleef Gabriel stokstijf staan.

De Duitse gassen stonden bekend als reukloos. Ergens diep in zijn brein rees de gedachte op dat die witte wolk iets anders was. Een tot nu toe onbekend gas? Hij kreeg geen tijd om erover na te denken want hij werd er al door omgeven, de rooklucht schuurde in zijn longen. Hij hoestte en raakte gedesoriënteerd, draaide zich een paar keer om zijn as, de soldaten die langs hem heen liepen waren alleen nog maar vage silhouetten, iedereen schreeuwde. ‘Hierlangs! Naar de uitgang! Nee, de noordelijke gang!’

Gabriel wankelde door de dichte nevel, die in zijn ogen prikte, mensen botsten tegen hem aan en duwden hem opzij. De rook was hier nog dichter omdat de gang smaller werd, amper breed genoeg voor twee mannen. Op het kruispunt van twee tunnels werd de rook opeens door een luchtstroom verdreven en werd alles weer zichtbaar, ook al werd zijn blik nog door tranen vertroebeld.

Was hij veilig?

Hij keek opzij en zag vlak naast zich korporaal-chef Landrade bij de muur staan, hij wees naar een uitholling in de wand, zoals die er om de dertig meter waren. Voor het grootste deel waren het schuilplaatsen, waarin je opzij kon stappen als er een trein langskwam, maar sommige waren een soort kamertjes, die als opslagplaats voor materieel dienden. Dat was ook bij deze het geval, hij had een ijzeren deur, die op een kier stond. Waren ze vlak bij de elektriciteitsfabriek? Gabriel dacht dat die aan de andere kant was… Korporaal-chef Landrade hield zijn onderarm tegen zijn neus en gebaarde met tranende ogen dat hij naar binnen moest gaan. Gabriel keek om, de witte rookwolk kwam weer dichterbij en drong de tunnel met grote snelheid binnen, alsof hij werd voortgedreven door een plotselinge windvlaag. Er kwam een stel huilende, hoestende, schreeuwende en kromgebogen soldaten uit tevoorschijn, die naar een uitgang zochten.

‘Hierheen!’ schreeuwde Landrade. Hij wees op de halfopen ijzeren deur. Zonder na te denken liep Gabriel naar binnen, het was er tamelijk donker. Alleen een lamp aan het plafond verlichtte de piepkleine opslagplaats voor gereedschap. De zware ijzeren deur sloeg achter hem dicht.

Raoul was niet met hem meegegaan maar had hem opgesloten.

Gabriel vloog op de deur af en probeerde hem open te maken, maar de klink draaide door, hij roffelde ertegen maar hield daar ineens mee op. Door de kier onder de deur en langs de scharnieren drong de witte rook naar binnen, alsof hij de kamer binnengezogen werd.

Gabriel schreeuwde en sloeg met zijn vuisten op de deur.

De dikke, snijdende rookwolk kwam razendsnel naar binnen, als water van een overstroming. Er was haast geen lucht meer.

Gabriel werd door elkaar geschud door een hoestbui, zijn maag draaide zich om, hij kwam bijna los van de grond, klapte dubbel en viel daarna op zijn knieën.

Zijn borst ontplofte bijna, hij stikte van de rook en zijn ogen leken uit hun kassen te vallen.

Hij kon maar een paar centimeter ver zien. Tussen twee hoestbuien door keek hij naar zijn wijdgeopende handen. Ze zaten helemaal onder het bloed.

Hij hoestte bloed.

3

‘Belmont, klopt dat?’ vroeg Le Poittevin, de rechter.

In haar ziekenhuisbed zag Louise eruit als een klein meisje.

‘En u zegt dat ze geen prostituee is…?’

De hele dag door poetste hij zijn bril met een lapje zeemleer. Zijn collega’s, zijn medewerkers, de gerechtsbodes en de advocaten beschouwden die handeling als een taal. Op dit moment vertelde de hand die de glazen masseerde duidelijk dat hij zijn twijfels had.

‘Ze is in ieder geval niet geregistreerd,’ zei de politieagent.

‘Een gelegenheidsprostituee…’ prevelde de magistraat, terwijl hij zijn bril opzette.

Hij had om een rechte stoel gevraagd, hij was erg veeleisend als het op stoelen aankwam. Hij boog zich naar het slapende lichaam. Knap. Kort haar, maar niettemin knap. De rechter had verstand van jonge vrouwen, hij zag er heel wat voorbijkomen op zijn kantoor in het gerechtsgebouw, om nog maar te zwijgen over de meisjes die hij bepotelde in het bordeel aan de Rue Sainte-Victoire. Een verpleegster was in de kamer aan het opruimen. Gehinderd door het lawaai draaide hij zich met een ruk naar haar om en wierp haar een vernietigende blik toe. Ze keek hem alleen maar minachtend aan, en ging verder alsof hij niet bestond. De rechter slaakte een vermoeide zucht, o, die vrouwen! Hij richtte zijn aandacht weer op Louise, aarzelde even, stak zijn hand uit en raakte haar schouder aan. Zijn duim gleed lichtjes over haar huid. Warm. Zacht. Ze mocht er best wezen, dat meisje. Maar om je daarvoor nou een kogel door je hoofd te schieten… Met een zacht strelende duim bleef hij langzaam over Louises schouder wrijven.

‘Bent u klaar?’

De magistraat trok zijn hand terug alsof hij zich gebrand had. De verpleegster, die een waskom in haar armen hield alsof het een baby was, torende uit boven de kleine rechter, die zichtbaar verbleekte.

Ja, hij was klaar. Hij klapte zijn dossier weer dicht.

De dagen daarna hielden de artsen een uitgebreide ondervraging tegen. Het verhoor kon pas de volgende week verdergaan.

Deze keer was Louise wakker. Voor zover je daarvan kon spreken. Aangezien ze onder geen beding konden beginnen zolang de agent zijn rechte stoel niet had gehaald, was de rechter zijn brillenglazen maar gaan poetsen, terwijl hij Louise aankeek, die nu rechtop in bed zat en met haar armen kouwelijk voor haar borst gekruist in de leegte staarde. Ze had bijna niets gegeten.

Eindelijk werd de stoel gebracht, de rechter inspecteerde hem, verwaardigde zich erop te gaan zitten, legde het dossier op zijn knieën, sloeg het open, en hoewel hij gestoord werd door de verpleegster, die nog steeds als een cerberus pal voor hem stond, begon hij met een samenvatting van de stand van zaken. De agent ging bij de muur tegenover het bed staan. ‘Uw naam is Suzanne Adrienne Louise Belmont. U bent geboren op…’

Af en toe keek hij haar aan, maar ze verroerde geen vin, alsof het hele gebeuren haar niet aanging. De rechter hield plotseling op en zwaaide met zijn hand voor Louises gezicht, maar ze reageerde niet. Hij draaide zich om. ‘Weet u zeker dat ze begrijpt wat er tegen haar gezegd wordt?’

De verpleegster fluisterde in zijn oor: ‘Tot nu toe heeft ze nog maar een paar woorden gezegd, ze is erg in de war. De dokter heeft het over verstandsverbijstering, er moet vast een specialist bijgehaald worden.’

‘Als ze ook nog gek is, dan zijn we hier nog niet klaar mee,’ zuchtte de rechter, terwijl hij weer in zijn dossier dook.

‘Is hij dood?’

De magistraat keek Louise, die hem recht in de ogen staarde, verbaasd aan, hij was onder de indruk. ‘Dokter Thirion… eh… heeft nog slechts één dag geleefd.’

Hij aarzelde en voegde eraan toe ‘juffrouw’.

Geïrriteerd door zijn tegemoetkoming aan zo’n soort meisje, ging hij op boze toon verder: ‘En dat was ook maar beter voor hem, kan ik u verzekeren! In zijn toestand…’

Louise keek de agent en daarna de verpleegster aan, en zei, alsof ze het nog steeds niet kon geloven: ‘Hij heeft me geld aangeboden om me helemaal naakt te mogen zien.’

‘Dat is prostitutie!’ riep de magistraat triomfantelijk.

Hij kon het feit benoemen, hij was tevreden. Met het pietepeuterige schoonschrift dat paste bij zijn karakter schreef hij iets in zijn dossier en las weer verder. Louise moest daarna uitleggen hoe ze dokter Thirion had ontmoet.

‘Ik kende hem niet echt…’

De rechter liet een kort, droog lachje horen. ‘Juist ja! Dus u kleedt zich uit voor de eerste de beste?’

Terwijl hij zich op de knieën sloeg, wendde hij zich tot de agent: ‘Dat is toch wel apart, hoorde u dat?’

Louise vertelde over het restaurant, over haar zaterdag- en zondagdiensten, over de gewoontes van de dokter.

‘We gaan dit allemaal natrekken bij de eigenaar.’

Hij boog zich over zijn dossier en mompelde: ‘We zullen zien of het bewuste etablissement nog meer gelegenheidsprostituees huisvest…’

Omdat er op dat vlak niet veel meer te halen viel, begon de rechter over de scène die hem het meest interesseerde: ‘Goed, als u eenmaal in die kamer bent, wat doet u dan?’

De waarheid leek Louise zo simpel, zo duidelijk, dat ze geen woorden kon vinden. Ze had zich uitgekleed, dat was alles.

‘Heeft u hem om uw geld gevraagd?’

‘Nee, dat lag al op het kastje…’

‘Dus u hebt het geteld! Je kleedt je niet uit voor een man zonder eerst het geld te controleren! Daar ik mag ik toch van uitgaan, nietwaar? Niet dat ik daar iets van weet…’

Hij keek van links naar rechts, alsof hij daar een antwoord verwachtte, maar zijn gezicht was rood van gêne. ‘En daarna, nou?’

Hij werd steeds geïrriteerder.

‘Ik heb me uitgekleed, dat is alles.’

‘Toe nou toch! Een man geeft geen vijftienduizend franc aan een meisje alleen maar om haar naakt te zien, dat slaat nergens op.’

Louise meende zich te herinneren dat ze niet vijftienduizend maar tienduizend franc hadden afgesproken, maar was daar niet meer zeker van.

‘En dat is wat ik wil begrijpen: wat had u werkelijk beloofd te doen, voor zo’n bedrag?’

De agent en de verpleegster zagen niet waar de rechter naartoe wilde, maar de bewegingen van zijn vingers over de brillenglazen verrieden een ongepast soort opwinding, het was een nogal onaangenaam schouwspel.

‘Want nou ja… voor een dergelijk bedrag… Dat vraag je je natuurlijk af!’

Hij wreef steeds sneller over zijn bril. Hij keek even naar Louises boezem, die trilde onder haar nachthemd.

‘Vijftienduizend franc, dat is niet niks!’

De conversatie zat in een impasse.

De rechter verdiepte zich weer in zijn dossier. En dook eruit op met een bloeddorstige glimlach. Ook al toonden de vingerafdrukken, de positie van het lichaam en de inslag van de kogel allemaal aan dat dokter Thirion zichzelf door het hoofd had geschoten, er bleef nog een aanklacht over die hem reden tot vreugde gaf: ‘Openbare zedenschennis!’

Louise staarde hem aan.

‘Jazeker, juffrouw! Als u het normaal vindt om geheel ontkleed over de Boulevard Montparnasse te wandelen dan is dat leuk voor u, maar nette mensen, die…’

‘Ik was niet aan het wandelen!’

Ze schreeuwde bijna, begon van top tot teen te trillen. De rechter zette een hoge borst op. ‘O nee? Wat deed u dan op de boulevard, van top tot teen naakt, de boodschappen? Ha ha ha!’

Hij keek weer naar de agent en de verpleegster, maar die reageerden niet. Jammer dan. Meegesleept door zijn triomf ging hij verder met een stem die een paar tonen hoger klonk, je zou denken dat hij ging zingen: ‘Het komt uiterst zelden voor dat zedenschennis wordt gepleegd door een jonge vrouw die te koop wil lopen met haar…’ (koortsachtig greep hij zijn bril, hij liet hem bijna vallen), ‘… die wil dat iedereen zich kan verlustigen aan haar…’ (zijn vingers werden wit, zo hard kneep hij), ‘… die wil pronken met haar…’

Het montuur brak in tweeën.

De rechter bekeek de twee stukken vertederd, als aan het eind van een geslaagde coïtus. Hij opende zijn brillenkoker en legde ze er voorzichtig in, terwijl hij dromerig zei: ‘Uw carrière in het openbaar onderwijs is voorbij, juffrouw. Als u eenmaal veroordeeld bent zult u uit uw ambt worden gezet!’

‘Thirion, ja, dat herinner ik me,’ zei Louise.

De overgang was zo onverwacht dat de rechter zijn brillenkoker bijna liet vallen.

‘Dat is correct. Joseph Eugène Thirion,’ stamelde hij, ‘Boulevard Auberjon 67, Neuilly-sur-Seine.’

Louise knikte alleen maar even.

Uit het veld geslagen klapte de magistraat zijn dossier dicht, hij had zo graag gewild dat ze was gaan huilen. Ach, als het verhoor in zijn kantoor had plaatsgevonden… Misnoegd stond hij op.

Iedereen in Louises situatie zou hebben gevraagd wat er nu ging gebeuren. Maar ze stelde geen enkele vraag, de rechter was teleurgesteld en vertrok zonder te groeten.

Louise bleef nog drie dagen in het ziekenhuis. Ze at bijna niets.

Op het moment dat ze zich klaarmaakte om te vertrekken bracht een agent de gerechtelijke uitspraak. De zelfmoord was officieel bevestigd, de aanklacht van prostitutie was vervallen.

De verpleegster stond stil. Ze hield haar hoofd wat schuin en keek Louise aan met een meewarige glimlach. Net als de agent herinnerde ze zich dat de jonge vrouw nog steeds kon worden aangeklaagd voor zedenschennis en daardoor misschien haar baan zou verliezen. Ze wisten geen van beiden wat ze moesten zeggen.

Louise deed een paar stappen in de richting van de deur. Bij aankomst in het ziekenhuis was ze helemaal naakt geweest. Niemand wist wat er met de kleren was gebeurd die ze in het Hotel d’Aragon had achtergelaten. Behalve misschien de politie en de griffie van de rechtbank. Daarom was de verpleegster bij haar collega’s langsgegaan en had ze een slecht bij elkaar passend bundeltje kleren verzameld, een te lange wollen rok, een blauwe blouse, een paars vest en een jas met een kraag en revers van imitatiebont, Louise zag eruit alsof ze bij een uitdrager vandaan kwam.

‘U bent heel aardig!’ zei ze, alsof ze daar zojuist achter gekomen was.

De agent en de verpleegster zagen haar weglopen met de uitgeputte en werktuiglijke tred van iemand die in de Seine wil springen.

In plaats daarvan liep ze in de richting van de Impasse Pers. Toen ze op de hoek van de straat stond en de voorgevel van La Petite Bohème zag, aarzelde ze even, daarna liep ze met haar blik op de grond gericht naar huis.

Het huis aan de Impasse Pers nummer negen was na de oorlog van 1870 gebouwd en ademde een oude burgerlijke weelde, het was het soort woning dat een rentenier of zakenman in ruste laat bouwen. De ouders van Louise waren er komen wonen in 1908, het jaar van hun huwelijk. De familie Belmont was niet zo groot dat ze het huis helemaal vulde, maar Adrien Belmont was een ondernemend man, wist van aanpakken en rekende op een overvloedige schare nakomelingen. Het lot was hem niet gunstig gezind geweest: hij had maar één kind gekregen, Louise, waarna hij in 1916 was gesneuveld, op de oostelijke helling van het ravijn van Vignes.

Vroeger, voordat ze getrouwd was, had Jeanne Belmont, de moeder van Louise, hoge verwachtingen gekoesterd, ze had voortgezet onderwijs genoten en haar getuigschrift gehaald, dat kwam in die tijd niet veel voor. Haar ouders en haar leraren hoopten dat ze verpleegster of secretaresse op het gemeentehuis zou worden, maar toen ze zeventien was besloot ze opeens van school te gaan. Omdat ze liever in het huishouden wilde werken dan in een fabriek, werd ze dienstbode, een dienstbode die kon lezen en schrijven en de plumeau hanteerde als de heldin uit Octave Mirbeaus Dagboek van een kamermeisje. Haar man wilde absoluut niet dat zijn vrouw uit werken ging, dat was voor hem een erezaak. Na zijn dood had Jeanne haar werk als dienstmeisje weer opgepakt, in de hoop dat ze het huis aan de Impasse Pers, haar enige bezit, zou kunnen behouden voor Louise, hun dochter.

Na de oorlog was Jeanne Belmont weggezakt in een depressie als in drijfzand. Haar gezondheid hield gelijke tred met de toestand van het huis, die door gebrek aan onderhoud steeds verder verslechterde. Ze hield voorgoed op met werken. De huisarts had het over de overgang, bloedarmoede en daarna over zenuwzwakte, hij veranderde voortdurend van mening. Mevrouw Belmont zat het grootste deel van haar leven voor het raam naar buiten te staren. Ze maakte het eten klaar (vaak hetzelfde) en toonde belangstelling voor Louises studie, daarna voor haar diploma, daarna voor haar beroep en daarna, toen haar dochter onderwijzeres was en haar niet meer nodig had, nergens meer voor. Jeanne werd zo licht dat ze bijna onzichtbaar werd. In het voorjaar van 1939 werd haar gezondheid plotseling slechter. Als ze thuiskwam trof Louise haar vaak in bed aan. Ze ging bij haar zitten, met haar jas over haar schouders, en pakte haar hand vast. ‘Wat is er met je?’ Met een flauwe glimlach antwoordde mevrouw Belmont: ‘Ik voel me een beetje zwak.’ Louise maakte groentesoep voor haar klaar.

Toen ze op een ochtend in juni haar kamer binnenkwam, trof ze haar dood aan. Ze was tweeënvijftig jaar. Moeder en dochter hadden geen afscheid van elkaar kunnen nemen.

Daarna was in Louises leven alles onmerkbaar en geruisloos in een neerwaartse spiraal geraakt. Ze was alleen, haar jeugd was weggesmolten als een ijsje, mevrouw Belmont was dood en het huis was nog maar een schaduw van wat het geweest was. In de loop der jaren was het zo vervallen geraakt dat er na het vertrek van de laatste huurders geen nieuwe meer waren gekomen. Louise had besloten de woning te verkopen tegen wat ze ervoor kon krijgen en ergens anders een nieuw leven te beginnen, maar de notaris die de erfenis afhandelde gaf haar honderdduizend franc: die had ze geërfd van vroegere bewoners die, toen ze nog een kind was, op haar gesteld waren geraakt en iets hadden willen bijdragen aan haar toekomst, en daarbij kwam nog eens vierentwintigduizend franc aan rendement, de opbrengst van de fortuinlijke beleggingen die mevrouw Belmont de voorbije twintig jaar met dat geld had gedaan, zonder er ooit met haar over te spreken. Dat maakte van Louise niet meteen een rijke vrouw, maar ze had nu wel de middelen om in het huis te blijven wonen en het te laten renoveren.

Ze liet dus een aannemer komen en onderhandelde stevig over de prijsopgave. Ze maakten een afspraak om de zaak te beklinken, op een avond na schooltijd. Maar halverwege de middag begonnen de krantenjongens van de Rue Damremont te schreeuwen dat de oorlog was uitgebroken. De algemene mobilisatie werd afgekondigd. De metselaar kon thuisblijven. De restauratie van het huis moest wachten op betere tijden.

Toen ze thuiskwam van het ziekenhuis, bleef Louise een tijdje op de binnenplaats staan kijken naar de schuur die haar vader vroeger als opslagruimte had gebruikt en die mevrouw Belmont voor een spotprijs had verhuurd – ze had er ook niet méér voor kunnen vragen, want hij beschikte over geen enkel comfort. Er schuilde in haar recente belevenissen iets krachtigs, dat haar terugvoerde naar de tijd dat de twee mannen er woonden die haar de erfenis hadden nagelaten. De ruimte was daarna onbewoond gebleven. Hoogstens om de paar jaar verzamelde Louise de moed om er schoon te maken en te luchten, en om weg te gooien waar ze de vorige keer niet aan toegekomen was. In de ruime benedenverdieping met zijn lage plafond en grote ramen stond alleen nog maar een houtkachel, een kamerscherm waarop schapen en herderinnetjes waren afgebeeld, en een bespottelijke sofa in een soort directoirestijl, vol vergulde versieringen, en met een armleuning, het was een meubel voor linkshandigen, in de vorm van een zwaan met opgezette borst. Louise had het meubel willen opknappen, niemand wist waarom, maar het uiteindelijk toch laten staan, als in een opslagplaats.

Terwijl ze naar het gebouwtje keek, naar de binnenplaats van aangestampte aarde en naar het huis, herkende ze in deze omgeving een metafoor van haar leven en voelde ze tranen opwellen. Ze kreeg een brok in haar keel, zakte bijna door haar knieën, ze deed een paar stappen en ging op de vermolmde houten trap zitten die naar de schuur leidde en waarop je altijd een beetje angstig naar boven liep. De huiveringwekkende aanblik van het gezicht van dokter Thirion viel samen met dat van de oud-strijder die hier vroeger met zijn wapenbroeder onderdak had gevonden.

Die jonge man, Édouard Pericourt, droeg maskers om zijn gezicht te verbergen, waarvan de onderkant door een granaatscherf was weggeslagen. Louise was tien jaar oud. Als ze uit school kwam, ging ze altijd bij hem langs om papierpulp te maken, kralen en linten te plakken en te schilderen, er hingen tientallen maskers aan de muur, voor elke gemoedstoestand één. In die tijd praatte Louise ook al niet veel, ze luisterde naar de raspende en piepende ademhaling van Édouard, ze hield van zijn handen, die hij op haar magere schouders legde, hij had de mooiste ogen die je je kunt voorstellen, Louise had nooit meer iets vergelijkbaars gezien. Omdat dit zomaar kan gebeuren met twee heel verschillende mensen, was er tussen de vijfentwintigjarige verminkte ex-soldaat en het vaderloze meisje een stille en blijvende genegenheid ontstaan.

De zelfmoord van de dokter had bij Louise een oude wond opengereten. Op een dag had Édouard haar verlaten.

Met zijn kameraad, Albert Maillard, had hij zich gestort op de verkoop van valse oorlogsmonumenten, wat hun een fortuin had opgeleverd.

Wat een schandaal was dat geweest…

Hij had moeten vluchten. Louise had naar Édouard gekeken, en met haar wijsvinger was ze, net als de eerste keer, dromerig langs de open wond van zijn gezicht gegaan, langs het wilde vlees, als een aan de openlucht blootgesteld, gezwollen en roodachtig slijmvlies.

‘Kom je terug om afscheid te nemen?’ had ze gevraagd.

Édouard had ‘Ja, natuurlijk’ geknikt. Dat betekende nee.

De volgende dag had zijn kameraad, Albert, die vroeger boekhouder was geweest en die ze altijd had zien beven als een riet terwijl hij zijn klamme handen aan zijn broek afveegde, weten te vluchten, samen met een jonge huishoudster en een fortuin aan bankbiljetten. Édouard was achtergebleven en had zich voor de wielen van een auto gegooid.

De handel in valse oorlogsmonumenten was voor hem alleen maar een intermezzo geweest.

Louise hoorde pas later hoe moeilijk het bestaan van die arme jongen was geweest.

Ze realiseerde zich dat haar leven vanaf dat moment geen stap vooruit of achteruit was gegaan. Ze was alleen maar ouder geworden, ze was dertig jaar. Ze begon nog harder te huilen.

In de brievenbus vond ze post van school, waarin de reden van haar afwezigheid werd gevraagd. Ze antwoordde, zonder uitleg te geven, dat ze over een paar dagen weer aan het werk zou gaan. Het schrijven van dat simpele briefje had haar uitgeput, ze ging in bed liggen en sliep zestien uur achter elkaar.

Nadat ze de bedorven etenswaren in de provisiekast had weggegooid, moest ze wat boodschappen doen. Om niet gezien te worden vanuit La Petite Bohème wachtte ze tot de bus ervoor stond, zodat ze onopgemerkt kon wegglippen.

Ze had al meer dan een week geen nieuws gehoord of gelezen. Als je zag hoe druk de Parijzenaars waren met hun dagelijkse bezigheden, dan zou je denken dat er wat de oorlog betrof niet veel gebeurde. En het weinige dat je las in de dagbladen was geruststellend. De Duitsers zaten in de problemen, ze werden tegengehouden in Noorwegen en waren door de geallieerden honderdtwintig kilometer teruggedreven in het gebied van Levanger. In de Noordzee leden ze een ‘driedubbele nederlaag tegen de Franse torpedoboten’, er was eigenlijk niets om je zorgen over te maken. Achter zijn toog verheugde monsieur Jules zich luidruchtig over de geweldige strategie van generaal Gamelin en voorspelde hij het pak slaag dat de Duitsers ongetwijfeld zouden krijgen als ze zich ‘onze kant’ op zouden wagen.

Louise had moeite zich voor de actualiteit te interesseren, maar klampte zich eraan vast om het beeld tegen te houden dat in haar geest opdoemde als ze haar hersens niet bezighield: het gezicht van dokter Thirion.

De gerechtelijke instanties deden geen poging meer om te begrijpen waarom hij juist haar had uitgekozen om zoiets te doen, terwijl hij ook een willekeurig bordeel had kunnen bezoeken. Ze werd ’s nachts vaak wakker met die vraag. Ze probeerde het gezicht van de zaterdagklant in verband te brengen met de naam Thirion, maar dat lukte haar niet. De rechter had gezegd dat hij in Neuilly woonde. Wat vreemd dat hij elke zaterdag naar het 18e arrondissement ging om te lunchen, hadden ze dáár dan geen restaurants? Monsieur Jules had gezegd dat de dokter al twintig jaar klant was, en dat was in zijn ogen geen compliment. Hij vond het niet vreemd dat hij zelf al dertig jaar lang kok was in hetzelfde restaurant, maar dat je daar bijna net zo lang kwam eten ging zijn begrip te boven. Het was niet zozeer de trouw van zijn klant die hem choqueerde, als wel zijn gebrek aan conversatie. ‘Als ze allemaal waren zoals hij, dan zouden we net zo goed voor de trappisten kunnen koken…’ Eigenlijk was monsieur Jules nooit erg op hem gesteld geweest.

Opgekruld in de leunstoel van de woonkamer bracht Louise een doorwaakte nacht door, terwijl ze in de uren die verstreken het weinige dat ze van de dokter wist op een rijtje zette.

Omdat haar voedselvoorraad zienderogen slonk, ging ze er de volgende dag opnieuw op uit.

Het was best aardig weer voor begin mei, vond ze. De eerste voorzichtige zonnestralen streelden haar wangen, ze voelde zich wat minder terneergeslagen. Omdat ze bang was dat buren of winkeliers haar vragen zouden stellen, ging ze boodschappen doen in een andere wijk, de wandeling deed haar goed.

Die opleving duurde niet lang. Toen ze terugkwam lag er een brief op haar te wachten. Rechter Le Poittevin riep haar op om naar zijn kantoor te komen, op 9 mei om 14.00 uur, in verband met ‘een zaak die u betreft’.

In paniek zocht ze het document dat de politie haar had overhandigd bij haar vertrek uit het ziekenhuis, waarin ondubbelzinnig werd verklaard dat de zaak gesloten was en dat er geen enkele aanklacht tegen haar liep. In deze toch al tamelijk absurde zaak sloeg die oproep al helemaal nergens op. Haar adem stokte, en met haar jas nog aan zakte Louise in elkaar op de leunstoel in de huiskamer.

4

Gabriel klapte dubbel door een nieuwe kramp, maar hij had niets meer in zijn maag. De rook was nu zo dik dat hij maar een meter ver kon kijken. Zou hij hier sterven, tussen die vier muren? Hij haalde reutelend adem, de binnendringende rook omhulde zijn gezicht, hij keek op, de deur stond op een kier.

Een luchtstroom kwam het kamertje binnen en veroorzaakte een werveling…

Door zijn tranen heen zag Gabriel ter hoogte van de vloer een wat doorzichtiger laagje lucht verschijnen. Zonder na te denken kroop hij naar de uitgang, hij gleed uit over een plas braaksel, al glibberend lukte het hem de gang te bereiken. Snelle voetstappen holden hem voorbij, mensen botsten zonder in te houden tegen hem aan.

Uitgeput dwaalde Gabriel een tijdje rond, hij wist niet meer waar hij was. Uiteindelijk herkende hij de ziekenboeg, klopte aan en liep zonder op een antwoord te wachten naar binnen. Er waren vijf bedden bezet. Mensen waren in het gedrang ten val gekomen.

‘Met u gaat het ook al niet zo best,’ zei de majoor, die er nog spookachtiger uitzag dan anders.

‘Ze hebben me opgesloten in een depot, daar in de tunnel.’

De angst klonk nog door in zijn stem. De dokter trok zijn wenkbrauwen op.

‘Ze hebben me geduwd…’

De dokter nam hem mee naar zijn kamer, liet hem zijn bovenlijf ontbloten en luisterde naar zijn longen. ‘Hoezo hebben ze u geduwd?’

Gabriel gaf geen antwoord, de majoor begreep dat hij er niets meer over wilde vertellen.

‘Astma!’

Die diagnose werd bijna triomfantelijk gesteld, de onuitgesproken implicatie was helder. Gabriel hoefde dit alleen maar te bevestigen, dan zette de arts hem op de lijst van afkeuringsaanvragen en kon hij naar huis.

‘Nee.’

Met een sceptische blik concentreerde de majoor zich op zijn stethoscoop.

‘Ik voel me goed, majoor… Ik bedoel, ik voel me al wat beter.’

Gabriel had zijn overhemd gepakt en trok het weer aan, hij was uitgeput, rook naar braaksel en zag lijkbleek, zijn vingers trilden bij het dichtknopen.

De dokter keek hem even aan en knikte, akkoord.

Gabriel zag de kans om naar huis gestuurd te worden weer slinken. Wat hem bewogen had? Hij was geen ideoloog of activist en al helemaal geen held. Wat had hij dan voor dringende reden om niet te profiteren van een kans die maar weinig soldaten zouden laten liggen? Hij las de krant. Hij had nooit geloofd in de pacifistische verklaringen van Hitler, het verdrag van München had hij waanzin gevonden en wat er in Italië gebeurde maakte hem bang. Hij had geen bezwaren gehad tegen de order tot algemene mobilisatie omdat hij vond dat je je moest verzetten. Die schemeroorlog, die nergens op leek, had al menigeen ontmoedigd, en ook hij had zich inderdaad al vaak afgevraagd of hij zich niet nuttiger kon maken door zijn wiskundelessen op de middelbare school van Dole weer op te pakken. Maar het leven had hem hiernaartoe gebracht, en hij was gebleven. De invasie van Noorwegen, de spanningen in de Balkan, de ‘waarschuwingen’ van de nazi’s aan Zweden… De laatste nieuwsberichten deden hem vermoeden dat zijn aanwezigheid misschien niet voor altijd zinloos zou zijn. Eigenlijk was Gabriel een nogal angstige jongen die weinig geneigd was tot moedige acties, maar zelden terugdeinsde voor gevaar en een obscure bevrediging vond in de situaties die hem de meeste vrees aanjoegen.

De majoor hield hem twee dagen ter observatie, waarin hij tijd had om na te denken over wat hem was overkomen.

De dokter bleef de omstandigheden waarin de jonge sergeant-chef zich in een depot had laten opsluiten nogal raadselachtig vinden.

‘U zou hierover een rapport moeten opstellen…’ suggereerde hij.

Maar dat wilde Gabriel niet.

‘Met dit soort toestanden moet je uitkijken, sergeant. Op een plek als deze, waar je zo afgezonderd bent, zit je op elkaars lip. Je weet hoe zoiets begint, maar…’

Hij vond dat rapport blijkbaar belangrijk, want op de dag dat Gabriel uit de ziekenboeg kwam om weer terug naar zijn post te gaan, overhandigde de dokter hem een oproep om zich bij de commandant van fort Mayenberg te melden. Onmiddellijke verschijning. Het was duidelijk dat de majoor hierachter zat, maar die toonde geen berouw of schaamte, Gabriel vond dat zijn gedrag veeleer gekenmerkt werd door de wat belachelijke stijfkoppigheid van iemand die denkt naar beste vermogen te hebben gehandeld. Hij had wel boos willen worden, maar naast het feit dat daardoor niets zou veranderen, zou hij dan zoveel hebben moeten vertellen dat hij er maar liever niet aan begon.

Terwijl hij in de gang zat te wachten tot de commandant hem wilde ontvangen, dacht Gabriel na over de situatie. Ten slotte werd hij binnengeroepen, ging in de houding staan en maakte zich klaar om het hoofd te bieden aan de vragen, maar dat bleek niet nodig. De dokter had een rapport gemaakt. De officier vatte het samen als ‘wat kleine gezondheidsprobleempjes, zie ik. In het burgerleven wiskundeleraar, klopt dat?’

Gabriel kreeg geen tijd om dit te bevestigen, hij werd benoemd tot onderofficier van bevoorrading.

‘Adjudant-chef Darasse is drie maanden afwezig, u gaat hem vervangen.’

Gabriel was stomverbaasd door deze verrassing, zijn hart ging sneller kloppen, het onderaardse bestaan in fort Mayenberg was voorbij, hij zou voortaan buiten zijn, op en neer reizen naar Thionville, in de openlucht en het daglicht!

‘U bent bekend met de functie. U kiest drie mannen uit, u vult de bestellingen van de intendance aan en u beheert de uitgaven in baar geld. U staat onder mijn gezag. Als er een probleem is dan komt u naar mij. Vragen?’

Gabriel had hem wel kunnen omhelzen. In plaats daarvan stak hij zijn hand uit, pakte zijn aanstellingsbesluit aan en salueerde.

De intendance had als taak fort Mayenberg te voorzien van vlees, koffie, brood, rum, peulvruchten, et cetera, die in vrachtwagens of per trein werden aangevoerd. De rest, verse groenten, fruit, gevogelte en zuivelproducten, viel onder ‘bevoorrading’, waar Gabriel nu mee belast was, naast de ‘uitgaven in baar geld’, het contante geld waarmee ze bij de winkeliers terechtkonden bij wie het leger geen rekening had. Wat ze niet in de stad konden kopen bestelden de mannen bij bevoorrading, al was de bedrijvigheid de afgelopen maanden door de concurrerende diensten van korporaal-chef Landrade flink afgenomen.

Gabriel kon weer vrij ademen. Hij ging bij de majoor langs om hem te bedanken, die maakte een vaag gebaar, dat van alles kon betekenen. Daarna holde hij weg om te gaan pakken. Gabriel zou voortaan buiten wonen, bij de magazijnen van de intendance. Hij zou overdag de buitenlucht kunnen inademen en ’s nachts naar buiten kunnen gaan om naar de sterren te kijken.

‘Echt waar? Onderofficier van bevoorrading!’ riep Raoul Landrade bewonderend uit.

Gabriel pakte zijn spullen in en liep zonder iemand te groeten de gang in, op weg naar de vrijheid.

Wankelend onder het gewicht van zijn bepakking hield hij even halt bij de verbindingsdienst, om zich af te melden en het register te tekenen. Over drie maanden, als de soldaat die hij verving weer terugkwam, zou hij hier opnieuw moeten werken, maar daar wilde hij nu niet aan denken. Geen zorgen voor de dag van morgen. Hij liep het fort Mayenberg uit.

Overal op de brede esplanade zag je voertuigen, soldaten die rollen prikkeldraad aan het inladen waren, kleine eenheden die in stormpas liepen. Gabriel, die de lucht opsnoof met de gretigheid van een vrijgelaten gevangene, begaf zich naar de intendance.

Rond vijf uur ’s middags nam hij zijn intrek in zijn kamer, een minuscuul en ijskoud vertrek, maar wel met een raam dat uitzicht bood op de bossen aan de overkant van de esplanade. Hij had zijn bepakking nog maar nauwelijks neergezet of er klonken voetstappen en stemmen vanuit de kamer ernaast, die bestemd was voor zijn toekomstige team. Hij deed de deur open. Korporaal-chef Landrade, vergezeld door Chabrier en Ambresac waren daar zojuist ingetrokken.

‘Wat krijgen we nou?’ riep Gabriel.

De drie soldaten keken hem aan alsof ze verbaasd waren.

Raoul Landrade liep lachend op hem af.

‘We dachten dat je wel een paar ervaren mannen kon gebruiken op je nieuwe post…’

Gabriel verstarde. ‘Daar komt niets van in!’

Raoul leek beledigd. ‘Ga je me nou vertellen dat we je niet een handje mogen helpen?’

Gabriel kwam dichterbij. Hij klemde zijn tanden op elkaar en gromde met ingehouden woede: ‘Julie donderen alle drie op. Nu meteen.’

Raouls stemming sloeg om van beledigd naar geërgerd. Hij keek omlaag, zocht even in zijn broekzak en haalde er een blauw gestreepte zakdoek uit, die hij langzaam openvouwde.

Gabriel hield zijn adem in. In zijn handpalm lag, als een groot en dreigend insect, de matgouden zegelring met de gravure WC, die enkele maanden eerder verdwenen was, en waar iedereen zich zo vrolijk over had gemaakt.

‘We hebben gezien hoe je die wegstopte in je rugzak, ouwe jongen.’

Hij draaide zich om.

‘Dat klopt toch, jongens, dat we alles hebben gezien?’

Ambresac en Chabrier beaamden dat luidruchtig, ze zagen er heel oprecht uit.

In een fractie van een seconde zag Gabriel de gevolgen van hun dreigement voorbijkomen, de aanklacht wegens diefstal en de onmogelijkheid om zijn onschuld te bewijzen tegenover drie bezwarende getuigenissen. Hij werd verlamd, niet zozeer door het verlies van het tijdelijke paradijs dat zojuist voor hem ontsloten was, wat al een zware slag zou zijn geweest, maar vooral door de valse beschuldiging.

Raoul legde de zegelring kalmpjes terug in zijn zakdoek en stopte die weer in zijn broekzak.

5

Om exact zeven uur dertig verliet meester Désiré Migault het Hôtel du Commerce, kocht de ochtendkranten en ging zoals gewoonlijk bij de bushalte staan. Terwijl hij op het balkon stapte, verbaasde het hem niet dat het proces tegen Valentine Boissier op alle voorpagina’s stond. Ze werd al sinds een jaar betiteld als ‘het bakkersmeisje uit Poisat’, omdat haar vader daar een bakkerij had, en werd beschuldigd van de moord op haar ex-minnaar en diens maîtresse. De bus zette Désiré af op driehonderd meter van de rechtbank van Rouen, een afstand die hij aflegde met een kalme, afgemeten tred, die uit de toon viel bij een man van zijn leeftijd (zeker onder de dertig) en bij zijn rijzige, slanke en sportieve gestalte.

Meester Désiré Migault liep de trap op, terwijl het publiek dat het proces volgde al begon te binnen te stromen, evenals de plaatselijke verslaggevers. Wellicht dacht hij aan de vreselijke aanklacht, waardoor zijn cliënte misschien onder de guillotine zou eindigen, en die berustte op twee verzwarende omstandigheden: voorbedachte rade en poging de lichamen te verbergen. Je kon gerust zeggen dat het een netelige zaak was. Zelfs ‘Een verloren zaak!’ volgens het commentaar van een verslaggever, die als bewijs aanvoerde dat het proces was voortgezet ondanks het ongeluk van haar verdediger, een pro-Deoadvocaat, die een paar dagen eerder was overreden door een koelwagen. ‘Het proces wordt niet verdaagd, omdat de uitkomst al vaststaat…’

Nadat hij zijn collega’s respectvol begroet had, kleedde meester Migault zich om, hij hulde zich in zijn zwarte toga met drieëndertig knoopjes, bef en schouderversiersel, waarna hij zich bewust werd van de vragende en sceptische blikken van de advocaten van de balie van Rouen, die de briljante jongeman nauwelijks een maand eerder uit Parijs hadden zien komen aanwaaien. Hij was teruggekomen naar Normandië vanwege familieomstandigheden (zijn oude moeder, die daar nog altijd woonde, was er tamelijk slecht aan toe, had men begrepen), en had niet geaarzeld om deze ‘beroerde zaak’ op stel en sprong over te nemen. Die actie had veel indruk gemaakt.

Vanaf het moment dat ze de rechtszaal binnenkwam, was de charme van de verdachte iedereen opgevallen. Ze was een tengere vrouw met een mooi, ernstig gezicht, geprononceerde jukbeenderen en groene ogen. Hoewel ze gekleed was in een keurig mantelpakje viel niet te ontkennen dat ze van top tot teen bijzonder welgevormd was.

Niemand wist of dat aantrekkelijke uiterlijk al dan niet een positieve invloed op de juryleden zou hebben. Het kwam niet zelden voor dat mooie vrouwen zwaarder gestraft werden dan anderen.

Meester Migault schudde haar hartelijk de hand, zei zachtjes iets tegen haar en ging toen rustig voor haar zitten om de ontknoping bij te wonen van wat een langdradige rechtszaak was gebleken.

Franquetot, de openbaar aanklager, had zowel het gewicht van de bewijslast tegen de verdachte als de onervarenheid van haar verdediger in overweging genomen, en de vorige dag alleen maar de feiten samengevat en in geijkte bewoordingen een beroep gedaan op ‘de strengheid die de maatschappij hoort te tonen…’, et cetera. Het was een beetje gemakzuchtig. Je merkte dat hij wat aan het freewheelen was. De toeschouwers uit Rouen hadden weleens wat beters gezien en vroegen zich af of ze hier helemaal naartoe gekomen waren om een vonnis bij te wonen dat noch aan de strengheid, noch aan de kundigheid van het Openbaar Ministerie te danken was.

Op de eerste dag had de advocaat-generaal het getuigenverhoor met slechts twee vragen afgeraffeld, terwijl meester Migault met gebogen hoofd koortsachtig zijn dossier zat na te pluizen en zich duidelijk op de achtergrond hield, wat iedereen wel kon begrijpen: het bewijs in deze zaak was overstelpend. De juryleden bekeken hem met dezelfde meewarige blik die ze bewaarden voor appeldieven of bedrogen echtgenoten.

Halverwege de ochtend zat iedereen zich al behoorlijk te vervelen in de rechtbank van Rouen.

De vorige dag was al net zo saai geweest als de ochtend van deze tweede dag, waarop het proces zou worden afgesloten. Het requisitoir zou rond half twaalf plaatsvinden. Iedereen dacht dat het niet lang zou duren. Als de verdediger net zo verward was als hij eruitzag, zou zijn pleidooi slechts een formaliteit zijn, de jury zou tegen het eind van de ochtend bijeenkomen, omdat dat nu eenmaal zo hoort, en iedereen zou om twaalf uur ’s middags thuis kunnen eten.

Tegen half tien, de advocaat-generaal had zojuist de laatste getuige ondervraagd, dook meester Migault plotseling op uit zijn dossier, keek de man in de getuigenbank doordringend aan en vroeg, met een stem die niemand tot nu toe goed gehoord had: ‘Vertelt u eens, meneer Fierbois, heeft u mijn cliënte gezien of bent u haar tegengekomen, op de ochtend van 17 maart?’

Het antwoord klonk krachtig: ‘Correct!’ (Het was een oud-militair die conciërge was geworden.) ‘Ik dacht zelfs bij mezelf: zo, ze heeft wel lef, dat meisje, zo vroeg in de ochtend…’

Er klonk geroezemoes in de zaal, de president pakte zijn hamer, maar meester Migault was opgestaan.

‘En waarom hebt u dat niet aan de politie verteld?’

‘Nou, niemand heeft me die vraag gesteld…’

Het geroezemoes ging over in tumult. Maar de aanvankelijke verbijstering bij het publiek draaide binnen de kortste keren uit op een ware afgang voor de advocaat-generaal. Meester Migault riep namelijk alle getuigen een voor een opnieuw op.

Iedereen begreep al snel dat het verhoor was afgeraffeld. Terwijl hij een indrukwekkende dossierkennis tentoonspreidde, liet hij getuigen van mening veranderen en dreef hij anderen in het nauw, de rechtbank leefde weer op, de juryleden genoten, zelfs de president, die over een paar weken met pensioen zou gaan, kreeg weer wat van zijn jeugdigheid terug.

Terwijl de jonge verdediger de fouten van de rechercheurs opspoort, de leugens en vage antwoorden van de getuigen, de vooringenomenheid van het onderzoek aantoont, terwijl hij vergeten jurisprudentie laat herleven en artikelen uit het wetboek van strafvordering analyseert, kunnen we eens gaan kijken wie hij nu eigenlijk is, de briljante jonge advocaat die op het punt staat de jury op andere gedachten brengen.

Désiré Migault is niet altijd meester Migault geweest.

In het jaar voorafgaand aan het proces was hij drie maanden lang ‘meneer Mignon’, de onderwijzer van de enige klas van Rivaret-en-Puisaye, waar hij buitengewoon vernieuwende onderwijsmethodes hanteerde. De school, waaruit alle banken waren verwijderd, was veranderd in een odeon, en het eerste trimester was geheel gewijd aan het opstellen van een ‘grondwet voor een ideale maatschappij’. Op de dag vóór de komst van de onderwijsinspecteur was meneer Mignon plotseling verdwenen, maar hij had een blijvende indruk achtergelaten in de harten van de leerlingen en in de hoofden van de ouders, om precies tegenovergestelde redenen).

Een paar maanden later zien we hem terug als Désiré Mignard, piloot bij de vliegclub van Evreux. Hij had nog nooit in een vliegtuig gezeten, maar het logboek en de certificaten die hij had laten zien zagen er zeer authentiek uit. Door zijn aanstekelijke enthousiasme had hij de gelegenheid gekregen om voor een aantal rijke klanten uit Normandië en de regio Parijs een fantastisch uitstapje te organiseren aan boord van een Douglas DC-3, van Parijs naar Calcutta, via Istanbul, Teheran en Karachi, waarbij hij, als gevorderd amateur, de besturing zou verzorgen (dat dit zijn luchtdoop zou betekenen had kennelijk niemand zich kunnen voorstellen). De eenentwintig passagiers zouden nog vaak terugdenken aan het moment waarop Désiré, in groot tenue, de motoren liet brullen, onder de verontruste blikken van zijn technicus, die zijn manier van doen nogal onorthodox vond, en toen ineens bezorgd verklaarde dat er nog een laatste controle nodig was, uit het vliegtuig stapte, in de richting van de hangars liep en daarna voor altijd verdween, met medeneming van de kas van de vliegclub.

Het hoogtepunt van zijn (nochtans) prille carrière was zijn meer dan twee maanden durende verblijf als dokter Désiré Michard, chirurg in het Saint-Louisziekenhuis in Yvernon-sur-Saone. Het had maar weinig gescheeld of hij had een gedurfde omleiding van de longslagader uitgevoerd bij een patiënt met een kleine afwijking aan het ventrikelseptum, waar hij nooit last van had gehad. Désiré hield op het allerlaatste moment de anesthesist tegen, verliet de operatiekamer en vervolgens het ziekenhuis, met de inhoud van de kas van de financiële administratie. De patiënt kwam met de schrik vrij en de leiding van het ziekenhuis stond in haar hemd. De affaire werd snel in de doofpot gestopt.

Het is niemand ooit gelukt erachter te komen wie Désiré Migault nu werkelijk was. Het enige wat vaststond was dat hij geboren was in Saint-Nom-la-Bretèche, waar hij zijn jeugd had doorgebracht, er zijn aanwijzingen dat hij daar op de lagere en middelbare school heeft gezeten, maar daarna verdwijnt elk spoor.

Het oordeel van wie met hem te maken had gekregen, kende net zoveel variatie als zijn leven zelf.

De leden van de vliegclub die Désiré Mignard, de piloot, hadden gekend, schetsten het beeld van een vermetele en stoutmoedige vlieger (‘Een echte leider!’ had iemand gezegd), de patiënten van dokter Désiré Michard herinnerden zich hem als toegewijd, ernstig en geconcentreerd (‘Weinig spraakzaam. Je kreeg er bijna geen woord uit…’), de ouders van de leerlingen van Désiré Mignon, de onderwijzer, hadden het over een bedeesde, onopvallende jongen (‘Nogal meisjesachtig… Een beetje verlegen, geloof ik.’).

Op het moment dat we terugkeren naar het proces, heeft de advocaat-generaal, hijgend en trillend, een verward requisitoir afgerond, dat bij gebrek aan onweerlegbaar bewijs is gebaseerd op argumenten die niemand hebben overtuigd.

Désiré Migault begon zijn pleidooi: ‘Ik wil u vragen, heren van de jury, om allereerst in ogenschouw te nemen dat dit geen normale rechtszaak is. Want wie ziet u hier gewoonlijk voor u? Wie hebt u de afgelopen maanden berecht? Een dronkaard die de schedel van zijn zoon heeft ingeslagen met een gietijzeren koekenpan, een hoerenmadam die een lastige klant met zeventien messteken om zeep heeft geholpen, een ex-marechaussee die heler is geworden en een van zijn leveranciers heeft vastgebonden op de rails van de spoorlijn Parijs-Le Havre, waar hij in drie stukken werd gesneden. U zult toch moeten erkennen, heren van de jury, dat mijn cliënte, een goed katholiek meisje, de brave dochter van een alom gerespecteerde bakker, een briljante maar bescheiden leerlinge van het Sainte-Sophiecollege, niets gemeen heeft met de moordenaars en dieven die hier gewoonlijk in de beklaagdenbank zitten.’

De jonge advocaat, die aanvankelijk een onopvallende, bijna wezenloze indruk had gemaakt, sprak nu met een heldere, welluidende stem. Hij maakte een perfect elegante indruk, drukte zich uit met duidelijke, overtuigende en afgemeten gebaren, en verplaatste zich met beheerste maar toch zwierige bewegingen. Hij begon steeds meer in de smaak te vallen.

‘De taak van de openbare aanklager, heren van de jury, was niet moeilijk of ingewikkeld, want het oordeel in deze zaak stond, als u mij toestaat, al bij voorbaat vast.’

Hij liep weer naar zijn bank, pakte de ochtendkranten en liet de voorpagina’s aan de jury zien:

Normandie-Express: ‘Valentine Boissier stelt haar leven in de waagschaal in het hof van assisen van Rouen.’ Le Quotidien du Bocage: ‘Guillotine dreigt voor bakkersmeisje.’ Rouen-Matin: ‘Levenslang voor Valentine Boissier?’

Hij bleef stilstaan, glimlachte even en voegde eraan toe: ‘Zelden zullen de juryleden zich bij hun taak zo duidelijk hebben laten beïnvloeden door de vox populi en het Openbaar Ministerie. En dit zal leiden tot een flagrante en, het moet gezegd worden, schandelijke gerechtelijke dwaling.’

Die verklaring werd gevolgd door een lange stilte.

Daarna begon de hervatting van alle aanklachten tegen de verdachte, die meester Migault in het kritische licht zette van wat hij merkwaardigerwijs ‘de beredeneerde rede’ noemde, een uitdrukking waarvan de onbekendheid het respect van de jury nog tien keer zo groot maakte.

‘Heren juryleden,’ besloot hij, ‘dit proces zou hier kunnen eindigen: we hebben hier (hij zwaaide met een indrukwekkende stapel paperassen) alle redenen om de strafzaak nietig te laten verklaren, want er zijn ontelbare vormfouten gemaakt. Nadat die conclusie bij dit proces in zekere zin al door de pers is getrokken, gebeurt dat nu door de rechtbank zelf. Maar wij willen tot het uiterste gaan. Want mijn cliënte accepteert het niet om vrijgesproken te worden op basis van vormfouten.’

De verbijstering was algemeen.

De cliënte van Désiré viel bijna flauw.

‘Ze wil dat we naar de feiten kijken. Ze staat erop dat uw oordeel berust op de waarheid. Zij wil u, op het moment dat u uw vonnis uitspreekt, recht in de ogen kunnen kijken. Zij vraagt u met klem te begrijpen dat haar daad werd gekenmerkt door impulsiviteit en een zelfverdedigingsreflex. Want inderdaad, heren van de jury, u hebt hier te maken met een misdaad die gepleegd is uit noodweer!’

Het gonsde in de rechtszaal, de president tuitte bedachtzaam zijn lippen.

‘Jazeker, noodweer,’ herhaalde Désiré Migault. ‘Want eigenlijk is het slachtoffer de werkelijke beul, en de vermeende moordenares is het slachtoffer.’

Hij nam de tijd om het getreiter, het geweld, de hardhandigheid en de vernederingen op te roepen die zijn cliënte had moeten ondergaan, door toedoen van de man die ze met een revolverschot had gedood. De beschrijving van die verschrikkelijke mishandelingen schokten de jury en het publiek. De mannen sloegen hun ogen neer. De vrouwen zaten zich te verbijten.

Waarom had ze hier nooit met de politie of met de rechter-commissaris over gepraat en kwamen ze er vandaag pas achter?

‘Uit fatsoen, heren van de jury! Pure zelfopoffering! Valentine Boissier wilde nog liever sterven dan de goede naam besmeuren van degene van wie ze zoveel had gehouden!’

Désiré toonde vervolgens aan dat, hoewel Valentine haar twee slachtoffers had begraven, dit geenszins was om hen te laten verdwijnen, maar om hen te verzekeren van een ‘fatsoenlijke begrafenis’, die de kerk hun vanwege hun verdorven zeden zou hebben geweigerd.’

Het hoogtepunt van dit pleidooi was natuurlijk het moment waarop Désiré, terwijl hij de gruwelijke littekens schetste die haar folteraar haar had toegebracht, zich tot zijn cliënte wendde en haar het bevel gaf zich tot aan haar middel te ontbloten, om ze te laten zien. De zaal schreeuwde van afschuw, de president riep tegen de beschuldigde dat niet te doen, en de hevige blos van de stomverbaasde Valentine (in werkelijkheid was haar prachtige boezem nog net zo gaaf als toen ze een jong meisje was) werd gezien als teken van haar eerbaarheid. Er kwam maar geen einde aan het geroezemoes. Désiré Migault, stram als het standbeeld van de Commandeur, gebaarde naar de president: prima, ik zal niet aandringen.

Daarna schilderde hij het portret van ‘Valentines beul’, een ingewikkelde mengeling van boze reus, duivelse persoonlijkheid en perverse folteraar, en hij sloot zijn pleidooi af met een uitgebreid oratorisch betoog, bestemd voor de jury: ‘U bent hier om rechtvaardig te oordelen, om het goede van het kwade te onderscheiden, om u te verzetten tegen de stem van het gepeupel, dat blindelings oordeelt. U bent hier om moed te erkennen, edelmoedigheid te prijzen en onschuld te bevestigen. Ik weet zeker dat uw woorden van mededogen u groter zullen maken, en dat met u, wat zeg ik, door uw toedoen, ook de rechtspraak van ons land, die vandaag door u wordt belichaamd, groter zal worden.’

Tijdens het juryoverleg werd Désiré omringd door verslaggevers, journalisten en zelfs door vakgenoten, die, weliswaar met tegenzin, naar hem toe waren gekomen om hem te feliciteren. De deken van de orde van advocaten baande zich een weg naar hem toe, sloeg zijn arm om zijn schouder en nam hem even apart.

‘Zeg eens, meester, we hebben nergens uw inschrijving bij de balie van Parijs kunnen vinden.’

Désiré keek verbaasd.

‘O, dat is wel heel vreemd!’

‘Dat vind ik ook. Als u meteen na het juryoverleg even bij me langs wilt komen, ik zou graag…’

Hij werd onderbroken door de bel, die de terugkomst van het hof aankondigde. Désiré Migault had nog net tijd om snel naar de wc te gaan.

Het was moeilijk te zeggen of het pleidooi de juryleden had overtuigd, of dat het hun, omdat ze zich in de provincie zo vervelen, wat vermaak had geboden en hun gelegenheid had gegeven zich deugdzaam te tonen, maar hoe dan ook, Valentine Boissier kreeg verzachtende omstandigheden toegekend en werd veroordeeld tot drie jaar gevangenisstraf, waarvan twee voorwaardelijk, wat betekende dat ze dankzij strafvermindering en aftrek van voorarrest de rechtbank in vrijheid kon verlaten.

Wat haar verdediger betreft, die zagen ze nooit meer terug. Als men het vonnis ter discussie zou stellen, zou dat impliceren dat het hele justitieapparaat een nepadvocaat volledig straffeloos had laten begaan, dus werd er niet meer over gepraat.

6

Louise had de convocatie van rechter Le Poittevin voortdurend herlezen, ze had wel duizendmaal getwijfeld, zich vragen gesteld en nagedacht over wat die ‘zaak die u betreft’ zou kunnen zijn. Zonder resultaat. ’s Nachts kroop de angst langs haar benen omhoog naar haar keel. Als het om die zedenschennis ging, waar de rechter zo aan vasthield, waarom zou hij haar dan oproepen, daar moest de rechtbank zich nu toch mee inlaten? Ze droomde dat ze tegenover een stel magistraten stond, die opgewonden met hun brillen zaten te friemelen, ze doormidden braken en haar naar de guillotine stuurden, waar de beul eruitzag als rechter Le Poittevin die met snerpende stem schreeuwde: ‘Ah, ze wil haar… laten zien, en haar…’ Ze was naakt, de rechter staarde met een beangstigend intense blik naar haar kruis, ze werd badend in het zweet wakker.

Die donderdag stond ze om zeven uur al met haar jas aan, veel te vroeg, want de afspraak was pas om tien uur. Ze zette nog een kop koffie, haar handen beefden een beetje. Toen was het tijd. Nou ja, bijna tijd, jammer, dan was ze maar te vroeg. Ze spoelde haar kopje om, en op dat moment ging de bel.

Ze liep behoedzaam naar het raam en zag de baas van La Petite Bohème op de stoep staan, hij tikte met zijn voet op het trottoir en staarde naar de gevel. Ze had geen zin om open te doen en met hem te praten. Monsieur Jules had niets te maken met deze ongelukkige geschiedenis, maar toch gedroeg Louise zich als de stadsbestuurders uit de oudheid, die de boodschappers van slecht nieuws lieten ombrengen, wat wil je, ze associeerde het restaurant met die afschuwelijke gebeurtenis en zocht naar schuldigen, alsof monsieur Jules had gefaald in zijn taak haar te beschermen. Het was vreemd, hij hoefde om Louise te bezoeken alleen maar de straat over te steken, maar hij had zich gekleed alsof hij naar een plechtige gebeurtenis ging, in een nauwsluitend pak en met lakschoenen, een bos bloemen ontbrak er nog maar aan. Hij zag eruit alsof hij een huwelijksaanzoek kwam doen maar had de lijdzame uitdrukking van een aanbidder die weet dat hij een blauwtje zal lopen.

Een paar dagen eerder was de autobus die als dekmantel diende voor Louise te laat geweest, ze had onbeschut naar buiten moeten rennen. Terwijl ze noodgedwongen langs het restaurant was gelopen, had ze gezien hoe monsieur Jules met borden rondliep. Het was een meelijwekkend schouwspel, waarover ze weleens gehoord had, bij de zeldzame keren dat ze niet had kunnen komen. Met de bediening ging het als met een gesprek, en monsieur Jules luisterde nergens naar. Hij haalde tafels en bestellingen door elkaar, liep voor een koffielepeltje het hele restaurant door, vergat het brood, en áls het eten al op tafel kwam was het koud, de gasten moesten een eeuwigheid op de rekening wachten, ze werden ongeduldig en monsieur Jules werd kwaad, jullie kunnen ook ergens anders naartoe gaan, de gasten legden hun servet neer, prima, dan doen we dat, de vaste klanten zuchtten. De zeldzame keren dat Louise er niet was, hadden altijd gevolgen gehad voor de reputatie van het restaurant en voor de omzetcijfers. En toch had monsieur Jules haar nooit willen vervangen, liever jongleerde hij zelf tussen de keuken en het restaurant en raakte hij klanten kwijt, iemand anders aannemen, dat nooit!

Louise wierp een blik op de pendule, de tijd drong, ze besloot toch maar open te doen.

Monsieur Jules stond met zijn handen op zijn rug en keek hoe ze naar het tuinhek liep.

‘Je had weleens langs mogen komen… Wij maakten ons zorgen!’

Die ‘wij’, waarmee hij de klanten van het restaurant, de buren, en in het verlengde daarvan de hele wereld bedoelde, klonk als een majesteitsmeervoud dat nogal knullig overkwam, besefte hij nu.

‘Ik bedoel…’

Maar hij maakte zijn zin niet af. Hij keek Louise aan.

Ze had het tuinhek kunnen openmaken, maar dat deed ze niet. Ze staarden elkaar aan door de dunne spijlen van het hek, alsof monsieur Jules zich bij een loket had gemeld waarboven de naam Louise Belmont stond. Ze wist niet wat er over haar afwezigheid en terugkeer werd gezegd, dat liet haar koud.

‘Maar het gaat toch wel goed met je?’ vroeg monsieur Jules.

‘Het gaat…’

‘Je wilde net weggaan…’

‘Nee. Of eigenlijk, ja…’

Hij knikte begrijpend en pakte toen plotseling met twee handen de spijlen vast, als een gevangene.

‘Je komt toch wel terug, hè?’

Louise zag zijn grote gezicht dichterbij komen, zijn pet raakte het hek en gleed naar achteren op zijn hoofd, zodat hij er een beetje belachelijk uitzag.

Louise haalde haar schouders op.

‘Nee, ik denk het niet.’

In haar binnenste brak iets. Meer nog dan de zelfmoord van dokter Thirion, het verschijnen voor een rechter-commissaris en de zedenschennis, meer nog zelfs dan de oorlogsverklaring, betekende die beslissing dat voor haar opeens een nieuw leven zou beginnen, en dat maakte haar bang.

Dat gold ook voor monsieur Jules, die geschokt, met tranen in zijn ogen terugdeinsde. Hij deed een poging tot een glimlach, maar gaf het op.

‘Ja, natuurlijk.’

Louise besefte dat ze hem in de steek liet en dat maakte haar verdrietig, niet omdat het haar speet op deze manier weg te gaan, maar omdat ze erg op hem gesteld was, omdat hij deel uitmaakte van een leven waaraan zojuist een eind was gekomen.

Monsieur Jules stond wat heen en weer te wiebelen, in zijn trouwpak en met zijn scheve pet.

‘Nou, goed, dan ga ik maar weer…’

Ze wist niet wat ze moest zeggen, ze keek hem na terwijl hij wegliep, zijn enorme achterwerk schudde heen en weer, zijn pak was te klein, de broekspijpen eindigden boven zijn enkels en de achternaden van zijn jasje stonden op knappen.

In plaats van te vertrekken liep Louise de trap weer op, pakte een zakdoek en wierp een blik door het raam, op het moment dat monsieur Jules de deur van La Petite Bohème achter zich dichtdeed. Op dat moment realiseerde ze zich dat hij haar helemaal niets had gevraagd. Wat wist hij over de gebeurtenis? De afwezigheid van de dokter (voor het eerst in twintig jaar) moest hem zeker zijn opgevallen, maar hoe zou hij een verband hebben kunnen leggen met die van haar? Had het nieuwtje in de Paris-Soir gestaan? Kon je dat in verband brengen met Louise?

Ze ging snel weer naar buiten, ditmaal zonder zich te verstoppen, en liep langs het restaurant naar de bushalte. Ze was van streek door de korte ontmoeting met monsieur Jules en had moeite haar aandacht te richten op het verhoor dat haar te wachten stond. Ze haalde de oproep voor de ‘zaak die u betreft’ uit haar tas.

‘Deze zaak betreft u zeer zeker!’ zei rechter Le Poittevin.

Hij had ditmaal geen bril op, die werd waarschijnlijk gerepareerd. In plaats daarvan zat hij te friemelen met een vulpen, die nogal dik was voor zijn kleine handjes, en keek hij Louise met samengeknepen ogen aan.

‘U…’

Hij leek teleurgesteld. Toen ze zo uitgeput en verward in dat ziekenhuisbed lag, had hij haar aantrekkelijk gevonden, hij hield erg van het type onschuldig weesmeisje, maar hier in zijn kantoor zag ze er alledaags, onbeduidend en benepen uit. Meer als een getrouwde vrouw, vond hij. De rechter legde zijn vulpen neer en dook met zijn neus in het dossier.

‘Over die zedenschennis…’ begon Louise met een vaste stem, die haar zelf verbaasde.

‘Pff, gaat u het dáárover hebben…’

Uit zijn vermoeide, teleurgestelde toon begreep Louise dat hij zelfs dit hoofdpunt van de aanklacht had laten vallen.

‘In dat geval, hebt u dan het recht mij opnieuw te ondervragen?’

Bij elk ander taalgebruik zou de rechter haar hebben geantwoord. Maar ze had het over ‘recht’ dat wil zeggen over justitie, en dat was zijn afdeling, dus hij ontplofte. De jonge griffier die de notulen maakte was daar kennelijk al aan gewend. Hij sloeg zijn armen over elkaar en keek uit het raam.

‘Hoe bedoelt u, of ik “het Recht” heb?’ brulde Le Poittevin. ‘U staat hier tegenover Justitie, mejuffrouw (je voelde dat hij alle woorden hoofdletters gaf). En aan Haar moet u antwoord geven, aan Justitie!’

Louise bleef kalm.

‘Ik begrijp niet wat ik hier doe…’

‘Omdat u niet de enige op de wereld bent!’

Louise begreep niet over wie de rechter het had.

‘Jazeker…’ voegde hij eraan toe.

Dat klonk als slecht nieuw voor Louise en goed nieuws voor hem.

Hij gaf een teken aan de griffier, die zuchtend opstond en het kantoor verliet, om even later terug te komen met een bedroefd kijkende vrouw van rond de zestig, gekleed in een elegant zwart ensemble. Er was geen andere stoel meer vrij, dus ging ze naast Louise zitten, die haar chique en discrete parfum rook, van het soort dat ze zichzelf nooit had veroorloofd.

‘Mevrouw Thirion, het spijt me dat ik u moet belasten met…’

Hij wees naar Louise, die hevig bloosde.

De weduwe Thirion keek recht voor zich uit.

‘Zeker, de zaak is gesloten voor wat betreft… het overlijden van uw echtgenoot.’

Hij liet een lange stilte vallen, die bedoeld was om zowel de gevolgen van die verklaring als het mysterie van de nieuwe oproep te benadrukken. Louise werd meteen weer ongerust. Wat voor gevaar zou er dreigen… als er geen zaak meer was?

‘Er is namelijk nog iets anders!’ dramde de rechter door, alsof hij haar gedachten had geraden. Men heeft de aanklachten voor prostitutie en zedenschennis dan wel laten vallen, maar wat nog overblijft is…’

Die manier van de spanning opvoeren zou je niet verwachten in een onpartijdige rechtspraak, het had iets grotesks en obsceens, maar ook iets vreselijk dreigends. Het deed denken aan ambtelijke willekeur.

‘Afpersing! Want als “mejuffrouw” haar charmes niet heeft “verkocht”, waar was dat geld dan voor bedoeld? Ongetwijfeld voor chantage!’

Louises mond viel open van verbazing. Waarmee had ze dokter Thirion kunnen chanteren, dit sloeg nergens op.

‘Als u een aanklacht doet, mevrouw, kunnen we een onderzoek instellen en het bewijs leveren voor afpersing. Voor beroving!’

Hij wendde zich tot Louise.

‘En dat betekent voor u drie jaar gevangenis en een boete van honderdduizend franc!’

Hij smeet zijn pen op de tafel om het einde van zijn vertoning aan te geven.

Louise was gebroken. Nauwelijks was ze aan de ene aanklacht ontsnapt of er diende zich alweer een andere aan… Drie jaar gevangenis! Ze stond op het punt om in tranen uit te barsten toen ze voelde, meer nog dan zag, dat mevrouw Thirion een beweging maakte.

Ze schudde haar hoofd.

‘Ik bezweer u na te denken, mevrouw. U heeft ernstige schade geleden. Het verlies van een echtgenoot met een voortreffelijke reputatie, geen man die “naar de meisjes gaat”. Hij heeft geld gegeven aan “mejuffrouw”, daar moet verdorie toch een reden voor zijn!’

Louise merkte dat mevrouw Thirion verstarde. Ze zag dat ze haar tas opendeed, er een zakdoek uithaalde en haar ogen afveegde. Het was duidelijk niet de eerste keer dat Le Poittevin de doktersvrouw probeerde over te halen om aangifte te doen, en al waren zijn pogingen tot nu toe vergeefs geweest, hij was niet van plan het op te geven. ‘Dat buitensporige bedrag is onttrokken aan het huishoudgeld! We kunnen de reden daarvoor achterhalen en de schuldige straffen!’

Hij barstte uit in een opgewonden, overdreven gelach. Louise wilde ingrijpen, maar de aanwezigheid van de weduwe, die discreet haar neus snoot, verlamde haar.

‘Wie weet heeft mejuffrouw uw man nog wel meer geld afgetroggeld! Dit was waarschijnlijk niet de eerste keer! Hoeveel heeft dit schepsel uw overleden man afhandig gemaakt? Dus ú afhandig gemaakt?’

Zijn gezicht klaarde op door de kracht van dit argument.

‘Want dat geld zou van u zijn, mevrouw! Het is het erfdeel van uw dochter Henriette! Zonder uw aanklacht geen onderzoek, en zonder onderzoek geen waarheid! Als u een aanklacht indient, kunnen we al die vragen ophelderen.’

Louise maakte aanstalten om tussenbeide te komen, ze wilde niet dat ze dachten dat zij van het geld geprofiteerd had… Ze had het niet eens gepakt, de envelop was op het kastje blijven liggen…

Ze stikte bijna in haar woorden en werd onderbroken door de rechter.

Mevrouw Thirion schudde haar hoofd.

‘Toe dan toch!’ brulde de magistraat. ‘Griffier!’

Hij zwaaide ongeduldig met zijn handje, niets ging hem snel genoeg, vooral niet de jonge griffier, die diep zuchtte en iets van een boekenplank pakte, waarna hij zich omdraaide en naar het bureau van de rechter liep.

‘En dit dan, mevrouw Thirion, dit is toch niet niks!’

Hij wees naar het keukenmes dat Louise had meegenomen en dat ze waarschijnlijk in de tas bij haar kleren hadden gevonden. Als je het zo zag liggen, met het bruine label waar ‘Belmont’ op stond, en een volgnummer, zag dit simpele keukengerei er vervaarlijk uit. Je kon het je goed voorstellen in de hand van een moordenares.

‘Heeft een “meisje” dat met zoiets op zak loopt onschuldige bedoelingen, vraag ik u!’

Maar het was niet duidelijk aan wie de rechter die vraag stelde. Het ontslag van rechtsvervolging, waartoe de omstandigheden hem hadden gedwongen, maakte hem razend. Hij wilde haar straffen, o, wat maakte dit meisje hem gek!

‘Dien een aanklacht in, mevrouw!’

Hij had het mes gepakt, het leek wel alsof hij iemand overhoop wilde steken, het immorele meisje, dat hij had moeten vrijlaten omdat er geen aanklacht tegen haar was, of de echtgenote die hem de middelen weigerde om haar te straffen.

Maar mevrouw Thirion schudde beslist nee, ze weigerde, waarschijnlijk omdat ze wilde dat er nu voor eens en altijd een eind aan kwam. Ze liep plotseling de kamer uit, zo snel dat de griffier erdoor verrast werd. De rechter ook. Hij was verbijsterd.

Voor Louise kwam de zaak voor de tweede keer tot een eind.

Ze stond ook op en liep naar de deur, bang dat een stem haar zou bevelen om weer te gaan zitten, maar dat gebeurde niet. Opgelucht verliet ze het gerechtsgebouw. Nu was het echt afgelopen, maar ze was aangeslagen door de aanwezigheid van de weduwe en voelde een gewicht op haar borst drukken.

Toen ze onder de bogengang liep zag ze tot haar verbazing mevrouw Thirion, die bij een pilaar stond te praten met een vrouw die er wat minder elegant uitzag dan zijzelf, haar dochter waarschijnlijk, ze leken een beetje op elkaar. Toen ze voorbijkwam keken ze haar allebei na. Louise moest haar best doen om niet sneller te gaan lopen. Ze staarde naar de grond terwijl ze de esplanade overstak, ze schaamde zich.

Ze drentelde een paar dagen besluiteloos van de ene kamer naar de andere en schreef toen aan de schooldirecteur dat ze maandag weer op haar werk zou komen.

Daarna ging ze naar het kerkhof, zoals ze wel vaker deed als ze niets omhanden had.

Ze liep naar het familiegraf, vulde een vaas met water en zette er het meegebrachte boeket in. De geëmailleerde foto’s van haar vader en moeder waren naast elkaar op het marmer bevestigd. Ze leken niet tot dezelfde generatie te behoren, tot dezelfde wereld. Dat kwam waarschijnlijk doordat haar vader in 1916 was overleden en haar moeder hem nog drieëntwintig jaar had overleefd.

Louise had geen enkele herinnering aan haar vader, hij was voor haar alleen maar een oude foto, terwijl alles haar aan haar moeder herinnerde. Ze had haar best gedaan zo liefhebbend mogelijk te zijn, maar de depressie had haar geveld en tot een schim van haar vroegere zelf gemaakt.

Een deel van haar jeugd had Louise zich zorgen gemaakt over haar futloze moeder, met wie ze zich desondanks verwant voelde. Omdat ze op elkaar leken. Louise was er nooit achter gekomen of dat nu goed of slecht was. In het beeld dat ze zich voor de geest haalde zag ze hetzelfde gezicht als het hare, dezelfde mond en vooral die zeldzaam heldere ogen.

Voor het eerst sinds het overlijden van Jeanne voelde ze de behoefte om met haar te praten, en speet het haar dat ze dit niet had gekund toen het nog mogelijk was.

Nu was haar rouwperiode voorbij en was ze verdrietig omdat ze niet meer kon praten met een vrouw van wie ze had gehouden, maar om wie ze eigenlijk niet meer treurde.

7

Nu hij Gabriels grondgebied had ingepikt, beschikte Raoul Landrade eindelijk over een terrein dat paste bij zijn ambitie. Toen hij de eerste dag achter het stuur kroop van de vrachtwagen die heen en weer reed tussen de winkels van Thionville en de magazijnen van de intendance, straalde hij het zelfvertrouwen uit van iemand die toegang heeft gekregen tot een functie waarvoor hij in de wieg is gelegd.

Achter in de auto keken Ambresac en Chabrier, zijn waakhonden, onverschillig naar buiten.

‘Hoe heet hij ook alweer, die groenteboer?’ vroeg Raoul.

Door die vraag gingen bij Gabriel meteen de alarmbellen rinkelen.

‘Floutard, Jean-Michel.’

Raoul schudde twijfelend zijn hoofd. De machtsstrijd was begonnen. En bij voorbaat al verloren. Wanneer Gabriel de winkels uit kwam en het inladen van de vrachtwagen in de gaten hield, zag hij hoe Raoul in een hoekje met de winkeliers stond te praten. Waarna hij vaak meer dan een uur verdween, alsof hij alleen maar een bezoeker was, bezig met zijn eigen zaken. Aan het begin van de middag moesten ze bij de vrachtwagen een uur op hem wachten.

‘Zal wel in het bordeel zitten,’ zei Chabrier berustend.

‘Of hij is balletje-balletje aan het spelen ergens in een straatje,’ voegde Ambresac eraan toe. ‘Gewoon om wat sigaretten te winnen, hij zal zo wel komen.’

Uiteindelijk verscheen Raoul met een kruiwagen vol jutezakken en afgedekte kratjes. Met alle gezag dat hij kon opbrengen riep Gabriel hem tot de orde.

‘We gaan al, chef, we gaan al!’ antwoordde Raoul lachend.

Ze reden weg. Het was vijf uur ’s middags, de eerste dag, en nog nooit was de truck zo laat in het fort teruggekomen.

Toen ze de volgende ochtend Thionville binnenkwamen, reed Raoul rechtstreeks naar de nieuwe leverancier. Gabriel zei niets. Omdat hij stilzwijgend toestemde, erkende hij zijn onmacht, en dat stimuleerde direct Raouls handelsgeest. In minder dan een week had hij zijn netten overal uitgeworpen.

Gewoonlijk ging de vrachtwagen bijna leeg op weg en kwam hij volgeladen weer terug.

Vanaf de tweede week verliet hij fort Mayenberg halfgevuld met dozen, kratten en zakken. Gabriel klom op de laadvloer en trok een dekzeil weg. Raoul hield hem meteen tegen.

‘Dat zijn persoonlijke spullen…’

In zijn stem klonk een ingehouden dreiging, die hij wilde afzwakken met een soort lachje, op zijn dunne lippen verscheen een uitdrukking die het midden hield tussen een uitnodiging en een uitdaging.

‘We verlenen wat vriendendiensten, zie je,’ zei hij terwijl hij de kratten weer zorgvuldig afdekte.

Hij kwam overeind en ging tegenover Gabriel staan.

‘Als je dat liever hebt, dan zeggen we dat ze naar de bliksem kunnen lopen en dat we geen vinger voor ze zullen uitsteken, zeg het maar.’

Ze hadden al de reputatie van een bevoorrecht groepje, dat de godganse dag in de stad kon rondslenteren terwijl anderen in de krochten van het fort verkommerden, als ze al niet beton stonden te storten in de regen, dus je kon wel raden wat hun reactie zou zijn. Gabriel klom naar beneden en ging op de passagiersstoel zitten.

Na een paar kilometer hobbelde de auto door wat kuilen in de weg, er klonk glasgerinkel, niemand reageerde, maar even later drong de geur van rum de cabine binnen.

‘We gaan hier stoppen,’ zei Raoul. ‘Even een boodschapje doen voor een kameraad.’

Gabriel had geen tijd om te protesteren, Chabrier gaf de kratten al door aan Ambresac, die op het trottoir stond voor Brasserie des Sports, waar Raoul zojuist naar binnen was gegaan. Hij onttrok waarschijnlijk sterkedrank en koffie aan de voorraden van de intendance en verkocht die door aan caféhouders…

‘Hier,’ zei Raoul, terwijl hij weer achter het stuur ging zitten. ‘Het is niet veel, maar vooruit…’

Hij reikte Gabriel drie verfrommelde briefjes aan.

‘Dit kan zo niet doorgaan, Landrade…’ riep Gabriel.

Hij was witheet van woede.

‘O nee? En wat wilde je ertegen doen? Aan de legerleiding vertellen dat je hier al een week mee akkoord gaat? Dan mag je ze meteen vertellen hoeveel je ermee verdient, dat zullen ze leuk vinden.’

‘Ik heb er nooit iets mee verdiend!’

‘Zeker wel, dat hebben we allemaal gezien, ja toch, jongens?’

Ambresac en Chabrier beaamden dit ernstig. Raoul greep Gabriel bij de schouder.

‘Vooruit kerel, pak dat geld. Over drie maanden ben je klaar met je vervanging. Tegen die tijd maakt het niemand meer wat uit.’

Gabriel duwde de hand van Raoul weg, die onverstoorbaar doorging: ‘Doe maar wat je wil. Kom jongens, opschieten, werk aan de winkel!’

In de derde week begon Raoul een nieuwe zwendelzaak, vanuit de wasserij. Je zag zakken vol onderbroeken, kapotjassen, dekens en zelfs schoenen voorbijkomen, die Raoul doorverkocht aan de boeren in de omgeving, die grote afnemers waren.

Korporaal-chef Landrade had echt talent. De goederen en levensmiddelen verdwenen zo snel, onopvallend en heimelijk uit het fort dat Gabriel zich soms afvroeg of hij droomde. Bij de ingang werden de clandestiene en de officiële goederen samengevoegd, niemand zag er iets van.

Vrijdag was de dag van de grote bevoorrading, ze gingen er met vier voertuigen op uit om de zware en volumineuze levensmiddelen te halen, zoals peulvruchten, conserven, vaten met wijn, koffie, et cetera. Bij aankomst in het fort werd alles overgeladen in de wagons van het treintje, dat door de gangen naar de magazijnen van de intendance en naar de keukens reed. Plotseling ging het licht uit en werd de tunnel in duisternis gehuld. Je hoorde wat geschreeuw van soldaten, ‘Wat is dit voor geklooi?’ De elektriciteitscentrale werd gebeld, een elektricien kwam foeterend aanlopen met een hoofdlamp, rustig maar, even geduld, het licht ging weer aan. Gabriel zag nog net de deur van een opslagruimte met een klap dichtslaan. Van de wagon die ervoor stond was de helft van de etenswaren verdwenen. Een uur later doken Raoul en zijn handlangers weer op, ze zagen eruit alsof ze hun dag nuttig hadden besteed.

De dinsdag daarna pakte Raoul Gabriel bij de arm en nam hem apart. ‘Wat zou je zeggen van een beetje ontspanning?’

Hij zocht in zijn broekzak en haalde er een briefje uit waarop een eigenaardige stempel stond, en dat verder alleen maar een letter en een paar cijfers bevatte. ‘Als je wil, dan zetten we je daar af, we maken onze ronde, we komen je op de terugweg weer ophalen, en klaar is Kees.’

Landrade had ‘bordeelkaartjes’ bedacht. Er waren twee gelegenheden, de een lag op dertig en de ander op zestig kilometer van het fort. Voor allebei moest je de trein nemen. De soldaten op kort verlof waren de enigen die de lijn rendabel maakten. Raoul hield zijn hand met de kaartjes nog steeds uitgestoken en keek hem uitnodigend aan.

‘Nee, bedankt!’ kapte Gabriel hem af.

Raoul stopte de kaartjes weer in zijn zak. Wat voor afspraak had hij gemaakt met de bordeelhoudster? Wat voor tarieven had hij onderhandeld, en voor welke tegenprestaties? Gabriel wilde er niets mee te maken hebben, maar hij begon de kaartjes, die je kon winnen bij balletje-balletje, overal tegen te komen en al snel deden ze dienst als ruilmiddel voor allerlei etenswaar. Een paar dagen later waren ze het parallelle betaalmiddel geworden in de ondergrondse economie van fort Mayenberg, waarvan Raoul de drijvende kracht was.

De zaak nam verontrustende proporties aan.

In drie weken tijd was het ‘systeem van Landrade’ op volle toeren gaan draaien. Gabriel was overdonderd door de snelheid waarmee dit gebeurd was en door de verbreiding ervan, maar kon er door de chantage van Gabriel niets tegen ondernemen. Daarom reageerde hij als een leraar: hij maakte aantekeningen. Omdat hij de exacte hoeveelheden die rondgingen en de namen van Landrades contacten niet kende, noteerde hij, wanneer hij terug was op zijn kamer, in zijn schriftje de levensmiddelen waarvan hij de herkomst of bestemming verdacht vond, de data en de tijdstippen. Hij deed alsof hij niet zag hoe Landrade een beetje terzijde stond te praten met een slagersvrouw, een kruidenier of een wijnbouwer. Maar hij schreef het wel op. Bij zijn terugkeer in het fort bracht de vrachtwagen sloffen sigaretten, pakken tabak en kistjes met sigaren mee, die op geen enkele lijst stonden, Gabriel noteerde ze.

De dagen gingen voorbij. Hij was opgelucht geweest dat hij bevrijd was van de beangstigende atmosfeer van fort Mayenberg, maar nu zou hij er willen terugkeren, om eindelijk gevrijwaard te zijn van die smerige zaakjes, die onrustbarende proporties hadden aangenomen en er vroeg of laat toe zouden leiden dat de verantwoordelijken voor de militaire rechtbank kwamen te staan. Tot het zover was vervalste hij cijfers, sjoemelde hij met hoeveelheden en verhulde hij bezwarende details.

Maar al spoedig vond er een onverwachte gebeurtenis plaats, daarna nog een, en voordat hij begreep wat hem overkwam werd Gabriel in de grote maalstroom van zijn tijd geslingerd. Zijn leven zou veranderen en nooit meer hetzelfde worden.

Zoals soms complexe operaties in een fractie van een seconde een ontknoping krijgen, zo stortte de onderneming van korporaal-chef Landrade binnen de kortste keren in elkaar.

Het begon allemaal met een vervelende gebeurtenis.

Op de laadvloer van de vrachtwagen ontdekte Gabriel vier jerrycans met dieselolie, die stonden ingeklemd tussen twee kratten.

‘Dat stelt niet veel voor,’ zei Landrade. ‘Voor ons maakt het niks uit, maar denk eens aan die arme boeren, die bijna niets kunnen doen, door de rantsoenering!’

De brandstof was afkomstig van de vierhonderd kubieke meter dieselolie die in fort Mayenberg was opgeslagen en die bestemd was voor ventilatie, en voor de filters die Gabriel zo vaak was komen controleren.

Voor hem was de diefstal van diesel iets anders dan snel een voordeeltje behalen, het was een bijdrage aan de verstikking van het fort in geval van een gasaanval. Het was verraad.

Alleen al het zien van die jerrycans maakte hem benauwd.

‘Ik heb genoeg van je gesjoemel, Landrade, het is afgelopen!’

Hij stapte uit de vrachtwagen.

‘Hé daar,’ riep Raoul, terwijl hij hem achternaliep.

Zijn twee handlangers kwamen aanrennen en versperden hem de weg.

‘Het is afgelopen, snap je dat?’

Gabriel stond nu te schreeuwen, hier en daar draaiden mensen zich om. Hij liet het schriftje zien waarin hij alles had genoteerd. ‘Hier staat alles in! Al je gesjoemel, de data en de tijden, je zult je hiervoor moeten verantwoorden bij de commandant!’

Raoul, die altijd snel reageerde, schatte de ernst van de situatie in en begreep de gevolgen. Voor de eerste keer bespeurde Gabriel iets van paniek in zijn blik. Landrade zag vanuit een ooghoek dat er soldaten aan kwamen lopen. Hij gaf Gabriel een stomp in zijn maag, en toen die dubbelklapte van de pijn pakte hij hem onder zijn oksels om hem uit het zicht te slepen. Gabriel hield het schriftje tegen zijn borst gedrukt. Terwijl Ambresac zijn onderarmen vasthield probeerde Raoul het uit zijn handen te trekken, maar Gabriel klampte het vast alsof zijn leven ervan afhing. De drie mannen gingen sneller lopen. Ze deden de deur open van een slecht verlicht kamertje. Gabriel kreeg een serie vuistslagen in zijn ribben te incasseren.

‘Geef hier, idioot!’ zei Raoul, met samengeknepen lippen.

Gabriel rolde op zijn buik en probeerde weerstand te bieden. Raouls trawanten probeerden hem tevergeefs op te tillen. Ambresac, die nooit halve maatregelen nam, schopte hem met de punt van zijn schoen in zijn kruis. Meteen begon Gabriel over te geven, zijn maag draaide zich om van de pijn.

‘Hou op!’ riep Landrade, terwijl hij Ambresac, die wilde doorgaan, tegenhield.

Toen boog hij zich over Gabriel. ‘Vooruit, geef me dat schriftje en sta op, dan komt het goed…’

Maar Gabriel had zich als een slak om zijn boekje heen gedraaid en beschermde het alsof zijn leven ervan afhing.

Plotseling hoorden ze sirenes loeien.

Voorbereiding tot de strijd.

Ze deden de deur van de opslagruimte open en zagen tientallen soldaten door de gangen rennen.

Raoul hield een soldaat aan, die met de voeten aan zijn rugzak was blijven haken.

‘Wat is dat voor klereherrie?’

De jonge soldaat staarde gebiologeerd naar Gabriel, die naar de uitgang kroop.

Raoul greep hem bij zijn schouder en herhaalde zijn vraag.

‘Het is oorlog,’ zei de jongen uiteindelijk wezenloos.

Gabriel keek op.

‘De moffen… Ze zijn België binnengevallen…!’

8

Toen Louise maandag weer op school verscheen, begroetten haar collega’s haar verstrooid, niet op de manier die je zou verwachten bij iemand die ziek is geweest, niemand vroeg hoe het met haar ging. Iedereen had inderdaad andere zorgen. De onderwijzers die in 1939 nog niet gemobiliseerd waren, hadden een oproep gehad. Of ze waren vertrokken. In ieder geval was het lerarenkorps behoorlijk uitgedund, en er waren een hoop kinderen van vluchtelingen bijgekomen, er waren tafels en stoelen te weinig, er was van alles te weinig. Behalve beledigingen. De Franse kindertjes herhaalden wat ze thuis te horen kregen en scholden de Belgische kindertjes uit voor ‘moffen van het noorden’, ze staken de draak met het accent van de Luxemburgers, maar ook met dat van de kinderen uit Picardië en Lille, de oorlog had zich als een inktvlek verspreid, tot aan de speelplaatsen toe.

De krantenkoppen gingen over het offensief van de Duitsers, dat twee dagen eerder plotseling was begonnen. ‘Duitsland begint een strijd op leven en dood tegen ons,’ had generaal Gamelin trouwens verklaard. Dat klonk krijgshaftig, dus geruststellend. Alles mocht dan wel naar verwachting verlopen, toch waren de Fransen verrast door dat onverwachte offensief, er heerste een verbaasde stemming. Degenen die hadden beweerd dat de oorlog op diplomatiek niveau zou blijven steken, hielden zich nu gedeisd. De kranten bevestigden dat de militaire staf alles onder controle had. ‘Holland en België bieden krachtig weerstand aan de Teutoonse horden’ meldde de ene, ‘De Duitsers tot staan gebracht voor de Belgische linies’ schreef de andere. Je hoefde je nergens druk over te maken. Diezelfde ochtend nog werd in de bladen verzekerd dat de Frans-Britse strijdkrachten de voortgang van de vijand ‘verlamden’, dat de ‘brute botsing’ van de aanvallers stukliep op de ‘machtige meerderheid’ van de geallieerde legers, en dat de komst van de Franse troepen zelfs ‘de strijdlust had aangewakkerd’.

Dat was allemaal leuk en aardig, maar toch vroeg men zich af of dit wel overeenkwam met de werkelijkheid. Sinds afgelopen september werd in alle toonaarden herhaald dat in deze oorlog de informatieverstrekking het doorslaggevende wapen zou zijn. Het viel te vrezen dat de kranten een grote campagne waren begonnen om de overwinningsgeest bij de Fransen levend te houden. Daarbij ging het ook over het aantal neergehaalde vliegtuigen. Dat was het onderwerp van gesprek op de overdekte speelplaats, terwijl de jongetjes oorlogje speelden op het schoolplein.

‘Tien per dag, zeg ik u!’ benadrukte mevrouw Guénot.

‘Op de radio hadden ze het over een stuk of dertig,’ reageerde iemand.

‘En dit dan, wat betekent dit?’ vroeg meneer Laforgue terwijl hij zijn exemplaar van de L’Intransigeant liet zien, waarin er vijftig vermeld werden.

Daar had niemand een antwoord op.

‘Num nos adsentiri huic qui postremus locutus est decet?’ vroeg de directeur met een begrijpend lachje, maar niemand begreep hem.

Ze weken wat terug toen ze Louise zagen, niet zozeer om plaats voor haar te maken als wel om afstand tot haar te nemen.

‘Ik begrijp er geen snars van,’ zei mevrouw Guénot. ‘Maar oorlog is hoe dan ook een mannenzaak…’

En hier werd haar stem nog wat gemener dan normaal, aan haar zijdelingse blik kon je zien dat ze aanstalten maakte om een van die valse opmerkingen te plaatsen waar ze zo goed in was.

‘En in mannenzaken is alleen een bepaald soort vrouwen geïnteresseerd…’

Een paar collega’s keken naar Louise. De bel klonk, ze gingen weer naar hun klas.

De maaltijden in de eetzaal vielen haar al net zo zwaar als de pauzes, dus aan het eind van de dag besloot Louise om te proberen wat informatie los te krijgen uit de directeur, een stokoude vertegenwoordiger van het openbaar onderwijs, toen Louise acht jaar geleden met haar baan op deze school was begonnen, dacht iedereen al dat hij bijna met pensioen zou gaan. Vroeger had hij lesgegeven in literatuur en Latijn, hij was vaak moeilijk te begrijpen want hij bezigde een bloemrijke taal, met veel omhaal van woorden, en kwam nooit ter zake. Hij was klein en ging krampachtig op zijn tenen staan als hij met je sprak, wat de indruk gaf dat je met een duikelaartje stond te praten.

‘Mejuffrouw Belmont,’ zei hij tegen Louise, ‘ik ben geheel confuus. Het is niet mijn gewoonte te luisteren naar roddelpraatjes, dat weet u…’

Louise spitste onmiddellijk haar oren. Het waren tijden van geruchten, en één daarvan ging over haar. Toen hij zag dat Louise haar handen in elkaar klemde ging de directeur op zijn achterste benen staan: ‘En het kan me weinig schelen, verzeker ik u, als iemand lak heeft aan de publieke opinie!’

‘Wat is er aan de hand?’ vroeg Louise.

De directeur werd overrompeld door de eenvoud van die vraag. Zijn witte sikje trilde mee met zijn onderlip. Hij was bang van vrouwen. Na een lange en moeizame zucht opende hij de la van zijn bureau en legde een artikel uit de Paris-Soir voor Louise neer, waaraan je duidelijk kon zien dat het al door heel wat handen was gegaan:

Tragische zelfmoord in hotel in het 14e arrondissement

Onderwijzeres, gelegenheidsprostituee,

naakt aangetroffen op de plaats van het drama

Het artikel, dat waarschijnlijk al op de avond van het voorval was geschreven, bevatte talloze onnauwkeurigheden. Er werden geen namen in vermeld, dus Louise had kunnen doen alsof ze nergens van wist, maar ze voelde zich vreselijk opgelaten, haar handen trilden.

‘De nieuwsbladen vermeien het volk met niemendalletjes, mejuffrouw Belmont, u bent daar niet onkundig van. Sic transit gloria mundi.’

Louise keek hem recht aan. Ze voelde hoe hij verzwakte. Als een sikkeneurige scholier boog hij zich opnieuw over zijn la. Hij reikte haar het vervolg aan, een tweede, groter artikel:

De zelfmoord in het 14e arrondissement: opheldering van het mysterie

Dokter Thirion heeft zich van het leven beroofd in bijzijn van de onderwijzeres, die hij had betaald voor haar gunsten.

‘Als u wilt weten hoe ik erover denk, dan zou ik zeggen: Ne istam rem flocci feceris…’

Toen Louise de volgende dag weer naar school ging, voelde ze zich net zo bedrukt als een leerling. Haar collega van muziek deed alsof ze ergens anders naar keek. Mevrouw Guénot stond spottend te fluisteren in de gang. Louise was in de ban gedaan, zelfs het directeurtje durfde haar niet meer aan te kijken. Haar collega’s keken naar hun schoenen als ze haar in de gang tegenkwamen. Net als bij de rechter werd ze ook hier voor een hoer aangezien.

’s Avonds knipte ze zelf haar haren, nog korter dan anders, en de volgende dag kwam ze opgemaakt naar school, iets wat ze nooit eerder had gedaan. In de pauze stak ze een sigaret op.

Tegenover de afkeuring van de vrouwen stond uiteraard de belangstelling van de mannen. Louise vatte het plan op zich te laten bespringen door alle mannen van de school. Terwijl ze met haar armen over elkaar op het schoolplein stond te roken, telde ze hen, een stuk of twaalf, dat moest te doen zijn. Ze staarde naar een surveillant, terwijl ze zich voorstelde dat hij haar op zijn hondjes nam, op het bureau in zijn klas. Het is niet duidelijk wat hij ervan begreep, maar hij bloosde en sloeg zijn ogen neer.

Het directeurtje constateerde de verwoestende effecten van een vleugje lippenstift en een laagje mascara op een groep volwassenen en verzuchtte: ‘Quam humanum est! Quam tristitiam!’

Voor Louise was de hoer spelen een plezier van korte duur. Ze voelde zich vooral eenzaam, buitengesloten en beschaamd, ze gooide het pakje sigaretten weg.

De ontwikkelingen op militair gebied boden wat afleiding.

Een onbestemde en zeurende twijfel maakte zich meester van de school en van de rest van de Parijse bevolking. Dat de vijand België was binnengevallen bevestigde het voorgevoel van de militair verantwoordelijken, maar dat hij nu ook in de Ardennen opdook strookte wat minder met de verwachtingen. De kranten deden verschillend verslag van het nieuwe Duitse offensief, waaruit de algehele onzekerheid bleek. L’Intransigeant opende met: ‘Duitse aanval tegengehouden’, terwijl Le petit Parisien toegaf dat de Duitsers ‘de Maas naderen tussen Namen en Mézières’. Wie moest je geloven?

De conciërge, een achterdochtige man met een gelige huidskleur, vroeg gebiedend: ‘Hoe zit het nou, komen ze door België of door de Ardennen? Mag onderhand weleens duidelijk worden!’

De volgende dagen brachten niet de gehoopte opheldering. Nu eens las je: ‘De vijand heeft onze belangrijkste verdedigingslinies op geen enkele plaats overschreden’, en dan weer: ‘Gestage opmars van de binnendringende legers’. Met de onzekerheid over het verloop van de oorlog en de drukkende sfeer die was ontstaan door de onthullingen over Louise (waaraan het seksuele aspect een verrukkelijke zweem gaf van verdorvenheid, tumult en taboe), werd het leven op school steeds moeilijker.

Louise ging bij zichzelf te rade: wat deed ze hier eigenlijk nog? Niemand op school wilde haar nog zien en zij wilde er niet meer zijn. Werd het geen tijd om haar leven te veranderen? Maar hoe? Monsieur Jules had geen geld voor een voltijdse serveerster, en zij kon niets anders dan kinderen leren lezen en kalfskop in ravigotesaus serveren. Ze zat in dezelfde situatie als iedereen: ze hoopte op een wonder.

Op vrijdagavond zette ze uitgeput haar tas op de keukentafel, liep naar het raam en keek naar de gevel van La Petite Bohème. Nu zou het bezoek van monsieur Jules welkom zijn geweest. Even dacht Louise aan de galmende commentaren over de incompetentie bij die toestand met Duitsland waarop hij zijn klanten waarschijnlijk aan het trakteren was, ze lachte en ontdekte dat ze zat te eten met haar jas nog aan. Iets ging niet goed in haar leven. Het revolverschot van dokter Thirion, waarvan de zin haar ontging, bleef maar voor ellende zorgen.

9

‘Tja…’

De directeur van de dienst was een man van een jaar of zestig. Met zijn babyface en pruilmondje zag hij eruit alsof hij elk moment in tranen kon uitbarsten. Waarschijnlijk kwam dat door de vermoeidheid, door de verantwoordelijkheid. Het was ook geen kleinigheid om leiding te geven aan het ministerie van Informatie, van censuur zou je ook kunnen zeggen, met zijn vijfhonderd ambtenaren, voor het merendeel afgestudeerden van universiteiten en elitehogescholen, hoogleraren, officieren en diplomaten. Je hoefde de mierenhoop van het Hôtel Continental maar binnen te lopen om te begrijpen dat de grote wallen onder zijn ogen niet te wijten waren aan een avondje uit of een chagrijnige echtgenote.

‘Meneer Coedès,’ zei hij nadenkend, ‘die heb ik een paar keer ontmoet… Een fantastische man!’

De jongeman tegenover hem hield zijn handen netjes op zijn knieën en knikte eerbiedig. Hij droeg een grote, ronde bril en had die aparte, vage blik en die aarzelende en onrustige houding die de directeur vaker was opgevallen bij intellectuelen die volledig in beslag worden genomen door hun zeer specialistische werkzaamheden. Oosterse talen.

De directeur had een brief in zijn handen van de Franse School van het Verre Oosten, ondertekend door Georges Coedès, die zijn student warm aanbeval vanwege zijn betrouwbaarheid, doorzettingsvermogen en verantwoordelijkheidsgevoel.

‘U spreekt Vietnamees en Cambodjaans…’

Désiré knikte ernstig.

‘Ik spreek ook een aardig mondje Thai en Jarai,’ zei hij.

‘Mooi, mooi…’

Maar de directeur was teleurgesteld. Met een vermoeid gebaar legde hij de brief op zijn bureau. Je zag een ambtenaar die gebukt ging onder zijn beslommeringen. ‘Mijn probleem, jongeman, is niet het Verre Oosten, daarvoor hebben we al kennis in huis. Een hoogleraar oosterse talen heeft drie van zijn studenten meegebracht. Helaas is er op die afdeling geen plaats meer voor u.’

Désiré knipperde snel met zijn ogen. Hij begreep het.

‘Nee,’ ging de directeur verder, ‘mijn probleem is Turkije. We hadden maar één deskundige voor het Turks, en die is ons door het ministerie van Industrie en Handel afgepakt.’

Désirés gezicht klaarde op. ‘Misschien kan ik iets betekenen…’

De directeur zette grote ogen op.

‘Mijn vader,’ verduidelijkte de jongeman, ‘was gezantschapssecretaris, ik heb mijn hele jeugd in Izmir doorgebracht.’

‘U… u spreekt Turks?’

‘Het zou me waarschijnlijk niet lukken om Mehmet Efendi Pehlivan te vertalen, maar als het erom gaat de kranten van Istanbul en Ankara uit te pluizen, tja…’

‘Fantastisch!’

Het zou de directeur niet gelukt zijn om de Turkse dichter die Désiré zojuist verzonnen had op te sporen, maar hij was zo blij met de jongeman die hem door de voorzienigheid in de schoot was geworpen dat hij daar geen moment over dacht.

‘Afgekeurd vanwege…?’ vroeg de directeur, die was opgestaan om hem uitgeleide te doen.

Désiré wees treurig naar zijn bril.

‘Wat de Turkse pers betreft is er genoeg te doen,’ concludeerde de directeur, terwijl hij zijn hand op de schouder van de jongeman legde. ‘U zult er wat achterstanden aantreffen…’

‘Ik zal mijn best doen om die in te halen, meneer de directeur.’

Onder begeleiding van een bode liep Désiré door het gangenlabyrint van het grote luxehotel in de Rue Scribe, waarvan de vierhonderd kamers onderdak boden aan de afdelingen die belast waren met de controle van de informatie.

In dit door de overheid gevorderde luxehotel bevond zich een bont gezelschap van driftig heen en weer lopende heren in kostuum, militairen in uniform, bedrijvige studenten, secretarissen met dossiers en mondaine vrouwen, het was moeilijk te bepalen wie wat deed. Parlementariërs schreeuwden, journalisten zochten een woordvoerder, juristen vielen elkaar in de rede, de bodes doorkruisten het grote hotel terwijl hun vergulde kettingen rinkelden, professoren ontwierpen theorieën, in de hal stond een acteur die antwoord eiste op een vraag die niemand gehoord had en weer even plotseling verdween als hij was verschenen. De concentratie omhooggevallen lui en rijkeluiszoontjes was indrukwekkend, want iedereen wilde deel uitmaken van die kosmopolitische, oorlogszuchtige en republikeinse omgeving, die vroeger werd geleid, als je het zo noemen wilt, door een beroemde toneelschrijver, wiens woorden door bijna niemand werden begrepen, en die vervangen werd door een hoogleraar geschiedenis, die was overgekomen van de Nationale Bibliotheek en onder het gezag stond van een voormalige ijzervreter van de censuur, die gebombardeerd was tot minister van Informatie – dat alles zag eruit als een mondaine zwijnenstal en oefende een enorme aantrekkingskracht uit op intellectuelen, vrouwen, lijntrekkers en studenten. En op avonturiers. Désiré voelde zich er meteen thuis.

De portier liet hem achter op de drempel van een kamer waarvan de minuscule afmetingen aangaven hoe weinig belang de regering aan Turkije hechtte. De tafel in het midden lag vol kranten en tijdschriften waarvan Désiré de titels niet eens had kunnen uitspreken en die in zijn ogen volstrekt onbelangrijk waren.

Nadat hij ze had geopend, verkreukeld en er willekeurig wat stukken uit had geknipt legde hij ze op een stapel, waarna hij naar het archief ging, een aantal Franse dagbladen van de afgelopen weken verzamelde en een lijst opstelde met algemene, zogenaamd uit de Turkse pers afkomstige informatie over Frankrijk en de geallieerden.

Omdat hij zeker wist dat niemand zich zou willen verdiepen in zijn verzameling notities en ambassadecommuniqués over een uithoek van de wereld waar iedereen lak aan had, begon hij, na wat trefwoorden te hebben opgediept uit een Frans-Turks woordenboek dat dateerde van 1896, aan een enthousiaste conclusie, waarin hij uitlegde dat de Turkse neutraliteit in Istanbul onderwerp was van een onderlinge strijd tussen de beweging Merkez sol, aangevoerd door een nieuwe leider, genaamd Nuri Vehfik, en de prowesterse minderheidsbeweging van d’Ilımlı sag. Het was niet gemakkelijk te begrijpen wat de hoofdrolspelers in deze interne strijd, die Désiré uit zijn duim had gezogen, nu werkelijk wilden, maar de nota moest geruststellen en daarom was de conclusie: ‘Omdat Turkije het portaal is tussen Oost en West, zou het zorgwekkend zijn als dit land zich in het Europese conflict zou mengen. Maar een aandachtige bestudering van de Turkse pers leert ons dat Frankrijk hier nog steeds op bewonderenswaardige wijze zijn invloed doet gelden, en dat beide oproerige partijen, hoewel ze tegenover elkaar staan, elkaar vinden in hun fascinatie voor ons land, dat in het vaderland van Muhyi-i Güleşni en Mustafa Kemal een oprechte, betrouwbare en hechte bondgenoot zal vinden.’

‘Voortreffelijk.’

De directeur was tevreden. Hij had alleen maar tijd om de conclusie lezen, en die stelde hem gerust.

Omdat de Turkse kranten Parijs slechts sporadisch bereikten, bracht Désiré zijn dagen door in de gangen. Men raakte eraan gewend om de lange, verlegen en gefocuste jongeman tegen te komen, tussen de enorme pilaren van roze marmer, op de trappen en in de zuilengalerij. Wanneer hij je groette, knipperde hij nerveus met zijn ogen. Wat zag hij er stuntelig uit… De mannen lachten er een beetje om, de vrouwen glimlachten vertederd.

‘Ah, mooi dat ik u tref!’

De directeur ging steeds meer lijken op een kok die wordt overdonderd door een plotselinge toestroom van klanten. De censuur was op alles van toepassing: radio, bioscoop, reclame, theater, fotografie, boeken, liedjes, proefschriften, verslagen van bedrijfsvergaderingen, er was zoveel te doen, hij wist niet meer waar hij moest beginnen.

‘Ik heb iemand nodig voor aan de telefoon, komt u mee.’

De afdeling van de telefonische censuur was gehuisvest op de hoogste etage, waar de aan een rij werkplekken met koptelefoons gezeten medewerkers toezicht hielden op gesprekken en deze indien nodig onderbraken. Het ging om gesprekken tussen ingekwartierde soldaten en hun familie, tussen journalisten en hun redactie, en op een vage manier konden alle conversaties informatie bevatten waarvoor het binnen- of buitenland zich zou kunnen interesseren, dat wil zeggen bijna alles, ze wisten niet meer waar ze mee bezig waren, controleren, censureren, niemand wist echt wat hij moest doen, het was een gigantische klus.

Désiré kreeg een vuistdikke ordner waarin alle onderwerpen stonden die de dienst in de gaten moest houden. Van de verplaatsingen van generaal Gamelin tot het weerbericht van die dag, van informatie over de prijs van levensmiddelen tot aan pacifistische uitlatingen, van looneisen tot het menu van de regimenten, alles wat nuttig zou kunnen zijn voor de vijand of het moreel van de Fransen moest streng gecensureerd worden.

Toen hij zijn eerste stekker erin stak, viel hij midden in het gesprek van een soldaat der tweede klasse uit Vitry-le-Francois met zijn verloofde.

‘Gaat het goed met je, liefje?’ begon ze.

‘Sst sst sst,’ onderbrak Désiré haar meteen. ‘Niets over het moreel van de troepen.’

Je kon merken dat ze van haar stuk was gebracht. Ze aarzelde, toen: ‘Hopelijk is het mooi weer?’

‘Sst sst sst,’ zei Désiré. ‘Niets over de weersomstandigheden.’

Er volgde een lange stilte.

‘Liefje…’

De soldaat wachtte tot ze onderbroken zou worden. Er gebeurde niets, hij begon: ‘Zeg eens, over de oogst…’

‘Sst sst sst. De Franse wijn is een strategisch gegeven.’

De soldaat werd boos, het was echt onmogelijk om iets te zeggen. Hij besloot om er maar mee op te houden.

‘Goed, luister schat…’

‘Sst sst sst. Niets over de Franse Bank.’

Stilte.

Het meisje waagde het er nog een keer op:

‘Nou, dan ik ga maar ophangen…’

‘Sst sst sst, geen defaitisme.’

Désiré was goed in vorm.

Twee dagen lang gaf hij het beste van zichzelf, en hij vond het jammer dat de collega die hij had vervangen weer terugkwam, maar aangezien zijn werkzaamheden betreffende Turkije hem maar heel weinig tijd kostten, was hij blij dat de directeur hem tijdelijk naar de afdeling postcensuur stuurde, waar hij zich toelegde op innovaties die hem unanieme bewondering opleverden.

Hij opende de brieven van soldaten aan hun ouders, en omdat hij vond dat je op de eerste plaats het hart van de zinsbouw moest aanpakken schrapte hij alle werkwoorden. De geadresseerden ontvingen dus brieven van het type: ‘We stevig, je. We ons van de ene rotklus naar de andere zonder dat we echt wat we hier . Mijn vrienden zich vaak, iedereen .’

Iedere ochtend kreeg de dienst nieuwe instructies, die Désiré met ijver en precisie in de praktijk bracht. Als hij de opdracht kreeg om alle informatie over bijvoorbeeld het machinepistool MAS 38 te censureren, schrapte Désiré behalve de werkwoorden ook de ‘M’, de ‘A’ en de ‘S’. Dan kreeg je iets als ‘We stevig, je. We ons v n de ene rotklu n r de ndere zonder d t we echt w t we hier . ijn vrienden zich v k, iedereen .’

Men vond dit zeer doeltreffend. Désiré profiteerde van het groeiende vertrouwen van de directeur en bracht vervolgens een tijd door bij de perscensuur. Iedere ochtend kwam hij de imposante feestzaal van het Continental binnen, die versierd was met prachtige Korintische zuilen en beschilderde plafonds, waarop rondbillige engeltjes log rondfladderden, en dan ging hij aan de lange tafel zitten waar op een rij de opgemaakte drukproeven lagen die, nadat de verboden onderdelen waren geschrapt, weer teruggestuurd zouden worden naar de kranten. Er zat een veertigtal door diepe vaderlandsliefde gemotiveerde medewerkers, die naast de verboden van de dag (die boven op die van de vorige dagen kwamen, de lijst was nu bijna duizend pagina’s dik), belast waren met de omvangrijke taak van het censureren.

Terwijl de serveersters van Chez Daniel lauwe biertjes en kleffe sandwiches uitdeelden, gingen de gesprekken al gauw over de dagelijkse instructies, waarna iedereen, de buik vol van alle tegenstrijdigheden en vaagheden, op eigen wijze aan de schoonmaakactie begon. Het gebeurde niet zelden dat de instructies onzin opleverden. De bevolking was daar al aan gewend geraakt en niemand keek nog vreemd op als hij bijvoorbeeld las dat een bepaald levensmiddel ‘vorige maand nog … franc kostte en nu … !’

Désiré verwierf zich al snel een goede reputatie op het gebied van bewapening. Men bewonderde zijn redeneertrant, waarin hij ervan uitging dat de censuur gezien moest worden in de ‘brede betekenis van het woord’.

‘Inductie, deductie: de vijand is scherpzinnig!’ doceerde hij, terwijl hij nerveus met zijn ogen knipperde. Op die bescheiden toon van hem, die zijn uitleg liet klinken als een bewijs, toonde hij aan dat vanwege de logische opeenvolging van argumenten die ‘wapen’ verbinden aan ‘verwoesting’ en dan aan ‘schade’, ‘slachtoffer’, ‘onschuld’ en dus aan ‘kindertijd’, alle referenties aan het gezin een onderliggend strategisch element bevatten, en om die reden verboden moesten worden. Er werd meedogenloos jacht gemaakt op de woorden vader, moeder, oom, tante, broer, zus, neef, et cetera. Een reclamebord voor een stuk van Tsjechov werd ‘De drie…’, de titel van een roman van Toergenjev ‘… en …’, je zag zelfs een ‘Onze … die in de hemelen zijt’ en een ‘Odyssée van H…rus’. Dankzij Désiré werd de censuur verheven tot de schone kunsten, waar ze de rol van achtste muze zou gaan spelen.

10

‘In de buurt van Sedan, heb ik me laten vertellen,’ antwoordde een soldaat ontwijkend op een vraag die Gabriel niet gehoord had.

De onzekerheid over hun bestemming was niet zo verwonderlijk als je keek naar de golf van opeenvolgende orders en tegenorders. Ze zouden te voet vertrekken en hadden een uur gewacht voordat ze naar het station werden gedirigeerd, waarna ze zich op bevel van de militaire staf weer hadden teruggetrokken op fort Mayenberg, maar ze waren daar nog maar nauwelijks aangekomen of ze werden alweer teruggestuurd naar het station, waar ze uiteindelijk in veewagens waren geklommen. Het Duitse offensief in België was voorzien, maar de aanwezigheid van de vijand in de Ardennen had iedereen overvallen, de bevelhebbers hadden moeite hierop een antwoord te vinden.

Chabrier en Ambresac waren er niet bij. Ergens anders heen gestuurd. Korporaal-chef Landrade zat daar niet mee, hij was zijn trouwe volgelingen alweer vergeten. In een hoek van de wagon zat hij balletje-balletje te spelen met kameraden die zich nog niet hadden laten kaalplukken, er waren er zelfs die terugkwamen, sommige mensen zijn onverbeterlijk. Hij had al meer dan veertig franc gewonnen, alles leverde hem voordeel op. Zo ging het overal waar hij langskwam, hij was meteen met iedereen bevriend. Af en toe wendde hij zich met een brede grijns tot Gabriel, alsof hij dacht dat alles wat er was gebeurd nu vergeten en vergeven was.

Met Gabriel was het heel anders gesteld, hij had vreselijk pijn in zijn kruis, op de plek waar Ambresac hem met zijn lompe schuit een keiharde schop had gegeven. Hij had het idee dat zijn edele delen sinds het vertrek twee keer zo groot waren geworden, hij werd er misselijk van.

Wat de troepen betreft, die voelden zich vooral opgelucht.

‘We gaan ze op hun bek timmeren, die klootzakken!’ had een jonge soldaat enthousiast uitgeroepen.

Na het eindeloze wachten tijdens die schemeroorlog, waardoor hun dadendrang was gefrustreerd, hadden ze nu zin om op de vuist gaan.

Je hoorde de Marseillaise, en later, omdat de tussenstops steeds langer werden, drinkliederen.

Tegen acht uur ’s avonds begonnen ze aan de schuine liedjes.

Ze moesten uitstappen, ze waren in Sedan.

In de kazerne wemelde het van de mensen. Ze werden opeengepakt in eetzalen die nu als slaapzalen dienden. Onder veel kabaal zocht iedereen een plekje, er werd ruzie gemaakt om dekens, maar kameraadschappelijk, hun legereenheid leek op een groot lichaam dat door maanden van inactiviteit stram was geworden en nu blij was eindelijk weer te mogen bewegen.

Een uur later hoorde je al vrolijke kreten, Landrade maakte onder luide toejuichingen de nieuwkomers hun soldij afhandig.

Meteen na hun aankomst had Gabriel zich naar de wc gehaast om de schade op te nemen. Zijn kruis was heel gevoelig, het was opgezet en pijnlijk, maar zijn genitaliën waren niet zo opgezwollen als hij had gevreesd. Toen hij terugkwam gaf Landrade hem een knipoog, terwijl hij proestend van het lachen zijn hand voor zijn mond hield, alsof hij een 1 aprilgrap met hem had uitgehaald op het schoolplein, in plaats van de oorzaak te zijn van die rotschop tegen zijn kloten.

Gabriel keek naar de tientallen mannen die daar opeengepakt zaten. De uitgebreide verzameling illustreerde perfect het principe van de mixage, een gebruik dat het Franse leger als heel modern beschouwde en dat eruit bestond de eenheden te ontmantelen en daarna opnieuw samen te stellen, volgens een superieure logica waarvan niemand iets begreep. Er zaten daar soldaten van vier compagnies, afkomstig uit drie bataljons, die weer voortkwamen uit drie verschillende regimenten. Niemand kende elkaar, of bijna niemand, het enige bekende gezicht was dat van de onderofficier die direct boven je geplaatst was. De officieren waren perplex, ze hoopten dat de bevelhebbers wisten wat ze deden.

Wie ergens een blikken kroes had kunnen vinden, kreeg een portie warme soep, die echter doorzichtig was als bergwater. Anderen zaten op brood te kauwen, er werden worstjes doorgegeven waarvan niemand wist waar ze vandaan kwamen, het was een maaltijd zonder poespas.

Een dikke jongen van een jaar of twintig liep tussen de rijen door en vroeg: ‘Heeft iemand veters voor me?’

Raoul Landrade was het snelst en reikte hem een paar zwarte veters aan.

‘Hier. Drie franc.’

De dikke jongeman liet als een vis zijn mond openzakken. Gabriel zocht in zijn bepakking. ‘Hier, neem deze maar,’ zei hij.

Aan zijn gebaar kon je zien dat ze gratis waren. Gelaten stopte Raoul Landrade zijn veters terug in zijn ransel. Opgelucht plofte de jongen naast Gabriel neer. ‘Hartstikke bedankt, man…’

Gabriel wierp een zijdelingse blik op Landrade, keek naar zijn haakneus en zijn dunne lippen, hij was alweer met iets anders bezig. Hij verkocht sigaretten aan kameraden die er geen meer hadden. Toen Raoul zich met een flauwe glimlach naar hem omdraaide, kon Gabriel zich bijna niet meer voorstellen dat deze man, als de omstandigheden er aanleiding toe gaven, in staat was hem een rotschop in zijn ballen te geven.

‘Ik was als een van de laatsten bij het kledingmagazijn,’ vervolgde de jonge soldaat, terwijl hij zijn jasje losknoopte. ‘Er waren alleen nog maar te grote of te kleine schoenen. Ik wilde natuurlijk liever grote, dus had ik veters nodig, maar die waren er ook niet meer.’

Daar moesten ze om lachen. Het ene verhaal riep het andere op, iedereen kende wel een paar van die anekdotes. Een kolossale kerel ging staan, tot algemene hilariteit: ze hadden zijn maat niet gevonden, hij had zijn gewone broek nog aan. Die ongemakken van het kazerneleven tastten de overwinningsstemming op geen enkele manier aan. Een voorbijlopende officier werd meteen door de manschappen aangeklampt.

‘En, kapitein, gaan we ze nou eindelijk op hun bek timmeren?’

‘O,’ zei hij op spijtige toon, ‘we gaan vooral een figurantenrol spelen. Er komt hier voorlopig geen aanval. Als er al ooit een komt! Als de moffen voorbij de Ardennen komen, dan zal het alleen maar met kleine eenheden zijn.’

‘We zullen ze hoe dan ook welkom heten!’ riep iemand.

Er klonk wat lauwe bijval, alsof het enthousiasme van de manschappen rechtstreeks in verhouding stond tot hun geringe aandeel in de strijd.

De kapitein glimlachte en verliet de slaapzaal.

Naar diezelfde officier was Gabriel de volgende ochtend rond zeven uur op zoek. Zijn radiopost had berichten ontvangen die in tegenspaak waren met de kalme zelfverzekerdheid van de vorige avond. Ten noordwesten van Sedan waren omvangrijke Duitse troepenbewegingen waargenomen.

Het alarmerende bericht bereikte de commandant en daarna de generaal, die het hooghartig wegwuifde: ‘Kwestie van perspectief. De Ardennen, dat is een woud, begrijpt u? Zet er drie gemotoriseerde eenheden neer en het lijkt meteen een heel legerkorps.’

Hij liep naar de wandkaart, waarop gekleurde spelden een grote halvemaan vormden langs de Belgische grens. Hij leed eronder om hier werkloos toeziend een bijrol te moeten spelen, terwijl daar de echte oorlog in volle gang was. Het was een zware slag voor zijn heldhaftige inborst.

‘Vooruit,’ zei hij met een diepe, melancholieke zucht, ‘we zullen er wat versterking heen sturen.’

Die concessie viel hem zwaar. Als het had gekund was hij terug naar huis gegaan.

Zo kwam het dat een compagnie van tweehonderd man werd aangewezen om indien noodzakelijk assistentie te gaan verlenen aan de 55e infanteriedivisie, die dertig kilometer verderop de toegang tot de Maas moest bewaken.

Er reed geen trein naar die bestemming. De eenheid van Gabriel, zo’n veertig infanteristen, ging dus weer op pad, onder leiding van een reserveofficier, een vijftiger genaamd Gibergue, die in het burgerleven apotheker was in Châteauroux en kon bogen op een briljante staat van dienst tijdens de vorige oorlog.

Halverwege de ochtend stond de zon al flink te branden en begon het enthousiasme van de vorige dag weg te smelten. Zelfs Landrade, Gabriel hield hem vanuit een ooghoek in de gaten, had er last van. Bij hem was vermoeidheid altijd een voorbode van woede. Zijn afgematte gezicht beloofde niet veel goeds.

De grote kerel die gisteren nog een grapje maakte over zijn broek was het lachen vergaan, en de soldaat met de veters verlangde naar de te kleine schoenen, nu hij de blaren voelde die de te grote veroorzaakten. Gewoonlijk bestond zijn eenheid uit acht man, maar vier van hen waren ter versterking ergens anders heen gestuurd.

‘Waarheen dan?’ vroeg Gabriel.

‘Heb ik niet goed gehoord. Naar het noorden, geloof ik…’

Naarmate ze verder trokken, zagen ze in de verte de hemel zo nu en dan oplichten met een oranjeachtig schijnsel, ze zagen rookwolken opstijgen, het was moeilijk te zeggen op welke afstand – tien kilometer? Twintig? Meer? Ook de kapitein wist het niet.

Gabriel maakte zich zorgen over de expeditie. De aarzelingen en onzekerheden voorspelden niet veel goeds, het zou vast tot een uitbarsting komen. Met de oorlog vóór zich en Landrade achter zich, zat hij hem flink te knijpen.

Nu werden de benen zwaar. Twintig kilometer marcheren met volle bepakking en nog bijna net zoveel voor de boeg, met een te grote rugzak en een veldfles die domweg aan je riem was vastgemaakt en bij elke stap tegen je bovenbeen slingerde… Gabriels schouders werden afgekneld door het stugge leer van de riemen, die hij niet goed had kunnen afstellen, het mechanisme zat vast en niets wilde verschuiven. Hij had overal spierpijn. Ook het geweer was zwaar. Hij struikelde en viel bijna, Landrade ving hem op. Sinds hun vertrek uit fort Mayenberg hadden ze nog geen woord gewisseld.

‘Geef maar,’ zei de korporaal-chef terwijl hij de riemen van zijn rugzak vastpakte.

Gabriel kreeg geen tijd om te protesteren, hij wilde Landrade bedanken, maar die liep alweer drie passen voor hem uit, hij had de rugzak van Gabriel over de zijne gehangen en leek hem alweer vergeten te zijn.

Hoog in de lucht kwamen een paar vliegtuigen over. Frans? Duits? Het was moeilijk te zeggen.

‘Frans,’ zei de kapitein, die zijn hand boven zijn ogen hield, als een indiaan.

Dat was geruststellend. Ook voor de stroom Belgische en Luxemburgse vluchtelingen, de meeste per auto, die blij waren dat ze troepen tegenkwamen die de vijand tegemoet trokken. Daartegenover stonden de Franse bewoners van de streek, wier aanmoedigingen onveranderlijk geuit werden met slogans uit de vorige oorlog (‘We zullen ze krijgen!’ met daarbij een gebalde vuist). Twintig jaar later was die gelijkenis niet heel geruststellend.

De mannen begonnen te mopperen, er werd gepauzeerd, sinds de ochtend had niemand meer iets in zijn maag, ze hadden drieëntwintig kilometer afgelegd, het was tijd om de bepakking neer te leggen en wat te eten.

Terwijl ze het brood en de wijn deelden, vertelden ze elkaar verhalen over de kazerne, over de oorlog. Het gekste verhaal ging over een zekere generaal Bouquet, die verklaard zou hebben dat het doeltreffendste middel om een Duits pantservoertuig tegen te houden een… laken was. Je had vier mannen nodig, één voor iedere hoek, en je moest dan, alsof je een tafelkleed ging uitspreiden, in één, goed gecoördineerde beweging op het pantservoertuig afrennen en het laken over de koepel gooien. Omdat ze niets meer konden zien en dus hulpeloos waren, zat er voor de bemanning niets anders op dan zich over te geven. De jongens lachten een beetje ongemakkelijk. Gabriel wist niet wat hij van dit verhaal moest geloven, of het nu waar was of niet, het maakte een povere indruk. ‘Heeft een generaal dat gezegd?’ vroegen ze ongelovig, maar niemand hoorde het antwoord want ze moesten weer overeind komen en verder marcheren. ‘Vooruit jongens,’ riepen de onderofficieren beurtelings, ‘nog even doorzetten en dan kunnen we zwemmen in de Maas, ha ha ha.’

‘Bedankt,’ zei Gabriel, terwijl hij zijn rugzak ophaalde bij Raoul.

Met een brede glimlacht zette Landrade zijn hand tegen zijn slaap.

‘Tot uw dienst, sergeant-chef!’

Het tweede deel van het traject leek op het eerste, met dit verschil dat de vluchtelingen die ze nu tegenkwamen wat minder spraakzaam waren, misschien omdat ze te voet waren, met kinderen in hun armen. Het was duidelijk dat ze op de vlucht waren voor de Duitsers, maar niemand van hen kon nuttige strategische informatie verschaffen. Door de Franse troepen tegemoet te lopen probeerden ze zich in veiligheid te brengen, dat was alles wat ze ervan begrepen.

Voor de tweede keer die dag kwamen ze langs een betonnen bouwwerk, op een afgelegen plek in het bos.

‘Godsamme…’

Gabriel schrok. Landrade was naar hem toe gekomen.

‘Nou, het staat er mooi bij, dat pronkstuk van de Franse defensie!’

De versterkte huizen en bunkers die ze ontdekten waren nooit afgemaakt en zagen er naargeestig uit. Ze leken geen deel uit te maken van hetzelfde project als fort Mayenberg, waarin ze gewoond hadden. Achtergelaten zonder voorzieningen en overwoekerd door klimop leken ze al bijna op ruïnes. Landrade spuugde op de grond en wees daarna lachend met zijn hoofd naar Gabriels kruis: ‘Dat gaat nog wel over voordat we thuis zijn, maak je maar geen zorgen.’

Gabriel wilde wel antwoord geven, maar had daar geen energie meer voor.

Eindelijk kwamen ze aan bij de langs de rivier gelegerde troepen. En daar was iedereen teleurgesteld, zowel de soldaten van Gabriels compagnie als die van de 55e divisie. De eersten omdat ze na een mars van veertig kilometer uitgeput aankwamen en vonden dat ze slecht onthaald werden, de anderen omdat ze hadden gerekend op heel wat meer versterking.

‘Wat moet ik met die tweehonderd mannetjes van u!’ schreeuwde een luitenant-kolonel. ‘Ik heb er drie keer zoveel nodig!’

Er vlogen geen vliegtuigen meer over, eigenlijk zag niemand reden om meer versterking te vragen. De kanonschoten waren ver weg, er was geen enkele nieuwe informatie gekomen, als je tenminste ‘de aanwezigheid van vijandelijke troepen aan de andere kant van de Maas’ niet meerekende, maar je wist wat je daarvan moest denken: gezichtsbedrog.

‘Ik moet twintig kilometer oever verdedigen!’ bulderde de officier niettemin. ‘Twintig steunpunten versterken! Dit is geen frontlinie, dit is een stuk gruyère, overal zitten gaten.’

Dat zou verontrustend zijn als de Duitsers in groten getale en goed bewapend zouden komen, maar omdat ze voornamelijk via België aanvielen leek dat onmogelijk.

‘En wat denken jullie dat je hoort, kattengejank?’

Iedereen spitste de oren. Ja, inderdaad, in het noordwesten hoorde je artillerievuur. De kapitein-apotheker vroeg: ‘En wat zeggen de verkenningsvliegtuigen?’

‘Vliegtuigen, die zijn er niet! Zo zit dat. Zijn er niet!’

De luitenant, die uitgeput was van de lange dagmars, sloot zijn ogen, hij had graag even willen uitrusten maar daar kwam niets van in, zijn meerdere had alle officieren al opgeroepen en een grote kaart uitgespreid.

‘We sturen wat mannen op verkenning om te kijken wat de moffen aan de overkant van de Maas uitvreten. Ik heb mensen nodig om hun terugtocht te dekken. Dus u gaat uw eenheid hier opstellen. U, hier. U, hier…’

Zijn dikke wijsvinger volgde de kronkelige lijn van de Maas. Voor kapitein Gibergue wees hij de Tréguière aan, een zijtak van de Maas, die een soort omgekeerde U vormde, zoals een klok. ‘En u hier. Ingerukt!’

De manschappen sleepten de wapens, de munitiekisten en de veldkeuken op de laadvloer van een truck, waarop ook een 37mm-kanon werd bevestigd. Rammelend reed het voertuig de kiezelachtige bosweg op.

Iedereen besefte dat er een nieuw hoofdstuk was begonnen.

De compagnie bestond nu nog maar uit twintig man, die het bos in moesten trekken terwijl het al donker werd, wat een onveilig gevoel gaf. Vanuit het noorden kwamen dikke wolken aandrijven. De vluchtelingenstroom was plotseling opgedroogd, misschien staken ze de rivier over op een andere plek, wat verder weg. Niemand durfde het openlijk te zeggen, maar ófwel de vijand werd hier in de buurt verwacht, en dan konden ze zich niet voorstellen hoe een zo slecht bewapende eenheid hem, zelfs met steun van de artillerie, zou kunnen tegenhouden, ófwel ze hoefden niets te vrezen, maar dan snapten ze niet goed wat ze hier deden…

Gabriel stond in de buurt van kapitein Gibergue en hoorde hem mompelen: ‘Het ontbreekt er nog maar aan dat het gaat regenen…’ Dat gebeurde een paar minuten later, op het moment dat ze weer bij de vrachtwagen waren.

De brug over de Tréguière was een van die betonnen bouwsels uit de vorige eeuw, met een ouderwetse en landelijke charme, hij was breed genoeg voor een vrachtwagen maar auto’s moesten elkaar voorrang geven.

De luitenant liet de wapens, het 37mm-kanon, de machinegeweren (type FM 24/29, prima kwaliteit en gloednieuw) opstellen en afdekken tegen de steeds heviger wordende regenbui. Ze waren genoodzaakt door de modder te baggeren om de zeilen te spannen die het kamp moesten beschutten. De eerste zes aangewezen soldaten stelden zich mopperend op aan weerszijden van de brug.

Zoals gebruikelijk had Raoul Landrade het weer goed voor elkaar. Hij had zich laten indelen bij de bewaking van de wapens. Profiterend van zijn rang van korporaal-chef was hij in de cabine van de vrachtwagen gaan zitten, van waaruit hij lachend zat te kijken naar de stromende regen op de voorruit en zijn doorweekte kameraden die door de stortbui holden.

Kapitein Gibergue kwam Gabriel, die zijn radiopost een beetje achteraf onder een dekzeil had geïnstalleerd, om informatie vragen.

‘Zeg, sergeant, u hebt toch wel contact met de artillerie?’

De artilleristen waren een paar kilometer verderop opgesteld. Als er een aanval kwam, zouden zij de overkant van de rivier onder vuur moeten nemen om de vijand op afstand te houden.

‘U weet toch wel, kapitein, dat we niet over de radio met de artillerie mogen communiceren…’

De kapitein wreef stomverbaasd over zijn kin. De militaire staf wantrouwde draadloze verbindingen, die konden te gemakkelijk afgeluisterd worden. Aanvragen om te vuren mochten alleen gebeuren door een lichtkogel af te schieten. En daar had de luitenant een probleempje: ‘Ze hebben ons uitgerust met gloednieuwe, automatische signaalpistolen, maar niemand weet hoe ze werken. En er zit geen gebruiksaanwijzing bij.’

In de verte kleurden de boomtoppen opnieuw rood door de schoten, waarvan de echo’s gedempt werden door de regen.

‘Dat moeten de Franse troepen zijn, die nu de moffen het vuur aan de schenen leggen,’ zei de luitenant.

Zonder te weten waarom, moest Gabriel denken aan het motto van generaal Gamelin: ‘Moed, wilskracht, vertrouwen’.

‘Vast wel…’ antwoordde hij. ‘Het kan niets anders zijn…’

11

Hoewel de enorme zaal van het Continental al bomvol zat, kwamen er nog steeds allerlei mensen binnen. Met een afwezig gebaar, dat tientallen jaren ervaring verried, pakten ze bij de ingang een glas champagne aan, waarna ze bij de plantenbak een bekend gezicht ontdekten, een naam riepen die iedereen kende, en vervolgens de zaal doorkruisten, terwijl ze hun glas beschermden als op een stormachtige dag.

Er waaide de afgelopen twee dagen inderdaad een wind van onrust en opluchting, van vertrouwen en onzekerheid, die de menigte tot uiterste opwinding bracht. Eindelijk was het zover. Oorlog. De echte. Men wilde er snel meer over weten. Iedereen haastte zich naar het Continental, het kloppend hart van het ministerie van Informatie. De diplomaten werden aangeklampt, de militairen bestormd, de journalisten belegerd, het nieuws ging rond van de ene groep naar de andere, de RAF had het Rijngebied gebombardeerd, de Belgen hielden zich kranig. Terwijl hij zijn sigaret uit drukte sprak een generaal teleurgesteld: ‘De oorlog is alweer voorbij.’ Die verklaring maakte veel indruk en verspreidde zich via een academielid naar een professor, via een demi-mondaine naar een bankier, om uit te komen bij Désiré, wiens reactie werd gepeild door een tiental begerige blikken. Sinds twee dagen was het zijn taak de officiële perscommuniqués voor te lezen, en nu geloofde men dat er niemand beter was geïnformeerd dan hij.

‘Zeker,’ zei hij op bedachtzame toon, ‘Frankrijk en zijn bondgenoten hebben de situatie goed in de hand, maar toch, spreken van een “oorlog die voorbij is”, daarmee lopen we misschien toch iets te veel op de zaken vooruit.’ De demi-mondaine begon te lachen, dat was haar manier van doen, de anderen glimlachten alleen maar en wachtten op het vervolg. Dat liet nog even op zich wachten, want een man baande zich een weg door de menigte en riep: ‘Bravo, beste kerel! En dat zelfvertrouwen!’

Désiré sloeg zijn bijziende ogen bescheiden neer, want hij zag wel dat de toehoorders in twee kampen waren verdeeld, het ene bewonderde hem en het andere was jaloers op hem. Vanwege het grote aantal vrouwen in het eerste kamp was het tweede nog hechter geworden, daarom was de onverwachte bijval van die hoge ambtenaar (hij deed iets bij het ministerie van Koloniën) buitengewoon welkom. Désirés bliksemcarrière in het Continental wakkerde roddels aan en riep vragen op. ‘Weten we eigenlijk wel waar die knaap vandaan komt?’ vroeg men, maar de informatie over Désiré leek precies op de informatie over de oorlog: men geloofde wat men wilde geloven, en voor zolang als het duurde was deze eenvoudige jongen, met zijn mengeling van verlegenheid, charme en betrouwbaarheid, de lieveling van het Continental. Hij was geplaatst onder het gezag van de onderdirecteur van de afdeling Persvoorlichting, een nerveuze en onrustige man, die constant onder hoogspanning leek te staan.

‘Je kunt van dat soort mensen denken wat je wil,’ had hij tijdens hun eerste ontmoeting tegen Désiré gezegd, ‘maar voor die Léon Blum, die het ministerie van Propaganda heeft opgezet, neem ik mijn petje af. Ik zou niet zeggen “Wát een man!”, het is tenslotte een Jood, maar toch: wat een goed plan!’

Tijdens hun eerste ontmoeting liep de onderdirecteur met zijn handen op zijn rug te ijsberen door zijn werkkamer. ‘Nu vraag ik u, jongeman, wat is eigenlijk onze opdracht?’

‘Informeren…’

De vraag had hem overvallen, hij had niet lang over zijn antwoord nagedacht.

‘Ja, zo u wilt… Maar waarom?’

Désiré brak zich het hoofd, keek om zich heen en zei opeens: ‘Om gerust te stellen!’

‘Dat is het!’ riep de directeur. ‘Het Franse leger heeft de opdracht om oorlog te voeren, uiteraard. Maar het heeft geen zin om kanonnen in stelling te brengen als de mannen die ze bedienen geen overwinnaarsmentaliteit hebben. En daarom moeten die mannen zich gesteund voelen, ze hebben ons vertrouwen nodig! Heel Frankrijk moet geloven in de overwinning, begrijpt u? Gelóven! Heel Frankrijk!’

Hij stond nu recht voor Désiré, die een kop groter was.

‘Daarom zijn we hier. In tijden van oorlog is juiste informatie minder belangrijk dan opbeurende informatie. Het gaat niet om de waarheid. Wij hebben een hogere, een ambitieuzere opdracht. Wij zijn verantwoordelijk voor het moreel van de Fransen.’

‘Ik begrijp het,’ zei Désiré.

De onderdirecteur bekeek hem. Hij had al veel gehoord over de jongeman met zijn dikke brillenglazen maar scherpe geest. Men zei dat hij heel bescheiden was, dat was duidelijk, maar ook briljant, dat zou kunnen. ‘Welnu, jongeman, hoe ziet u uw werk bij deze dienst?’

‘O, R, A, G, I,’ had Désiré geantwoord.

De onderdirecteur keek hem vragend aan. Désiré ging verder: ‘Observatie, Registratie Analyse, Gebruik, Invloed. Ik Observeer, ik Registreer, ik Analyseer en ik Gebruik informatie om Invloed uit te oefenen op het moreel van de Fransen. Zodat het zo hoog mogelijk is.’

De onderdirecteur begreep meteen dat men hem de crème de la crème had toevertrouwd.

Vanaf 10 mei, toen de Duitsers hun grote offensief tegen België begonnen en de informatie aan de pers gecontroleerd moest worden, was Désiré Migault degene bij wie je moest zijn.

De journalisten en verslaggevers kwamen iedere ochtend en avond om nieuws van het front te vergaren. Op ernstige toon las Désiré voor wat van de afgelopen halve dag moest worden onthouden en ook wat men het liefste wilde horen, namelijk: ‘De Franse troepen bieden krachtig weerstand aan de binnendringende vijand’ en ‘De vijandelijke strijdkrachten boeken geen noemenswaardige vooruitgang.’ Aan die kalm voorgedragen formuleringen voegde Désiré nog nadere bijzonderheden toe (‘in de buurt van het Albertkanaal en de Maas’, ‘in de regio Sarre en ten westen van de Vogezen’), bedoeld om hun geloofwaardigheid te vergroten en zonder details te onthullen die de vijand zou kunnen benutten. Want de moeilijkheid van deze exercitie zat hierin: geruststellen en informeren, maar wel vaag blijven, want de moffen luisterden mee, ze hielden je onophoudelijk in de gaten, ze bespioneerden en beloerden je. Zeg niets, herhaalden de autoriteiten. Er werden overal affiches opgehangen om mensen eraan te herinneren dat alles wat gezegd werd weleens nuttig zou kunnen zijn voor de Duitsers. Ieder bericht, of het nu waar was of niet, zou weleens meer invloed kunnen hebben dan een tankeenheid. Het werkelijke ministerie van Oorlog was het ministerie van Informatie, en Désiré was zijn heraut.

Het ministerie had heel Parijs uitgenodigd. Het was oorlog, het was feest.

Désiré werd de hele avond aan zijn mouw getrokken, mensen vroegen hem om bijzonderheden of drongen aan op een vertrouwelijke mededeling. Een journalist van Le Matin nam hem terzijde: ‘Vertel eens, beste Désiré, is er al wat meer bekend over die parachutisten?’

Het was algemeen bekend dat de Duitsers zo’n beetje overal op geallieerd grondgebied gewapende en getrainde handlangers hadden gestationeerd, die als opdracht hadden zich te mengen onder de bevolking om, wanneer het zover was, een beslissende ondersteuning te bieden aan de troepen van de bezettingsmacht. Deze partizanen, die werden aangeduid als de vijfde colonne, konden Duitsers zijn maar ook Belgen of Nederlanders die sympathiseerden met het Derde Rijk, en zelfs Fransen, die natuurlijk gerekruteerd werden uit de voornaamste groep verraders, de communisten. Nadat drie als nonnen vermomde Duitse parachutisten waren ontmaskerd, zag men overal spionnen. Désiré wierp een voorzichtige blik over zijn schouder en fluisterde: ‘Twaalf vermomde dwergen…’

‘Nee…!’

‘Echt waar. Twaalf dwergen, allen soldaat van het Duitse leger. Eind vorige maand gedropt. Ze deden zich voor als jongeren die aan het kamperen waren in het Bois de Vincennes. We hebben ze op tijd kunnen betrappen.’

De journalist was stomverbaasd. ‘Bewapend?’

‘Chemische producten. Heel gevaarlijk. Ze troffen voorbereidingen om het drinkwaternet van Parijs te besmetten. Ze hadden schoolkantines op het oog. En daarna, god mag het weten…’

‘En… mag ik?’

‘Een klein artikeltje, meer niet. We zijn ze op dit moment aan het ondervragen, begrijpt u… Maar zodra ze een bekentenis hebben afgelegd, krijgt u als eerste de informatie.’

Vanaf de andere kant van de zaal bezag de onderdirecteur met vaderlijke trots zijn jonge rekruut, die zich tussen de groepjes bewoog en de vragen scherpzinnig en bedachtzaam beantwoordde. Désiré had een jonge verslaggever toestemming gegeven om zijn standpunt over het moreel van de Duitse soldatenbende op te schrijven.

‘De reden dat Hitler uiteindelijk heeft besloten om aan te vallen, is dat er daar een hongersnood dreigde, daarom kon hij niet anders. Het Franse leger zou dus een grote informatiecampagne kunnen starten met strooibiljetten: iedere Duitse soldaat die zich overgeeft, krijgt recht op twee warme maaltijden per dag. De militaire staf aarzelt natuurlijk, die loopt het risico straks met twee of drie miljoen Duitse soldaten opgescheept te zitten, stel je voor dat je die allemaal te eten moet geven…!’

Even verderop stond de onderdirecteur te glimlachen, wat was het een mooie avond…

‘Student Oosterse talen, zei u toch?’ vroeg een hoge functionaris hem plotseling, terwijl hij Désiré aanwees.

Die informatie was hem opgevallen, hij had anderhalf jaar in Hanoi doorgebracht.

‘Inderdaad,’ zei de onderdirecteur. ‘Dat wonderkind komt van de Franse School van het Verre Oosten. Hij beheerst een heleboel Aziatische talen, het is ongelooflijk! Leuk, dan kan hij even met u praten… Kijk eens, Désiré…’

Désiré draaide zich om. Hij stond tegenover een breed glimlachende Aziaat van ongeveer vijftig jaar.

‘Dit is meneer Tong, hij is secretaris van de afdeling Plaatselijke Arbeidskrachten. Hij komt uit Phnom Penh.

‘Angtuk phtaeh phoh kento siekvan,’ zei Désiré, terwijl hij hem de hand schudde. ‘Kourphenti chiahkng yuordai.’

Meneer Thong twijfelde bij het horen van die onsamenhangende verzameling klanken, waaruit het onmogelijk was ook maar één woord Khmer op te maken. Als deze jongeman zich erop liet voorstaan vloeiend zijn taal te spreken, vond hij het niet zijn taak om hem te ontmaskeren. Hij glimlachte alleen maar, als teken van dank.

Salanh ktei sramei, besloot Désiré, terwijl hij wegliep.

‘Hij is ongelooflijk, nietwaar?’ zei de onderdirecteur.

‘Ja, inderdaad…’

‘De Duitse luchtmacht heeft zijn acties op Frans grondgebied voortgezet. De gevolgen zijn te verwaarlozen…’

Désiré had voor deze persconferentie een goed verlichte suite op de tweede verdieping uitgekozen, waarin ruimte was voor ongeveer zestig verslaggevers.

‘… en onze luchtmacht heeft gereageerd met hevige bombardementen op enkele uiterst belangrijke militaire doelen. Zesendertig vijandelijke toestellen zijn neergehaald. Een van onze groepen jagers heeft er zelfs in één dag elf neergehaald. Niets te melden over het gebied tussen de Moezel en Zwitserland.’

De inhoud van de eerste communiqués had gedraaid om twee ideeën. Het Duitse offensief was voorzien, was zelfs verwacht, en ons leger had de situatie perfect onder controle.

‘De opmars van onze troepen verloopt normaal in het centrale deel van België.’

Omdat de aanwezige verslaggevers voor het schrijven van hun stukken om informatie (en foto’s) vroegen die de hevigheid van de gevechten weergaven, koos Désiré vanaf de tweede dag voor wat hij noemde, een ‘beheerste dramatisering’: ‘De Duitse aanval neemt in volle hevigheid toe, maar onze troepen en de geallieerden vechten moedig tegen de vijand, die zich tot het uiterste inspant.’

Na afloop van de persconferentie ging Désiré bij de deur staan en overhandigde hij iedere deelnemer de tekst van de verklaring die hij had voorgelezen.

‘Zo houd ik een vinger aan de pols van Frankrijk,’ had hij de onderdirecteur uitgelegd. ‘Ik stel gerust, ik laat vertrouwen doordruppelen, ik versterk de overtuigingen. En ik beïnvloed.’

Drie dagen na het begin van het Duitse offensief vroeg een journalist hem argeloos: ‘Als ons leger en de geallieerden zo doeltreffend zijn als ons verteld wordt, waarom blijven de moffen dan oprukken?’

‘Ze rukken niet op,’ zei Désiré, ‘ze maken een beweging naar voren, dat is heel wat anders.’

De vierde dag was het moeilijker om uit te leggen waarom de vijand, van wie de inval door de Ardennen voor onmogelijk was gehouden, nu toch de oevers van de Maas ten zuiden van Namen had bereikt en het gebied bij Sedan aanviel.

‘De Duitsers,’ verklaarde Désiré, ‘hebben op verschillende plaatsen geprobeerd de rivier over te steken. Ons leger heeft krachtige tegenaanvallen uitgevoerd. Onze luchtmacht grijpt zeer doeltreffend in. De Duitse luchtmacht staat op het punt gedecimeerd te worden.’

De onderdirecteur vond het jammer dat de oorlog niet verliep zoals de communiqués wilden doen geloven. Het offensief bij de Maas en Sedan, voor zover je daar wat over te weten kwam (de militaire staf gaf weinig concrete informatie), bracht het Franse leger in een netelige positie. Daarom stelde Désiré voor om van ‘beheerste dramatisering’ over te gaan tot ‘strategische terughoudendheid’: ‘Het belang van de bevelvoering over de operaties gebiedt ons in dit stadium geen gedetailleerde informatie te geven over de huidige acties.’

‘Denkt u dat de kranten daarmee genoegen zullen nemen?’ vroeg de onderdirecteur, die ongerust was over het verloop van de gebeurtenissen.

‘Ik denk het niet,’ glimlachte Désiré. ‘Maar er zijn andere manieren om ze gerust te stellen.’

Aan de verslaggevers, die teleurgesteld waren over het gebrek aan inhoudelijke informatie over de militaire situatie, presenteerde Désiré een lange verhandeling over de toestand en het functioneren van de geallieerde legers: ‘Overal zie je niets anders dan vastberadenheid, moed, vertrouwen en overtuiging. Onze soldaten zetten zich met eensgezind enthousiasme in voor de bescherming van het vaderland. De Franse legerleiding volgt kalm en vastberaden het plan dat al lang geleden is opgesteld. Ons leger beschikt over krachtig materieel, voortreffelijke expertise en een feilloze organisatie.’

12

Bij de oprit van de brug stond een twaalftal mannen opgesteld. Een Renaultvrachtwagen versperde de doorgang, op de laadvloer stond een machinegeweer dat in zijn eentje de vijand moest terugdrijven. Het zag er niet erg vertrouwenwekkend uit, het leek meer op een wegversperring van de marechaussee. Een eindje verderop was het 37mm-kanon naar het noorden gericht. Vijftig meter daarvandaan stonden de mortieren en daarnaast stond een kleine aanhanger waarin behalve het tweede machinegeweer ook kisten met munitie zaten, waarvan er een paar waren opengemaakt.

Kapitein Gibergue liep voortdurend heen en weer tussen de verbindingsdienst (‘Hebt u nieuws?’) en de brug over de Tréguière (‘Alles gaat goed jongens, geen zorgen…’) totdat halverwege de ochtend eindelijk de verkenningseenheid arriveerde, die een blik moest gaan werpen op wat de Duitsers in hun schild voerden, een twintigtal licht bewapende mannen en twee motoren, dit alles aangevoerd door een officier die zichtbaar gelukkig was dat hij tegen de vijand kon optrekken. Wijdbeens, met een hand op zijn rug, overzag hij het tafereel, de radiopost, kapitein Gibergue, die hij slechts als apotheker-reservist zag, het 37mm-kanon en het bij de brug opgestelde groepje…

De officier zuchtte. ‘Geef me uw kaart eens.’

‘Maar ik heb er…’

‘Er is een foutje gemaakt, die van mij komt overeen met zone 687, en we zitten hier in 768.’

Gabriel zag de kapitein aarzelen. Ook hij had het vervelende gevoel iets belangrijks te moeten afstaan.

Gibergue haalde bakzeil.

Even later verdween de verkenningseenheid in het bos.

In de nacht was het opgehouden met regenen. Het was opgeklaard en in de verte kon je het schijnsel zien van artillerievuur, waarvan de echo’s dichterbij kwamen. Kapitein Gibergue tuurde naar de boomtoppen. ‘Als de luchtmacht nou eens over dat gebied kon vliegen en ons kon vertellen wat daar gaande is…’

Dat was het moeilijkst, wachten, en niet weten waarop.

In de ochtend werd het artillerievuur heviger. De echo’s van het offensief kwamen met de minuut dichterbij.

De verontrusting werd bijna tastbaar.

Niet alleen vlamde de hemel bijna overal op, voor hen, achter hen, ook ontvingen ze nog steeds geen enkele order, de verbindingen waren waarschijnlijk verbroken, de militaire staf gaf geen antwoord. Ten slotte kwamen er een paar vliegtuigen over, op kruishoogte.

‘Verkenningstoestellen…’

Gabriel draaide zich om. Het was Raoul Landrade, die achterovergeleund naar de lucht staarde. Hij had de beschutting van de vrachtwagencabine verlaten en keek bezorgd. Gabriel voelde zich opeens onbehaaglijk. Haastig liep hij naar de rest van de eenheid, waar nu stilte heerste. De gesprekken waren verstomd.

Kapitein Gibergue kwam hem tegemoet, er moest een boodschap worden gestuurd naar de militaire staf.

‘De vijand is zich aan het voorbereiden,’ zei hij. ‘De komende uren zal er een aanval plaatsvinden. We moeten jachtvliegtuigen laten inzetten.’

Hij was buiten adem van opwinding. Gabriel ging sneller lopen. Misschien kwam het door zijn angst, maar het leek alsof het schieten heviger werd en dichterbij kwam. Het antwoord bleef uit. Kapitein Gibergue stuurde nog zes extra soldaten naar de brug.

Toen ging alles plotseling heel snel.

Gebrul van motoren, een snelle opeenvolging van schoten, geschreeuw. De mannen doken in elkaar en grepen de kolf van hun geweer vast, de machinegeweren werden op de brug gericht. In plaats van vijandelijke troepen verschenen daar de twee motoren van de verkenningseenheid, waarop een paar wanhopige Franse soldaten zaten. Ze waren zo buiten adem dat ze aanvankelijk niet te verstaan waren. Ze hielden even halt bij kapitein Gibergue.

‘Wegwezen jongens, we kunnen niets meer doen!’

‘Wat, wat?’ stotterde Gibergue. ‘Hoezo, niets?’

‘De moffen! Er komen pantservoertuigen aan!’ riep een soldaat terwijl hij weer gas gaf. ‘Wegwezen!’

De rest van de eenheid kwam nu ook tevoorschijn. De officier, kapitein Duroc, die kortgeleden nog zo monter was, zag er tien jaar ouder uit. ‘Haal die handel hier weg!’

Je zou zeggen dat hij het hele probleem in één keer van tafel wilde vegen. Gibergue wilde weten waarom.

‘Waarom?’ brulde de kapitein, ‘Waarom?’ Hij wees naar het bos en naar de overkant van de brug. ‘Omdat er duizend pantservoertuigen deze kant op komen, daarom! Duizend…’ Zijn stem brak. ‘Ze hebben ons in de steek geladen, beste man… Ze zijn…’

Hij kwam woorden te kort. ‘Jullie moeten ervandoor, niets aan te doen. Het zijn er te veel!’

De militaire leiding bood op dat ogenblik een tamelijk getrouw beeld van het Franse leger in zijn geheel.

Kapitein Duroc besloot dat alle Franse wapens vernietigd moesten worden zodat ze niet in handen van de vijand zouden vallen, en dat ze naar het zuiden moesten trekken om zich aan te sluiten bij de rest van het regiment.

Maar kapitein Gibergue maakte zich boos over die houding. Als ze deze stelling verlieten, zou dat betekenen dat ze het verzet opgaven. Er was geen sprake van, niet voor hem en niet voor zijn mannen, dat ze zomaar zouden vertrekken, zonder te vechten!

De twee mannen lieten het niet aankomen op een openlijke confrontatie.

Woedend, zonder elkaar aan te kijken, namen ze allebei tegengestelde besluiten. Duroc gaf orders tot een verplaatsing, wat in de ogen van Gibergue neerkwam op een aftocht. Hij riep de soldaten die wilden vechten bij zich. De inconsequentie van de leiding veroorzaakte overal grote opwinding.

De andere soldaten van de eenheid, die naderbij waren gekomen, keken bezorgd naar de brug, en vervolgens naar hun kapitein.

‘We kunnen ze maar beter achternagaan, niet?’ zei een soldaat.

Tot ieders verbazing trok kapitein Gibergue zijn pistool, niemand had kunnen denken dat hij ermee om kon gaan.

‘Mannen, wij zijn hier om de brug te bewaken en dat zullen we doen! De eerste die ervandoor gaat krijgt een kogel in zijn donder.’

Wat er echt gebeurd zou zijn als een aantal mannen op de vlucht was geslagen, zou niemand ooit te weten komen, want op dat moment begon de luchtaanval, met ongekende hevigheid. Duitse vliegtuigen boorden her en der gaten in de grond, de volgende maaiden de boomtoppen weg, alles onder een hels lawaai, de bommen, de explosies, de vlammen en de aardbevingen. Verscheidene soldaten lagen stuiptrekkend, met opengereten borst en afgerukte ledematen op de grond. Al gauw zag je alleen nog maar vlammen en gapende kuilen rondom de paar Fransen die daar op hun buik lagen en geacht werden de toegang tot hun land te verdedigen met twee machinegeweren en een antiek kanon, waarvan de contouren door de rook en de vlammen onzichtbaar waren geworden.

De Franse artillerie leek uit haar verdoving te ontwaken en bestookte het bos aan de andere kant van de brug plotseling met granaten.

Gabriels eenheid zat klem tussen de oprukkende Duitse troepen, die blijkbaar duizenden tanks hadden (was dat wel mogelijk, ze hadden niets aan zien komen…) en de Franse artillerie, die de moffen op afstand moest houden door ze over de rivier heen te beschieten.

Meer was niet nodig om het merendeel van de soldaten hun uitrusting te laten pakken en hen schreeuwend het bos in te laten vluchten.

De achterblijvers zagen hoe ze zich uit de voeten maakten tussen de brandende, door de Duitse luchtmacht aan flarden geschoten bomen.

Ze keken elkaar aan, en keken toen naar de brug. Daar lagen twee mannen languit op de grond. Een van de machinegeweren was gehalveerd, er lagen alleen nog wat stukken gloeiend metaal.

‘Voordat we hem smeren moeten we die brug opblazen, jongens!’

Gibergue was zijn uniformpet verloren, de paar haren boven op zijn schedel stonden recht overeind, als door de schrik, en hij zag zo wit als een vaatdoek.

Ze waren met ongeveer tien man, verdoofd door de gebeurtenissen en het kabaal van het artillerievuur boven hun hoofden. Onder hen waren Gabriel, Raoul Landrade en de dikke soldaat van de veters.

‘Weten jullie wat we daarvoor hebben?’ brulde Landrade.

‘Meliniet!’ antwoordde de dikke soldaat, hij moest schreeuwen om zich verstaanbaar te maken. ‘Er zijn knallers, daar in de vrachtwagen!’

Vier mannen waren naar het machinegeweer gerend, dat op een afstand van de brug stond, om het dichterbij te halen. Landrade haastte zich naar de vrachtwagen, met de dikke soldaat achter zich aan. Hij klom erin, trok snel het dekzeil opzij en begon te zoeken, hij gooide alles wat hij tegenkwam naar buiten en hield toen triomfantelijk grijnzend een springstofpatroon als een trofee omhoog, alsof hij zojuist de hele eenheid had uitgekleed met balletje-balletje.

Gabriel pakte de patronen aan, die Landrade hem één voor één over het zijschot van de vrachtwagen aanreikte, en legde ze naast elkaar onder de wagen. Daar lag nu tien kilo aan springstof, genoeg om de brug op te blazen.

‘Godsamme!’ schreeuwde Landrade. Er is niets om die klotepatronen te laten ontploffen…’

Hij zat met zijn rug tegen een wiel van de vrachtwagen. De dikke soldaat van de veters had dekking gezocht onder het chassis en kwam daar weer onder vandaan kruipen. Gabriel hield een ontstekingsbuis tussen zijn knieën geklemd.

‘Goed,’ zei Landrade, ‘we hebben geen elektriciteit, we gaan een veiligheidslont splitsen. Jij zoekt iets om de boel bij elkaar te binden, akkoord?’

Hij klom alweer in de laadruimte van de vrachtwagen. Gabriel rende in elkaar gedoken naar het kamp en kwam terug met zes spanriemen voor het dekzeil, waarmee hij de patronen aan elkaar vastbond.

Gabriel keek over Raouls schouder naar de onbeduidende brug, naar het schijnsel van de bommen, die voor en achter hen met een vreselijk lawaai explodeerden, en naar het bos dat op meerdere plaatsen was verwoest. En naar Landrade.

Hij kon maar geen hoogte krijgen van de man. Als er één soldaat was van wie hij zou hebben gezworen dat hij zich als eerste uit de voeten zou maken, dan was hij het wel, maar hier stond hij, terwijl hij uit alle macht aan de riemen stond te sjorren, wrokkig naar de brug keek en voor zich uit mompelde: ‘Dit zullen we hem eens in zijn reet douwen, die klotebrug, dat gaat niet lang meer duren…’

Ze stonden samen op, Landrade en Gabriel droegen de belangrijkste lading, de dikke soldaat vervoerde pijnlijk struikelend de twee aanvullende ladingen, zijn te grote schoenen maakten het hem niet makkelijk. Slingerend strompelden ze tot aan de rivier, aldoor bukkend voor het aanhoudende artillerievuur. Toen ze bij het landhoofd van de brug waren aangekomen gaf Landrade de instructies: ‘Ik plaats de grootste lading. Jullie leggen de andere twee neer, een links en een rechts, daarna sluit ik alles op elkaar aan, en boem.’

De Franse granaten vielen steeds dichter bij de oever, een teken dat de vijand naderde.

Toen ze het onverwachte trio zagen aankomen slaakten de soldaten die zich rond het laatste machinegeweer hadden verzameld, en van wie de onbeduidende aanwezigheid je aan het hart ging, een kreet van opluchting. Geen brug, geen bewaking. Ze behoorden niet bij de eersten die er als een haas vandoor waren gegaan, maar prezen zich gelukkig dat alsnog te kunnen doen, nu er een vastberaden ploegje voorbereidingen trof om de brug naar het paradijs der kunstwerken te sturen. Gabriel sleepte zijn lading van tien kilo naar rechts over het beton. Hij keek naar de andere kant. De dikke soldaat had hetzelfde gedaan, de ladingen lagen evenwijdig aan elkaar, hij stak zijn duim op, toen vijftien meter verderop een granaat in het water viel, hij werd neergemaaid door een scherf en stortte in de rivier. Gabriel was verbijsterd. Terwijl hij zijn lont met zich meetrok kwam Landrade naar hem toe.

‘Zag je dat?’ vroeg Gabriel, terwijl hij wees naar de plaats waar hun kameraad was gesneuveld.

Landrade keek op en zag de soldaat op zijn buik drijven.

‘Klote,’ zei hij, ‘hij had net nieuwe veters.’

Terwijl hij dat zei, maakte hij met veel moeite het ontstekingslont vast en begon hij het uiteinde van het veiligheidslont schuin af te snijden.

‘Vooruit, wegwezen nou,’ riep hij. ‘Ik steek die handel aan en we nokken af.’

En omdat Gabriel stil bleef staan, gebiologeerd door de aanblik van het lichaam van zijn kameraad, dat op en neer dobberend wegdreef met de stroom, riep hij nogmaals: ‘Vooruit, wegwezen zeg ik!’

Gabriel rende naar het kamp, waar kapitein Gibergue op hen wachtte.

‘Goed werk, jongens!’ zei hij.

De hele eenheid was er nu tussenuit geknepen, het bos in.

De drie mannen zagen hoe Landrade als een haas naar hen toe kwam rennen, alsof hij werd achtervolgd door de explosieven waarvan hij zojuist de lont had aangestoken. Buiten adem plofte hij naast hen neer.

Meteen draaide hij zich om en tuurde hij met samengeknepen ogen naar de brug.

‘Verdomme, ik heb toch een kort lont gebruikt, wat doet dat kloteding…?’

Zijn woede was te begrijpen. Was de lading vochtig, was de verbinding defect? Twintig seconden, dertig seconden, een minuut. Toen wisten ze zeker dat ze hun leven voor niets op het spel hadden gezet, want er gebeurde niets.

Alsof de vijand hun teleurstelling nog eens extra wilde benadrukken en meteen zijn eigen onoverwinnelijkheid kracht wilde bijzetten, bestookte hij de overkant van de Tréguière met rookbommen. Het was mislukt. Achter een gordijn van witte rook zagen ze silhouetten aanstalten maken om rubberboten het water in te duwen. De grond begon te trillen, een teken dat een colonne Duitse pantservoertuigen de oever naderde.

‘We moeten ervandoor!’ schreeuwde Landrade terwijl hij overeind sprong.

Kapitein Gibergue was het met hem eens en legde zijn hand op Gabriels schouder, vooruit beste kerel, we hebben ons best gedaan…

Wat er door Gabriel heen ging was moeilijk te zeggen. Hij was niet dapper, maar had wel een geweten. Hij was hier om iets te doen, en dat had hij niet gedaan.

Zonder aan het gevaar te denken, rende hij naar de brug en installeerde hij zich achter het machinegeweer.

Toen verstijfde hij. Wat moest hij doen? Hij had dit soort wapens al vaker gezien, maar alleen van een afstand. Hij legde zijn hand op de rechthoekige lader die boven de loop zat. Achter het optrekkende rookgordijn werden de contouren van rubberboten zichtbaar. Gabriel pakte de pistoolgreep vast, richtte de loop op de vijand, klemde zijn kiezen op elkaar en spande al zijn spieren, om de terugslag van de kogels op te vangen, dat had hij onthouden, dit machinegeweer kon er vierhonderdvijftig per minuut afvuren.

Hij haalde de trekker over. Er klonk een schot. Eentje maar. Eén miezerige kogel, zoals in een schiettent op de kermis.

Tegenover hem ging het opeens idioot snel. Terwijl hij met zijn wapen zat te klungelen om een manier te vinden de lader te legen, begon de aarde dof te dreunen onder de wielen van zware voertuigen die op de brug af reden.

‘Hé klojo, wat sta je uit te vreten?’

Daar was Raoul Landrade, die met een brede glimlach naast hem kwam staan.

Door de schok van de verrassing klemde Gabriel zijn handen om het wapen, dat meteen een salvo afvuurde, beide mannen keken naar de loop alsof die hun iets verbazingwekkends had verteld.

‘Godsamme!’ riep Raoul uitzinnig.

Gabriel begreep nu dat je twee trekkers tegelijk moest overhalen om een salvo te lossen. Hij keek naar de brug. Raoul was opgestaan, had een kist met ladingen naar zich toe getrokken en schoof die naar gelang de schoten in het wapen, terwijl Gabriel al schreeuwend het hele terrein met een kogelregen besproeide.

Om eerlijk te zijn, liet de precisie van zijn schoten veel te wensen over. Nogal wat kogels verdwenen in boomstronken en varens, een paar in het water en de meeste in de grond, op tientallen meters afstand van het doelwit.

Gabriel besefte dat en probeerde de baan van de kogels aan te passen, maar het was steeds te hoog of te laag, ze gingen nooit de goede kant op.

‘Haha! Vooruit!’ brulde Raoul, uitzinnig lachend. ‘Geef ze van katoen, die klootzakken!’

Misschien bestaan er ergens goedgehumeurde en vlot reagerende goden, die Gabriels instelling en Raouls gelach wel amusant vonden, want de eerste Duitse pantserwagen kwam net de brug over de Tréguière op rijden toen Gabriels kogels de lading raakten en die lieten ontploffen.

De brug stortte in en sleurde de pantserwagen mee de rivier in.

Gabriel en Raoul stonden met open mond te kijken.

De ineenstorting van de brug had aan de overzijde van de rivier een hoop beroering veroorzaakt. Er klonken bevelen in het Duits en de kolonne pantservoertuigen was tot stilstand gekomen.

Half bewusteloos stond Gabriel gelukzalig te glimlachen. Raoul stootte hem wakker.

‘Misschien maar niet te veel treuzelen nu…’

Binnen een paar tellen waren beide mannen opgestaan en renden ze onder het slaken van luide vreugdekreten naar het bos.

13

Nadat Louise thuisgekomen was van haar werk, werd ze overvallen door dezelfde neerslachtigheid als eerder, toen ze ongerust over haar buik streek, haar cyclus in de gaten hield en er niets gebeurde, ze had geen energie om op te staan en liet in de middag de goede dokter Piperaud komen, die een zuignapbehandeling voorschreef en zei dat ze voorlopig niet mocht werken.

Zo ging de zaterdag voorbij. En de zondag. Ze voelde zich neerslachtig en leeg. Twee keer ging een luchtalarm af, maar dat liet haar koud. ‘Misschien omdat ik dood wil,’ zei ze tegen zichzelf, zonder dat echt te geloven. De sirenes loeiden boven Parijs, maar zij bleef in bed, gehuld in een vormeloze trui die ze de hele tijd aanhield.

Maandag was er school, maar ze was te moe. Ze zou naar dokter Piperaud moeten gaan of hem aan huis laten komen, maar het ging haar krachten te boven om zich aan te kleden en de hele straat af te lopen, naar de telefooncel.

Aan het begin van de ochtend, terwijl ze een slokje nam van een kop lauwe koffie en door het raam naar de binnenplaats keek, ging de bel van de toegangspoort. Ze aarzelde niet, deed de deur open en was niet verbaasd monsieur Jules aan te treffen, met zijn handen in de zakken.

Dit keer geen galakostuum. ‘Bedankt, dat heeft me niet echt geholpen’, hij droeg zijn koksbroek en zijn pantoffels.

Louise bleef in de deuropening staan. Ze werden door een tiental meters gescheiden.

Ze leunde tegen de deurpost, terwijl ze haar koffiemok met twee handen vasthield. Monsieur Jules wilde wat zeggen, maar veranderde halverwege van gedachten. De jonge vrouw was waanzinnig mooi, met dat korte haar, dat ernstige gezicht en die trieste blik.

‘Ik kom vanwege die alarmen…!’ zei hij ten slotte.

Hij praatte op de boze toon van mensen die er genoeg van hebben dat ze steeds hetzelfde moeten zeggen. Louise knikte en nam nog een slok koffie. Door de afstand moest monsieur Jules hard praten, wat lastig was voor een kortademig iemand.

‘Je doet maar wat je wilt met je tijd, Louise, maar als er een alarm is dan ga je de schuilkelder in, net als iedereen!’

Op papier ziet die zin er wel dwingend uit, maar hoewel hij begon op de stellige toon die hij gewoonlijk aansloeg om commentaar te geven op de verrichtingen van de Franse artillerie, veranderde hij gaandeweg in een gemompel, een vraag, een bede.

Als ze niet zo moe was geweest zou Louise hebben gelachen. Die alarmen. Het was een drama in het leven van monsieur Jules dat hij niet benoemd was tot blokhoofd. Behalve het restaurant bezat hij vier huisnummers verderop nog een ander pandje, waarvan hij de kelder aan de buurt had aangeboden om er een schuilplaats van te maken, en hij vond dat hij in ruil daarvoor ‘van nature’ recht had op de rol van blokhoofd. Helaas, aan het einde van een verwarde periode, getekend door talloze verwikkelingen, was meneer Froberville, ‘een militair op wachtgeld’ noemde monsieur Jules hem minachtend, door de prefectuur benoemd. Sindsdien woedde er tussen beide mannen een stille veldslag met vele oplevingen. Louise begreep echter dat, hoewel haar afwezigheid het kamp van de restauranthouder misschien had verzwakt, dit niet de reden van zijn komst was.

Ze daalde de vier treden af en liep het tuintje door.

Monsieur Jules schraapte zijn keel. ‘Zonder jou is het niet meer hetzelfde, het restaurant…’ Hij probeerde te glimlachen. ‘We wachten tot je terugkomt, weet je! De mensen vragen hoe het met je gaat…’

‘Lezen de mensen geen kranten?’

‘Die kranten zullen ze worst wezen! Iedereen hier houdt van je.’

Bij die bekentenis boog hij zijn hoofd, als een kind dat betrapt wordt. Louise had tranen in haar ogen.

‘En als er een alarm is dan moet je naar de schuilkelder, Louise… Zelfs die ouwe idioot van een Froberville maakt zich zorgen over je.’

Louise maakte een gebaar, waarin monsieur Jules instemming dacht te zien.

‘Goed, goed…’

Ze had haar koffie op. Monsieur Jules vond dat ze iets ‘artistieks’ had, zo noemde hij meisjes die model stonden, die een ongeregeld leven leidden, slordige kapsels hadden, een houding alsof ze zich van niemand wat aantrokken, woest aantrekkelijk waren en waanzinnig sensueel, je had er een paar in de wijk, ze rookten sigaretten op straat, dat was het soort meisjes waar Louise op leek, met haar mooie marmeren gelaat, haar volle mond, die blik…

‘Maar wat ik je nog wilde vragen… Gaat het wel goed met je, Louise?’

‘Hoezo, zie ik eruit alsof dat niet zo is?’

Hij trommelde op zijn zakken.

‘Nou, vooruit…’

Louise ging weer naar binnen. Hoe ze haar tijd doorbracht? Later kon ze zich dat niet meer herinneren. Wat overbleef was een indruk, onschuldig voor anderen, maar vreselijk pijnlijk voor haarzelf. Halverwege de middag realiseerde ze zich dat ze al urenlang op dezelfde plaats zat, met haar ellebogen op de vensterbank van het raam dat uitzag op de binnenplaats, op precies dezelfde plek waarop Jeanne na de dood van haar man altijd had gezeten.

Zou Louise binnenkort ook gek worden?

Zou het net zo met haar aflopen als met haar moeder?

Ze werd bang.

De sfeer in huis benauwde haar. Ze zette water op, waste zich, kleedde zich aan, ging naar buiten en liep zonder op te kijken langs La Petite Bohème. Ze was van streek door de ontdekking van die vreemde gelijkenis met Jeanne.

Waar zou ze heengaan, ze had geen doel.

Ze liep naar de avenue, ging bij een bushalte staan en wachtte. In de prullenbak lag een krant, ze stak haar hand uit, haar buurvrouw wendde zich van haar af, alleen clochards deden dat soort dingen. Aangezien ze alle zelfrespect overboord had gegooid, pakte Louise de krant en streek hem glad. De oorlog liep op rolletjes, er werd bericht over kolossale verliezen bij de vijand, honderden van hun vliegtuigen waren al neergehaald.

Op de tweede pagina zag ze een foto van onzeker kijkende, tegen elkaar aangedrukte mensen. ‘Het Gare du Nord stroomt vol met Belgische vluchtelingen, zij doen verslag van hun uittocht.’ Op de voorgrond stond een kind, een jongen of een meisje, dat was niet goed te zien.

Een kort stukje trok haar aandacht:

Parijse onderwijzers vangen vluchtelingen op

De onderwijzersvakbond doet een beroep op al haar leden zich onmiddellijk te melden bij de autoriteiten om vluchtelingen op te vangen die afkomstig zijn uit België en de grensstreken. De vluchtelingen worden ontvangen in de opvangruimte die is ingericht aan de Rue du Château-d’Eau 3 (10e arrondissement.)

Louise was geen lid van de vakbond. Misschien waren de zaken anders gelopen als de vrouw die zich van haar had afgewend geen gesprek met haar buurvrouw was begonnen:

‘Weet u zeker dat hij rijdt?’

‘Nou… niet zeker,’ aarzelde de buurvrouw. ‘Ik weet wel dat lijn 65 is vervallen…’

‘Lijn 52 ook!’ zei iemand anders. ‘Dat is om vluchtelingen te vervoeren.’

‘Ik heb niets tegen die mensen, maar als ze onze bussen afpakken dan is het wat anders! We zitten ook al met de distributie, de ene dag geen vlees, de andere dag geen suiker… Hoe willen ze die vluchtelingen te eten geven als er al niet genoeg is voor onszelf?’

Louise las verder. De bus arriveerde en ze stapte in, verdiept in haar krant: ‘De vliegtuigen vlogen vlak boven de daken. Ze lieten een massa bommen vallen. De kinderen die bijeengebracht waren voor de evacuatie zijn aan stukken gereten.’

Ze vouwde de krant dicht en keek naar buiten. Op straat zag ze de Parijzenaars, die naar hun werk gingen, weer terugkwamen, boodschappen deden, er waren legertrucks, vluchtelingen die in groepjes van dertig begeleid werden door scouts, ambulances van het Rode Kruis, straatagenten met een geweer over hun schouder…

Ze kon het gemakkelijk vinden. Voor de arbeidsbeurs stonden een heleboel mensen, ze ging er naar binnen.

Het was er zo druk als in een bijenkorf, mensen kwamen binnenlopen met dozen in hun armen, anderen liepen naar buiten, iedereen praatte door elkaar heen.

Louise liep behoedzaam verder, alsof ze bang was te storen. Vanaf de drempel van de grote zaal zag ze onder het enorme glazen dak een honderdtal vermoeide mensen zitten of liggen op houten banken, die waren opgesteld zoals in een slaapzaal, gezinnen, hier en daar waren tafels neergezet. Er klonk een voortdurend geroezemoes. Tussen de groepjes mensen door liep een vrouw, ze had haar jas aan en hield een foto in haar hand. Louise hoorde alleen maar: ‘Mariette, ze is vijf jaar… Ik ben haar kwijtgeraakt…’ Ze zag er vermoeid uit. ‘Hoe kun je nou een kind van vijf jaar kwijtraken?’ vroeg Louise zich af.

‘Op het Gare du Nord,’ zei een stem.

Naast haar stond een verpleegster van het Rode Kruis, ongeveer zestig jaar oud, eveneens de grote zaal in te kijken.

‘Ze waren met zovelen dat we ze naar de kelderverdieping hebben gestuurd, waar ze zijn opgehaald door vrachtwagens. Het was een enorm gedrang, u hebt geen idee… Je laat de hand van je koter even los, je zet een stap de ene kant op, hij de andere kant, je draait je om en hij is verdwenen, je kunt roepen wat je wil, niemand weet waar hij is.’

Louise keek naar de vrouw, die met de foto in haar hand haar lijdensweg tussen de geïmproviseerde gangpaden dapper voortzette.

Ze voelde de tranen opkomen.

‘U bent…?’ vroeg de verpleegster.

‘Onderwijzeres, ik…’

‘U kunt de zaal rondgaan, kijken wat de mensen nodig hebben. De organisatie is daar…’

Ze wees naar een openstaande dubbele deur. Louise wilde antwoord geven, maar de verpleegster was al vertrokken.

Hutkoffers deden dienst als tafel, banken werden gebruikt als bed en opgerolde dekens als matras. Men deelde brood uit en droge koekjes, die werden opgegeten door uitgeputte mannen en vrouwen die hun afgematte kinderen ondersteunden, en overal hoorde je baby’s huilen.

Louise stond verloren in de verwarde menigte en wist niet wat ze moest doen. Tussen een boog waren wat bezemstelen vastgemaakt, die als droogrek dienden, met name voor luiers.

Een meter daarvandaan zat een jonge vrouw op haar knieën te huilen. Louise hoorde het zachte gesnik van een baby, ze had een oor voor dat soort geluiden.

‘Kan ik u helpen?’

Het meisje keek met een door uitputting getekend gezicht naar haar op. In haar rokken lag een baby te rusten, met een sjaal om zijn onderlijfje gewikkeld.

‘Hoe oud is hij?’ vroeg Louise.

‘Vier maanden.’

Ze had een lage, hese stem.

‘En zijn vader?’

‘Die heeft ons op de trein gezet, hij wilde alles niet zomaar achterlaten… We hebben koeien, begrijpt u…’

‘Wat kan ik…’

‘Ik heb niet genoeg luiers meegenomen…’

Ze keek naar het geïmproviseerde droogrek rechts van haar.

‘En daar komt nog bij dat hier niets wil drogen, ik weet ook niet waarom.’

Louise was opgelucht. Voor luiers zorgen was iets wat ze kon doen, ineens voelde ze zich nuttig.

Ze drukte de jonge moeder vastberaden de hand en ging naar de ruimte van de organisatie, maar daar was een groot tekort aan kleding en producten voor kinderen.

‘We krijgen ze al drie dagen niet meer binnen,’ zei de verpleegster die ze eerder was tegengekomen. ‘Ze beloven het elke dag…’

Louise keek naar de deur.

‘Als u ze kunt vinden,’ ging de verpleegster verder, ‘dan heeft iedereen daar profijt van.’

Louise haastte zich terug naar de jonge vrouw. ‘Ik ga halen wat u nodig hebt. Ik kom straks terug.’ Ze had bijna gezegd: ‘Wacht op mij’, dat was wel raar. Gerustgesteld en vol energie liep ze de deur uit, ze had een opdracht.

Toen ze aankwam bij de Impasse Pers was het al zes uur ’s avonds. Ze liep de trap op naar de bovenverdieping en maakte de deur open van de kamer van mevrouw Belmont.

Sinds de dood van haar moeder had Louise hier nooit meer een voet gezet. Meteen nadat de begrafenisondernemer was geweest, had ze de lakens en dekens van het bed gerukt en alles van het nachtkastje gegrist. Daarna had ze de kledingkast geopend en een paar minuten later was er niet één jurk, vest of paar kousen meer over, helemaal niets. Mevrouw Belmont was al verdwenen voordat ze goed en wel begraven was. Toen ze de volgende ochtend naar buiten was gekomen om naar La Petite Bohème te gaan, had Louise gezien dat de vier waszakken ’s nachts verdwenen waren.

De kamer was koud en rook bedompt, ze deed het raam open.

De linnenkast zat vol met zorgvuldig door haar moeder opgeborgen lakens en linnengoed, zoals tafelkleden en servetten, die ze nooit tevoorschijn haalde. Louise had meteen aan die lakens gedacht: als je ze in stukken knipte waren het er genoeg om tientallen stevige luiers van te maken.

Ze was alleen vergeten hoe zwaar die lakens waren. Ze pakte er vijf of zes en woog ze in haar handen, dat zou nog wel gaan, ze kon er nog wel een of twee bij pakken. Ze stuitte op een kunstleren map, die mevrouw Belmont gebruikte om familiesouvenirs in te bewaren, briefkaarten en andere post. Louise had die map al heel lang niet meer gezien. Ze sloeg hem open en vond een foto van haar vader, nog een van het huwelijk van haar ouders, brieven die waarschijnlijk nog uit de tijd van de oorlog waren. Ze legde alles op het matras, nam de helft van de lakens mee naar beneden en ging weer naar boven met een linnen zak, om de rest te halen. Na een korte aarzeling griste ze ook de map met foto’s en correspondentie mee, ging naar buiten en vond op wonderbaarlijke wijze op de hoek van de straat een taxi, richting arbeidsbeurs.

Het werd donker. De chauffeur zat af te geven op de zware tijden, de rantsoenering van benzine. Louise was moe, ze had de map opengeslagen en zat er afwezig in te bladeren.

‘Hoeveel vluchtelingen er zijn,’ zei de chauffeur, ‘het is gewoon niet te geloven! Ik vraag me af waar ze allemaal ondergebracht moeten worden.’

Je zag inderdaad veel mensen op straat, met koffers en bundels kleren. Toen ze haar ogen weer neersloeg viel haar blik op vergeelde kiekjes, ansichtkaarten met strandtaferelen en dorpspleinen, ondertekend door haar oom René, de in 1917 gestorven broer van haar vader, die een mooi handschrift had, met versieringen en hoofdletters met zwierige krullen. Ze vond ook brieven van haar ouders, alle gedateerd tussen 1914 en 1916.

‘Lieve Jeanne,’ schreef haar vader, ‘het is vreselijk koud hier, zelfs de wijn is bevroren.’

Of: ‘Mijn kameraad Victor is gewond geraakt aan zijn voet, maar de dokter zegt dat het wel goed komt, hij is erg opgelucht.’ Hij ondertekende met: ‘Je Adrien’.

Mevrouw Belmont begon haar brieven met: ‘Lieve Adrien,’ en had het over het dagelijks leven: ‘Louise doet goed haar best op school, de prijzen blijven hier maar stijgen, mevrouw Leidlinger heeft een tweeling gekregen.’ Ze ondertekende met: ‘Je liefhebbende Jeanne’.

Louise voelde een vaag zelfverwijt, omdat ze binnendrong in het leven van iemand anders, maar dat duurde niet lang. Ze was vooral verbaasd. Ze zag haar moeder weer voor zich, hoe ze dagenlang voor het raam in het niets zat te staren. En in plaats van het bewijs van de grote, verloren liefde, waardoor haar moeder depressief was geworden, ontdekte Louise brieven die volkomen nietszeggend en alledaags waren, blijken van echtelijke bezorgdheid, iets wat je schrijft als je een soldaat bent in de oorlog en iets wat je terugschrijft als je zijn vrouw bent.

Terwijl ze peinzend uit het raam van de taxi keek, zag Louise de straten van Parijs voorbijglijden. Ze was verrast. Niets liefdevols, alleen maar vriendelijkheden. Het was moeilijk om het verband te zien tussen het echtpaar dat elkaar zulke nietszeggende brieven schreef en het verdriet dat mevrouw Belmont bij de dood van haar man blijvend in zijn greep had gekregen.

Louise sloeg de map weer dicht, en op dat moment viel er een kaartje op de vloer van de auto.

Ze wachtte even.

Hoewel ze het kaartje ondersteboven hield, zag Louise meteen de naam: Hôtel d’Aragon, Rue Campagne-Première.

De grote zaal van de Arbeidsbeurs was leeg.

Aan het eind van de middag waren de vluchtelingen naar een hergroeperingscentrum gebracht, in de buurt van Limoges dacht men, niemand wist het precies.

Zonder iemand iets te zeggen legde Louise de lakens op de grond, liep weer naar buiten en hield een taxi aan, terwijl ze in haar hand het kaartje hield, dat sinds ze het had gevonden niet meer uit haar gedachten was geweest.

De taxi draaide de Boulevard Montparnasse op.

‘Zet me hier maar af,’ zei Louise.

Ze ging het laatste stuk te voet.

Ze liep opnieuw, in tegenovergestelde richting, de route die ze een paar weken eerder naakt en onder het bloed had afgelegd, totaal verward, te midden van luid getoeter en onder de verschrikte blikken van de voorbijgangers.

Er was niemand bij de receptie.

Ze liep naar de balie, waarop een voor de clientèle bestemd bordje stond met de naam van het hotel. Het ontwerp was niet meer hetzelfde als dat van het kaartje, met zijn Spaans aandoende versierseltjes, het zag er nu moderner uit.

Van hoelang geleden zou dat kaartje van haar zijn?

De binnenkomst van de oude vrouw overviel haar. Ze zag er nog altijd even mager en breekbaar uit, haar gezicht was streng en gesloten, ze had een mantilla over haar schouders en droeg daaronder een zwarte jurk met paarlemoeren knopen. Haar pruik zat een beetje scheef.

Louise moest even slikken toen ze haar hoorde zeggen: ‘Goedenavond, juffrouw Belmont…’

Ze keek niet erg vriendelijk, alles aan haar ademde wrok.

Met een kort gebaar wees ze naar het kamertje naast de receptie, en ze voegde eraan toe: ‘Om te praten kunnen we beter daar gaan zitten…’

14

De brug was nog maar net ingestort of Gabriel en Landrade hadden het op een lopen gezet. Achter hen was het artillerievuur heviger geworden. Ze haalden een paar langzamer lopende kameraden in en kwamen langs een brandende truck. Rondom hen waren alle bomen afgebroken, op manshoogte aan flarden geschoten, en zover het oog reikte zat de bosweg vol kraters.

Ze kwamen aan op de plek waar de onderdelen van de 55e divisie, waaraan ze ondersteuning hadden geboden, gestationeerd waren, en vanwaar ze naar de brug over de Tréguière gestuurd waren.

Er was niemand meer.

Geen spoor van de luitenant-kolonel die tekeerging over het gebrek aan manschappen, noch van zijn staf, noch van de eenheden die daar een paar uur eerder nog gelegerd waren, er was niets meer te zien dan een paar ingestorte tenten, opengereten veldkeukens, achtergelaten uitrustingen, overal rondvliegende vellen papier en vernietigde machinegeweren, waarvan de restanten wegzakten in de modder. Een truck met een kanon erop stond in brand, de rook sloeg op je keel, deze militaire woestenij stonk naar overgave.

Gabriel rende naar de radiopost. Er was niet meer van over, behalve twee radio’s die in gruzelementen lagen, de verbindingen waren verbroken, dus het groepje was alleen op de wereld. Gabriel veegde zijn bezwete voorhoofd af.

Ze draaiden zich allemaal om en zagen toen vijfhonderd meter verderop de eerste Duitse tanks opduiken, die zich vergezeld van rupsvoertuigen een weg hadden gebaand door de Ardennen.

De militaire colonne kwam tevoorschijn uit het bos, als de snuit van een traag maar woedend monster, klaar om alles op zijn weg te verslinden.

Dat was het teken. Ze stortten zich allemaal in de greppel, klommen er zo snel als ze konden aan de andere kant weer uit en renden het stuikgewas in. Een paar honderd meter verderop stuitten ze op een pad waar een andere, snel oprukkende colonne Duitse pantserwagens de doorgang versperde, de vijand kwam overal tegelijk vandaan. Bukkend renden ze weer terug, om zich op flinke afstand te verschuilen in een paar bosjes, waar ze een hele tijd wachtten, er kwam maar geen einde aan de colonne pantserwagens, die zich niets leek aan te trekken van de schoten van de Franse artillerie, er waren geen vliegtuigen die ze zouden kunnen lokaliseren, dus werd het gebied blindelings bestookt, de schoten waren nu eens te veel naar links en dan weer veel te ver, in een half uur tijd hadden maar twee granaten hun doel bereikt. Ongevoelig voor pijn offerde de Duitse colonne drie tanks op, waarvan de rokende overblijfselen meteen werden ontweken.

Gabriel was begonnen het aantal voertuigen te tellen maar hield dat niet lang vol. In ieder geval meer dan tweehonderd tanks, en pantservoertuigen, motoren… Een heel leger rukte het land binnen, trok voorbij onder de ogen van het handjevol verslagen, uitgeputte en gedemoraliseerde Franse soldaten, die zich vreselijk alleen voelden.

‘We zijn verraden…’ mompelde iemand.

Gabriel keek hem aan. Hij had geen flauw idee wie er wie verraden had, maar op een vage manier stond dat woord hem wel aan.

Raoul Landrade had een sigaret aangestoken en wuifde de rook weg. Hij zong zachtjes: ‘We zullen winnen, omdat we de sterksten zijn!’

Was de Franse artillerie uitgeschakeld of gevangengenomen, niemand wist het.

Plotseling hielden de Franse beschietingen op, het Duitse leger was weggetrokken en had een verwoest boslandschap achtergelaten, karresporen zo diep als graven, kuilen zo groot als een vrachtwagenwiel.

De mannen stonden op, hun blik gleed over het geteisterde en verlaten landschap, waarmee ze zich vereenzelvigden.

Niemand wist wat te doen.

Aan de sporen van de tanks en de andere voertuigen was duidelijk te zien dat het Duitse leger naar het westen trok. Gabriel was de enige onderofficier.

‘Ik stel voor dat we naar het oosten trekken…’ zei hij.

Landrade stond als eerste op, sprong in de houding, en met rechte rug en een sigaret in zijn mondhoek salueerde hij quasikrijgshaftig: ‘Tot uw orders, sergeant-chef!’

Ze liepen een uur en verdeelden het water uit twee veldflessen die ze uit de catastrofe hadden kunnen redden. Ze spraken weinig, terneergeslagen door iets wat de vorige dag nog ondenkbaar had geleken. Als gevloerde boksers. Landrade slenterde al rokend een beetje achter de groep aan, als iemand die de situatie wel grappig vindt.

Al enige tijd deed het licht tussen de bomen vermoeden dat ze eindelijk de rand van het bos naderden. Ze gingen sneller lopen. Niemand wist waar ze waren, dat interesseerde hen eigenlijk ook niet, ze konden niet echt meer nadenken. Sommigen keken angstig achterom, ze voelden zich achtervolgd, de vijand was hen op het spoor, ze moesten opschieten. Vluchten. Een paar kilometer verderop, in westelijke richting, woedde de veldslag, de halo’s van het artillerievuur zetten de lucht in een oranje gloed.

Ze zagen andere radeloze soldaten terug, die overal vandaan kwamen. Drie infanteristen, een artillerist, iemand van de bevoorrading, twee manschappen die van de trein kwamen… Het was een raadsel hoe ze elkaar hier op deze plek waren tegengekomen.

‘Waar komt u vandaan?’ vroeg een lange jongen met een blond snorretje, die vlak bij Gabriel liep.

‘Van de brug over de Tréguière.’

De soldaat trok een weifelend gezicht, hij wist niet waar het over ging, Gabriel had daar kunnen sterven zonder dat het ook maar iemand zou hebben geïnteresseerd.

‘En jij?’

Maar de soldaat hoorde de vraag niet. Hij was bezig met een gedachte waarop hij al een tijd zat te broeden en hield de pas even in, als om zijn verbijstering te benadrukken: ‘Duitsers in Franse uniformen, dat hou je toch niet voor mogelijk!’

Gabriel keek hem vragend aan.

‘Het bevel om terug te trekken is gegeven door Duitsers die vermomd waren als Fransen!’

Hij was weer gaan lopen en praatte met een trilling in zijn stem, alsof hij hevig geëmotioneerd was.

Die bewering leek Gabriel nogal ongeloofwaardig, en blijkbaar was dat te lezen op zijn gezicht want de jongeman ging op heftige toon verder: ‘Echt waar! Spionnen die Frans praten zoals jij en ik! Zij hebben het bevel voor de terugtocht gegeven en iedereen geloofde ze! Ze hadden papieren van de militaire staf, valse papieren natuurlijk!’

Gabriel herinnerde zich vooral een plotseling uit het bos van de Ardennen opduikende horde… ‘Heb je ze gezien, die papieren?’ vroeg hij.

‘Ikzelf niet, maar onze kapitein wel!’

Maar waar die kapitein gebleven was, wist niemand.

De groep had de bosrand bereikt en kwam uit op een weggetje, waar enkele vluchtelingen, die uit het niets waren opgedoken, haastig handkarren voortduwden. Van tijd tot tijd werden ze ingehaald door een auto of een paar fietsers, van wie sommige in het voorbijgaan riepen: ‘Opschieten! Niet treuzelen!’

De gevarieerde stoet ging met drie snelheden vooruit: de auto’s verdwenen snel uit het zicht, de fietsen langzaam, de voetgangers liepen met een trage en werktuiglijke tred, als een begrafenisstoet.

Gabriel maakte aanstalten om ook de weg op te lopen, toen zijn aandacht werd getrokken door een groepje aan de kant, drie militairen, rond een kaart die was uitgespreid op het wiel van een gekantelde motor met zijspan, met daarop het embleem van het 66e infanterieregiment, waarvan geen enkele soldaat te zien was. In feite flankeerden twee officieren een derde, die ernstig over de kaart stond gebogen. Gabriel kwam dichterbij om zijn strepen te kunnen zien. Een generaal. Het was een roerloos tafereel, een soort genreschilderij. Drie militairen, bevroren in hun pose. Wat opviel was de stomverbaasde en onthutste gezichtsuitdrukking van de generaal, als van een man die verbijsterd is door een schouwspel dat volledig buiten zijn bevattingsvermogen valt. Als Gabriel om zich heen keek kon hij moeiteloos het verband zien tussen het beeld van de verstarde generaal, op zoek naar de oplossing voor een vraagstuk waarover hij geen gegevens had, en de haveloze groep soldaten, die lukraak achter de boeren, de karren en de runderen aan begonnen te lopen…

Aan het geluid te horen, hadden de gevechten achter hen zich verder naar het westen verplaatst. Omdat het schouwspel van die triest naar zijn kaart turende generaal hem had opgehouden, moest Gabriel zich haasten om zich weer bij zijn groep aan te sluiten, maar van een groep was al geen sprake meer, die was al lopende uit elkaar gevallen en opgelost.

Hij werd verrast door de onverwachte verschijning van Landrade, die als een duveltje uit een doosje opdook met een, ondanks de omstandigheden, brede glimlach op zijn gezicht.

‘Wat een rotzooi hè? Kom eens mee!’

Hij pakte hem bij zijn mouw en nam hem mee naar een auto, een lichtbeige Novaquatre, die met open motorkap geparkeerd stond langs de greppel.

‘Ik heb iemand gevonden!’ riep Landrade triomfantelijk, terwijl hij naar Gabriel wees.

De bestuurder, een gebruinde, breedgeschouderde man, stond te wachten in gezelschap van een jonge vrouw, waarschijnlijk zijn echtgenote. Hij stak zijn hand naar Gabriel uit en zei: ‘Filipe’.

De jonge vrouw was klein, donkerblond, een beetje timide. Best knap. Was dat de reden dat Raoul hen hielp? De man lachte vriendelijk, hij was dankbaar voor de hulp.

‘De motor is afgeslagen,’ zei Raoul. ‘We gaan ze duwen.’

En zonder een antwoord af te wachten voegde hij eraan toe: ‘Ik ga aan het stuur zitten. Jij duwt aan de zijkant, en zij aan de achterkant. Vooruit, aan het werk!’

Hij boog zich naar Gabriel en fluisterde tevreden: ‘Rijke buitenlanders!’ Daarna deed hij de deur open en ging achter het stuur zitten. De wagen lag vol met dozen en koffers.

‘Duwen maar!’ riep hij.

Gabriel pakte het portier aan de bijrijderskant beet en keek achterom. Met hun handen plat tegen de kofferbak en met vertrokken gezichten duwde het stel tegen de auto, die langzaam loskwam uit de berm.

Op dat moment werden ze ingehaald door een snel rijdend voertuig, waarin Gabriel de generaal zag zitten die hij kort daarvoor zo radeloos voor zijn stafkaart had zien staan.

Even verder ging de weg in een licht vals plat naar beneden, het voertuig maakte ongemerkt wat vaart, de motor hikte, Gabriel verdubbelde zijn inspanningen en opeens, met een soort snik, sloeg de motor aan.

‘Spring erin!’ schreeuwde Landrade opeens.

Het voorportier stond open. Zonder na te denken stapte Gabriel op de treeplank en plofte hij neer naast Landrade, die opeens scherp accelereerde.

‘Wat doe je nou?’ schreeuwde hij, terwijl hij opzijkeek.

Luid claxonnerend dwong Landrade de voor hem uit rijdende karren opzij te gaan. Achter hen zag Gabriel in de verte hoe het jonge stel moest toekijken terwijl hun auto verdween. De man zwaaide met zijn armen, Gabriel voelde zich er vreselijk over, maar de woede overheerste, hij pakte Landrade bij zijn elleboog om hem tot stoppen te dwingen. Het antwoord kwam in de vorm van een vuistslag, die Gabriel tegen zijn mondhoek raakte, zijn hoofd sloeg tegen de deurstijl, hij greep naar zijn kaak.

Hij was half buiten westen, kon niet meer goed nadenken, hij wilde uitstappen, hij was in de war, maar het was te laat, de stroom vluchtelingen was hier wat dunner, de auto reed inmiddels vijftig.

Landrade begon te fluiten.

Gabriel zocht om zich heen naar iets om het bloed te stelpen, dat over zijn kin naar zijn hals stroomde.

15

‘Als we kijken naar het ongekende geweld van de Duitse aanval aan het front van de Maas, kunnen wij met trots melden dat het dappere Franse leger heldhaftig verzet biedt. En zegeviert! Overal zaaien de Franse en geallieerde tegenaanvallen onrust en twijfel onder de Teutoonse gelederen.’

Vanaf zijn eerste persconferenties had Désiré de sceptici en de twijfelaars opgespoord, degenen die zich niets lieten wijsmaken. Tot hen richtte hij zich bij de cruciale fragmenten, naar hen keek hij met zijn vaderlandlievendste blik door zijn dikke brillenglazen.

‘De Duitsers vallen hardnekkig aan, maar het Franse opperbevel heeft de opstelling voltooid van de muur die een belemmering zal vormen voor de stormloop van de binnendringende legers.’

Er klonk wat instemmend geroezemoes. De overtuigende verklaringen van Désiré Migault deden iedereen goed.

‘Meneer Migault, kunt u mij vertellen…’

Hij deed alsof hij zocht naar waar die stem vandaan kwam, ah, daar rechts, ja?

‘De Duitsers zouden via België aanvallen, maar ze vallen ook aan via de Maas…’

Désiré knikte ernstig. ‘Inderdaad. De Duitse strategen verbeeldden zich dat een afleidingsmanoeuvre aan het oostelijk front ons leger van de wijs zou brengen, een nogal onnozele gedachte, voor wie de scherpzinnigheid kent van onze militaire staf.’

Die formulering leidde hier en daar tot wat snel onderdrukt gegiechel.

De journalist wilde verdergaan, maar Désiré stak een vinger op om hem tegen te houden. ‘Natuurlijk hebt u vragen. Maar die vragen mogen geen ongeloof of zelfs achterdocht opwekken bij de Fransen, gevoelens die op het moment van de beslissende veldslag antinationalistisch en onvaderlandslievend zijn.’

De journalist slikte zijn vraag weer in.

Désiré beëindigde zijn persconferenties altijd met een samenvattende monoloog, waarvan iedere woord bedoeld was om, voor zover dat nodig was, het vertrouwen in het Franse leger, en daarmee in de communiqués van het ministerie, te vergroten.

‘Onze bekwame en daadkrachtige aanvoerders, opvolgers van Foch en Kellermann, onze onovertrefbare luchtmacht, onze tanks, die oneindig veel beter zijn dan de Duitse pantservoertuigen, onze buitengewoon moedige infanterie… Allemaal onweerlegbare factoren die betekenis geven aan die ene, glorieuze zekerheid: de strijd zal doorgaan tot aan de Franse overwinning.’

Helaas werden de verlangens van het Franse leger weersproken door de werkelijkheid, waardoor Désiré genoodzaakt werd er nog een schepje bovenop te doen.

Als afspiegeling van de geweldsescalatie in de noordelijke en westelijke regio’s, werden de verklaringen van Désiré steeds overtuigender naarmate de berichten van het front verontrustender werden.

Op een ochtend vroeg hij aan de onderdirecteur of volgens hem het moreel van de Fransen het best via het ministerie kon worden beïnvloed.

De onderdirecteur leunde achterover in zijn fauteuil. Hij bewoog zijn wijsvinger, ga verder.

‘Ondanks hun nauwkeurigheid zijn de communiqués de “officiële boodschap”, en om die reden wekken ze altijd een zeker wantrouwen bij het publiek. Als u mij toestaat…’

‘Maar natuurlijk, beste kerel, natuurlijk!’

‘Welnu, ik zou zeggen dat de mensen automatisch minder waarde hechten aan een officiële boodschap dan aan… borrelpraat.’

‘Wilt u dan persconferenties in de kroeg houden?’

Désiré liet het korte, zenuwachtige lachje horen dat de onderdirecteur associeerde met superieure geesten. ‘Geenszins, meneer! Ik zat te denken aan de radio.’

‘Dat is toch vulgair!’ riep de onderdirecteur meteen. ‘We gaan ons toch zeker niet verlagen tot het niveau van… Radio Stuttgart! Tot het niveau van die verrader van een Ferdonnet!’

Als men Paul Ferdonnet bedoelde, had men het steevast over ‘die verrader’. De door de Duitsers betaalde propagandachef bij Radio Stuttgart was in maart door de 3e militaire rechtbank van Parijs ter dood veroordeeld: de valse berichten die hij verspreidde, bedoeld om het moreel van de Fransen te ondermijnen, hen er zelfs toe aan te zetten de wapens neer te leggen, werden als regelrecht verraad beschouwd. Hij was inderdaad een listig mannetje en sommige van zijn slogans waren een schot in de roos: ‘Engeland zorgt voor het materieel en Frankrijk zorgt voor de doden’, ‘Kanonnen schieten op jullie, dwazen, nooit op de legerbazen’, ‘Terwijl jullie zijn gemobiliseerd, blijven de vrijgestelde soldaten in de fabrieken en liggen ze ’s avonds in bed met jullie vrouwen…’

Désiré had dat allemaal erg doelmatig gevonden, hij zag er stof tot nadenken in, en misschien zelfs een voorbeeld om na te volgen. ‘Ik heb me afgevraagd wat voor impact een dagelijkse uitzending zou hebben, op een tijdstip met veel luisteraars, waarin een ambtenaar anoniem alles zou zeggen… wat de overheid niet kan zeggen.’

Omdat volgens Désiré niets geloofwaardiger was dan een officieuze uitspraak, borduurde hij verder op het idee dat de Fransen geneigd zouden zijn de woorden van een gezagdrager te geloven… op voorwaarde dat dit onder een dekmantel gebeurde.

‘De Fransman onderhoudt een intieme, bijna fysieke relatie met zijn radiotoestel. Hij heeft het gevoel dat de omroeper tegen hem alleen praat. Niets is geschikter dan de radio om het zelfvertrouwen van het land in stand te houden.’

Om zijn enthousiasme te verbergen, trok de onderdirecteur een ongelovig gezicht.

‘We moeten Radio Stuttgart laten zien,’ ging Désiré verder, ‘dat ook wíj onze vijand kennen, dat we hem zelfs heel goed kennen!’

Zo ontstond, op de frequenties van Radio-Paris, die in alle gewesten uitzond, De kroniek van monsieur Dupont, die steeds begon met een inleiding, waarin werd aangekondigd dat een vanwege zijn hoge positie perfect geïnformeerd en eminent lid van de Franse overheid anoniem de per brief gestelde vragen van de luisteraars zou beantwoorden.

‘Dubbel voordeel,’ verzekerde Désiré. ‘De luisteraar zal het gevoel hebben dat men geïnteresseerd is in zijn vragen én dat men hem verantwoordelijk genoeg acht om strategische informatie mee te delen.’

‘Goedenavond allemaal. Meneer S. uit Toulon (Désiré hechtte aan geografische details, die volgens hem ‘de vraag wortelden in topografische waarachtigheid’, een uitdrukking die zijn meerdere prachtig vond), vraagt “waarom Duitsland, na een jaar van nietsdoen, nu opeens heeft besloten tot de aanval over te gaan”. (Désiré had hier een muziekje ingelast, om de kwaliteit van de vraag en het belang van het antwoord te onderstrepen.) Ik zou zeggen: Duitsland kon niet anders. Het is een land dat in economisch en moreel opzicht geruïneerd is, waar gebrek is aan alles, waar lange rijen staan voor lege winkels. Om een revolutie te voorkomen moest Hitler wel aanvallen, als afleidingsmanoeuvre, om de diepe afkeer van de Duitsers tegen het nationaalsocialisme te beteugelen. Men moet goed beseffen hoe dit land er vandaag de dag voorstaat, een bloedeloze, willoze en inhoudsloze natie. Het Duitse offensief is niets anders dan een wanhopige poging van het naziregime om Duitsland weer perspectief en hoop te bieden. Om tijd te winnen.’

Désiré had zich niet vergist. Meteen na de eerste uitzending ontving Radio-Paris honderden brieven met allerlei soorten vragen aan monsieur Dupont. De kroniek was ontegenzeglijk een succes, dat de onderdirecteur tot zijn genoegen als zijn persoonlijk initiatief kon presenteren bij zijn superieuren.

‘Goedenavond allemaal. Een luisteraarster, mevrouw B. uit Colombes, vraagt mij te verduidelijken wat ik hier eerder zei over “het gebrek aan alles” in Duitsland. – Muziek – We beschikken over talloze voorbeelden van waar het de Duitsers aan ontbreekt. Het tekort aan steenkool bijvoorbeeld, is nijpend. We hebben moeders gezien die hun kinderen meenamen naar het kerkhof, zodat ze hun handen konden warmen aan de verbrandingsovens. Omdat het gebruik van leer voorbehouden is aan het leger, dragen de vrouwen vissenhuiden om zich te beschermen tegen de kou. Om te koken beschikken ze niet meer over aardappels, die het enige voedsel vormen voor de regimenten, noch over boter, die uitsluitend gebruikt wordt om de wapens te smeren. Al meer dan een jaar heeft geen enkel gezin ook maar één rijstkorrel of druppel melk gezien, maar één dag per week kunnen ze een stuk brood eten. En uiteraard hebben de zwaksten het meest te lijden onder deze tekorten. Ondervoede jonge moeders brengen ziekelijke en magere baby’s ter wereld. Meer dan zestig procent van de Duitse kinderen lijdt aan rachitis. De rantsoenering verklaart waarschijnlijk de verschrikkelijke verbreiding van tuberculose, over het hele land. Omdat er geen zeep is, gaan miljoenen scholieren iedere dag zo vies als een varken naar school.’

In de loop van het programma liet Désiré ook wat informatie doorsijpelen over de Fransen zelf, bedoeld om hen gerust te stellen.

‘Het is absoluut onjuist,’ legde hij op een avond uit, ‘om te zeggen dat de Fransen te weinig koffie hebben. Er is niet te weinig koffie, want het is te krijgen. Maar de Fransen zijn gek op koffie, ze hebben er nooit genoeg van. Dus omdat ze niet altijd alle koffie vinden die ze zouden willen, hebben ze de indruk (uiteraard ten onrechte) dat er een tekort is.’

De spitsvondigheden van Désiré Migault wekten bewondering bij de ene helft van het Continental en verhevigden de heimelijke rivaliteit en jaloezie bij de andere helft. In de wandelgangen staken ze de draak met hem, temeer omdat men hogerop verklaarde buitengewoon tevreden te zijn over deze krachtige Franse tegenaanval op het gebied van de informatievoorziening, een terrein waarop de Duitsers zich al een hele tijd buitengewoon bekwaam en gevaarlijk hadden getoond.

Meneer De Varambon had zichzelf uitgeroepen tot aanvoerder van het ondergrondse verzet tegen Désiré. Alles was lang aan hem, hij had lange benen, was lang van stof en dacht altijd heel lang na, dat laatste was trouwens zijn redding. Als hij een idee had, dan beet hij zich erin vast en keerde hij het binnenstebuiten, met bewonderenswaardige toewijding en een bijna dierlijke hardnekkigheid. Hij was het die, weliswaar zonder succes, Désiré in moeilijkheden had gebracht met meneer Thong, de secretaris van de afdeling Plaatselijke Arbeidskrachten. Hij vond het vreemd dat niemand ooit van Migault had gehoord voordat deze in het Continental opdook.

De onderdirecteur zette grote ogen op. ‘Dus de aanbeveling van meneer Coedès, de directeur van de Franse School van het Verre Oosten betekent niets voor u?’

Meneer De Varambon veranderde van koers en maakte een ronde langs de afdelingen. Behalve die meneer Coedès, die niemand hier ooit had gezien, had niemand, direct of indirect, ooit te maken gehad met Désiré Migault.

‘Vertel eens, jongeman…’

Désiré had zich omgedraaid en snel zijn bril weer opgezet.

‘Meneer?’

‘Waar was u vroeger, vóór het Continental, vóór Hanoi?’

‘In Turkije, meneer. Voornamelijk in Izmir.’

‘Dus… dan kent u Portefin?’

Désiré kneep zijn ogen samen, hij dacht diep na…

‘Nou ja, Portefin!’ herhaalde De Varambon. ‘Hij is een van onze belangrijkste figuren in Turkije!’

‘Die naam zegt me niets… Waar was hij precies gestationeerd?’

De Varambon maakt een geërgerd gebaar, laat maar zitten, hij draaide zich om en liep met grote stappen de gang weer in. Zijn valstrik had niet gewerkt, en zoals altijd wanneer hij faalde, putte hij daar nieuwe kracht uit. Hij zou zijn onderzoek voortzetten.

Ook Désiré liep verder. Hij herkende die windvlaag, de voorbode van onthulling, hij had hem al zijn hele leven gekend, het werd dus hoog tijd om na te denken over een strategische terugtocht.

Voor het eerst van zijn leven vond hij het moeilijk een rol los te laten. Het was te vroeg. Hij was dol op de manier waarop hij met die oorlog omging. Wat jammer!

16

Met een grimmige mond en een gesloten, wrokkig gezicht hield de hotelhoudster haar handen gevouwen in haar schoot. Als een onheilsvogel staarde ze Louise met haar grijze oogjes aan. Louise was bang voor wat ze te horen zou krijgen en wist niet waar ze moest beginnen. Beiden hulden zich dus in stilzwijgen, de jonge vrouw keek naar de patronen op het tapijt, de eigenares richtte een provocerende blik op haar gevangen prooi.

Ten slotte deed Louise een poging haar greep op het handvat van haar tas te ontspannen en zei, terwijl ze de trilling in haar stem probeerde te onderdrukken: ‘Mevrouw…’

‘Trombert. Adrienne.’

Het klonk als een oorvijg. Het maakte weinig uit waarmee het gesprek zou beginnen, dáármee of met iets anders, zodra de uitbaatster de kans schoon zag sloeg ze meteen toe: ‘Vindt u het soms normaal dat iemand in je hotel zelfmoord komt plegen?’

Wat moest je daarop zeggen? Louise zag de kamer weer voor zich, het lichaam van de oude man… Zo had ze de zaak nog niet bekeken, ze voelde zich schuldig.

‘Want nou vraag ik u,’ ging de vrouw verder, ‘is hij hier niet altijd goed ontvangen, de dokter? Met zijn snolletje? Had hij het niet ergens anders kunnen doen? Had hij niet genoeg aan de moeder, moest hij ook nog de dochter hebben?’

Louise voelde een stomp in haar maag en onderdrukte een golf van misselijkheid.

De hotelhoudster perste haar lippen op elkaar. Het was sterker geweest dan zijzelf, dit waren de woorden die ze al vanaf het begin had willen zeggen, die ze dagenlang voor zichzelf had herhaald, en die haar, in de beschutting van de receptie, de ideale formulering hadden geleken, de perfecte uitdrukking om haar wrok te verwoorden, maar toen ze het zichzelf zo hardop hoorde zeggen klonk het niet meer zo goed.

Nu was het haar beurt om naar het tapijt te kijken, ze had er spijt van, ze had geen slechte inborst, ze was alleen maar boos.

‘Het is gewoon, al die toestanden…’ Ze kon Louise niet meer recht aankijken en draaide zenuwachtig aan haar trouwring. ‘Moet u zich voorstellen… De politie!’ Ze keek op. ‘We hebben nooit problemen gehad! Dit is een net hotel, geen…’

Het woord bleef tussen hen in hangen. Daar had je het. Het ging over een bordeel. Over een hoer.

‘Na het… voorgeval dreigden de klanten te vertrekken, juffrouw! Ze wilden hier niet meer verblijven, vaste cliëndizie die hier al jarenlang kwam…’

Ze was helemaal van slag door de gevolgen van deze gebeurtenis voor haar zaak, voor de nering, voor de klanten, voor de omzet.

‘En daarna wilde natuurlijk geen enkel meisje die kamer meer binnengaan om er schoon te maken, begrijpt u. Ik heb zelf…’

Louise was ergens anders met haar gedachten, de woorden ‘moeder en dochter’ hadden haar totaal ontredderd. Ze begreep dat het over haar zou kunnen gaan, uiteindelijk had ze zich gedragen als een slet, maar haar moeder…

‘Overal zat bloed, zelfs op de trap. En die lucht… Vindt u dat normaal, voor iemand van mijn leeftijd?’

‘Ik wil graag betalen…’

Louise had spaargeld, ze had eraan moeten denken geld mee te nemen… Haar aanbod viel in goede aarde, dat was te zien.

‘Dat is aardig, maar daarin zijn ze heel correct geweest, de familie van de dokter. Ze hebben iemand langsgestuurd, een notaris of zo, ze hebben het niet over de kosten gehad, ze hebben het schadetegoed gewoon uitbetaald.’

Dat was al beter, ze hadden het over geld gehad, de problemen met de klanten waren ter sprake gekomen en ze had de zin uitgesproken waarop ze al bijna een maand had zitten broeden. En ook al had die uitspraak niet dezelfde uitwerking gehad als toen ze het voor zichzelf had geoefend, toch was ze opgelucht, ze slaakte een zucht.

Voor het eerst keek ze echt naar Louise, niet naar het schepsel dat haar zoveel problemen had bezorgd maar naar de jonge vrouw die onthutst en zenuwachtig in de stoel tegenover haar zat.

‘Wat lijkt u toch op uw moeder… Hoe is het met haar?’

‘Ze is dood.’

‘O…’

Louise was koortsachtig aan het rekenen. Zou de dokter haar vader kunnen zijn? ‘Wanneer heeft u mijn moeder gekend?’

De hotelhoudster kneep haar lippen op elkaar. ‘Ik denk…1905. Ja, begin 1905.’

Louise was geboren in 1909.

De mogelijkheid die zich nu opdrong, benam haar de adem. Het idee dat ze zich had uitgekleed voor… Dat kon toch niet waar zijn? ‘Weet u zeker dat het mijn moeder was, die…?’

‘Ach, kind, geen twijfel mogelijk. Uw moeder is toch Jeanne?’

Louise had een droge keel. Haar moeder bezocht hotels, dat was al moeilijk voor te stellen. Had ze klanten? Op haar zeventiende? Alsof ze zelf beschuldigd werd, ging Louise over tot de aanval: ‘Maar ze was minderjarig…’

De hoteleigenares veerde op en klapte tevreden in haar handen.

‘Precies wat ik tegen mijn man zei, god-hebbe-zijn-ziel. René, zei ik, we hebben niet het soort hotel dat stelletjes ontvangt, zomaar midden op de dag! Waarom niet per uur, als we dan toch bezig zijn! Maar weet u, hij was een jeugdvriend van de dokter, ze hadden samen op de gemeenteschool gezeten, hij bleef maar aandringen, het zou een uitzondering zijn, ik heb ja gezegd, wat wil je, als je getrouwd bent moet je concepties doen.’

Daar moest Louise niet om lachen.

‘Trouwens,’ ging de hoteleigenares verder, ‘alles ging heel netjes, anders had ik het nooit goed gevonden! Ze kwamen een of twee keer per week, eerder twee. Ze arriveerden tegen het eind van de ochtend, de dokter betaalde voor de kamer, en aan het begin van de middag vertrokken ze weer. Heel keurig, niets op aan te merken. Uw moeder hield zich altijd een beetje op de achtergrond, ze was onder de indruk.’

Het had geen zin om voor de waarheid weg te lopen, Louise begon: ‘Hoelang zijn ze naar het hotel gekomen?’

‘Een jaar, denk ik… Ja, tot eind 1906, dat herinner ik me nog, want toen hadden we de bruiloft van een neef van mijn man, iedereen kwam hiernaartoe, we hadden geen kamers meer over. Ik dacht nog: als ze deze week komen dan moeten ze ergens anders heen, en juist toen kwamen ze niet. Van de ene dag op de andere hebben we ze nooit meer gezien.’

Waren ze naar een ander hotel gegaan? De hoteleigenares leek de onuitgesproken vraag te begrijpen.

‘Ze zagen elkaar niet meer. Dat heeft de dokter tegen mijn man gezegd. Daar had hij wel verdriet van, de dokter, voor zover ik het begrepen heb.’

Dat was een opluchting. Hun relatie was drie jaar voor haar geboorte beëindigd. Ze was geen kind van de dokter.

‘Daarom was ik niet verbaasd toen ze weer terugkwamen. In 1912.’

Louise werd bleek. Haar moeder was toen vijf jaar getrouwd.

‘Wilt u misschien een kopje thee? Of koffie? O nee, ik geloof dat we alleen thee hebben, de koffie is…’

Louise onderbrak haar: ‘1912?’

‘Ja. Toen kwamen ze weer, net zoals eerst. Maar vaker. De dokter was zoals gewoonlijk heel correct, hij liet altijd een fooi achter voor de kamermeisjes, en uw moeder was niet van het losbandige type, als dat u geruststelt. Je voelde aan, dat het een… romantische geschiedenis was, als ik het zo mag zeggen.’

Louise was toen drie jaar oud, dat was wel even iets anders. Dit was geen jeugdliefde meer, maar overspel.

‘Ik zou toch graag een kopje thee willen.’

‘Fernande!’

Het klonk als de kreet van een dier, van een pauw of een ander soort vogel. Er verscheen een stevige, sikkeneurig kijkende vrouw, met een schort voor. ‘Mevrouw?’

De hotelhoudster gaf de bestelling door en besloot met ‘lieve Fernande’, dat deed ze altijd als er gasten bij waren.

Louise probeerde wat tot zichzelf te komen.

‘Uw moeder heeft hier dus nooit iets over gezegd?’

Louise aarzelde. Haar antwoord zou kop of munt zijn, de vrouw zou zich voor haar openstellen of ze zou zich afsluiten, het was een gokje, ze begon: ‘Nee. Ik wil alleen maar begrijpen…’

Dat was fout, de hotelhoudster zweeg en bestudeerde haar nagels.

‘Het enige dat mijn moeder gezegd heeft, op haar sterfbed, was: “Ik zal je alles vertellen, ik hoop dat je het zult begrijpen…”, maar voordat ze dat kon doen is ze gestorven.’

Dankzij die leugen had Louise haar achterstand weer ingehaald. De hotelhoudster zat met open mond. Het verhaal van een overledene die haar dochter een hartsgeheim wil toevertrouwen raakte een gevoelige snaar bij haar, want ze was getrouwd geweest met een impotente oud-politieagent en had nooit de moed gehad om minnaars te nemen, en omdat ze geen luisterend oor kon vinden had ze er nooit met iemand over gepraat.

‘Arm kind,’ zei ze terwijl ze eigenlijk zichzelf beklaagde.

Louise sloeg zedig haar ogen neer, maar verloor haar doel niet uit het oog. ‘In 1912 kwamen ze weer terug, zei u?’

‘Weer voor twee jaar. Daarna was het oorlog, toen hadden we wel wat anders aan ons hoofd dan gerollebol. Wat een tijd…’

De thee werd gebracht, hij was slap en lauw.

‘Toen u aan kwam lopen, op de dag van dat alarm, keek ik naar u en dacht ik, het is ongelooflijk hoeveel ze op die kleine Jeanne lijkt, wat een eigenaardig toeval (ik noemde haar altijd ‘die kleine Jeanne’, vanwege haar leeftijd, begrijpt u). Twee dagen later, toen ik de dokter zag verschijnen, zei ik tegen mezelf: o la la, ik ruik nattigheid, wat is hier aan de hand? Wat was hij oud geworden. Bijna onherkenbaar. Hij was vroeger een verduiveld knappe vent, dat kan ik u wel vertellen, maar zo gaat dat, mijn man, god-hebbe-zijn-ziel, was ook een knappe jongen, maar op het eind ging alles hangen, zijn kin, zijn buik, zijn billen, dus, nou ja… Waar was ik? O ja, de dokter komt binnen, hij vraagt om kamer 311, net als vroeger, hij legt het geld op de balie, ik was zo verbluft dat ik hem zonder iets te zeggen de sleutel heb gegeven. ‘Er komt zo nog iemand voor mij,’ zei hij zonder blikken of blozen. Ik moest meteen aan die kleine Jeanne denken. Maar toen ik u zag binnenkomen, zei ik tegen mezelf, goeie god, dat kan toch niet, nee natuurlijk niet, dat kan haar niet zijn, ze ziet er hetzelfde uit als vijfentwintig jaar geleden, en toen begreep ik het: eerst de moeder, nu de dochter.’

De hotelhoudster dronk haar vieze thee, met de pink omhoog, en keek over het kopje heen naar Louise. Ze had haar opmerking toch maar mooi een tweede keer kunnen plaatsen, ze was tevreden.

Louise herlas de briefkaarten uit de oorlog. Alles had nu een nieuwe, trieste dimensie gekregen. Mevrouw Belmont had een hartstochtelijke relatie gehad met dokter Thirion. Had ze ooit gehouden van haar man? Misschien had Adrien ook nooit van háár gehouden, wie zal het zeggen, hun brieven waren zo triviaal.

Louise voelde zich gekwetst omdat ze de vrucht was van een banaal, onbeduidend verhaal, maar ook omdat ze zich haar moeder nooit als verliefd had voorgesteld, dat kwam niet overeen met het beeld dat ze van haar had. Alsof het om twee verschillende vrouwen ging. Ze vermoedde nu welke wereld er schuilging achter de depressie van haar moeder. Maar één mysterie bleef bestaan. Wat ze zojuist had gehoord, verklaarde niet wat de dokter ertoe had bewogen om vijfentwintig jaar later zelfmoord te plegen voor de ogen van de dochter van zijn voormalige maîtresse. Net zomin als…

Louise verstarde en haalde diep adem. Zou het kunnen dat…

Ze legde de briefkaarten neer, trok haar jas aan, ging naar buiten en liep met vastberaden tred naar La Petite Bohème. Maar in plaats van naar de bar te lopen, waar monsieur Jules de glazen stond af te drogen, sloeg ze rechtsaf en ging ze aan de tafel van de dokter zitten.

Van daaruit kon je voorkant van haar huis zien.

Het huis van Jeanne Belmont.

Monsieur Jules zuchtte, veegde met zijn natte vaatdoek over de tapkast, het was vier uur, er was niemand in het restaurant, hij nam de tijd.

Louise zat stil, ineengedoken in haar jas. Monsieur Jules liep naar de ingang, deed de deur open en keek even naar buiten, alsof hij opeens benieuwd was naar de straat en de buurt en het heel boeiend vond wat er buiten gebeurde, ten slotte deed hij de deur weer dicht, draaide het bord om waarop aan de ene kant ‘Open’ en aan de andere kant ‘Gesloten’ stond, liep langzaam naar Louise toe en ging tegenover haar zitten. ‘Goed… We moesten maar eens praten, is dat wat je wil?’

Louise gaf geen antwoord. Monsieur Jules keek wat in het rond, naar het lege restaurant, de bar.

‘Je wilt me vragen… Goed, wat wil je me vragen?’

Ze had hem wel een klap kunnen verkopen. ‘U weet alles, al vanaf het begin, en u hebt nooit iets gezegd…’

‘Ik weet alles, ik weet alles… Ik weet een paar dingen, Louise, meer niet!’

‘Begint u daar dan maar eens mee.’

Monsieur Jules liep naar de bar. Van daaruit vroeg hij: ‘Wil je wat drinken?’

Aangezien Louise geen antwoord gaf kwam hij weer terug met een glas wijn, dat hij als iets heel kostbaars tussen zijn vingers hield.

‘Toen de dokter hier voor het eerst is komen zitten (met een wenkbrauw wees hij de tafel aan), wanneer was dat ook weer… 21? 22? Toen was jij dertien! Had ik toen moeten zeggen: “Lieve Louise, de meneer die je daar ziet, die hier iedere zaterdag komt, nou, dat is de ex-minnaar van je moeder!” Ik bedoel maar…’

Louise zat doodstil, vertrok geen spier en keek monsieur Jules koeltjes en onverzoenlijk aan. Hij werkte een slok wijn naar binnen.

‘En daarna… De tijd gaat voorbij, jij wordt groter, hij blijft hier iedere week komen, en dan is het te laat.’

Hij stootte een soort berengebrom uit, alsof dat ‘te laat’ een samenvatting was van zijn leven.

‘Je moeder en de dokter, moet je weten, dat was een oud verhaal. Dat gaat terug tot toen we, wat zal het zijn, zestien waren, of zeventien.’

Monsieur Jules had altijd in de wijk gewoond, zijn ouders woonden in de Rue Ordener. Jeanne Belmont en hij waren naar dezelfde school geweest. Monsieur Jules was twee of drie jaar ouder.

‘Ach, wat was je moeder mooi… Net zoals jij! Alleen wat vriendelijker. Dokter Thirion hield praktijk onder aan de Rue Caulaincourt, de hele buurt ging naar hem toe. Zo hebben ze elkaar leren kennen. En iedereen was enorm verrast. Je moeder had haar getuigschrift en in plaats van naar de verpleegstersschool te gaan, zoals iedereen dacht, werd ze zomaar ineens dienstbode voor dag en nacht en kwam ze in dienst bij het gezin van de dokter! Goed, toen ik te weten kwam wat zich tussen hen afspeelde, begreep ik dat beter. Eerst dacht ik dat de dokter hetzelfde wilde als zoveel mannen, het dienstmeisje bespringen, dat komt wel vaker voor. Maar nee, dat was het niet, hij was verliefd. Dat was in ieder geval wat ze beweerde. Hij was zo’n vijfentwintig jaar ouder dan zij. Ik zei tegen haar: “Maar luister eens Jeanne, nou ben je dienstbode uit liefde, wat voor toekomst heb je met die man?” Maar niets aan te doen, zij was ook verliefd, dat is tenminste wat ze geloofde. Je moeder was een romantica, begrijp je? Ze had romans gelezen, dat soort dingen is nooit goed, daar krijg je rare ideeën van.’

Hij nam nog een slokje wijn en schudde zijn hoofd, alsof hij wilde zeggen: wat een warboel. Louise herinnerde zich haar moeders boekenkast, met de boeken die ze had gelezen en vast ook herlezen, zoals Jane Eyre, Anna Karenina, dingen van Paul Bourget, van Pierre Loti…

‘Is dat alles?’ vroeg ze.

‘Hoezo, “is dat alles?” Wat wil je nog meer? Ze waren verliefd, ze gingen met elkaar naar bed, en dat was het!’

Monsieur Jules was boos geworden, zonder eraan te denken dat Louise hem het beste kende van iedereen. Ze wist precies wat zo’n geprikkelde reactie waarop hij zijn klanten gewoonlijk onthaalde, waard was.

‘Wat ik nog meer wil,’ zei ze kalm, ‘is weten waarom ze na twee jaar uit elkaar zijn gegaan. En waarom ze elkaar vijf jaar later weer hebben ontmoet. Begrijpen waarom hij jarenlang elke zaterdag aan deze tafel kwam zitten. Wat u me verteld hebt wist ik al, het gaat me om de rest.’

Monsieur Jules krabbelde aan zijn pet.

‘Als het over zijn gewoonte gaat om hier te komen, daarover heb ik hem nooit iets gevraagd, dat kun je je wel voorstellen… Maar goed…’ (ze keerden zich naar het raam en keken allebei naar de gevel van het huis van de familie Belmont), ‘… je hebt zo je vermoedens. Waarschijnlijk wilde hij haar ontmoeten, misschien probeerde hij in ieder geval een glimp van haar op te vangen. Omdat ze nooit buitenkwam en de hele tijd naar de binnenplaats zat te kijken, maar aan de andere kant…’

Dat beeld stemde Louise droevig. Het idee van die twee mensen, die bijna twintig jaar op tweehonderd meter afstand van elkaar in tegengestelde richting kijken terwijl ze aan hetzelfde denken, liet haar duizelen en maakte haar oneindig triest.

Monsieur Jules schraapte zijn keel en ging verder, om te laten zien dat hij daar niets van had gemerkt had: ‘Toen hij hier kwam zitten had hij zijn praktijk al lang geleden verplaatst. Ik had nooit meer aan hem gedacht, het duurde zelfs even voordat ik hem herkende, maar je kent me, ik blijf altijd rustig, voor mij was hij gewoon een klant, dus tact en discretie.’ Hij sloeg de rest van zijn wijn in één teug achterover. ‘Ik vroeg me natuurlijk wel af wat hij hier kwam doen, maar omdat hij altijd aan deze tafel kwam zitten, de enige van waaruit je jouw huis kunt zien, ik bedoel, dat van Jeanne, ik bedoel van je moeder… zei ik tegen mezelf dat hij kwam om haar te bespieden.’

‘En u hebt er niet aan gedacht haar te vertellen dat de dokter bij u in het restaurant kwam, dat hij…’

‘Ja natuurlijk wel, kom nou, wie denk je dat ik ben?’

Dit keer was zijn woede geen toneel voor de klanten. De herinnering aan de gebeurtenissen maakte hem chagrijnig, alsof hij boos was op zichzelf.

‘Ik ben naar haar toegegaan om te vertellen dat de dokter er altijd was, op zaterdag. ‘Wat heb ik daarmee te maken,’ kreeg ik meteen terug. Ik voelde me een idioot! Ik zou nóg eens iemand een dienst bewijzen…’

Louise had haar eerste communie een jaar te laat gedaan, op haar dertiende, in dat jaar was haar moeder voor het raam gaan zitten, om er bijna niet meer vandaan te komen. Op hetzelfde moment dat monsieur Jules haar had verteld over de aanwezigheid van de dokter. Aan het raam waar ze was gaan zitten, zat ze met haar rug naar La Petite Bohème.

De dokter was niet gekomen om naar het huis te kijken, maar om op Jeanne te wachten.

‘Omdat ze hem niet wilde ontmoeten, dacht ik dat hij het wel zou opgeven, maar dat had je gedacht! Iedere zaterdag zat hij daar, met zijn krant. In het begin vond ik het triest, maar daarna raakte ik eraan gewend en dacht ik er niet meer over na. Totdat hij met jou begon te praten. Ik zag heus wel dat er iets aan de hand was, maar omdat je niets tegen me wilde zeggen… Wat wilde hij…’

Een korte stilte. Daarna, omdat hij die vraag al vanaf het begin had willen stellen: ‘Wat wilde de dokter nou precies van je? Ik bedoel… wat is er in dat hotel gebeurd…?’

Hij had geen bijbedoelingen, hij wilde alleen maar weten wat Louise had moeten doorstaan. Dus vertelde ze, over het voorstel, haar instemming, de kamer en het pistoolschot.

‘Godallemachtig,’ zei monsieur Jules, ‘wat een ellende. Hij wilde natuurlijk niet jou, maar je moeder terugzien, maar toch…’ Hij legde zijn hand op die van Louise. ‘Het was een rotstreek om je zoiets aan te doen… Als hij hier stond, zou ik hem mores leren!’

‘Wat heeft mama u over de dokter verteld, uit de tijd dat ze samen waren?’

‘Nou, ze vertelde me wat een vrouw tegen een man kan vertellen met wie ze niet naar bed gaat!’

Louise kon een glimlach niet onderdrukken. ‘En u, monsieur Jules, bent u ooit met haar naar bed geweest?’

‘Nee, maar alleen omdat ze dat niet wilde…’

Hij beklopte zijn zakken.

‘U heeft me nog niet alles verteld, monsieur Jules, of vergis ik me?’

‘Wat, hoezo heb ik nog niet alles verteld? Natuurlijk heb ik je alles verteld, alles wat ik weet!’

Louise boog zich naar hem over. Ze was erg gesteld op de man, hij was heel goedhartig, heel eenvoudig van aard. Het lukte hem niet om tegen haar te liegen, hij probeerde het wel, maar hij kon het gewoon niet. Ze wilde hem geen pijn doen, ze pakte zijn hand en bracht die naar haar hals, als om hem te verwarmen.

Monsieur Jules wist niet meer wat hij moest doen. Misschien door wat hij haar ging vertellen, omdat hij haar nog meer pijn ging doen of omdat hij een geheim ging prijsgeven dat niet van hem was. Hij had een zwaar gemoed, maar snoof alleen luidruchtig.

Ze schonk hem een bemoedigende blik, zoals ze dat ook in de klas deed met verlegen leerlingen die niet goed durfden te beginnen.

‘Louise… Je moeder… je moeder en de dokter hebben een kindje gekregen.’

17

‘Stoppen nou, verdomme!’

Raoul trapte woedend op de rem. De auto kwam midden op de weg tot stilstand. Gabriel keek achterom. Het Portugese stel was allang uit het zicht verdwenen.

‘Goed, jij je zin!’ zei Raoul. ‘En wat wilde je nou doen… Hè?’

Het landschap om hen heen was vlak en troosteloos.

‘Heb je nog niet genoeg gelopen? Wil je nog eens twintig kilometer te voet?’

Terwijl hij een zakdoek tegen zijn wang hield, keek Gabriel uit over de onafzienbare velden. Ze waren op een secundaire weg. In de verte stonden hier en daar enkele grote boerderijen, die verloren gingen in de oneindigheid. Een paar eenzame bomen benadrukten de verlatenheid van het landschap.

‘Kijk dan…’ zei Landrade, terwijl hij naar de vluchtelingen wees, die langskwamen met handkarren, op de fiets, sommige te voet. ‘Vanaf nu is het ieder voor zich. Als je dat niet begrijpt dan kom je niet ver, dan kun je net zo goed op een kilometerpaal gaan zitten en op de moffen wachten.’

Raoul reed weer weg. ‘Vooruit,’ zei hij lachend, ‘het is allemaal niet zo erg, sergeant-chef, je gaat je hier toch niet druk over maken?’

‘We hebben hun auto gestolen! We hadden kunnen vragen of ze ons wilden meenemen!’

Raoul begon hard te lachen en wees met zijn hoofd naar de verzameling koffers en dozen op de achterbank. Gabriel kreeg een kleur, om zich een houding te geven draaide hij de achteruitkijkspiegel naar zich toe, om te kijken hoe het met de bloeduitstorting was. Zijn onderlip was gezwollen.

Omdat er maar weinig verkeer was, leek het alsof ze de verkeerde kant op reden. In het handschoenenkastje lag een kaart, Gabriel maakte eruit op dat ze naar het oosten reden.

‘Waar wil jij naartoe?’ vroeg Raoul.

‘Terug naar Mayenberg…’

‘Serieus? Daar zijn de moffen allang overheen gegaan.’

Gabriel dacht weer aan de wanordelijke aftocht van zijn eenheid. De poging om met gebrekkige middelen een tot de tanden bewapende Duitse colonne tegen te houden, leek hem nu gekkenwerk. Het had geen enkel nut gehad. Hadden ze de Duitsers meer dan een uur opgehouden? Maakte dat wat uit? Hij zag het lichaam van de dikke soldaat met de veters weer in de rivier drijven en keek toen tersluiks naar Landrade, die zich op de weg concentreerde. Hoewel hij een oplichter, leugenaar en bedrieger was, was ook hij bereid geweest te vechten…

Hoe had dit allemaal kunnen gebeuren?

Was het Franse leger dan zo slecht voorbereid geweest?

‘Ze zeiden alsmaar dat ze daar niet langs konden komen, dat het onmogelijk was…’

‘Wat?’

Er kwam een woord op in Gabriels gedachten.

‘Zijn we nu deserteurs?’

Dat was een vreselijk woord, waarin hij zich niet herkende. Landrade barstte nu eens niet in zijn gebruikelijke harde en irritante gelach uit. Hij wreef peinzend over zijn kin. ‘Het lijkt me dat een groot deel van het leger in dezelfde situatie zit.’

‘Maar er zijn er ook nog een hoop die vechten, toch?’

Hij wilde zeggen, mensen zoals wij, bij de brug over de Tréguière, maar dat was niet echt een stichtend voorbeeld, want ze waren bezig in een gestolen auto zo ver mogelijk weg te vluchten voor de vijand die ze geacht werden te bestrijden. Hij schaamde zich. Landrade leek ook niet trots op zichzelf.

‘Wat is er gebeurd?’ vroeg Gabriel zich af.

‘We zijn verraden, dat is er gebeurd! De vijfde colonne, de communisten.’

Hoe verraden? wilde Gabriel vragen, maar hij zweeg. Hij dacht opnieuw aan wat de soldaat met de blonde snor had beweerd, dat Duitsers, vermomd als Franse officieren, het bevel tot de terugtocht zouden hebben gegeven… Zou er dan maar zo weinig voor nodig zijn geweest om het hele leger de aftocht te laten blazen? Dat was moeilijk te geloven. Wat Gabriel had gezien, waren slecht uitgeruste en slecht bewapende manschappen, aangevoerd door slecht voorbereide officieren die op zoek waren naar orders van een legerleiding die opvallend afwezig was.

‘We moeten terug naar Parijs. Ons ter beschikking stellen aan de militaire staf.’

Raoul deed ontwijkend: ‘De militaire staf, ja, nou, we zien wel. Parijs vind ik prima. Alleen zitten we dan niet op de goede weg…’

Het rumoer van de veldslag, links van hen, nam af.

Gabriel bestudeerde de kaart. ‘Als de moffen naar het westen trekken, zouden we ook wat verder die kant op kunnen gaan en dan uitkomen op de weg naar Parijs.’

Raoul was even stil, stak een sigaret op en keek naar de laaghangende wolken, het afzwakkende licht, het onheilspellende landschap.

‘Wat moeten die lui zich kapot vervelen…’

‘Wie dan?’

‘De mensen hier, voor hun is de oorlog eigenlijk een beetje afleiding…’

Hij zag eruit alsof hij het meende.

Bij de eerste stop begon hij de auto te doorzoeken. Gabriel liep een stukje verder om te gaan pissen. Toen hij terugkwam waren de koffers opengebroken, de dozen kapotgescheurd. Het was inmiddels wat donkerder geworden dus je zag het niet duidelijk, maar in de greppel lagen her en der kledingstukken, allerlei voorwerpen, dekens, een allegaartje aan eenvoudige spulletjes zoals je die overal tegenkomt. Hoewel Gabriel de afgelopen twee dagen dingen had gezien die duizend keer erger waren, maakte de aanblik van die persoonlijke bezittingen hem treurig.

‘Niks te vinden tussen die troep,’ gromde Raoul, terwijl hij de lege koffers wegsmeet.

Gabriel liet hem zijn gang gaan, hij kon bijna niet meer op zijn benen staan van vermoeidheid en plofte neer in de auto. Raoul ging weer achter het stuur zitten.

‘Jij moet nodig eens gaan slapen, ventje… Dat noemt zich sergeant-chef maar heeft de conditie van een juffertje.’

Hij had plezier. Die kerel was onverwoestbaar.

Ze reden een hele tijd door, Gabriel gaf zich over aan het gebrom van de motor. Hij voelde zich vagelijk dankbaar dat Raoul aan het stuur zat, dat hij voor hen beiden reed, hijzelf was er niet meer toe in staat.

‘Verdomd!’

Gabriel ontwaakte langzaam uit zijn verdoving. De auto stond stil. Raoul reed een stukje achteruit, tot aan een smal populierenlaantje.

‘Dat ziet er goed uit, vind je niet?’

Gabriel kneep zijn ogen samen, hij zag niet in wat er zo veelbelovend was aan dat asfaltweggetje dat in het donker oploste. Met de feilloze intuïtie van een straatrover had Raoul lucht gekregen van een buitenkansje, een landgoed dat bestond uit een park met enorme bomen, en een bouwsel waarvan de massieve contouren vaag te onderscheiden waren aan het eind van een oprijlaan, die was afgesloten met een grote smeedijzeren toegangspoort, waarvoor de auto nu stilstond. Het huis zag er verlaten uit.

‘Volgens mij hebben we de hoofdprijs gewonnen, kerel!’

Raoul haalde de gereedschapskist tevoorschijn, tangen, een hamer, spullen waar Gabriel helemaal niet mee kon omgaan. Hij verboog het ijzerwerk en sloeg ertegenaan, het maakte een vreselijk lawaai.

‘Straks worden we nog betrapt,’ zei Gabriel terwijl hij om zich heen keek, maar het was zo donker dat je nog geen drie meter ver kon zien.

Een kwartier later bezweek het hek, begeleid door een overwinningskreet: ‘Ik heb hem te pakken, dat klereding! Vooruit, instappen!’

Al gauw werd de gevel beschenen door de koplampen, de wielen knarsten over het grind, de treden van het bordes zouden wel voor trouwfoto’s gebruikt worden. Alle ramen waren afgesloten met zware luiken van donker hout.

Gabriel had nog maar net de kamperfoelie en rozenstruiken ontdekt die omhoogklommen tegen de gevel, of Raoul had de gereedschapskist alweer opengemaakt en maakte aanstalten de deur te forceren, terwijl hij mompelend de sloten, de deur, het huis en zijn eigenaren verwenste, kortom alles dat zich tegen hem verzette en hem razend maakte.

Uiteindelijk bezweek het slot.

De hal was in schemering gehuld. Zonder te aarzelen, alsof hij er al helemaal thuis was, liep Raoul de gang in, je hoorde hem wat rommelen en opeens ging het licht aan, hij had binnen twee minuten de meterkast gevonden.

Het was een grote gezinswoning, die sluimerend wachtte op de terugkeer van haar bewoners, fauteuils en zitbanken waren afgedekt met witte lakens, waardoor ze een geheimzinnige en verontrustende vorm kregen, tapijten lagen opgerold langs de plinten, als slapende reptielen. Raoul ging voor een schilderij staan, een portret ten voeten uit van een dikbuikige, zelfgenoegzame man, met enorme bakkebaarden. Zijn hand rustte op de schouder van een zittende vrouw, die er hooghartig en lijdzaam uitzag. ‘Krijg de klere, ouwe rukker! Meneer de patriarch heeft vast heel wat generaties boerenknechten en seizoenarbeiders uitgebuit om dit optrekje te kunnen bouwen, de schoft…’

Hij pakte de onderkant van het schilderij beet en gaf er een harde ruk aan, de lijst kantelde over hem heen. Hij hield hem met moeite vast, als een tafellaken dat hij op de lange tafel in de salon ging leggen, en sloeg toen, met vijf of zes slagen, het schilderij op de rugleuningen van de stoelen aan flarden, hij brak de lijst aan stukken en sloeg de latten kapot op de rand van het dressoir.

Gabriel was stomverbaasd. ‘Waarom…’

‘Goed,’ zei Raoul, terwijl hij in zijn handen wreef, ‘dat was niet het belangrijkste, laten we eens kijken wat er hier te bikken valt, ik ga kapot van de honger.’

Toen Gabriel hem even later een geïmproviseerde maaltijd zag bereiden met spek dat hij had gevonden in de provisiekast, met vlees uit blik, uien, sjalotjes en witte wijn, zei Gabriel bij zichzelf dat Raoul Landrade veel beter was aangepast aan de oorlog dan hij (tenminste aan déze oorlog, die op geen enkele andere leek). Als hij alleen was geweest, had hij de hele avond op gerookt spek zitten kauwen, terwijl Raoul een hele feesttafel had gedekt, met porselein uit Limoges en kristallen glazen.

‘Zoek even wat kandelaars, die liggen ergens daar…’

Ze lagen daar. Toen Gabriel terugkwam met de kaarsen had Raoul een fles oude wijn opengemaakt en die in een karaf gegoten (‘Zo’n wijn moet luchten, snap je?’), hij ging zitten en zei, één en al glimlach: ‘Beste sergeant-chef, als dit geen vorstelijke bediening is dan weet ik het niet meer.’

Of het nu het kaarslicht was, de sfeer van het herenhuis, de uitputting door alles wat ze hadden meegemaakt, misschien de bijzondere, onwillekeurige saamhorigheid die ontstaat tussen mensen die hetzelfde hebben doorgemaakt, of een combinatie van al die dingen, maar Raoul Landrade leek niet meer dezelfde man. Terwijl hij zijn eten naar binnen werkte, herkende Gabriel, ondanks zijn pijnlijke lip, niet langer de oplichter van het balletje-balletjespel, de sjoemelaar met levensmiddelen, de ruwe en voortvarende soldaat die hij zich herinnerde. Deze man schrokte zijn eten met grote happen naar binnen en lachte als een kind.

‘Het bevel is om onze stellingen te verdedigen zonder aan een terugtocht te denken!’ zei hij, terwijl hij met gestrekte arm zijn wijnglas bewonderde.

Gabriel lachte niet, maar liet zich inschenken. Toen hij wilde opstaan zei Raoul: ‘Laat maar…’ en ging op zoek naar een koffiemolen en een filter. ‘Kom je uit Parijs?’ vroeg hij.

‘Ik was gestationeerd in Dole.’

Raoul tuitte zijn lippen, daar had hij nog nooit van gehoord.

Dat ligt in Franche-Comté.’

‘Ah…’

Dat zei hem ook niets.

‘En jij?’

‘O, ik heb een hoop rondgezworven…’

Hij knipoogde, en zijn gezicht veranderde, hij zag er weer hetzelfde uit als in Mayenberg, als hij terugkwam met de vrachtwagen, nadat hij weer een slager of een restauranthouder had opgelicht en zei: ‘Die hebben we ook weer goed te pakken gehad…’

Het was laat. Raoul boerde luidruchtig. Gabriel stond op om af te ruimen.

‘Doe maar geen moeite,’ zei Landrade.

Zonder te aarzelen smeet hij al het vaatwerk uit Limoges in de grote stenen aanrecht. De glazen en borden vielen met een onheilspellend geluid in gruzelementen. Gabriel maakte nog een gebaar om hem tegen te houden, maar het was al gebeurd. Raoul zei: ‘Nu we gegeten hebben, kunnen we eens gaan rondkijken. Vooruit, kom mee.’

Boven was een gang waarop vijf slaapkamers en een badkamer uitkwamen. Landrade gooide de ene na de andere deur open.

‘Dat is de slaapkamer van de ouwelui.’ Hij zei het op een rancuneuze toon. Hij deed een paar stappen naar binnen, rustig, maar het leek of hij onder druk stond, klaar om alles in elkaar te slaan. Hij liep meteen weer terug naar de gang. ‘Hé, kijk daar!’ zei hij.

Gabriel liep achter hem aan naar een meisjeskamer, met veel roze, een baldakijn, een tafel, een stoel, een boekenkast met damesromans en naïeve prenten.

Landrade had de lades van de beschilderde commode opengetrokken en er wat ondergoed uit opgediept, dat hij door zijn vingers liet glijden. Met uitgestrekte armen beoordeelde hij een bh. ‘Dit is het formaat waar ik van hou…’

Gabriel liep de gang weer op, vond een logeerkamer en zonder zich zelfs maar uit te kleden, plofte hij neer op het bed. Hij werd overmand door slaap.

Maar niet voor lang.

‘Schiet op, kom eens hier, morgen hebben we haast.’

Gabriel was ieder begrip van tijd en ruimte al kwijt, het was alsof hij uit een diepe droom ontwaakte, hij liep werktuiglijk achter de korporaal-chef aan de gang in, naar een kamer, waarschijnlijk die van de eigenaren, waarin grote kasten stonden.

‘Hier,’ zei Landrade, ‘probeer dit eens.’

Onder de vragende blik van Gabriel voegde hij eraan toe: ‘Ja, wat? Wil je in dat uniform blijven rondlopen? Als de moffen je te pakken krijgen… Ik weet niet wat ze doen met gevangenen. Lijkt me dat ze die liever fusilleren dan te eten geven…’

Dat klonk logisch, maar voor Gabriel was het een brug te ver. Ze hadden een auto gestolen, maar daar konden ze zich nog van ontdoen. Als hij echter burgerkleren aantrok, deed hij meteen afstand van zijn status van eerlijke soldaat en gedroeg hij zich als een deserteur, die zich verbergt, die door de mazen van het net probeert te glippen, met alle gevolgen van dien. Landrade daarentegen had geen moment geaarzeld. ‘Staat me goed, niet?’

Hij droeg een donker pak, een beetje kort bij de mouwen, maar het kon ermee door.

Gabriel haalde op zijn beurt een katoenen broek, een geruit overhemd en een trui tevoorschijn en trok die met een bezwaard gemoed aan. Hij keek in de spiegel en kende zichzelf niet terug. Landrade was weggegaan.

Hij trof hem aan op de drempel van de grote ouderslaapkamer, waar hij over het bed stond te pissen.

18

Het huis van dokter Thirion, in Neuilly, was een van die grote, vierkante panden die aan een rustige straat liggen en samenvallen met het deel van het fortuin dat de burgerij, vanaf de negentiende eeuw, maar al te graag aan de buitenwereld laat zien. Louise liep er een eerste keer langs, zag het bordes, de gordijnen achter de vensters, de boomtoppen die boven het dak uitstaken, de tuin zou wel aan de achterkant liggen, een flink perceel. Ze stelde zich een kas met orchideeën voor, een vijver met een fontein, standbeelden, dat soort dingen…

Ze liep door tot aan de kruising en keerde daarna weer om.

De buurt was niet zo druk dat ze onopgemerkt zou blijven, een vrouw die de straat op en neer loopt zou hier al gauw een bezienswaardigheid zijn, daarom bleef ze staan bij het smeedijzeren hek, er hing een ketting met een handgreep, ze trok eraan, het schrille geluid van de bel leek op dat van de schoolbel, als het speelkwartier begon.

‘Doodgeboren,’ had monsieur Jules gezegd.

Louise had er versteld van gestaan. Het nieuws had haar de adem benomen.

Monsieur Jules was gaan zitten en wreef over zijn kin. Bekentenissen zijn als een parelketting, als de draad breekt rolt alles eraf.

‘Ik zei: “Maar luister nou, Jeanne, je zult dat kind toch moeten opvoeden! Wat voor leven heb je dan? En dat kind?” Ze was het met me eens, maar wat wil je, ze was negentien, ze was in de war, haar moeder maakte enorme stampei, wat zullen de buren zeggen… Maar ze wilde het niet laten wegmaken.’

Monsieur Jules was zachter gaan praten, overmand door de herinnering aan die moeilijke situatie.

‘Ze hebben haar naar haar tante Céleste gestuurd, de zus van haar moeder.’

Louise herinnerde zich heel vaag een mager en zenuwachtig vrouwtje, dat haar blauwe jasschort alleen maar uitdeed als ze naar de kerk ging, en een laag huisje in een arbeiderswijk in Pré-Saint-Gervais. Céleste was gestorven aan het eind van de oorlog, zonder man en zonder kinderen, een triest voorbeeld van een leven dat alleen betekenis voor zichzelf heeft en bij niemand ook maar een spoor van herinnering achterlaat.

‘Wanneer was dat?’

‘In 1907. In het voorjaar.’

Het dienstmeisje liep de trap af en bleef staan bij het hek.

Had Jeanne Belmont als meisje ook dat halvemaanvormige witte schortje gedragen en die platte zwarte schoenen, dat operettekostuum, en had ze vreemdelingen ook zo achterdochtig aangekeken?

‘Waar komt u voor?’

Had ze ook die metalige, gemaakte, neerbuigende stem gehad?

‘Ik zou graag mevrouw Thirion spreken.’

‘En u bent…?’

Louise gaf haar naam.

‘Ik zal het vragen…’

Was zij ook zo langzaam, bijna onverschillig teruggelopen, als het soort personeel dat zich identificeert met zijn baas?

Louise wachtte als een bediende bij het hek, in de zon, het was erg warm, het zweet druppelde onder haar hoed.

‘Mevrouw kan u niet te woord staan.’

Het deed de dienstbode geen plezier om dat mee te delen, maar ze deed haar best om vastberaden te klinken, ze had haar orders.

‘Wanneer kan ik weer langskomen?’

‘Dat weten we niet.’

Dat achteloze ‘we’ onderstreepte een hiërarchie, die bij haar begon en via haar werkgevers opklom tot aan God, of tot aan het paradijs van de klassenstrijd, afhankelijk van hoe je ertegen aankijkt.

Louise blies de aftocht en liep de boulevard weer op, opgelucht dat ze niet méér te weten was gekomen, wat ze van monsieur Jules had gehoord was al droevig genoeg. Ja, opgelucht. Ze zou nooit méér weten dan wat monsieur Jules en de hoteleigenares haar hadden verteld, dat was meer dan genoeg.

De bus reed zeer onregelmatig, maar de metro was ver weg, ze bleef wel wachten bij de bushalte.

Tussen het gebruikelijke verkeer zag ze auto’s die tot op het dak waren volgeladen met kisten en koffers, alsof de halve stad aan het verhuizen was. Mensen die de bus wilden nemen kwamen bij de halte staan, kregen er na een tijdje genoeg van en liepen weer weg. Met haar jas over haar arm bleef Louise daar staan, ze had geen plannen, voelde zich niet terneergeslagen, ze dacht gewoon aan haar moeder als dienstmeisje. Het was vreemd om te werken in het gezin van haar minnaar. Had de dokter dat gevraagd? Ze stelde zich haar moeder voor als negentienjarig meisje, dat te horen kreeg dat ze zwanger was. Ze had een kind verloren, hoe zou zij zich gevoeld hebben in de periode waarin haar dochter gek was geworden omdat ze geen baby kreeg? Louise probeerde zich de troostende woorden van haar moeder te herinneren, maar haar geheugen liet haar in de steek, zelf het gezicht van haar moeder vervaagde, de vrouw die ze gekend had, had niets te maken met degene die ze nu ontdekte.

Omdat de bus nog steeds niet kwam, was het nu haar beurt om op te geven, ze wilde gaan lopen, maar nee, ze stopte toen ze mevrouw Thirion uit haar huis zag komen.

Ze waren allebei verbaasd dat ze plotseling op een paar meter afstand tegenover elkaar stonden.

Mevrouw Thirion was het snelst. Ze wierp haar hoofd in de nek en liep snel voor de bushalte langs, maar het was te laat, de ongelukkige ontmoeting had al plaatsgevonden, zonder na te denken zette Louise de achtervolging in. Zo bleven ze even lopen, terwijl ze elkaar intussen goed in de gaten hielden. Mevrouw Thirion verloor haar geduld en draaide zich om.

‘Is het nog niet genoeg dat mijn man zelfmoord heeft gepleegd?’

Ze begreep meteen hoe onnozel haar reactie was geweest en liep weer door, maar niet meer van harte. Ze nam het zichzelf kwalijk, dat kon je zien aan de manier waarop ze wat langzamer ging lopen, aan iets in haar dat een beetje inzakte en zich voorbereidde op de nederlaag.

Louise bleef achter haar aan lopen, ze wist niet waarom ze dat deed en waar het op uit zou draaien. Een schandaal? Hier, midden op straat, op een paar honderd meter van haar huis?

‘Wat wilt u nu eigenlijk?’ vroeg mevrouw Thirion terwijl ze zich opnieuw omdraaide.

Dat was een goede vraag. Louise had geen flauw idee.

Geconfronteerd met het zwijgen van de jonge vrouw maakte mevrouw Thirion aanstalten om verder te lopen, maar hield meteen weer halt. Ze zag zichzelf niet doorgaan met dit spelletje, ze kon die belachelijke situatie niet langer verdragen. Ze gingen hier ook niet als een stel conciërges op de stoep staan praten.

‘Kom,’ zei ze gebiedend.

Even verderop gingen ze een theesalon binnen.

Mevrouw Thirion stemde erin toe met Louise te praten, maar haar starre en afwerende houding maakte duidelijk dat het niet te lang moest duren.

‘Thee. Met een wolkje melk.’

Ze gaf haar bestelling door op dezelfde toon die ze waarschijnlijk voor haar dienstmeisje reserveerde. Louise zocht in het hoekige, scherp gelijnde gezicht en de felle ogen naar de herinnering die ze had bewaard aan de diepbedroefde vrouw die ze had ontmoet bij de rechter. Ze vond er niets meer van terug.

‘Hetzelfde graag,’ zei Louise.

‘Goed,’ zei mevrouw Thirion. ‘Eigenlijk komt me dit niet eens zo slecht uit. Het is namelijk zo dat ik ook wat vragen heb.’

Zonder daarop te wachten vertelde Louise alles eenvoudig en rustig, alsof het om een nieuwtje ging waarmee ze zelf niets te maken had. Ze beschreef het hotel en de kamer, maar steeds kwam het beeld van Jeanne Belmont omhoog, een meisje van zeventien jaar, dat dertig jaar geleden net als zij naar een hotel was gegaan om met dezelfde man een seksavontuurtje te hebben.

Mevrouw Thirion bediende zich van de thee, zonder Louise in te schenken. De scheidingslijn tussen hun territoria liep over het midden van de tafel.

‘Mijn man was over de veertig toen hij Jeanne ontmoette.’

Zonder dat Louise haar daarom had gevraagd, was ze aan haar eigen verhaal begonnen.

‘Hoe kun je zoiets toestaan?’

Terwijl ze met ineengevouwen handen naar de thee staarde leek ze niet meer op de bedroefde weduwe in het kantoor van de rechter of de autoritaire vrouw uit een goed milieu, maar op een echtgenote die gekwetst is door het gedrag van haar man. ‘Ik accepteerde die verhouding niet, maar kon het wel begrijpen. Ons huwelijk hield al lang niets meer in, we hebben nooit van elkaar gehouden, eigenlijk was het niet vreemd dat hij…’

Berustend haalde ze haar schouders op. ‘Ik had het liever op deze manier dan een belachelijke situatie waarbij mijn man met mijn vriendinnen naar bed zou gaan. Maar ik zag al gauw dat het niet alleen om de seks ging, daar had ik wel mee kunnen leven. Maar… om toeschouwer te moeten zijn van een liefdesaffaire was veel pijnlijker. Veel vernederender. Ik was altijd bang dat ik ze in een of andere kamer zou betrappen, ik wilde niet dat mijn dochter getuige zou zijn van dat soort taferelen. Ik besloot Jeanne te ontslaan, ze moesten elkaar maar in een hotel ontmoeten, god weet waar, ik wilde er niets meer over horen.’

Ze zocht naar de serveerster, zette haar tas op schoot. ‘De laatste tijd was mijn man ineens veel ouder geworden. Het ene moment was hij nog een gepensioneerde arts, die gek was op geschiedenis, literatuur en plantkunde, het andere moment was hij een oude man, hij werd slechter ter been, zorgde niet meer goed voor zichzelf, werd vergeetachtig, begon dingen te herhalen. Hij heeft er nooit met me over gesproken, maar ik weet dat hij besefte dat hij achteruitging. Hij had zijn zelfrespect nog, hij wilde er een einde aan maken. Hij wilde ons de aanblik van zijn ondergang besparen, hij heeft ervoor gekozen te sterven. Ik had niet verwacht dat hij het op deze manier zou doen… Ik kan me goed voorstellen hoe onaangenaam dat voor u is geweest… Daarom heb ik ook geweigerd om een aanklacht in te dienen.’

Ze keek naar de bar om de serveerster te roepen. ‘Ik ben er zeker van dat hij u geen kwaad wilde doen.’

Het was vreemd te horen hoe ze de man probeerde vrij te pleiten van wie ze nooit gehouden had, die haar had bedrogen en haar tegen wil en dank voor een rechter-commissaris had laten verschijnen.

De serveerster was met de rekening gekomen, mevrouw Thirion haalde haar portemonnee tevoorschijn. Louise hield haar tegen: ‘En die baby?’

Mevrouw Thirion aarzelde even. Ze had gedacht dat ze er met deze ontboezeming vanaf zou zijn, maar het bleek niet genoeg.

‘Alstublieft,’ zei ze, terwijl ze de serveerster wegstuurde met een biljet.

Ze deed haar ogen dicht, verzamelde wat moed, deed ze weer open en boog haar hoofd. ‘Mijn man had dat niet verwacht, hoewel hij arts was. Jeanne weigerde om… hoe dan ook, ze wilde het houden. Dit keer was het te veel. Ik heb mijn man voor de keuze gesteld, zij of ik.’

Louise voelde de woede en vastberadenheid waartegen de dokter het had moeten afleggen.

Vanaf het begin van het gesprek had mevrouw Thirion steeds ‘Jeanne’ gezegd, alsof de jonge vrouw die tegenover haar zat niet haar dochter was, maar een buurvrouw of een kennis.

‘Ze had geen keuze. Ze was nog geen twintig, had geen baan. Ze heeft zich vastgeklampt aan die zwangerschap om te proberen mijn man te laten zwichten…’ Haar blik werd weer hard. ‘Ik kan u zeggen dat ze alles geprobeerd heeft! Maar het is haar niet gelukt.’

Waarschijnlijk vond ze weer wat terug van de vastberadenheid en onverzettelijkheid die ze toen getoond had, want ze schudde haar hoofd. Even was het stil. Er moet op dat moment van alles hebben gespeeld.

Wat zou er gebeurd zijn als Louise, in plaats van zich te beheersen en mevrouw Thirion zo onbewogen mogelijk aan te kijken, gevraagd had hoe de baby was gestorven? Dan zou mevrouw Thirion waarschijnlijk een voor Louise geloofwaardig verhaal uit haar mouw hebben geschud. Iedereen, en zeker een doktersvrouw, had weleens gehoord over een doodgeboren kind, dat als voorbeeld zou kunnen dienen. Mevrouw Thirion zou waarschijnlijk een verhaaltje hebben afgedraaid en zich gelukkig hebben geprezen dat ze er zo makkelijk van afkwam. Maar in dit spel van list en bedrog behaalde Louise een pijnlijke overwinning.

Ze liet een lange, nadrukkelijke stilte vallen, waarna mevrouw Thirion uiteindelijk zwichtte: ‘Het kind is bij zijn geboorte afgestaan. Mijn man heeft daarvoor gezorgd. Ik heb geëist dat hij zijn praktijk zou verkopen, we zijn hier gaan wonen, ik heb nooit meer iets van Jeanne gehoord en daar heb ik ook geen moeite voor gedaan.’

‘Afgestaan…’

‘Ja, aan het weeshuis.’

‘Een meisje of een jongen?’

‘Een jongen. Geloof ik.’

Ze stond op.

‘Wat u hebt doorgemaakt is ongetwijfeld moeilijk geweest, juffrouw, maar u hebt het gedaan voor geld. Ik heb echter nergens om gevraagd, ik wilde alleen maar mijn gezin beschermen. U heeft me gedwongen die pijnlijke herinneringen weer op te rakelen. Ik hoop u niet meer te hoeven zien.’

Zonder op een antwoord te wachten verliet ze de theesalon.

Louise bleef nog even zitten, ze had haar thee niet aangeraakt. Het kind van haar moeder en de dokter was nog in leven, ergens.

19

‘Frankrijk kan weer opgelucht ademhalen…’

Het was alleen maar gerechtigheid! Door zijn talent om van het kleinste nieuwtje een grote optimistische boodschap te maken, had Désiré Migault de bewondering van het Continental geoogst, en nu werd het tijd dat hij als beloning ontegenzeglijk enthousiasmerende informatie mocht verstrekken. Hij had een hoge borst kunnen opzetten, maar dat was niet zijn stijl. Woorden waren trouwens genoeg.

Met zijn wijsvinger duwde hij zijn bril omhoog op zijn neus.

‘… want nadat maarschalk Pétain als vicepremier is toegetreden tot de regering, is het de beurt aan generaal Weygand om de leiding te nemen over de staf van het ministerie van Defensie en benoemd te worden tot opperbevelhebber van alle strijdgebieden. De overwinnaar van Verdun en de volgeling van Foch staan nu beiden aan het roer. Frankrijk haalt opgelucht adem: de olympische kalmte en de wilskracht van de een gaan vanaf nu samen met het onfeilbare oordeel en het aangeboren leiderschap van de ander. Niemand twijfelt er nu nog aan dat degene die in november 1918 de hun opgelegde voorwaarden van de wapenstilstand voorlas aan de Duitsers, die rol over enkele weken opnieuw zal vervullen.’

Meneer De Varambon, die achter in de zaal opgesteld stond als het standbeeld van de Commandeur, nam tweemaal per dag het optreden van Désiré onder de loep en probeerde het geheim te ontrafelen van de jongeman, die plotseling uit de lucht was komen vallen en over wie zo moeilijk persoonlijke gegevens waren te vinden.

Na een minutieuze uiteenzetting over de Franse stellingen op verschillende plekken aan het front, waar de Duitse opmars ‘overal werd tegengehouden’, kreeg iedereen gelegenheid om nogmaals de virtuositeit van Désiré Migault te bewonderen, toen een journalist het waagde hem een vraag te stellen die niet ging over de aanstelling van generaal Weygand, maar over zijn voorganger, generaal Gamelin, die aan de kant was gezet en over wie niemand meer sprak.

‘De lichtende zekerheid van de uiteindelijke overwinning wordt gewoon doorgegeven, meneer, dat is alles. Generaal Gamelin heeft van het Franse leger een ondoordringbare muur gemaakt tegenover de Duitse opmars, generaal Weygand gaat het nu op zich nemen om die muur stapje voor stapje, meter voor meter, beetje bij beetje, voorwaarts te laten bewegen, totdat de in het nauw gedreven vijand definitief verpletterd is. De twee mannen, beiden helden, hebben dezelfde wens en beschikken over de drie onmisbare kwaliteiten van een militair leider: ze kunnen bevel voeren, vooruitzien en organiseren. “Iedere eenheid die niet kan oprukken moet zich ter plekke laten doden in plaats van het stukje geboorteland dat hem is toevertrouwd prijs te geven.” Dat uitdrukkelijke bevel van generaal Gamelin zal door zijn opvolger worden overgenomen. We zullen Duitsland laten zien hoe wonderen tot stand worden gebracht.’

Zoals iedereen was ook meneer De Varambon vol bewondering, maar bij hem veranderde die bewondering altijd in rancune. Vanaf het begin had hij de onderdirecteur bestookt met allerlei vragen over zijn jonge beschermeling, maar door de verslechtering van de militaire toestand, in een periode waarin het slechte nieuws als een hagelbui neerdaalde, maakte de noodzaak om geruststellende woorden te vinden Désiré onmisbaar en dus onaantastbaar.

Het effect van de benoemingen van Pétain en Weygand was helaas maar van korte duur. Hoewel niemand eraan twijfelde dat de Franse soldaten zich met hart en ziel voor de verdediging van het grondgebied inzetten, zag iedereen dat de Duitsers bleven oprukken en dat ze met hun strategie van omsingeling op weg waren de slag te winnen.

Ze hadden eerst een front gevormd in België, en nadat de Franse troepen zich daarop hadden gestort om hen tegen te houden, maakten ze hiervan gebruik door via de Ardennen op te rukken, en na afloop van een omsingelende beweging, die in de militaire geschiedenis zou worden bijgeschreven, dreigden ze de Franse strijdkrachten en de geallieerden in het nauw te drijven met hun rug naar het kanaal, in de buurt van Duinkerken.

Zie dan de Fransen nog maar eens moed in te spreken…

Ook al bleven ze opdreunen dat ‘de geallieerde troepen dapper standhouden’, alle toehoorders begrepen dat het niet erg bemoedigend was om te zien hoe de Duitsers zich op Amiens en Arras stortten. Je had het talent van iemand als Désiré Migault nodig om nog een schijn van luister te geven aan wat zich liet aanzien als een historische afgang. Daarvoor werd zijn De kroniek van monsieur Dupont, op Radio-Paris, dagelijks ingezet.

‘Goedenavond allemaal. Mevrouw V. uit Bordeaux vraagt: ‘Waarom ondervindt het Franse leger wat meer tegenspoed dan verwacht bij het terugdrijven van de Duitse invasiepoging’. – Muziek. – De werkelijke oorzaak van de Franse problemen is de vijfde colonne, dat wil zeggen de aanwezigheid op ons grondgebied van geheime spionnen, die als opdracht hebben de acties van het Franse leger te ondermijnen. Weet u dat Duitsland onlangs in het noorden van Frankrijk bijna vijftig meisjes (minder opvallend dan mannen) heeft gedropt, die als opdracht hadden signalen te sturen naar de Duitse troepen, met spiegels, maar ook met rook, net als de indianen, om hen de Franse posities te verraden? Ze zijn aangehouden, maar het kwaad was al geschied. Er is bewijs dat collaborerende boeren hun koeien zodanig in de wei opstellen dat ze de Duitse soldaten de weg wijzen. Wie schetst de verbazing van Franse officieren toen ze honden ontdekten die door verraders waren gedresseerd om in morse te blaffen! Nog geen week geleden is er een Duits vliegtuig vol sprinkhaaneitjes neergehaald, die ze wilden uitstrooien over onze oogsten! Maar deze vijfde colonne bestaat ook uit communisten, die bijvoorbeeld de posterijen geïnfiltreerd hebben, om door ontregeling van de post de Fransen te demoraliseren. Overal in onze fabrieken wordt sabotage gepleegd. De vijfde colonne. Dat, mevrouw V., is de belangrijkste vijand van Frankrijk.’

Men wist niet of die kroniek een doelmatige afleidingsmanoeuvre was om het moreel van de Fransen te herstellen, maar men had tenminste het gevoel iets te doen, en men was Désiré dankbaar voor zijn patriottische inspanningen.

Intussen was meneer De Varambon de hele dag bezig met het controleren van elke regel van het enige document met gegevens over Désiré dat hij bezat, het korte cv dat de jongeman bij zijn komst in het Continental had overhandigd aan de onderdirecteur.

‘Kijk! Hier staat: “Studie in 1933 aan het lyceum van Fleurine (Oise)”. Vindt u het niet vreemd dat die jongeman leerling zou zijn geweest op een school waarvan de archieven in 1937 zijn verbrand?’

‘Denkt u dat hij zelf die brand heeft aangestoken?’

‘Natuurlijk niet! Maar daardoor valt het niet te controleren, begrijpt u?’

‘Dat het niet te controleren valt, wil nog niet zeggen dat het niet klopt!’

‘Kijk, hier: “Particulier secretaris van meneer d’Orsan, lid van de Academie van Wetenschappen”, die is vorig jaar overleden en zijn hele familie woont in Amerika, niemand weet waar zijn documenten zich bevinden…!’

De onderdirecteur vond de hoofdzakelijk uit afwezige informatie bestaande reeks bewijzen niet erg overtuigend. ‘Maar wat hééft u nou eigenlijk tegen hem?’

Letterlijk opgezweept door al die belemmeringen was De Varambon, zoals zovele fanatiekelingen, de reden voor zijn speurwerk een beetje uit het oog verloren.

‘We vinden het nog wel…’ antwoordde hij, terwijl hij vertrok met zijn dikke dossier vol ontbrekende stukken en zich voornam om zeer snel weer in de aanval te gaan.

De onderdirecteur kon De Varambon dan wel irritant vinden, hij was toch een beetje gaan twijfelen en wilde graag gerustgesteld worden. Dus ontbood hij Migault in zijn kantoor.

‘Zeg eens, Désiré, die meneer d’Orsan, van wie u de secretaris bent geweest, wat voor iemand was dat?’

‘Een buitengewoon aardige man, maar helaas erg ziek,’ antwoordde Désiré. ‘Ik ben maar vier maanden bij hem in dienst geweest.’

‘En… waaruit bestond uw werk?’

‘Ik moest gegevens verzamelen over een vraagstuk van de kwantummechanica. De beperking van de meetbaarheid van niet commuteerbare grootheden.’

‘U… u bent ook een wiskundige?’

De onderdirecteur stond perplex. Désiré knipperde nerveus met zijn ogen, achter de dikke brillenglazen.

‘Niet echt, maar het was gewoon leuk om mee bezig te zijn. Het principe van wederkerigheid van Heisenberg voorspelt in feite dat…’

‘Ja, ja, ja, heel interessant, maar nu even niet.’

Désiré maakte een gebaar, tot uw dienst, en reikte het papier aan waarop hij de tekst van zijn volgende communiqué had geschreven: ‘Enorme Duitse verliezen in Vlaanderen, briljante lokale acties van onze troepen bij de Somme,’ et cetera.

De jongeman wist dat zijn CV, hoe goed hij het ook in elkaar had gezet, niet eeuwig stand zou houden en dat de hardnekkigheid van meneer De Varambon op den duur vruchten zou afwerpen. Maar hij maakte zich geen zorgen. Hij gokte erop dat hij op zijn post kon blijven tot aan de totale ondergang van het Franse leger, die nabij was.

Het Derde Rijk rukte dag na dag verder op, de heldhaftige Franse en geallieerde soldaten, die verzet moesten bieden, werden gefnuikt door de strategische positie van beide kampen. Vroeg of laat zouden ze tegenover de Duitsers komen te staan, met hun rug naar de zee. Dat zou een bloedbad of een aftocht worden, misschien wel allebei, en niets zou de invasie van de rest van het land nog in de weg staan, Hitler zou binnen een paar dagen in Parijs kunnen zijn. Désiré zou dan klaar zijn met de oorlog. Terwijl hij wachtte, werkte hij door.

‘Goedenavond allemaal, meneer R. uit Grenoble vraagt wat we weten over “de werkelijke toestand van de leiders van het Reich”. – Muziek. – Als we Radio Stuttgart moeten geloven is Hitler in de wolken. Onze spionage- en contraspionagediensten geven ons echter heel andere informatie, die pijnlijk is voor het Reich. Ten eerste is Hitler erg ziek. Hij heeft syfilis, wat geen verbazing mag wekken. Hitler is homoseksueel, ook al heeft hij er alles aan gedaan om dat te verbergen, hij heeft trouwens een heleboel jongemannen om zich heen verzameld om zijn fantasieën op uit te leven, niemand heeft ooit meer iets van hen vernomen. Hij heeft maar één testikel en lijdt aan een onomkeerbare vorm van impotentie, waardoor hij gek is geworden. Hij bijt in het tapijt, klimt in de gordijnen en blijft dan urenlang uitgeput liggen. Wat de legerleiding betreft is het niet veel beter. Ribbentrop is in ongenade gevallen en is ervandoor gegaan met de nazischatten. Goebbels wordt binnenkort veroordeeld wegens hoogverraad. Bij gebrek aan leiders met een scherpe geest en een gezond verstand wordt het Duitse leger ertoe gedwongen het enige te doen waarvoor je niet hoeft na te denken: recht vooruit denderen. Onze legeraanvoerders hebben dat heel goed begrepen, ze laten de Duitsers zich uitputten in deze waanzinnige wedloop en zullen hen stoppen op het moment dat ze geen weerstand meer bieden, hetgeen niet lang meer zou moeten duren.’

20

Hoewel oorlogsgedruis in de loop van de nacht dichterbij was gekomen, had Gabriel geslapen als een blok. Er was alleen maar koud water, maar hij was blij dat hij zich weer eens goed kon wassen, in de porseleinen en geglazuurde badkamer van de bewoners. Daarna kleedde hij zich aan en ging naar beneden. Raoul had een strooptocht door het huis ondernomen.

‘Mooi is dat, ze zijn pleite gegaan met alles wat iets waard is, de klootzakken…’

Nu ze elkaar zo zagen, de een in een katoenen broek, de ander in een slecht zittend pak, begon Gabriel zich weer onbehaaglijk te voelen. ‘Nu zijn we echte deserteurs…’

‘We zijn soldaten in burger, sergeant-chef.’

Raoul wees naar een kartonnen koffer. ‘Daarin zitten onze uniformen. Als we nog een restje Frans leger vinden dat wil knokken en ten minste één bekwame commandant heeft, dan schieten we dit tenue weer aan en slaan we die rotzakken op hun bek! En intussen…’

Hij liep naar buiten, stapte in de auto en liet de motor warmdraaien. Er zat niets anders op.

De gedachte dat ze nu op weg naar Parijs waren, stelde Gabriel gerust. Landrade kon doen wat hij wilde, maar hij zou zich ter beschikking stellen van de militaire staf.

Hij bekeek de kaart. Hij wist niet precies waar ze zich bevonden en wat zich elders afspeelde, het enige wat ze zagen was de rode weerschijn van gevechten, dertig, misschien veertig kilometer verderop. Je hoorde het gebrul van vliegtuigen, maar je kon er onmogelijk achter komen of het die van de vijand waren of van de geallieerden.

Toen ze het park uit reden, zagen ze veel meer vluchtelingen dan de vorige dag, mensen die zich met allerlei transportmiddelen zo’n beetje in zuidwestelijke richting bewogen, een kant die zij ook maar op gingen. Betekende het geluid van de gevechten dat de Duitsers snel oprukten? Tot waar? Liepen ze niet hun ongeluk tegemoet? Het was logisch om dezelfde richting te volgen als de vluchtelingen, maar nu ze zo blindelings verdergingen werd Gabriel steeds nerveuzer.

‘We gaan kijken of we wat meer te weten kunnen komen,’ zei Raoul, terwijl hij remde.

Gabriel begreep meteen waarom hij híer stopte en niet een kilometer eerder. Er kwamen twee vrouwen aanfietsen. Toen ze stilhielden kon je zien dat Raoul teleurgesteld was, ze waren niet zo knap. Ze kwamen van Vouviers en gingen naar Reims. Ze hadden alleen vage, overwegend slechte nieuwtjes. De Duitsers hadden een ‘bloedbad’ aangericht in Sedan en trokken nu op naar Laon, of naar Saint-Quentin, of naar Noyon, dat wisten ze niet precies. Ze vernietigden alles, ‘ze hebben hele dorpen gefusilleerd, vrouwen en kinderen inbegrepen’, er waren veel vliegtuigen en ‘duizenden tanks’, ze hadden parachutisten gezien in de lucht, in de buurt van Rethel, honderden… De twee vrouwen kwamen uit de naburige regio, ze konden zich oriënteren op de kaart, ze bevonden zich ter hoogte van Monenville.

‘Goed,’ zei Raoul, ‘we gaan ervandoor.’

Een half uur later trok hij een verontrust gezicht. Niet het nieuws baarde hem zorgen, maar de benzine. ‘We komen niet ver meer, die kar zuipt als een gek! Straks staan we stil voordat we wat te eten hebben gevonden en ik heb honger als een paard.’

Hij ging steeds langzamer rijden. Op de kaart zagen ze dat ze over tien kilometer op de grote weg naar Parijs zouden uitkomen. Als ze zonder benzine zouden komen te staan, kon dat beter op een hoofdweg gebeuren dan in een of andere uithoek.

De meter stond al helemaal in de min toen Raoul rustig vaart minderde en stopte. ‘Is dat een kameel?’ vroeg hij stomverbaasd.

‘Een dromedaris, geloof ik,’ antwoordde Gabriel.

Vlak voor hen stak een groot, uitheems dier langzaam kauwend en met vermoeide passen de weg over, zonder opzij te kijken. Als in een droom zagen ze het beest door de greppel lopen en langzaam verdwijnen, ze keken elkaar aan. Links van hen lag een veld, verscholen achter struikgewas. Raoul zette de motor af, ze stapten allebei uit.

Achter de heg lag een onbegroeid stuk grond, waarop drie verlaten kermiswagens stonden, van één stond het traliehek open. Dat was ongetwijfeld de wagen waaruit dat dier was gekomen. Op de luifel van de andere wagen hing een affiche waarop een vrolijke clown stond met gele haren en rode lippen. Raoul werd meteen heel enthousiast. ‘Ik ben gek op het circus, jij ook?’

Zonder op een antwoord te wachten klom hij de vier treden van de eerste woonwagen op, hij draaide aan de klink, de deur ging moeiteloos open.

‘Misschien is hier iets te eten,’ zei Raoul.

Gabriel liep voorzichtig en angstig achter hem aan. Er hing een doordringende lucht. Een geur die hij niet kon thuisbrengen, een beetje wild. Vier bedden waren met kettinkjes aan de zijwanden vastgemaakt, ze lagen vol met affiches, acrobatenpakken en vaatwerk, alles was lukraak neergegooid, in de haast van het vertrek. Als het tenminste geen gevolg van plundering was. De kastdeuren en kofferdeksels stonden open. Overal lagen kledingstukken. De sfeer had niets te maken met een circus, je waande je eerder in de schuilplaats van een zwerver. In de lades zat niets, alles was leeggeroofd. Ze wilden al weggaan, toen ze links iets zagen bewegen. Raoul stak zijn hand uit, trok een geruite plaid weg en barstte in lachen uit. ‘Een dwerg! Ik heb er nog nooit een van dichtbij gezien!’

Het was een man met een groot hoofd en smalle schouders, hij lag in een bolletje opgerold, deed zijn enorme mond open, zag eruit alsof hij bijna moest huilen en zwaaide met een arm, hield zijn hand als een waaier voor zich uitgespreid om zich te verdedigen. Raoul begon steeds harder te lachen.

‘Laat hem toch…’ zei Gabriel terwijl hij Raoul aan zijn mouw trok.

Het had geen zin. Landrade was gefascineerd door zijn ontdekking.

‘Hoe oud zou hij zijn?’ Hij keek verbaasd naar Gabriel.

‘Dat weet je nooit bij ze, hè?’

Hij pakte hem onder zijn oksels om hem op te tillen. ‘Het moet waanzinnig lollig zijn om hem te zien rennen…’ Gabriel pakte zijn arm nog wat steviger vast, maar Raoul zette zich schrap.

De dwerg was verlamd van angst, hij hield een arm tegen zich aan gedrukt om iets te verbergen. Raoul pakte hem hardhandig beet.

‘Kut!’ riep hij lachend, ‘die rotzak is sterk!’

Gabriel bleef aan zijn arm trekken en herhaalde: ‘Laat hem los, laat hem los,’ maar tevergeefs. Raoul had hem al bijna uit zijn schuilplaats gehaald toen hij hem plotseling losliet. ‘Tering, zie je dat?’

Het was een piepklein, doodsbang aapje, dat beefde als een riet, het zag er verhit uit en had een zachte vacht, enorme oren en ronde oogjes, waarmee het razendsnel knipperde. Raoul was sprakeloos. Hij drukte het diertje verrukt tegen zich aan en bewonderde zijn piepkleine handjes.

‘Het is een mager beestje,’ zei hij, ‘maar dat is misschien wel normaal, bij honden kun je ook hun ribben voelen, zelfs als ze goed te eten krijgen.’

Raoul liep het trapje van de woonwagen af, het aapje had zich tegen hem aan gevlijd en klampte zich aan hem vast toen het verblind werd door het licht. Raoul stopte het onder zijn overhemd, waar het stil bleef zitten.

Gabriel stond er machteloos bij, wat konden ze doen? Hij keek naar de dwerg, die zijn gezicht verborg.

‘Ik zal… Wilt u…’ begon hij, zonder verder te gaan.

Boos en in de war haastte hij zich de woonwagen uit.

Landrade was verdwenen.

Gabriel hoorde de ongerustheid in zijn eigen stem toen hij riep: ‘Raoul!’

Hij liep naar de auto, niemand, keek de ene kant op, de andere… Als hij alleen verder moest… Hij kon niet autorijden, hij zou hier vastzitten. Er was hoe dan ook geen benzine. De angst greep hem bij de keel.

‘Hé, sergeant-chef!’ hoorde hij ineens een opgetogen Landrade roepen.

Hij zat op een circusfiets, een tandem zonder voorzieningen, alleen een stuur en pedalen, hij remde hard door achteruit te trappen, het geval viel om, Raoul bleef maar lachen. ‘Godskolere, dat is lang niet zo makkelijk als je denkt, dat zul je wel merken!’

Gabriel schudde zijn hoofd, nee, nee, geen sprake van.

‘Dit is het beste, echt waar. Die brik laat ons binnen tien kilometer in de steek, en wat moeten we dan, lopen?’

Het was warm. In de auto, met alle ramen open, had hij dat niet gemerkt, maar nu ze op dit kale terrein stonden voelde hij de zon branden. Voor een aapje was het lekker weer, maar voor hen… Het diertje vormde een bobbel onder het overhemd van Raoul, die de fiets weer overeind had gezet.

‘Wil je liever lopen, met die hitte?’

‘En onze uniformen dan?’

Het aapje liet zijn angstige kopje zien, alsof hij het antwoord wist.

‘Grappig beestje, hè?’

‘We moeten hem zijn aapje teruggeven,’ begon Gabriel terwijl hij naar de woonwagen wees, maar Raoul was alweer op de fiets gesprongen.

‘Oké, wat doe je?’

Gabriel keek naar links, naar rechts, en stapte toen toch maar met tegenzin op. Raoul had de voorste plek voor hem vrijgelaten. De cranks waren erg kort, het was lastig trappen. Landrade lachte uitbundig. De tandem slingerde, maar ze begonnen zo goed en zo kwaad als het ging vaart te maken en kwamen wat meer in evenwicht. Ze reden langs de auto, kwamen uit op de provinciale weg en begonnen wat sneller en stabieler te rijden.

Landrade floot, hij was op vakantie. ‘Moge de gedachte aan het vaderland ons inspireren tot onwrikbare vastberadenheid,’ riep hij vrolijk.

Gabriel durfde niet om te kijken, maar hij was ervan overtuigd dat Raoul niet trapte en zich liet rijden, toen ineens, niemand weet waarom, het aapje bang werd.

‘Au!’ schreeuwde Raoul, terwijl hij de fiets liet slingeren. ‘Dat rotbeest heeft me gebeten!’

Hij pakte het aapje bij de kop en gooide het als een stuk vuilnis van zich af. Gabriel zag het diertje door de lucht vliegen en neerkomen in de greppel. Hij stopte meteen en legde de tandem neer. Raoul bekeek zijn hand en bracht die naar zijn mond. ‘Rotaap!’

Gabriel rende naar de greppel. Hij liep er voorzichtig doorheen, hij wilde niet op het aapje trappen, maar de berm was al lange tijd niet meer onderhouden, het hoge gras en de doornstruiken maakten het onmogelijk om verder te gaan. Hij zag niets bewegen, zette nog een stap en begreep dat zijn poging geen zin had. Hij draaide zich om naar de weg, Raoul was met de tandem aan de hand doorgelopen, hij was al ver weg. Gabriel keek machteloos naar de greppel, en het besef dat hij op dit moment wel kon huilen om een aapje van tweehonderd gram, maakte hem nog verdrietiger. Een stuk verderop vond hij Landrade terug, die stond te wachten in het midden van de weg die uitkwam op de rijksweg.

Het leek wel alsof in één keer het doek was opgegaan boven een nieuw schouwspel. Ze stonden aan de grond genageld door het contrast.

Honderden mannen, vrouwen, kinderen en oude mensen liepen allemaal in dezelfde richting, een oneindige stoet ingespannen, geschokte en bange gezichten. Werktuiglijk pakte Gabriel de fiets vast en ook zij liepen verder, terwijl ze opgingen in de stroom.

‘Allejezus,’ zei Raoul, terwijl hij bewonderend zijn hals strekte, als bij een sportwedstrijd.

Het toeval had hen achter een paardenkar doen belanden, er liep een gezin naast, onder wie een meisje met kort, donker haar en een vermoeid gezicht.

‘Waar komen jullie vandaan?’ vroeg Raoul met een glimlach.

De moeder zei boos tegen haar dochter: ‘Niets zeggen, kom hier!’

Raoul stak zijn handen omhoog, ook goed, zijn humeur leed er niet onder.

Ze liepen verder. Kwamen langs een in de berm geduwde militaire ambulance met pech en twee eenzame infanteristen die ontmoedigd op een kilometerpaal zaten uit te blazen.

De stroom bestond uit een verzameling auto’s en door runderen voortgetrokken karren, boerenwagens, wezenloos rondkijkende bejaarden, hier ging een invalide op krukken sneller vooruit dan ieder ander, daar was een groep, een hele schoolklas zou je denken, hoewel er kinderen van allerlei leeftijden bij waren, de hele school, wie zal het zeggen, de onderwijzer of de directeur schreeuwde onophoudelijk dat ze elkaar moesten vasthouden, elkaar nooit mochten loslaten, zijn stem trilde in de hoogte, je wist niet wie de meeste angst had, de kinderen of hij, fietsers hadden koffers op het frame gezet, vrouwen hielden een baby tegen zich aan, soms twee, de opeenvolgende golven van de menigte sloegen tegen elkaar aan, dus werd er gescholden, soms hielpen ze elkaar, heel even maar, want daarna dachten ze weer aan zichzelf, ze liepen elkaar omver. Een man die gestopt was om een boer te helpen met zijn omgeslagen kar, ging weer overeind staan en riep radeloos om zich heen kijkend: ‘Odette! Odette!’, je hoorde de wanhoop in zijn stem.

Wat Gabriel opviel, was het bijna tastbare gevoel van moedeloosheid dat opsteeg uit de uiteenlopende groepjes waaruit de menigte bestond. De aanwezigheid van een paar geïsoleerde, verwilderde en lijdzaam kijkende soldaten, die in een slordig uniform voortsloften, droeg nog verder bij aan de sfeer van mislukking en fatalisme. Bovenop de ontreddering van de mensen die door de Duitse aanval op de vlucht waren geslagen, kwam de steeds duidelijker wordende ineenstorting van hun leger.

De massa stuitte plotseling op een kruising, een flessenhals, waar bonte groepen op hetzelfde punt samenkwamen, tegen elkaar botsten en zover het oog reikte een onderbroken lijn vormden van insecten die zich met zware tred, mechanisch en koppig voortbewogen. In deze atmosfeer, het leek wel een veemarkt, klonk overal geloei. Niemand zag elkaar, er was geen officier om bevelen te geven, geen politie om hen te beschermen. Een kleine korporaal was druk aan het gebaren, maar dat had geen enkel nut, zijn bevelen werden overstemd door het lawaai van ronkende motoren en loeiende koeien, die karren met meubels, kinderen en matrassen voorttrokken. Opgenomen in die menigte wist Gabriel niet meer waar hij het zoeken moest. Een motorrijder die gevolgd werd door een Citroën baande zich een weg door de uiteenwijkende menigte. Achter de gesloten ruit zag Gabriel een uniform met de strepen van een hoge officier.

Eindelijk waren ze voorbij de kruising, de rij met vluchtelingen werd nu dunner en strekte zich uit als een harmonica over de in de verte verdwijnende route.

Raoul, die hier op de weg net zo op zijn gemak was als op een dorpsfeest, stelde her en der wat vragen. Iedereen was op de vlucht voor de Duitse colonnes, die paniek zaaiend landinwaarts trokken, dorpen met de grond gelijk maakten, zo werd gezegd, de bevolking uitmoordden. Raoul vroeg om eten, schooide hier en daar een stuk fruit of een homp brood bij elkaar, het was lang niet genoeg. De vermoeidheid werd merkbaar, de dorst ook, maar water was moeilijk te vinden, iedereen had nauwelijks genoeg aan zijn eigen voorraad en met die zon wilde niemand graag delen. Er lag geen dorp aan die lange, sombere weg.

‘We gaan kijken of daar wat te halen valt,’ zei Raoul, terwijl hij naar een bord wees waar Anancourt op stond.

Gabriel aarzelde.

‘Vooruit, vooruit,’ drong Raoul aan.

Ze stapten op de fiets, slingerden even en kwamen toen op gang.

Ze werden alleen ingehaald door een militaire vrachtwagen, met op de laadvloer zeven of acht mannen in uniform.

Na een minuut of twintig bereikten ze Anancourt, een dorpje met lage huizen, allemaal afgesloten en gebarricadeerd door de gevluchte bewoners, en winkels met neergelaten rolluiken. De twee soldaten liepen door het uitgestorven dorp alsof ze de enige overlevenden van een ramp waren.

‘O, wat zijn die Fransen een dapper volkje,’ zei Raoul.

Die uitroep choqueerde Gabriel. ‘Wij zijn ook op de vlucht…’

Raoul bleef midden in de verlaten straat stilstaan. ‘Helemaal niet! En dat is het hele verschil, ouwe jongen. Burgers vluchten, maar militairen trekken zich terug, dat is heel wat anders!’

Ze liepen midden op de weg. Een paar gordijnen bewogen toen ze langskwamen. Een vrouw rende als een muis langs de muren en schoot een huis binnen terwijl ze de deur achter zich dichtgooide. Een man op een fiets verscheen en was bijna even snel weer verdwenen. De stroom vluchtelingen ging in de verte voorbij, ook hier was een groot deel van de inwoners weggetrokken.

Een paar honderd meter verderop kwam het eind van het dorp alweer in zicht, alsof de provinciale weg per ongeluk door Anancourt liep en het dorp weer zo snel mogelijk wilde verlaten. Ze oriënteerden zich op de kerktoren, namen een straat links en de volgende rechts en kwamen uit op een piepklein pleintje, dat bijna helemaal werd ingenomen door het kerkportaal. De brood- en banketbakkerij aan de overkant was onbeschadigd, maar het rolluik van de bar-tabac was geforceerd, het hing scheef en was half open.

‘Nee, alsjeblieft!’ smeekte Gabriel, maar Raoul was er al onderdoor gekropen.

Zuchtend ging Gabriel op de stenen trap zitten. Hij voelde zich opeens doodmoe en nestelde zich tegen de kerkdeur. De zon deed hem goed, hij dommelde in.

Hij werd wakker van een gebrom. Hoelang had hij geslapen? Er naderde een zwaar voertuig. Aan de overkant van het pleintje zag hij het rolluik op een kier staan. Het geluid van de motor kwam dichterbij, hij stond op, rende, bukte en kroop de halfduistere winkel binnen. Op de kleine toonbank lagen opengebroken kistjes en dozen. Er hing een sterke wijnlucht.

Gabriel keek snel om. Hij hoorde de vrachtwagen het plein op rijden. Trillend liep hij verder.

‘Ha, ouwe makker…’ zei Raoul met schorre stem.

Hij lag stomdronken bij de openstaande kelderdeur, zijn lippen waren rood, hij keek wazig uit zijn ogen en er staken sigaren uit zijn zakken, die waren volgepropt met pakjes sigaretten.

Gabriel boog zich voorover, sta op, we moeten hier weg, maar de vrachtwagen stopte, de eigenaar?

Links van hen klonk een metalig geluid, alsof er een steiger instortte.

Met een snerpend gekrijs ging het rolluik omhoog, drie Franse soldaten stormden naar binnen, liepen Gabriel omver, hesen Raoul overeind, pakten hen allebei bij de keel en smeten hen tegen te muur.

‘Plunderaars! Kijk wat jullie aan het doen zijn, terwijl de anderen vechten! Stelletje smeerlappen!’

‘Wacht even…’ begon Gabriel.

Meteen kreeg hij een klap tegen zijn slaap, even zag hij niets meer.

‘Oppakken, dat tuig…’ beval een officier.

Dat lieten de soldaten zich geen twee keer zeggen, ze slingerden beide mannen naar de uitgang, waar ze werden neergeslagen en van alle kanten geschopt.

Met geweld werden ze weer overeind getrokken, Raoul wankelde en struikelde, Gabriel probeerde zijn hoofd met zijn armen te beschermen.

Ze werden over het trottoir gesleept en met geweerkolven op de laadbak van de vrachtauto geduwd, drie soldaten richtten hun wapens op hen, de anderen schopten hen met hun legerschoenen.

‘Zo kan ie wel weer, jongens,’ zei de officier, zonder veel overtuiging. ‘Vooruit, we gaan.’

Terwijl ze zich vasthielden aan de zijschotten van de wegrijdende vrachtwagen, gingen de soldaten door met het mishandelen van de twee mannen, die met hun handen in hun nek in elkaar gedoken zaten.

21

Louise was verbazend snel gewend geraakt aan het idee dat haar moeder nog voor haar huwelijk een kind had gekregen. In alle families gingen verhalen rond over zwanger geraakte meisjes en illegale abortussen, die hoorde je vaak bij een overlijden of naar aanleiding van een erfenis, ze zag niet in waarom de familie Belmont buiten schot zou zijn gebleven. Nee, wat haar dwarszat, was dat het kind was afgestaan. Ze kreeg een benauwd gevoel, dat te maken had met haar eigen verlangen naar een kind. Ze werd gekweld door het besef dat haar moeder tot zoiets in staat was geweest, maar realiseerde zich al gauw dat niet zozeer het gezicht van haar moeder door haar hoofd spookte, als wel dat van de weduwe Thirion. Drie dagen later zag ze die onvriendelijke, hooghartige en felle blik nog steeds voor zich. Ze beleefde het gesprek telkens opnieuw, zonder dat ze haar vinger kon leggen op wat haar zo hinderde.

‘O ja?’ had monsieur Jules gezegd toen hij de waarheid hoorde. ‘Afgestaan?’

Op dat moment was de waarheid tot Louise doorgedrongen, want in tegenstelling tot mevrouw Thirion was monsieur Jules volkomen oprecht. De vrouw van de dokter had haar verzekerd dat het kind was afgestaan. Louise was ervan overtuigd dat daarmee niet alles gezegd was.

Ze liep naar het gemeentehuis.

Er heerste een koortsachtige, onrustige sfeer in de stad. Midden op de dag hadden de winkels zich angstig teruggetrokken achter hun stalen rolluiken, alsof er een demonstratie was aangekondigd. Louise zag haastig lopende voorbijgangers die etuis met gasmaskers bij zich hadden. Een krantenjongen schreeuwde: ‘Felle Duitse aanvallen in het noorden!’ Een groentewinkelier was bezig koffers in zijn bestelwagen te laden.

Het gemeentehuis zou op dit tijdstip geopend moeten zijn, maar het was gesloten.

Louise ging een café binnen, vroeg om het telefoonboek, liep weer naar buiten en daalde de trap naar de metro af. Het was drie uur, de wagons zaten propvol, het treinstel bleef opeens stilstaan tussen twee stations, het licht ging uit, je hoorde geschreeuw van vrouwen, mannenstemmen die geruststellend probeerden te klinken. Het licht ging weer aan en viel op bleke, gespannen gezichten, men staarde naar de flakkerende gloeilampen, er klonk gemompel, iedereen fluisterde alsof ze in de kerk waren, het leek alsof alle warmte van de Parijse zomerdag zich in de wagon had opgehoopt, iedereen zocht een beetje ruimte. ‘Mijn schoonzus weet niet of ze moeten weggaan, haar oudste doet eindexamen,’ vertrouwde de ene vrouw de andere toe, die antwoordde: ‘Mijn man zegt dat we moeten wachten tot het eind van de week, maar het is al donderdag…’ De metro, die weer was gaan rijden, bood geen soelaas, hij vervoerde de zorgen van het ene station naar het andere.

Het weeshuis lag aan de Hellestraat 100, je vraagt je soms af waar het gemeentebestuur zijn verstand heeft zitten.

Het was een groot, hoefijzervormig gebouw. Met zijn binnenplaats, zijn rijen identieke vensters en zware deuren leek het op een kolossale school.

Twee magazijnbedienden waren bezig verzegelde dozen in een huifwagen te laden, de portiersloge was gesloten, het geheel maakte een vreemde, verlaten indruk. Louise liep door de hal, die zo hoog was als een kathedraal, hoorde de voetstappen van de medewerkers spookachtig galmen op de trappen, las de aanplakbiljetten vol pijlen en dwingende instructies, kwam een verpleegster tegen en een paar nonnen. Een van hen wees haar de weg naar het archief, in de zuidelijke vleugel, waar de administratie was gevestigd.

‘Ik weet niet of er nog iemand is…’

Ze zag Louise omhoogkijken naar de grote klok aan de binnenkant van de gevel, die aangaf dat de middag nog maar net begonnen was, en voegde eraan toe: ‘Veel ambtenaren hebben verlof opgenomen.’ (Ze lachte begrijpend.) ‘Sommigen zijn zelfs vertrokken zonder het te vragen.’

Louise liep een brede, galmende trap op, ze kwam niemand tegen. Op de derde verdieping, die onder de balken lag, was het verstikkend warm, ook al stonden alle ramen open. Ze klopte, hoorde geen reactie, deed de deur open en ging naar binnen. De werknemer draaide zich verbaasd naar haar om. ‘Het is hier verboden voor bezoekers!’

Snel beoordeelde Louise de situatie en deed toen iets wat ze eigenlijk verafschuwde. Ze lachte om hem te behagen. Hij was ongeveer twintig jaar en pronkte met de littekens van een puberteit waar maar geen einde aan kwam. Zo’n lang uitgeschoten, onhandige jongen, van wie je ook zonder zijn moeder te kennen zeker wist dat hij op haar leek. Louises glimlach bezorgde hem een blos op de wangen. Tot zijn verdediging kon worden aangevoerd dat in die sombere, onder stof, papier en verveling bezwijkende omgeving, haar levendige glimlach straalde als een lichtpuntje in een zee van verdriet.

‘Als u me even wil helpen, ik heb maar twee minuutjes nodig,’ zei Louise.

Zonder op antwoord te wachten kwam ze dichterbij, ze rook de geur van zijn zweet, legde haar hand op de balie, keek hem aan, en voegde aan haar glimlach nog een vleugje smeekbede en dankbaarheid toe dat niemand koud zou hebben gelaten. De jongeman keek om zich heen, op zoek naar een uitweg, maar vond die niet.

‘Ik zou graag het vondelingenregister van juli 1907 inzien.’

‘Onmogelijk! Dat is verboden!’

Zijn antwoord luchtte de jongeman op, en om te laten zien dat het gesprek afgelopen was, begon hij zijn overmouwen uit te trekken.

‘Hoezo, verboden?’

‘Dat is wet! Niemand mag ze inzien, niemand! U kunt een schriftelijk verzoek indienen bij het ministerie, maar dat wordt altijd afgewezen, er worden geen uitzonderingen gemaakt.’

Louise werd bleek. Haar ontsteltenis deed de jonge archiefbeambte goed, die was een aangename genoegdoening voor de verlegenheid waarin ze hem had gebracht. Maar terwijl hij Louise de deur had moeten wijzen, streek hij zijn overmouwen, die nu lagen opgevouwen op de houten balie, werktuigelijk glad met de zijkant van zijn hand, hij schudde zijn hoofd als een natte papegaai, zijn lippen bewogen langzaam en leken te herhalen: ‘Dat is de wet, dat is de wet…’ Louise stak haar hand uit. De meedogenloze toenadering tussen de grijze stof en de vrouwenvingers met hun sierlijk gewelfde nagels bracht de jongen aan het twijfelen.

‘Wie zou ervan weten?’ zei Louise heel zacht. De meeste van uw collega’s zijn al vertrokken!’

‘Daar gaat het niet om, ik zou ontslagen worden!’

Dat argument was afdoende. Hij kon weer ademen. Niemand kon hem vragen iets te doen dat zijn baan in gevaar zou brengen, zijn carrière, zijn promotie, zijn leven.

‘Maar natuurlijk,’ riep Louise direct.

De archiefbeambte voelde opluchting en daarna vreugde, de vreugde dat hij begrepen werd door de jonge vrouw die hij eens rustig kon bekijken, nu hij in veiligheid was. Wat een gezichtje, wat een charme, en die mond, en die ogen, die glimlach… Want ze bleef maar naar hem lachen! Hij glimlachte met haar mee, ach, hoe graag wilde hij haar zoenen… Of haar aanraken, ja, alleen maar dat, een vinger leggen op die lippen, die een wereld op zich waren, hij had wel kunnen huilen.

‘Bezoekers mogen dat niet,’ zei Louise. ‘Maar u… Voor u is dat niet verboden.’

De stomverbaasde jongen opende zijn mond, de zucht die eruit ontsnapte had veel weg van een reutel.

‘U kijkt in het register en u leest hardop voor! U mag toch zeker wel praten!’

Louise begreep uitstekend wat zich in het hoofd van de jongen afspeelde. Ongeveer hetzelfde als wat zich in het hare had afgespeeld toen de dokter zijn vraag had gesteld, een mengeling van logische redenen, het gevoel van onmacht, en het verlangen iets verbodens te doen.

‘Alleen maar het jaar 1907,’ zei Louise op vertrouwelijke toon. ‘Juli.’

Ze had vanaf het begin geweten dat hij zich zou laten overhalen, maar toen ze hem met gebogen hoofd zag weglopen, schaamde ze zich voor haar roemloze overwinning. Hoever zou ze zijn gegaan om dat register te mogen inkijken? Ze rilde, terwijl ze hem langs de boekenplanken hoorde sloffen. Een paar minuten later kwam hij terug met een enorm boek, waarop volgens de regels van het statige ambtelijke schoonschrift het jaartal ‘1907’ stond geschreven, en sloeg de in kolommen verdeelde pagina’s met de traagheid van een diepzeeduiker open. De jongeman had niets meer gezegd. Hij bladerde door het boekwerk alsof hij niet begreep wat hij moest zeggen of doen.

Zijn professionele reactie kwam hem te hulp toen Louise vroeg: ‘Wat betekent die kolom, “registratienummer”?’

‘Met het registratienummer kun je de complete dossiers opzoeken.’

Hij zag er ineens heel gelukkig uit, alsof hij een openbaring had gekregen. ‘En die zijn niet hier!’ Het was een ware overwinning. ‘Ze zijn in het gebouw van de armenzorg!’ Hij wees naar het raam. De overwinning veranderde in trots.

Louise concentreerde zich op het register.

‘In juli zijn er drie,’ zei de archiefbeambte, terwijl hij haar blik volgde.

Hij herinnerde zich dat hij had beloofd om hardop voor te lezen en begon met gebroken stem: ‘1 juli – Abélard, Francine.’

‘Ik zoek een jongetje…’

Daar was er maar een van. Dat moest hem zijn.

De persoon naar wie Louise op zoek was: ‘8 juli – Landrade, Raoul. Registratienummer 177063.’

Toen sloeg hij het register weer dicht.

Er was een nieuwe wereld voor Louise opengegaan. In zichzelf herhaalde ze de naam Raoul, die ze nooit erg mooi had gevonden, maar die opeens een andere klank kreeg. Hij moest nu een man van drieëndertig zijn. Wat was er van hem geworden? Misschien was hij wel dood… Dat vond ze een onrechtvaardig idee. Haar jeugd was eenzaam geweest, ze betreurde het dat ze geen broertjes, zusjes, neefjes of nichtjes had. Die jongen, die ongeveer even oud was als zij en dezelfde moeder had, was voor haar verborgen gehouden. En als hij dood was zou ze hem nooit leren kennen.

‘Het gebouw van de armenzorg, zei u?’

‘Dat is dicht.’

Hij geloofde er niet echt in, hij worstelde. Louise hoefde niet eens te antwoorden, verward boog hij zijn hoofd.

‘Ik heb de sleutel,’ bekende hij nauwelijks hoorbaar, ‘maar de dossiers mogen daar niet weg, begrijpt u.’

‘Natuurlijk begrijp ik dat, meneer. Maar voor u is het niet verboden om erheen te gaan, en er is geen enkele geschreven regel die u expliciet verbiedt om iemand mee te nemen…’

De arme jongeman werd moedeloos.

‘Vreemden mogen daar niet…’

‘Maar ik ben toch geen “vreemde”…’, zei Louise snel, terwijl ze haar hand op de zijne legde. ‘U en ik zijn een beetje vrienden, toch?’

Ze liepen door de eindeloze, lege gangen van de dienst, de jonge archiefambtenaar met de zware tred van een dier dat op weg is weg naar het slachthuis.

Ze hoefden niet over de binnenplaats, hij kende de plek als zijn broekzak, sloeg hier en daar af, opende deuren, vermeed gangen, nam een trap. Nadat hij de sleutel twee keer had omgedraaid, ging de deur open. Een geheel uit laden bestaande wand. De jongeman liet Louise voorgaan, ze stapte vastberaden naar binnen. ‘Labi-Lape’ Ze trok de la open. De afspraak dat hij in haar plaats zou lezen was tijdens de reis verwaterd. De jongeman stond bij de drempel, met zijn rug tegen de deur, alsof hij een denkbeeldige menigte wilde tegenhouden, terwijl Louise een vrij dun dossier tevoorschijn trok en het op een tafel opensloeg.

Het begon met een ‘Proces-verbaal betreffende de aanmelding van een kind aan toonder’:

In het jaar negentienhonderd en zeven, den 8sten juli, om 10 uur in den ochtend, is voor ons verschenen op het bureau van de armenzorg, een persoon van het mannelijk geslacht teneinde een kind af te staan.

Overeenkomstig de voorschriften…

Dokter Thirion was dus zelf gekomen om het kind af te staan. Daar had zijn weduwe niet over gelogen.

Wat zijn de naam en de voornaam van het kind?

Landrade, Raoul

Wat is de geboortedatum?

8 juli 1907

Wat is de geboorteplaats?

Parijs

Toelichting

De persoon die mij het kind heeft overhandigd verklaart een arts te zijn en heeft geweigerd zijn naam te geven. Hij verzekert mij dat het kind niet op het gemeentehuis is aangegeven en dat het niet is gedoopt. Daarom heb ik zelf, zoals de wet in dergelijke gevallen voorschrijft, het kind een naam en voornaam gegeven.

Louise keek naar de kalender aan de muur. 7 juli was de feestdag van de heilige Raoul, en de volgende dag die van de heilige Landrade, de ambtenaar had weinig moeite gedaan, je vroeg je af wat hij zou doen als hij op één dag te maken zou krijgen met twee kinderen die werden afgestaan.

De akte verduidelijkte: ‘Het kind draagt een wit wollen babyhemdje. Hij heeft geen bijzondere kenmerken en lijkt in goede gezondheid te verkeren.’

Louise raadpleegde het slot van het document:

‘Op grond van de wet van 27 juni 1904,

op grond van de ministeriële circulaire van 15 juli daaropvolgende,

op grond van de departementale verordening van 30 september 1904, volgt uit bovenbedoelde akte dat het kind Landrade, Raoul, voldoet aan de voorwaarden om ingedeeld te worden bij de kinderen die werden afgestaan.’

Het dossier bevatte alleen nog een formulier getiteld: ‘Proces-verbaal betreffende de plaatsing van een voogdijkind in een gezin.’

Louise voelde hoe haar spieren zich spanden.

De kleine Raoul was niet ondergebracht in een weeshuis, maar in een gezin, op 17 november 1907.

‘Op bevel van meneer de Prefect van de Seine en op grond van artikelen 32…’

Louise draaide het blad om: ‘is het voogdijkind Raoul Landrade geplaatst bij de familie Thirion, woonachtig in Neuilly, Boulevard Auberjon 67…’

Louise kon niet geloven wat ze zojuist had gelezen.

Diep geschokt las ze het een tweede keer, een derde keer. Nadat dokter Thirion het kind namens Jeanne had afgestaan, had hij het in huis genomen. En waarschijnlijk grootgebracht.

Louise begon te huilen, zonder nog te weten waarom. Ze besefte de omvang van de leugen. Ze had het haar moeder kwalijk genomen dat ze haar baby had afgestaan: als je het geluk hebt er een te krijgen laat je die niet achter bij het weeshuis. Maar nu besefte ze plotseling van welk vreselijk onrecht Jeanne het slachtoffer was geweest. Haar hele leven had ze geloofd dat haar kind was afgestaan, terwijl het was opgevangen en grootgebracht door zijn vader.

En diens vrouw.

Ze sloeg het dossier dicht en liep naar de deur, die de jongeman voor haar openhield. Het greep hem erg aan haar zo te zien huilen.

Louise liep de gang op, draaide zich om, ze wilde hem bedanken, hij had heel wat voor haar gedaan. Wat ze had kunnen zeggen was onbetekenend. Ze pakte haar zakdoek, droogde haar tranen, liep naar hem terug en zoende hem kort op zijn droge lippen, glimlachte en verdween uit zijn leven.

Monsieur Jules legde zijn droogdoek neer. Met onvermoede snelheid liep hij om de toog heen, nam Louise in zijn armen.

‘Nou, vertel eens,’ zei hij. ‘Wat is er aan de hand, mijn hartje?’

Hij had ‘mijn hartje’ gezegd tegen Louise.

Ze duwde hem een stukje van zich af om hem te bekijken.

Met zijn dikke gezicht en grove trekken ontroerde hij haar, ze barstte in snikken uit.

Voor het eerst kon ze zich inleven in haar moeder.

Voor het eerst voelde ze haar leed.

22

Veel mensen hadden lange tijd de indruk dat Désiré een gespleten persoonlijkheid had. Het was moeilijk om je voor te stellen dat de jongeman die zich zenuwachtig door de gangen van het Continental haastte en onrustig met zijn ogen knipperde als hij met je sprak, dezelfde was die iedere dag kalm, bedachtzaam en opmerkelijk goed geïnformeerd, de situatie zo uitstekend uitlegde aan iedereen die het niet begreep. Toch hadden door de militaire ontwikkelingen de aandachtsgebieden in het Continental zich verplaatst en stond Désiré Migault, die unaniem beschouwd werd als de pijler van de informatievoorziening, niet meer zo in het middelpunt van de belangstelling, behalve in die van meneer De Varambon, die zijn spoor volgde met de koppige volharding van een draadharige fox-terrier, maar daar keek niemand van op, niemand luisterde naar hem. Meneer De Varambon was de Cassandra van het Continental.

Alle blikken waren gericht op het noorden van het land, waar de Franse troepen zich onder druk van het Duitse offensief terugtrokken. Opgezweept door het succes in de Ardennen vaagden de Duitsers in hun snelle opmars een leger weg dat weliswaar dapper en onverschrokken was, maar ook dramatisch slecht voorbereid op een afloop waarin geen enkele chef-staf had geloofd. Het werd steeds moeilijker om de situatie rustig en onbewogen uit te leggen aan de pers. De verslaggevers aan het front speelden het spel mee en staken de loftrompet over het Franse leger, maar ze konden de aftocht bij Sedan niet verhullen, of meer recent de nederlaag in Vlaanderen, en op dit moment de ‘achterwaartse beweging’ (dixit Désiré) in de richting van Duinkerken, waar de Franse troepen moedig dekking gaven aan de terugtocht van de geallieerden, om te voorkomen dat de hele handel in het water zou worden gekieperd. Désiré bleef onverschrokken bezweren dat ‘de geallieerden op bewonderenswaardige wijze strijd leverden’, ‘de Duitse aanval tegenhielden’, of dat ‘onze eenheden de inspanningen van de vijand trotseerden’. Maar het was wel duidelijk dat meer dan driehonderdduizend soldaten het gevaar liepen uitgeroeid te worden door de nazilegers of op de bodem van het Kanaal te belanden.

Toen op 28 mei bekend werd dat koning Leopold III van België de strijd had opgegeven en ervoor gekozen had zich over te geven aan de Duitse troepen, kreeg Désiré een nieuwe gelegenheid om te laten zien hoe buitengewoon scherpzinnig en doeltreffend zijn opmerkingen waren.

‘Wat een ramp,’ riep de onderdirecteur, terwijl hij naar zijn hoofd greep.

Zijn lichaam was een voortdurende afspiegeling van de situatie. Je zou met een ochtendfoto van de onderdirecteur de persconferentie kunnen vervangen die Désiré desondanks nog steeds met vaste en overtuigende stem bleef verzorgen.

‘Integendeel, dit is onze kans,’ antwoordde Désiré.

De onderdirecteur keek op.

‘Het ontbrak ons aan een plausibele verklaring om de terugtocht van onze troepen voor het Duitse offensief te rechtvaardigen. Nu hebben we er een: we zijn verraden door een van onze bondgenoten.’

De onderdirecteur was geïmponeerd door deze analyse. Het was doodsimpel, beeldschoon. Niet te overtreffen. Aan het eind van de middag deed Désiré zijn theorie uit de doeken, voor het gebruikelijke gehoor van journalisten en correspondenten.

‘Het glorieuze Franse leger verkeerde in een uitstekende positie om de situatie voor eens en altijd ten goede te keren, het Duitse front te doorbreken en de invasie terug te drijven naar de oostelijke grenzen. Helaas biedt de schandelijke Belgische afvalligheid de indringers, gelukkig maar voor enkele uren, een kortstondig voordeel.’

De aanwezigen op de persconferentie hadden zo hun bedenkingen bij die uitleg.

‘Waren de Belgische strijdkrachten dan zo belangrijk dat hun desertie de situatie ineens totaal verandert?’ vroeg een journalist van een regionaal dagblad.

Désiré knipperde met zijn ogen en schudde zijn hoofd op de manier van leraren die teleurgesteld zijn omdat ze iets moeten herhalen: ‘Iedere militaire situatie, meneer, heeft een evenwichtspunt. Als dat verstoord wordt, op welke plaats dan ook, verandert alles.’

Op dat soort momenten moest zelfs De Varambon hem wel bewonderen.

Zonder te wachten ging Désiré verder met technische informatie, die zelfs de meest bezorgde mensen zou hebben gerustgesteld: ‘Het klinkt wellicht tegenstrijdig, heren, maar men kan zich afvragen of het niet in ons belang is als het Duitse leger onze troepen terugdrijft tot aan het Kanaal.’

Meteen klonk er geroezemoes, dat Désiré met een soepel en welwillend handgebaar tot bedaren bracht.

‘Onze bondgenoten beschikken namelijk over een middel waarop ze deze schijnbare overwinning kunnen veranderen in een bittere nederlaag. Onze Britse bondgenoten hebben een systeem van onderzeese buizen geïnstalleerd, dat in staat is een laag olie over het zeeoppervlak te verspreiden en die op verzoek te laten ontbranden, waardoor het gebied onmiddellijk verandert in een enorme vlammenzee. Laat de Duitse schepen zich maar op het Kanaal wagen, hun vloot zal meteen in brand vliegen en zinken! Daarna hoeft de Franse marine alleen nog maar onze troepen aan wal te brengen om daar het werk af te maken dat op zee was begonnen, namelijk de totale vernietiging van het Duitse leger.’

‘Kijk,’ riep De Varambon.

Hij stond triomfantelijk rechtop, met holle rug. In zijn hand hield hij een document, dat de uitgemergelde, haast doorschijnende onderdirecteur met een slappe hand aanpakte. Het was een namenlijst. Hij bladerde erdoorheen. Na negen slapeloze nachten stelde hij geen vragen meer, hij wachtte op antwoorden. Gezien het ongeduld van De Varambon duurde dat niet lang.

‘Dit is de lijst van gediplomeerden van de School voor Oosterse Talen uit 1937. Geen enkele vermelding van uw Désiré Migault. Voor het geval er een foutje ingeslopen zou zijn, heb ik hem aangevuld met de gediplomeerden van 1935 tot 1939, vierenvijftig in totaal. Geen enkele Désiré Migault!’

Zijn jubelstemming werd alleen geëvenaard door zijn trots en zijn domheid.

Toen Désiré naar het kantoor van zijn baas werd geroepen liet hij een hoog gegiechel horen, het leek op een soort vogelgekrijs of een knarsende deur, het klonk buitengewoon onaangenaam, gelukkig lachte hij zelden.

‘Burnier.’

‘Pardon?’

Désiré wees de naam Burnier aan op de lichting van 1937. ‘Van moederskant heet ik Burnier en van vaderskant Migault. Mijn volledige naam is Burnier-Migault, maar dat klinkt een beetje opschepperig, vindt u ook niet?’

De onderdirecteur haalde opgelucht adem. Dit was al de derde keer dat hij Désiré door de absurde obsessie van De Varambon bijna was kwijtgeraakt, hij had er genoeg van.

Hij liet zijn protegé weer gaan.

Désiré had schik. Het zou De Varambon heel wat tijd gaan kosten om het spoor van de echte Burnier te vinden, die in 1937 was afgestudeerd als docent geschiedenis en een jaar later was overleden. Zijn pogingen Désiré te ontmaskeren, werden voortdurend gedwarsboomd door de groeiende wanorde bij het Franse overheidsapparaat. De postbezorging deugde niet, om over de telefoon nog maar te zwijgen. De Varambon had wat kleine succesjes geboekt, lang niet voldoende om de positie van Désiré in het Continental in gevaar te brengen.

Die was niet ongerust, maar voelde desondanks een kriebel in zijn ruggengraat, een gevoel dat hij niet onder woorden kon brengen. Misschien komt het door de sfeer in het Continental, zei hij tegen zichzelf.

Gedurende de eerste drie dagen van juni was het luxehotel behoorlijk leeggestroomd, als een bedrijf dat failliet is verklaard. De drukte op de grote trap, de levendigheid in de ruime zalen, de stemmen en het geroep hadden plaatsgemaakt voor heimelijk gefluister, gedempte gesprekken en ongeruste gezichten, men liep door de gangen als door de gangboorden van een passagiersschip dat afstevent op een ramp. Zelfs de aanwezigheid bij de persconferenties was afgenomen.

Op 3 juni 1940 bombardeerde de Luftwaffe de fabrieken van Renault en Citroën. De voorsteden van Parijs werden recht in hun hart geraakt. De tweehonderd slachtoffers waren voor het merendeel arbeiders, de aanval had diepe sporen nagelaten. Het was niet de eerste keer dat de Duitse bommenwerpers boven de hoofdstad waren uitgezwermd, maar na alle berichten over de Ardennen, Vlaanderen, België, de Somme en Duinkerken had men het gevoel ingesloten te zijn.

Nu waren niet anderen het doelwit, maar zijzelf.

Het leek op een zwerm spreeuwen. Honderden, duizenden Parijzenaars trokken naar het zuiden.

Omdat diens eenheid uitgedund raakte, werd Désiré steeds belangrijker voor de directeur.

In diezelfde tijd vond een bijzondere gebeurtenis plaats die, om het zo te zeggen, de zaak tot een einde bracht.

Désiré, die al vroeg in de ochtend naar het Continental ging, werd enkele tientallen meters voor de ingang opgehouden door iets wat er op het eerste gezicht uitzag als een dans. In het midden een duif. Daaromheen kraaien, die zwarte vogels met een zwartglanzend verenpak, die vaak met raven worden verward. Désiré begreep al gauw dat het in werkelijkheid om een slachtpartij ging: de hippende kraaien vielen met hun snavels een gewonde duif aan, die hinkend dekking zocht. Om hem heen stond een ware meute, aangevoerd door een leider. De kraai die het dichtst in de buurt stond pikte de duif venijnig, om meteen plaats te maken voor de volgende. Omdat het duidelijk was dat de duif in deze ongelijke strijd de dood zou vinden, probeerde Désiré de kraaien weg te schoppen. Ze weken wijselijk terug. Maar zodra hij een stap richting het Continental zette kwamen ze weer op hun prooi af. Hij joeg ze opnieuw weg, ze kwamen weer terug, de duif strompelde verder, zijn veren alle kanten op, de pikkende snavels hadden hem zwaar verwond, langzaam zakte hij in elkaar, alsof hij hoopte weg te zinken in het asfalt.

Toen begreep Désiré dat het geen zin had om de strijd voort te zetten. Het was afgelopen. De duif zou afgemaakt worden, de kraaien hadden al gewonnen.

Hoewel het maar een klein voorval was, greep het Désiré hevig aan. Die slachtpartij nam in zijn geest buitensporige proporties aan. Hij kon er niets tegen doen en kon dit moordritueel ook niet langer aanzien, voor zich uit zag hij de draaideur van het hotel, hij liep ernaartoe, maar in plaats van linksaf te slaan en het hotel binnen te lopen sloeg hij rechtsaf. Naar de metro.

Ze zagen hem niet meer terug.

De onderdirecteur was diep geschokt door die desertie. Voor hem was de oorlog zojuist geëindigd in een smadelijke nederlaag.

23

Ze had haar gemakkelijk weten te vinden, soms heb je geluk. De dochter van de dokter was niet van naam veranderd, ze stond in de telefoongids. Er was er maar een, Henriette Thirion, Avenue de Messine.

Het ging allemaal heel gemakkelijk, Louise ging het gebouw binnen, vroeg aan de conciërge op welke verdieping ze moest zijn, liep naar boven, belde aan, Henriette deed open, herkende Louise en deed haar ogen dicht. Dat was niet, zoals bij haar moeder, een reactie van ergernis of ongeduld, maar een uiting van vermoeidheid voor een taak waar je tegen opziet en die je nu eindelijk moet uitvoeren.

‘Kom binnen.’

Een matte stem. Het bescheiden appartement bood uitzicht, weliswaar in de verte, op het Parc Monceau. De kamer werd bijna helemaal ingenomen door een onder stapels partituren bedolven salonvleugel. In een hoek stond een ingezakt pronktafeltje tussen twee met cretonne beklede fauteuils.

‘Geef me uw jas maar… Ga zitten, ik zal thee zetten.’

Louise bleef staan. Ze hoorde de fluitketel, de kopjes die rinkelend op het dienblad werden gezet. Het duurde een eeuwigheid tot Henriette eindelijk terugkwam en plaatsnam op wat haar gebruikelijke plek moest zijn, Louise ging tegenover haar zitten.

‘Over uw vader…’ begon ze.

‘Hebt u de waarheid verteld tegen de rechter, juffrouw Belmont?’

‘Alles! Ik…’

‘Nee, u hoeft niets uit te leggen. Ik heb uw verklaringen gelezen. Als die waar zijn, is dat genoeg.’

Ze glimlachte geruststellend. Ze was een vrouw van in de vijftig, die weinig zorg besteedde aan haar kapsel, waarin het grijs de overhand had gekregen. Ze had een gezicht met grove trekken, een matte blik en de grote, bijna ‘mannelijke’ handen van een pianist. Louise voelde zich getroffen door dat woord. Op onverklaarbare wijze maakte het haar ongelukkig.

‘Ik heb uw moeder opgezocht.’

Henriette slaakte een pijnlijke zucht. ‘Ah, de koningin-moeder… Ik zal maar niet vragen hoe dat afgelopen is, anders zou u hier niet zitten.’

‘Uw moeder heeft gelogen.’

Louise had niet de bedoeling gehad agressief over te komen, ze probeerde een andere toon aan te slaan. Henriette zette grote ogen op. Louise begreep dat het haar gevoel voor humor was, die gespeelde verbazing. Ze glimlachte.

‘Voor mijn moeder is liegen geen liegen. Thee?’

Ze ging met kalme, trefzekere en nauwkeurige gebaren te werk. De vrouw was haast overdreven precies, Louise werd er een beetje bang van. Die uitwerking had ze blijkbaar wel vaker op mensen, want ze glimlachte voortdurend, als om haar gesprekspartner ervan te verzekeren dat ze niets te vrezen had, dat schijn bedriegt.

‘Luister eens, juffrouw Belmont, ‘wat weet u over die hele geschiedenis?’

Louise vertelde. Henriette luisterde belangstellend naar haar verhaal, als naar een nieuwtje met allerlei plotwendingen. Ze had een duidelijke mening over het voorval met de archiefbeambte: ‘Goed, voor alle duidelijkheid, u hebt hem gewoon verleid.’

Louise bloosde.

Langzaam schonk Henriette zichzelf nog wat thee in, ze vergat Louise te vragen of ze ook wilde. Toen zij op haar beurt het woord nam, zette ze het kopje neer en vouwde haar handen in haar schoot, het leek alsof ze wachtte tot er muziek zou klinken om weg te dommelen.

‘Ik kan me uw moeder heel goed herinneren. U heeft vast al vaak gehoord hoeveel u op haar lijkt. Ik weet niet zeker of dat prettig is; als ze tegen mij zoiets zouden zeggen… Het was niet vreemd dat er een nieuwe dienstbode kwam. Wel was het opmerkelijk dat deze zo jong en onervaren was, en vooral dat ze bleef. Mijn moeder ontsloeg de dienstmeisjes bijna net zo snel als ze werden aangenomen, dat was nogal pijnlijk. Niet lang na haar komst hield mijn moeder op met tegen haar te praten, alsof ze niet bestond. Voor mij was het anders. Ik was dertien of veertien, Jeanne was achttien, er was dus weinig leeftijdsverschil. Behalve dat zij de maîtresse van mijn vader was, en dat viel onmogelijk te negeren, het hele huis was letterlijk doordrongen van hun verhouding. Dat moet heel vernederend zijn geweest voor de koningin-moeder. Er waaide een wind van verhulde hartstocht, alsof iemand in de gang een bom had laten ontploffen. Eerlijk gezegd had mijn moeder weinig reden om zich erover op te winden, ze was al lang geleden apart gaan slapen. Toen ze eenmaal haar taak had vervuld door mij op de wereld te zetten, voelde ze zich ontslagen van haar echtelijke plichten. Mijn moeder beschouwde seksuele aangelegenheden als een bewijs van de barbaarse aard van mannen. Ze begreep niet dat vrouwen er belangstelling voor zouden kunnen hebben (er is veel dat mijn moeder niet begrijpt). Ze is altijd meer geïnteresseerd geweest in haar trouw dan in haar man. Ze kon er niet over klagen dat mijn vader een verhouding had, maar het was toch wel opmerkelijk dat die zich in de echtelijke woning afspeelde. Ik weet niet wat mijn vader daartoe bezield heeft. Misschien haatten mijn ouders elkaar nog meer dan ik dacht… Eigenlijk had ik bewondering voor uw moeder. Je moet wel een uitzonderlijk sterk karakter hebben om maand na maand een situatie te kunnen verdragen waarvan de onechtheid kwetsend was voor iedereen. Buiten ons gezin wist niemand ervan. Noch mijn vader (die vreesde voor de reputatie van zijn praktijk) noch mijn moeder (die haar goede naam altijd als een kroonjuweel heeft beschouwd) had er belang bij dat het naar buiten zou komen. En toen was Jeanne na twee jaar ineens verdwenen. Het was rond de kerstdagen van 1906, ik weet het nog goed, we hadden gasten, Jeanne was er niet, we werden bediend door een ander meisje. Onder het gezag van mijn moeder ging de maandelijkse stoelendans van dienstmeisjes als vanouds verder. Mijn ouders spraken ook weer met elkaar, iets wat al lang niet meer was gebeurd. Zachtjes, fluisterend, alsof er stiekem iets werd bekokstoofd. Ik was vijftien, ik luisterde aan de deuren, maar begreep niet wat er gaande was. Een paar maanden later vertelde mijn vader me dat hij zijn praktijk had verkocht en dat we in Neuilly gingen wonen. Maar in Neuilly waren we niet met zijn drieën, maar met zijn vieren. Er was een baby. Een jongetje. Raoul. Iedereen in de buurt bewonderde het gezin van de dokter omdat het een weesje opnam. Mijn moeder hing een verhaal op dat veel succes oogstte. “Wij zijn zo bevoorrecht, dan voel je het toch als plicht om iets goeds te doen.” Dat zei ze dan met zo’n schijnheilig, bescheiden glimlachje, waardoor je zin kreeg haar een mep te verkopen. Ze haalde daar enorm veel voldoening uit. De praktijk van mijn vader werd druk bezocht, de bourgeoisie is dol op hoogstaande principes. Het vreemde is dat ze mij niets uitlegden. “Je bent te jong om dat te begrijpen…” zei mijn moeder als ik er iets over vroeg. Tot ik op een dag het verband legde tussen de verdwijning van Jeanne en de komst van dat kind. “Kom, kom, waarom wil je dat allemaal weten,” zei mijn vader, terwijl hij een kleur kreeg. Wat ik dus zeggen wil, Raoul is uw halfbroer…’

Ze bleef even voor zich uit staren.

‘In het begin zorgde mijn vader nog tamelijk goed voor hem, maar hij had het erg druk. En na een paar maanden is hij voor de wil van zijn vrouw gezwicht. Hij heeft hem aan haar overgeleverd. Ik begreep binnen de kortste keren dat mijn moeder niet zozeer had geaccepteerd dat kind in huis te nemen, maar dat ze er juist op had aangedrongen. Niet vanwege een morele plicht, maar omdat ze hem haatte. En omdat er niemand beter in staat was dan zij om hem ongelukkig te maken. Door hem op te nemen kon ze iedereen straffen. Mijn vader, doordat hij iedere dag de vrucht moest zien van een verloren liefde. Uw moeder, die gedwongen werd haar kind af te staan en dit zonder het te weten in de handen liet vallen van de vrouw die ze vernederd had. En Raoul zelf werd slachtoffer van wat alle bastaardkinderen moeten ondergaan, als straf voor hun bestaan.’

Het al zwakke daglicht was aanzienlijk afgenomen. Louise voelde zich beangstigd door het achterste gedeelte van het appartement, dat in de avondschemer was gehuld. De vleugel deed vaag denken aan een schavot, waarvan de treden werden gevormd door de stapels partituren. Daarboven leek het uitspringende rookkanaal van de schoorsteen te leiden naar een onzichtbare valbijl.

‘Je ziet bijna niets meer,’ zei Henriette. ‘Ik zal het licht aandoen.’

Ze nam het dienblad mee.

De lampen in de kamer gingen een voor een aan, het licht verdreef de dreigende vormen die Louise gedacht had te zien.

Henriette kwam terug met een fles en twee glaasjes, die ze volschonk. ‘Het is vruchtenbrandewijn,’ zei ze, terwijl ze Louise een glaasje aanreikte. ‘Wacht maar tot u hem geproefd hebt.’

Al meteen na de eerste slok werd Louise door een korte hoestbui overvallen, met haar hand op haar borst zette ze het glas weer neer.

Henriette had zichzelf alweer ingeschonken en staarde nippend van haar drankje voor zich uit. ‘Ik was toen zestien. Een baby in huis, stel je voor!’

Louise kon het zich heel goed voorstellen. Ze voelde een soort tinteling in haar vingers, pakte haar glas en deed haar best het niet in een teug leeg te drinken.

‘Het was een heel mooi jongetje. Vrolijk. Het kindermeisje was een luilak en zag niets liever dan dat ik me om hem bekommerde, de helft van de tijd zat ze met een sigaret in haar hand tijdschriften te lezen in de tuin. Ze verschoonde hem zo min mogelijk, want dat was maar werk, hij leerde lopen met een luier die een ton woog. ’s Avonds moest ik hem met talkpoeder bestrooien en lange tijd strelen om hem in te laten slapen. Ja, ik speelde poppenmoedertje met hem, maar ik was wel de enige in huis die echt van hem hield, baby’s kunnen zoiets voelen. Zo gauw Raoul kon lopen veranderde de situatie. De koningin-moeder daalde af van haar Olympus om “voor hem te zorgen”. Ze heeft het kindermeisje ontslagen en nam daarna elke maand een ander aan, net als bij de dienstbodes. Niets is slechter voor een kind dan die voortdurende veranderingen, het raakt zijn houvast kwijt en krijgt nooit de kans om aan iemand te wennen. De kindermeisjes waren er voor de verzorging. Mijn moeder deed de opvoeding. Ze stortte zich met veel genoegen op die taak. Eindelijk had ze een rol die perfect bij haar paste, door opzichtig het schouwspel op te voeren van een moeder die haar kind opvoedt, terwijl ze er heimelijk van geniet hem te laten mislukken. Ze gunde hem geen moment rust. Op geen enkel vlak. Ze dwong hem dingen te eten die hij niet lustte, onder het mom van gezonde voeding, ze verbood hem spelletjes te doen die hij leuk vond, onder het mom van een gezonde opvoeding. Ja, voor mijn moeder draaide alles om gezondheid, de hare. Waar ze dat kind toe dwong was goed voor haarzelf, ze voelde zich er beter door. Het beeld van die harpij die zich vastbeet in dat kind, is de grootste beproeving van mijn leven geweest. Raoul was een lief jongetje, moet u weten. Maar al die ontberingen, de verboden, het gemis van affectie, het onophoudelijke vertoon van autoriteit, het afnemen van pleziertjes, de aframmelingen, de uren in het donkere berghok waar hij brulde van angst, de eindeloos herhaalde taken, de vernederingen, de plaatsing op de strengste internaten, om over de minachting nog maar te zwijgen, dat alles heeft zijn invloed op hem gehad. Hij was geen slecht kind. Ik kwam heimelijk tussenbeide, ontsmette stiekem zijn wonden, het was heel zwaar. En mijn vader? Ik lieg niet als ik zeg dat hij een zwakkeling was. Zoals alle lafaards werd hij soms ineens opstandig, maar uiteindelijk zwichtte hij altijd voor de risico’s voor zijn reputatie, het gevaar voor zijn carrière, de chantage van mijn moeder… Hij had de verhouding met Jeanne definitief verbroken. Anders had hij haar moeten bekennen dat hij zijn relaties had gebruikt om de baby weer terug te halen en hem zonder haar medeweten op te voeden, en had hij de gevolgen moeten dragen van de stampij die ze ongetwijfeld zou hebben gemaakt en van het proces dat ze misschien zou hebben aangespannen, het was allemaal te veel voor hem. Mijn moeder had gewonnen. In het begin was Raoul moeilijk, later werd hij ronduit onmogelijk. Een leugenaar, een bedrieger en een dief, hij is weggelopen van alle internaten, maakte ruzie met alle leraren. Mijn moeder zei: “Moet je kijken hoe hij is! Hij heeft gewoon een slecht karakter, dat is het!” De hele buurt had medelijden met haar.’

Henriette was even stil.

‘Ik had het niet meteen in de gaten… Op een dag merkte ik dat mijn vader achteruit was gegaan. Hij was lamgeslagen door wat hij had meegemaakt. Langzamerhand sloot hij zich op in zijn eigen wereld, hij werd onbereikbaar…’

Louise voelde zich bedroefd.

‘En heeft u Raoul nooit de waarheid verteld…?’

‘Moed is niet de sterkste eigenschap van de familie Thirion.’

‘Wat is er van hem geworden?’

‘Zo gauw hij daar oud genoeg voor was, is hij bij het leger gegaan. Daar is hij afgezwaaid met een diploma voor elektricien. Het is een slimme jongen, erg handig ook. Vorig jaar is hij gemobiliseerd, hij is nu soldaat.’

Het was donker geworden. Henriette had de glaasjes steeds bijgevuld, ze hadden allebei zitten nippen. Louise was bang voor het moment dat ze zou moeten opstaan, ze was niet gewend aan drank, zou ze gaan zwalken als een dronkenlap?

‘Hebt u misschien een foto van hem?’

Daar had ze plotseling aan gedacht, ze wilde weten hoe hij eruitzag, op wie zou hij lijken? Later zou ze zich afvragen of ze niet had gehoopt een gelijkenis te zien, al was het maar een vage, dat ze zou ontdekken dat ze een… tweelingbroer had. Je betrekt altijd alles op jezelf.

‘Ja, die moet ik wel ergens hebben.’

Louises hart bonsde als een razende.

‘Alstublieft…’

Henriette gaf haar een vergeelde foto met een kartelrandje.

Louise bekeek hem.

Henriette glimlachte ontroerd. Op de foto stond een baby van een maand of tien, twaalf, die op alle andere baby’s van de wereld leek. Henriette zag in die afbeelding de baby van wie ze gehouden had, Louise zag alleen maar een baby zoals alle andere.

‘Bedankt,’ zei Louise.

‘U mag hem houden.’

Henriette ging weer zitten en verzonk in sombere gedachten. Had het weggeven van de foto haar bevrijd van een last of had ze spijt van haar gebaar?

In de avond zag het appartement er anders uit. Het was niet langer het toevluchtsoord van een vrouw die in de nabijheid van haar piano leefde, maar de schuilplaats van een eenzaam, in zichzelf gekeerd wezen.

Louise bedankte Henriette, die met haar meeliep en haar nog toevertrouwde: ‘Raoul schrijft me altijd als hij me nodig heeft. Ik vind dat niet erg, hij is altijd zo geweest, het is nou eenmaal een profiteur… Zelf als soldaat is hij trouw gebleven aan wat hij is, een boef. Ik ben gek op hem, maar… In zijn laatste brief vraagt hij om geld en zegt hij dat hij in de militaire gevangenis zit, de Cherche-Midi. Hij verzekert me dat het een gerechtelijke dwaling is, ik had niet anders verwacht. Hij zal wel de medailles van een generaal hebben gepikt om ze voor hun gewicht aan goud te verkopen, ik maak me er niet druk meer om. Morgen is het weer wat anders.’

De twee vrouwen gaven elkaar een hand.

‘O,’ zei Henriette, ‘wacht even…’

Ze verdween en kwam terug met een pakketje, waar een touwtje omheen zat. ‘Dit zijn de brieven die uw moeder aan mijn vader heeft geschreven, ik heb ze gevonden in zijn bureau.’ Ze gaf haar het bundeltje.

Terwijl ze de trap af liep voelde Louise zich terneergeslagen.

Dat de zoon van haar moeder een oplichter was, betekende een grote teleurstelling, maar er was iets dat haar nog veel meer aangreep.

Nooit had Jeanne Belmont de waarheid geweten over het bestaan van haar zoon, noch over de lijdensweg van zijn jeugd.

Nooit had Raoul Landrade geweten wie zijn moeder was en van welke geschiedenis hij het tragische gevolg was. Van welke leugens hij het slachtoffer was.

Wist hij zelfs maar dat de man die hem in huis had genomen zijn echte vader was?

Ze stopte het pakketje brieven in haar tas.

En ging terug om uit te huilen in de armen van monsieur Jules.

6 juni 1940

24

Er waren wel vaker roerige avonden geweest in de straat, Quatorze Juillet, bruiloften en mensen die met betaald verlof gingen, maar deze keer was er geen vreugde, geen vrolijkheid… Vaders waren druk bezig de auto’s in te laden, moeders liepen koortsachtig rond met baby’s in hun armen, er werden matrassen, kisten en stoelen naar beneden gebracht, alsof de hele straat had besloten midden in de nacht te verhuizen.

Terwijl hij bij het raam van de eetkamer een sigaret stond te roken keek Fernand naar de drukte, en piekerde hij over de vraag of hij al dan niet zou vertrekken.

Hij dacht daar serieus over na, sinds dat verbazingwekkende voorval drie weken eerder, de mis in de Notre-Dame.

Zijn mobiele brigade was opgeroepen om zorg te dragen voor de beveiliging van het kerkplein. Een ernstige menigte, die opeengepakt stond tot aan de bruggen over de Seine, leek op de Messias te wachten. In plaats daarvan verscheen de vicaris-generaal van Parijs, in een gouden koormantel, een mijter op het hoofd en een kruis in de hand, die de minister-president, de ambassadeurs, de ministers en meneer Daladier verwelkomde. Fernand vond het al opmerkelijk genoeg om al die regeringsfunctionarissen, radicalen, socialisten en vrijmetselaars te zien, die in delegaties naar de Notre-Dame waren gekomen om tot een God te bidden in wie ze niet geloofden, maar wat hem het meest verontrustte was de aanwezigheid van een enorm aantal militairen in groot tenue. Bij het zien van het puikje van de militaire staf, maarschalk Pétain, generaal De Castelnau, generaal Gouraud, et cetera, had hij zich afgevraagd of die lui in een periode waarin het land werd binnengevallen door de aartsvijand, niets beters te doen hadden dan een beetje naar de mis te gaan.

Toen de luidsprekers op het kerkplein de klanken van het Veni Creator (‘Kom Schepper, Geest…’) over de moedeloze menigte uitstortten en vervolgens die van de preek van monseigneur Beaussart (‘Kom, Sint Michael, die de draak heeft overwonnen…’), en toen ten slotte de stem klonk van de eerwaarde kanunnik Brot, de aartspriester (‘Onze-Lieve-Vrouw, bidt voor ons!’), leek het wel duidelijk dat de regering en de militairen dit ultieme redmiddel hadden aangegrepen omdat ze zich echt geen raad meer wisten.

De mis duurde eindeloos lang. Fernand vroeg zich af: hoeveel kilometer hebben de pantserdivisies van generaal Guderian intussen kunnen afleggen?

Hoog boven de verzamelde menigte luidden de klokken van de Notre-Dame uit alle macht. Toen men de geestelijken en leden van de regering langzaam de kathedraal uit zag lopen, was het voor iedereen duidelijk dat God zojuist was benoemd tot chef-staf.

Fernand schatte dat het nog twee of drie weken zou duren voordat al die hotemetoten ervandoor zouden gaan. De geruchten over een vertrek verspreidden zich razendsnel. Alleen al bij de brigade waren er al heel wat kerels in het niets verdwenen, zelfs uit de hogere rangen, onder voorwendselen die niemand van te dichtbij wilde bekijken.

Dat nam niet weg dat Fernand, terwijl hij naar huis ging, had besloten Alice te laten vertrekken, ondanks, of liever gezegd vanwege haar gezondheidstoestand. Ze had zijn hand gepakt, en met die enigszins hese stem, die hem deed huiveren, had ze gezegd: ‘Ik ga niet weg zonder jou, lieverd.’

Maar meteen daarna had ze een hevige aanval van hartkloppingen gekregen, wat pleitte voor het tegenovergestelde.

Die aanvallen maakten Fernand altijd wanhopig van onmacht, omdat er niets anders aan te doen viel dan afwachten. Hij legde zijn hand op haar hart en schrok van het snelle ritme, dat niet veel goeds beloofde.

‘Niet zonder jou…’ had ze herhaald.

Haar stem beefde.

‘Goed dan,’ had Fernand toegestemd. ‘Goed dan.’

Hij verweet zichzelf zijn zwakte, hij had moeten aandringen, een besluit moeten nemen. Misschien kwam het door de oorlog, maar de gezondheid van Alice was de laatste maanden achteruitgegaan. Haar hartkloppingen werden heviger en kwamen steeds vaker voor, de artsen zeiden dat ze rust nodig had.

Als zij niet zonder hem wilde gaan, moesten ze dan maar samen vertrekken? Moesten ze dan, net als zoveel mensen in hun omgeving, de trein pakken naar het platteland? Zijn zus woonde in Villeneuve-sur-Loire, ze had daar een kruidenierswinkeltje. Ze had hem geschreven: ‘Kom toch een poosje bij mij in huis, zo hard ben je nou ook weer niet nodig voor die oorlog, niemand is onmisbaar.’

Nee, hij was zeker niet onmisbaar, maar hoe dichter de vijand naderde, hoe meer hij de plicht voelde hem op te wachten. Als Parijs verdedigd moest worden, had hij dan, als lid van de mobiele garde, het recht om er als een haas vandoor te gaan en zich te verschuilen bij zijn oudste zus? Hij had zichzelf de tijd gegeven tot 10 juni, zijn verjaardag. Dat was natuurlijk absurd, waarom zou vluchten op de dag van je verjaardag legitiemer zijn dan de dag ervoor of erna, maar in deze tijden was alles absurd.

De vuilniswagen had hem op andere gedachten gebracht. Niet de wagen die elke ochtend om klokslag vijf langsreed en de zinken vuilnisbakken met een harde smak op het trottoir kletterde, maar de wagen die op 5 juni, rond acht uur ’s ochtends de binnenplaats van de vuilverbrandingsinstallatie van Issy-les-Moulineaux op kwam rijden, waar hij aan het hoofd van zijn sectie naartoe was gestuurd om toezicht te houden. Toezicht waarop? Precies, dat was het nou net. Het was niet gebruikelijk om tien mobiele gardisten in te zetten om een vrachtwagen vol afval te escorteren.

Gewoonlijk werden er alleen ceremoniële bezoeken aan deze moderne fabriek gebracht, een afgevaardigde die op verkiezingscampagne was en handjes kwam schudden, een senator die ‘zijn’ fabriek kwam bezoeken, alsof het een bijkantoor was van zijn hoofdkwartier, maar vier argwanend om zich heen kijkende inspecteurs met stropdassen tot aan hun kin, zoiets had Fernand nog nooit gezien.

Niemand wist wie ze vertegenwoordigden, ze hadden niets gezegd. Hoewel ze bij aankomst een nogal arrogante houding hadden, lieten ze toch enige aarzeling zien toen ze die enorme pakketboot zagen met zijn vier gigantische ovens, zijn razendsnelle lopende banden en zijn wirwar van loopbruggen en metalen ladders.

De arbeiders werden langs een ambtenaar geleid die hun persoonsgegevens moest noteren en hen een presentielijst moest laten ondertekenen. ‘Overheidsbevel!’ blafte een inspecteur, terwijl hij zijn das losser maakte, wat zijn uitroep vreemd genoeg kracht bijzette. Iedereen tekende.

Fernand moest zijn mannen inzetten om toezicht te houden op de deuren, de lopende banden en de ovens, waarna een zware stalen poort openging en er een vrachtwagen naar binnen reed. De arbeiders kregen bevel om hem uit te laden en de inhoud te verbranden. Het was papier. Formulieren, gebruikte opschrijfboekjes, ontvangstbewijzen, allerlei declaraties, aftekenlijsten, verscheidene officiële kennisgevingen, verlopen certificaten, een hele papierwinkel waarvan niet echt duidelijk was waarom men die kwijt wilde, maar die in de fabriek een elektrische spanning had veroorzaakt, alsof de carrière van de inspecteurs op het spel stond.

De hele ochtend duwden de vuilnisophalers handkarretjes naar de trappen, wagentjes die piepten onder het gewicht van zakken waarop BdF gestempeld was, en die stuk voor stuk net zoveel wogen als een dode ezel.

De leiders van de operatie, met hun blocnotes en hun horloges, waren onophoudelijk aan het meten, controleren en noteren, aan het kijken hoe de arbeiders zich afbeulden, kortom, ze deden alles om zich als ambtenaar gehaat te maken. Ze brachten voortdurend wijzigingen aan in het proces, het was duidelijk dat niemand wist hoe je zoveel papier in een redelijk tijdsbestek moest verbranden.

Fernand hield toezicht bij het begin van de lopende band die de zakken naar de ovens voerde. Met een knikje begroette hij een arbeider van rond de veertig, een kerel met korte benen en een over zijn broekriem hangende buik, maar zo sterk als een beer en onvermoeibaar, de hele ochtend maakte hij zakken open en gooide hij, zonder dat het hem enige moeite leek te kosten, de inhoud in de stortgoten.

Meteen nadat de zakken uit de vrachtwagen waren gehaald had men ze geteld, bij iedere tussenstop hun nummer aangekruist, en afgevinkt zodra ze bij de lopende band waren gebracht. Aan het eind van de ochtend vertrokken de ambtenaren, terwijl ze eindeloos discussieerden over de benodigde hoeveelheid personeel, het bijstellen van de planning en de beschikbare tijd, ze draaiden zich om en liepen zonder iemand gedag te zeggen de fabriek uit.

Toen hij thuiskwam had Fernand een eind gemaakt aan zijn besluiteloosheid. Alice zou Parijs zo snel mogelijk verlaten, maar zonder hem, want hij had werk te doen in de buurt van Issy-Les-Moulineaux.

‘Wat voor werk?’

‘Werk, Alice, gewoon werk!’

Fernand sprak dat woord met zoveel gewicht uit dat Alice niet ‘werk’ hoorde maar ‘plicht’. En ze begreep niet goed hoe Fernand zich in deze verwarde tijden door plicht liet weerhouden haar mee te nemen, ver weg van Parijs.

‘Blijf je hier nog lang?’ vroeg ze verontrust.

Dat wist hij niet. Een dag, twee dagen, misschien meer, onmogelijk te zeggen. Ze drong niet verder aan, alsof ze zijn vastberadenheid had aangevoeld.

Dus ging Fernand naar beneden om meneer Kieffer op te zoeken.

Eerder die de week had hij hem horen praten over Nevers, waar hij van plan was zijn toevlucht te nemen bij een neef, hij zou dus door Villeneuve-sur-Loire komen.

Fernand trof hem aan in het trapportaal, met een doos in zijn handen.

Meneer Kieffer hield zijn hoofd schuin en had een Gitane opgestoken.

Fernand zag aan zijn blik dat hij nadacht, dat hij twijfelde.

‘U bent alleen met uw vrouw,’ drong hij aan, ‘dan heeft u toch wel wat plaats over?’

Meneer Kieffer was inspecteur bij de posterijen, een goede baan, hij had een zoon die soldaat was en een Peugeot 402, weliswaar tweedehands maar toch, dat zijn ruime auto’s, als je achterin zit kun je je benen bijna helemaal strekken, zoals in een restauratierijtuig.

‘Nou, plaats…’ zei meneer Kieffer. ‘Ook weer niet zoveel, dat moet je niet denken!’

Het was geen onvoorwaardelijk nee, eerder een voorwaardelijk ja.

Meneer Kieffer, van zijn kant, dacht lange tijd aan Alice, de vrouw van wie men zei dat ze ziek was, maar die mooie tieten had, en niet te versmaden billen.

‘Ik kan natuurlijk wat bijdragen,’ ging Fernand verder, ‘voor voedsel bedoel ik, benzine en zo, natuurlijk, zegt u het maar…’

Hij had het aarzelend te berde gebracht, als een mogelijkheid waar hij zelf nog niet eerder aan had gedacht had. De verhouding tussen beide mannen was altijd een beetje scheef geweest, omdat Kieffer, die zichzelf geslaagd vond in het leven, neerbuigend én afgunstig keek naar de mobiele gardist, die als enige opvallende eigenschap had dat hij met het lekkerste stuk van het gebouw was getrouwd. Meneer Kieffer keek wat voor zich uit. Het verzoek van Fernand was best verleidelijk, zo’n vrouw meenemen… En hij zou ook nog geld voor de benzine krijgen.

‘Omdat… het is wel een hele verantwoordelijkheid.’

‘Ik had gedacht aan vierhonderd franc,’ opperde Fernand.

Dat was niet de verwachting, dat kon je zo zien.

Kieffer schudde langdurig zijn hoofd, trok peinzend aan zijn sigaret, er viel een ongemakkelijke stilte.

‘Weet u…’ ging hij ten slotte verder, ‘zo’n reis kost aardig wat, daar moet je je niet in vergissen…’

‘Goed, zeshonderd franc dan,’ stelde Fernand voor, die zich bezorgd realiseerde dat dit bedrag zo ongeveer zijn hele bezit was…

‘Omdat we buren zijn, nietwaar? Morgen vertrekken we, halverwege de ochtend, schikt u dat?’

Ze schudden elkaar de hand, maar zonder elkaar aan te kijken, ieder met zijn eigen redenen.

Toen Fernand haar vertelde dat hij een overeenkomst had gesloten met meneer Kieffer, gaf Alice geen antwoord. De buurman wierp haar altijd wellustige blikken toe als ze elkaar op de trap tegenkwamen, hij probeerde zogenaamd toevallig tegen haar aan te schuren als hij opzijging om haar erlangs te laten, maar Alice had zich daarbij neergelegd. Als je elke keer boos moest worden wanneer een man op een bepaalde manier naar je keek of je verstrooid even aanraakte, dan bleef je bezig. En omdat ze wist hoe opvliegend Fernand was, bracht ze dit onderwerp nooit ter sprake, ook al omdat ze zich prima in staat voelde het in haar eentje op te lossen.

Fernand haalde een kaart van Frankrijk tevoorschijn, ze bekeken de route die de auto zou moeten volgen om Villeneuve-sur-Loire te bereiken. Zelfs in de huidige omstandigheden was het niet meer dan twee dagen rijden. Ze spraken niet over de gezondheid van Alice, maar twee dagen reizen, dat was niet niks.

‘Waarom ga je niet met me mee?’

Zo was Alice, ze gaf nooit op.

Fernand wist dat hij de juiste beslissing had genomen, maar de waarheid kon hij niet vertellen. Wat zou Alice ervan denken als hij nu zou beginnen over Perzië en Duizend-en-een-nacht? Dat zou belachelijk zijn geweest. En toch…

Ze waren twintig jaar getrouwd. Door haar broze gezondheid was Alice genoodzaakt thuis te blijven en had ze zichzelf kinderen moeten ontzeggen, maar dat vond ze niet erg, ze was nooit erg moederlijk geweest. Ook niet erg huishoudelijk trouwens, dat deed ze met tegenzin, ze bracht haar tijd liever door met het lezen van romans. Nee, wat haar leuk had geleken was niet een huiselijk leven met een mobiele gardist, maar reizen.

Egypte, de Nijl, dat had ze willen zien.

En vooral Perzië. Ja, tegenwoordig moest je Iran zeggen, maar dat was niet hetzelfde, Duizend-en-een-nacht, dat was Perzië. Die sprookjes hadden haar altijd doen dromen. Fernand vond trouwens dat zijn vrouw wel iets weghad van een oosterse prinses, als hij haar half liggend zag lezen op de canapé in de huiskamer. Hij lachte als ze het had over de Ottomanen, de met goud en ivoor ingelegde meubels, de tapijten, de bedwelmende geuren en de baden met ezelinnenmelk, maar het was een zuinig lachje, want zijn soldij was nauwelijks genoeg voor de vakanties in Villeneuve-sur-Loire. Alice zei dat het helemaal niet erg was, en waarschijnlijk meende ze dat ook. Maar naarmate de tijd verstreek werd dat project steeds belangrijker voor Fernand. De reis naar Perzië was in wroeging omgeslagen, een levend symbool van het schuldgevoel dat hem kwelde, doordat hij zijn geliefde maand na maand onder zijn ogen zag wegkwijnen, zonder iets te kunnen doen.

De volgende ochtend omhelsde Fernand Alice, die tussen twee dozen en een koffer achter in de auto van meneer Kieffer zat. Het zal niet lang duren, liefste, je zult er uiterlijk morgen zijn, en dan kun je uitrusten.’

Alice glimlachte en drukte zijn hand. Ze was erg bleek. Fernand wist niet meer wat hij moest doen, ‘Ik kom heel snel,’ zei hij, ‘We zien elkaar bij Francine,’ maar de motor draaide al, de laatste vermaningen, Fernand liep om de auto heen om tegen meneer Kieffer te zeggen: ‘Zult u goed voor haar zorgen?’ en Kieffer antwoordde met een zelfgenoegzame glimlach.

Toen de auto begon te rijden stak Fernand zijn hand op. Het laatste wat hij zag was de welgevormde arm van Alice, die uit het raampje stak en tot ziens zwaaide, tot gauw, ik houd van je.

Dodelijk vermoeid ging hij weer naar boven, ongeruster dan ooit, overspoeld door vragen en bedenkingen: had hij er goed aan gedaan? Had hij Alice niet in de steek gelaten? Was het de goede keus? Het appartement zag er leeg uit, als het decor van een toneelstuk dat niet meer wordt opgevoerd. Hij sliep bijna niet.

Toen hij de volgende ochtend uit het raam keek, zag hij nog meer auto’s klaarstaan voor vertrek.

Het was vijf uur. Weldra zou de dageraad gloren aan de einder van de hemel boven Parijs, de straat leek breder, een paar auto’s waren er blijkbaar ’s nachts tussenuit geknepen.

Hij rekte zich uit, trok zijn uniform aan en liep de trap af naar de achterplaats, waar hij een paar jutezakken tevoorschijn haalde, waarvan de onderkant nog bedekt was met de aarde van de aardappels die erin hadden gezeten.

Daarna stapte hij op zijn fiets.

Zijn lot lag nu in de handen van een vuilnisman.

25

De militaire gevangenis van Cherche-Midi lag tussen het tuchthuis en de kazerne. Van het tuchthuis had hij de cellen met hun afbladderende muren, de krappe binnenplaatsen en het zowel karige als deprimerende voedsel. Van de kazerne het afgestompte, strenge personeel, de ijzeren discipline en de strakke organisatie. Dat was in normale tijden al niet niks, en deze tijden hadden juist niets normaals. Het vooruitzicht van een zware en onherroepelijke nederlaag werd elke dag duidelijker en drukte zwaar op de gevangenen, die in de ogen van de bewaarders alle vergrijpen vertegenwoordigden die tot de aangekondigde ondergang hadden geleid.

In de Cherche-Midi zat een bonte verzameling politieke gevangenen en dienstweigeraars opgesloten. De eersten bestonden voornamelijk uit anarchisten en communisten, met hier en daar ook wat echte saboteurs, vermeende spionnen en vermoedelijke verraders. Bij de dienstweigeraars had je zowel deserteurs als gewetensbezwaarden en totaalweigeraars. En daartussenin nog militairen die niet-politieke misdaden hadden gepleegd, een ongeregeld stelletje plunderaars, dieven en moordenaars. Aangezien Raoul al een aantal korte verblijven in de gevangenis achter de rug had, had hij zich gemakkelijker aangepast dan Gabriel, maar toch waren de omstandigheden hier veel zwaarder dan elders. Hij lag de hele nacht te draaien op een strozak waarvoor zelfs een beer zijn neus zou ophalen.

De sfeer in de inrichting was ronduit vreselijk. Naarmate de vijand naderbij kwam, groeide bij de bewakers van de Cherche-Midi een aan haat grenzende afkeer van de gevangenisbevolking. De polsslag van de oorlog was voelbaar tot in de gangen van de gevangenis. De Cherche-Midi was de klankkast van de mislukkingen van het Franse leger. Toen de Franse troepen werden verslagen bij Sedan, of toen Calais door de vijand werd ingenomen, regende het strafmaatregelen en klappen. En toen het de Fransen in Duinkerken was gelukt de terugtocht van de geallieerden te dekken, werden gevangenen weer ongeveer op het normale tijdstip gelucht.

Twee keer waren Raoul en Gabriel gescheiden geweest en weer herenigd. Elke keer drong Gabriel er bij hem op aan om te getuigen over zijn onschuld.

‘Maak je maar niet druk, dat komt wel goed,’ had Raoul gezegd. ‘Over een maand staan we buiten.’

Dat was hoogst onwaarschijnlijk. Het Franse leger accepteerde zonder scrupules dat hele contingenten soldaten het slagveld werden opgestuurd om zich te laten afslachten, maar kon het niet uitstaan dat een van hen een crimineel was. Dat vond het leger kwetsend, het voelde zich bezoedeld.

Het optimisme van Raoul kwam voort uit het feit dat hij zich altijd overal uit wist te redden. Altijd. Soms met moeite en ten koste van wat opofferingen, maar, dacht hij, met wat hij sinds zijn jeugd had doorgemaakt zouden anderen allang dood zijn, terwijl híj nog altijd recht overeind stond.

Binnen een paar dagen was het hem al gelukt om inkopen te doen bij de gevangeniskantine. De fascinatie voor het balletje-balletjespel is universeel, omdat het gebaseerd is op het vertrouwen in onze zintuigen. Ondanks zichzelf had Gabriel bewondering voor de gewiekstheid van die kerel. Zo had hij meteen na zijn aankomst al een bewaker zover gekregen een brief voor hem te posten, zonder dat die langs de censuur ging. ‘Hij is maar gewoon voor mijn zus,’ had hij uitgelegd. De bewaker kwam zijn belofte na, hij had verloren met balletje-balletje en dit was zijn tegenprestatie.

Hij had ook geprobeerd om Gabriel tot rede te brengen.

‘Ik eis een advocaat!’ had die laatste gezegd tegen de officier die hem inschreef.

‘U eist…’

‘Ik bedoel…’

Hij had geen tijd gekregen om nog iets te zeggen, hij werd afgekapt door de stoot van een geweerkolf in zijn buik.

‘Hou je een beetje gedeisd, ouwe,’ had Raoul hem aangeraden.

‘Ziet er niet goed uit, die zaak van jou,’ had een soldaat gezegd die was gearresteerd omdat hij tijdens een drinkgelag een kameraad met een mes had gestoken. ‘Plunderen, dat vinden ze niet leuk. Ik weet niet waarom, misschien is het niet zo militair…’

Gabriel werd doodsbang en was Raoul weer gaan bestoken. ‘Als je wordt voorgeleid moet je de waarheid vertellen!’ zei hij onophoudelijk.

Raoul had er plezier in om steeds weer andere argumenten tegen dat bevel in te brengen. Gabriel wist niet wat hij nu werkelijk dacht.

‘Hoezo, de waarheid?’ zei Raoul. ‘Ik kan niet zeggen dat je er niet bij was, want je bent op heterdaad betrapt.’

‘Op heterdaad?’ schreeuwde Gabriel. ‘Ik heb niets gedaan!’

Als antwoord gaf Raoul hem breed glimlachend een klap op zijn schouders: ‘Geintje, sergeant-chef, geintje!’

Raoul mocht Gabriel graag. Hij had zich moedig gedragen, bij de brug over de Tréguière. Zelf was hij opvliegend, het lag in zijn aard om een brug op te blazen, zijn hele jeugd had hij zich moeten verweren tegen geweld, een knokpartij was heel gewoon voor hem. Maar van dat wiskundeleraartje had hij het niet meteen verwacht, Raoul had hem geweldig gevonden.

Zoals dat vaak het geval is bij gevangenissen, was de Cherche-Midi een van de best geïnformeerde plekken van Parijs. Er komt een verscheidenheid aan bezoekers, het nieuws wordt spontaan gedeeld. En in de eerste weken van juni was het slechter dan ooit.

De gebeurtenissen bij Duinkerken hadden zelfs de meest diepgewortelde overtuigingen doen wankelen. Die vreselijke periode, waarin de Franse en geallieerde strijdkrachten heldhaftig verzet boden aan de Duitse invasie had ernstige gevolgen voor de gedetineerden. Op dat moment vroeg de Franse overheid (met andere woorden de regering) zich af wat ze met de militaire gevangenissen moesten doen, waarvan de Cherche-Midi een van de pronkstukken was.

De diverse overheden hadden al vanaf de eerste spanningen met Duitsland instructies ontvangen om hun kostbaarheden in veiligheid te brengen, voor als het mis zou gaan. Alles wat absoluut niet in de handen van de vijand mocht vallen, werd al in kisten, dozen en zakken gestopt, ingeladen en verscheept. Er werden talloze verhalen verteld over instanties die in grote getalen documenten hadden verbrand of nachtelijke transporten hadden georganiseerd. De regering zelf dacht er serieus aan om Parijs te verlaten. Ze wilden niet het gevaar lopen onverhoeds gevangengenomen te worden en na die vernedering ook nog eens belachelijk te worden gemaakt.

De kwestie van de gevangenen van de Cherche-Midi kwam aan de orde.

In de ogen van de staat zat deze instelling vol terroristen, voornamelijk communisten, dus handlangers van de nazi’s, zoals iedereen dacht die geen communist was, en de vraag rees welk lot er voor hen was weggelegd als het slecht afliep, wat nu dus precies aan het gebeuren was. Op hogere niveaus dacht men dat die gedetineerden, voornamelijk leden van de vijfde colonne, bevrijd zouden worden door de communisten die nog vrij rondliepen in Parijs, en dat ze zich in dienst zouden stellen van de Duitse troepen om hen te helpen bij de bezetting van de Franse hoofdstad en het in bedwang houden van de inwoners.

De bewakers en de gevangenen waren verontrust door die dreiging. Naarmate de Duitsers dichterbij kwamen, werd de sfeer steeds drukkender en werden de bewakers steeds bedreigender, want ze wilden niet door de vijand ingerekend worden onder het voorwendsel dat ze de vijanden van Frankrijk gevangenhielden.

Op 7 juni meldde Le Petit Journal, die een bewaker liet rondgaan: ‘Onze troepen bieden geweldig weerstand aan de Duitse stormloop.’ Het officiële communiqué van de generale staf bevestigde: ‘Het moreel van onze troepen is fantastisch.’ De volgende dag gaf de pers toe dat de Franse luchtmacht moest ‘vechten met één tegen tien’. Op 9 juni: ‘Tussen Aumale en Noyon is de Duitse druk hevig toegenomen.’

En plotseling, op 10 juni, even na de maaltijd van elf uur, viel er een vreemde stilte. Niemand begreep wat er gebeurde. Er gingen geruchten rond. ‘De moffen naderen Parijs,’ zeiden sommigen. De regering is hem gesmeerd,’ verzekerden anderen. De gevangenen ondervroegen de bewakers, die plotseling een uit marmer gehouwen gezicht hadden, het zag er niet goed uit.

Na twee uur stilte werd het iedereen duidelijk dat er iets te gebeuren stond.

In een cel sprak iemand ten slotte het woord uit dat in ieders gedachten was: ‘Ze gaan ons fusilleren.’

Gabriel viel bijna flauw. Hij haalde gejaagd adem, kreeg het benauwd.

‘Welnee,’ zei Raoul, ‘je kunt niet gefusilleerd worden als je hoest, dat is niet waardig.’

Hij lag languit in zijn hemd op een strozak en liet de bikkels die hij met een andere gevangene had geruild werktuigelijk door zijn vingers gaan. Ook hij zat in zijn rats over de situatie, maar hij was gewend zijn gevoelens te verbergen.

Zonder te worden weersproken vervolgden de geruchten hun chaotische route van cel naar cel. Iemand zei: ‘Ze kunnen ons niet hier op de binnenplaats fusilleren, wat zouden ze met de lijken moeten doen?’ Een ander antwoordde: ‘Als ze ons in vrachtwagens stoppen wil dat zeggen dat ze het ergens anders willen doen.’

Plotseling hoorden ze: ‘Naar buiten, met al je spullen!’

Het was een wanordelijke toestand, de bewakers sloegen met hun wapenstokken op de tralies, smeten celdeuren open, schreeuwden tegen gevangenen dat ze op moesten schieten.

‘Als we onze spullen moeten meenemen gaan ze ons overbrengen,’ zei Gabriel, die dacht dat de kans om gefusilleerd te worden was afgenomen.

‘Of ze willen niets achterlaten,’ antwoordde Raoul, terwijl hij snel een kam, zeep, borstel, droge kaakjes en wat ondergoed bij elkaar pakte.

Een gevangenbewaarder dreef hen al met kolfstoten uit hun cel.

Binnen een paar minuten stond iedereen op de binnenplaats. Onder de gevangenen barstten de vragen los, niemand wist iets.

In de straat stonden tientallen Marokkaanse tirailleurs en mobiele gardisten met het geweer in de hand opgesteld rond overkapte legertrucks. Een officier brulde: ‘Iedere ontsnappingspoging wordt met de dood bestraft! We zullen schieten zonder waarschuwing!’

De gevangenen werden met kolfstoten de trucks in gedwongen.

Raoul, die naar binnen struikelde, kwam naast Gabriel terecht. Hij zag lijkbleek en glimlachte triest. ‘Sergeant-chef, ik denk dat het nu echt is afgelopen.’

26

Het was midden op de dag, maar er waren er niet veel mensen in de metro. Parijs was half leeggelopen. Fernand, die met zijn knapzak tussen zijn knieën op een houten klapstoeltje zat, werd zich bewust van de vreemde indruk die hij in deze tijd moest maken: een mobiele gardist in uniform met een knapzak, klaar om op reis te gaan… Maar niemand was verbaasd. Hij wist niets over de missie waarvoor hij zich moest melden bij de gevangenis van Cherche-Midi en vroeg zich af of hij wel goed op zijn knapzak zou kunnen letten, waarvoor hij zich nu een beetje schaamde.

Alice was vier dagen geleden vertrokken, in die tijd was er zoveel gebeurd dat hij niets meer voelde van de opgetogen stemming en de hoge verwachtingen die hem ertoe hadden gebracht haar op reis te sturen in de auto van die stomme Kieffer. Hij had er de volgende dag al spijt van gehad als haren op zijn hoofd. Zijn verwachting was niet uitgekomen. Hij was met zijn eenheid naar het Gare d’Austerlitz gestuurd, waar duizenden mensen die op reis wilden ruziemaakten om een plaats in de paar aanwezige treinen, waarvan niemand wist of ze wel zouden vertrekken. Een trein vol mensen bleef uiteindelijk stilstaan op het perron, een andere, op het perron ertegenover, reed plotseling weg, maar niemand kon vertellen waarheen, ‘Naar Dijon,’ zei de een, ‘Helemaal niet, naar Rennes,’ beweerde een ander. Fernand riep zijn ploeg bijeen, stuurde een van zijn mannen naar de stationschef om informatie in te winnen, maar niemand wist wie de leiding had, de man kwam onverrichter zake terug en had de grootst mogelijke moeite zijn eenheid terug te vinden, want Fernand had zich met spoed naar de andere kant van het station moeten begeven, waar een vechtpartij was ontstaan tussen Belgische vluchtelingen en reizigers die naar Orléans wilden vertrekken.

Fernand stond te kijken naar de catastrofe. Duizenden mensen gaven elkaar de nieuwtjes door die ze op de radio hadden gehoord: ‘Het schijnt dat meneer Dupont in zijn kroniek heeft verteld dat de moffen van plan zijn de rechterhand af te hakken van alle kinderen die ze op weg naar Parijs tegenkomen.’ Het nieuws werd opgeblazen. Fernand hoorde iemand zeggen dat ze in werkelijkheid geen handen afhakten, maar de moeders onthoofdden. Wat een ellendige tijd, dacht hij.

Waar hij op wachtte, waar alles op berustte, het vertrek van Alice, het uitstel van zijn eigen vertrek, gebeurde niet, hij was het slachtoffer geweest van een fata morgana, van blinde hoop, hij was een idioot.

Op vrijdag lukte het hem te bellen naar Villeneuve-sur-Loire. De kruidenierswinkel van zijn zus had een telefoon, waar de hele buurt gebruik van maakte, en op dit ogenblik deed niets het slechter dan de telefoon, op de treinen na.

Op wonderbaarlijke wijze kreeg hij het nummer te pakken. Fernand viel van de ene angst in de andere. Alice was goed aangekomen, ze had maar ruim een dag over de reis gedaan, maar was meteen weer vertrokken.

‘Weer vertrokken… Waarheen?’

‘De verbinding wordt verbroken,’ zei de telefoniste.

‘Nou… weer vertrokken… niet echt vertrokken, ze is bij de Bé…’

Voordat zijn zus haar zin kon afmaken werd de verbinding verbroken. Telefoon of niet, ze begon hoe dan ook veel zinnen zonder die af te maken.

Eindelijk ontving hij de reisorder om naar Issy-les-Moulineaux te gaan. Een reden om toch een beetje in God te geloven. Hij had wel kunnen dansen.

Toen Fernand aankwam in Issy was het acht uur, de ambtenaren waren er al, maar met minder dan de vorige keer. Waarschijnlijk hadden de voor deze operatie opgetrommelde boventalligen het belangrijker gevonden te gaan kijken wat voor weer het was in de buurt van Orléans, aan de oevers van de Loire, het moet daar in juni erg mooi zijn. De bleke overlevenden van die plotselinge, besmettelijke aanval van toerisme keken elkaar aan en verdeelden zenuwachtig de taken. De arbeiders (die ze putjesscheppers noemden) waren door de voorman in rijen opgesteld en wachtten kalm op het vervolg van het programma. Er heerste een vreemde sfeer, niemand begreep wat ze hier op een zondag deden.

De arbeiders moesten weer een presentielijst tekenen, de identiteit van de mobiele gardisten werd gecontroleerd. Tot de vrachtwagen binnenreed ging alles vrij goed, op het moreel van de putjesscheppers na, die de stapel zakken die versjouwd en verbrand moest worden op zo’n acht à tien ton schatten, en begrepen dat het een zware dag zou worden. Maar het hoogtepunt van de voorstelling moest nog komen. Dat vond een uur later plaats, toen de eerste zakken werden doorgegeven, nadat men eerst bij alle in- en uitgangen waarnemers had opgesteld en controleurs bij het uitladen van de vrachtwagens, onder en boven bij de goederenlift, bij de stortkokers, bij de loopbrug, en bij de opening van de trechters.

Ze waren niet gevuld met afgedankte formulieren maar met gloednieuwe bankbiljetten, mooie briefjes van vijftig, honderd, tweehonderd, vijfhonderd en duizend franc, iedereen werd er duizelig van.

Fernand en de dikbuikige arbeider met de korte benen, die hij twee dagen eerder tonnen papier in de stortgoten had zien gooien, groetten elkaar met een handgebaar. Ook hij was verbijsterd. Een enkel biljet van duizend franc vertegenwoordigde zo’n beetje zijn hele maandsalaris, de eerste zak die hij naar de lopende band moest sjouwen woog meer dan veertig kilo, je hoefde geen rekenwonder te zijn om te kunnen schatten dat er die dag drie of vier miljard franc zou worden vernietigd. De Duitsers naderden, en in een pathetische reactie had de regering besloten de buit voorafgaand aan hun komst te verbranden.

Om de tien meter werden de zakken door de controleurs geteld.

De kerels die gewoonlijk conservenblikken, fietspompen en sinaasappelkistjes sorteerden, sjouwden met genoeg geld om de hele fabriek over te nemen en de werknemers nog vijf generaties lang te betalen. Maar alles went. Gluurden de putjesscheppers in het begin nog met toegeknepen keel naar het onvoorstelbare fortuin dat één enkele zak vertegenwoordigde, halverwege de dag schepten ze de bankbiljetten op alsof ze behanglijm aan het omroeren waren. Waarschijnlijk hadden ze zich erbij neergelegd het kapitaal van hun land in rook te zien opgaan, het was hoe dan ook nooit van hen geweest.

Fernand was ongetwijfeld de enige die zich tevreden voelde, zijn voorgevoel had hem niet bedrogen, de vorige lading was alleen maar een oefening geweest.

Eindelijk waren ze klaar met het werk.

De boekhoudkundig medewerker riep dat de getallen niet precies overeenkwamen, er ontbrak een zak.

Eén zak op bijna tweehonderd, wat zitten ze zou te zeiken, leken de putjesscheppers te zeggen, maar de ambtenaren keken daar anders tegen aan, ze gaven de indruk dat het om méér ging dan zomaar een zak, en als hij was verdwenen dan was hij gestolen, het hoge woord was eruit.

Twee inspecteurs, Fernand en twee andere mobiele gardisten snuffelden rond door de fabriek, op zoek naar die verduivelde zak, er werd geteld en nog eens geteld, eindelijk werd hij gevonden. Gevallen onder de loopbrug naar de oven. Een lege zak op die plek betekende dat de inhoud was verbrand, men begreep hoe zoiets had kunnen gebeuren, de dag was bijna ten einde. Bijna, maar nog niet helemaal. De uitgeputte arbeiders maakten zich klaar om te vertrekken toen ze werden teruggeroepen, hé, jullie daar, met een gekromd vingertje en de blik van een schoolmeester… Fernand verzamelde zijn mannen en was getuige van een langdurig, gefluisterd gesprek tussen de inspecteurs, dat eindigde met een bevel, luid en duidelijk: iedereen in zijn blootje.

Het werd iets ambtelijker geformuleerd maar kwam op hetzelfde neer.

Een arbeider begon te foeteren, een andere sloot zich bij hem aan, daarna een derde, we gaan ons niet zomaar uitkleden, we zijn gewone arbeiders… Toen Fernand door de autoriteiten gevraagd werd versterking in te roepen, sloeg de ongerustheid toe. Het werd menens.

Fernand trok zijn wenkbrauwen op, de gebeurtenissen namen een onthutsende wending.

Hij ging voor een arbeider staan en raadde hem rustig aan om zijn jasje uit te doen. Om te gehoorzamen. De arbeider staarde hem met zijn ronde en uitdrukkingsloze ogen aan, hij leek wat op een reiger. Toen begon hij zijn riem los te maken en zijn gulp los te knopen. De anderen volgden, een voor een, in willekeurige volgorde, behalve een dikke kerel die begon te loeien, geen sprake van, daar werd hij niet voor betaald. Nadat hij een tijdje verontwaardigd had staan schreeuwen, was hij de enige die zijn kleren nog aan had.

Op verzoek van een inspecteur moest iedereen zich omdraaien en zijn armen omhoog doen. Ze waren in dienst geweest, en op zich geneerden ze zich niet om met kameraden dicht op elkaar te zitten, maar het was iets anders om hier in de fabriek voor een stel volledig aangeklede ambtenaren in je onderbroek te staan…

Toen ze toestemming kregen om zich weer aan te kleden, stond de dikke kerel nog steeds heen en weer te wiebelen, maar hij schreeuwde niet meer. Hij moest een besluit nemen, knoopte zijn werkbroek los. Alle ogen waren op hem gericht, behalve die van zijn kameraden die zich als een stel ijverige kinderen concentreerden op de taak zich weer aan te kleden. De kerel zweette als een otter. Met een smartelijke zucht liet hij zijn broek zakken. Uit zijn onderbroek stak een dik pak biljetten van vijftig franc.

‘Pak hem op!’ schreeuwde de baas onmiddellijk.

Je zou verwachten dat iedereen luid zou protesteren, maar er gebeurde niets. Het bevel viel dood in de algemene verbijstering.

Fernand kwam naar voren en vroeg de arbeider zachtjes om de inhoud van zijn onderbroek te verzamelen en zich aan te kleden. Een ambtenaar telde de briefjes terwijl hij ze met zijn vingertoppen vasthield, elf briefjes van vijftig.

Toen de arbeider weer was aangekleed, werd hij met hangende schouders door Fernands mannen afgevoerd, terwijl zijn collega’s de overtreder medelijdend nakeken. Hoewel iedereen het normaal vond dat de regering de allerarmsten geen fractie kon vergeven van wat ze de rijksten toestond, bleef dat een trieste zaak.

Toen gebeurde er iets vreemds, dat iedereen zich nog lang zou herinneren. Enkele medewerkers van de Banque de France kwamen de handen schudden van de putjesscheppers, die in een rij onder de loopbrug stonden. Toen die kleine plechtigheid eenmaal begonnen was konden ze er niet meer mee ophouden, en alle ambtenaren schudden alle handen. Het initiatief was ongetwijfeld goed bedoeld, maar het rijtje deed denken aan een begrafenis. De dankbare natie betuigde haar erkentelijkheid aan de putjesscheppers en condoleerde hen.

De dikbuikige arbeider stak nog een keer vriendschappelijk zijn hand op en verdween. De fabriek zou door een voorman worden afgesloten.

Terwijl twee mannen van zijn eenheid de schuldige putjesschepper naar het politiebureau brachten, ging Fernand naar buiten, hij groette zijn collega’s en stapte op zijn fiets, maakte een grote omweg en reed weer terug naar de fabriek, langs de omringende muur, tot aan de deur van een technische ruimte, die hij opende en waar het fietskarretje stond dat hij er de vorige dag had neergezet, waarin haastig de inhoud van de verdwenen zak was gestort, een grote berg biljetten van honderd franc.

Fernand verdeelde het pakket over twee zakken en liet de eerste, de grootste, in een hoek staan, die zou de dikke arbeider in de nacht komen ophalen, hij zette de tweede in zijn fietskarretje en reed terug naar Parijs.

Toen hij thuiskwam, wachtte hem een oproep om zich de volgende dag om twee uur ’s middags te melden bij de gevangenis van Cherche-Midi. Er was een reisorder bijgevoegd, waarop stond: ‘object onbepaald’ en waarin werd verduidelijkt dat men ‘de benodigdheden voor een korte dienstreis’ moest meenemen.

Terwijl hij zich afvroeg wat dat zou inhouden bracht hij de zak naar boven, zag ervan af te gaan tellen. Er zaten miljoenen francs in. Meer dan genoeg om zijn vrouw Perzië te laten ontdekken.

De gedachte aan Alice maakte hem week. Hij nam zich voor haar de volgende ochtend meteen te bellen.

Het leek alsof de reisorder op de tafel hem verwijten maakte. Moest hij hem laten voor wat hij was, en vertrekken? Was het niet verstandiger, nu hij al dat geld had, om er net als al die anderen vandoor te gaan en zich bij Alice te voegen?

Zonder zijn aanstelling had Fernand zich vrij gevoeld om Parijs te verlaten en haar weer terug te zien in Villeneuve, maar hij dacht er niet serieus aan om een uitdrukkelijke reisorder te negeren, hij wist dat hij zou gaan naar waar de gezagdragers hem heen stuurden, zo zat hij nu eenmaal in elkaar.

Hij had besloten de knapzak te vullen met bankbiljetten. De rest van de buit had hij in een koffer gestopt die hij naar de kelder had gebracht en verstopt had tussen twee kisten.

Nu zat hij in de metro met een zak vol bankbiljetten tussen zijn knieën.

Hij haalde zijn oproep weer tevoorschijn en las opnieuw de plaats van zijn aanstelling. Die beloofde niet veel goeds.

27

Toen Louise bij de gevangenis van Cherche-Midi aankwam, was de straat afgezet met dranghekken die de toegang tot de poort versperden. Er stond een groepje nerveuze, opgewonden vrouwen.

‘Je kunt ze niet meer bezoeken,’ zei er een. ‘Ik sta hier al vanaf twaalf uur…’

Je hoorde aan haar stem hoe ongerust ze was.

Verderop was het een komen en gaan van uniformen. Af en toe richtten de vrouwen zich met wat luidere stem tot de militairen. ‘Wanneer is het bezoek?’ riepen ze. ‘Zeg eens, is het vandaag of morgen?’ ‘We komen van ver hoor!’ En zelfs: ‘Wij hebben ook rechten!’ Dat laatste viel een beetje dood.

Het geschreeuw werd hoogmoedig genegeerd, maar de kleine menigte aan het einde van de Rue du Cherche-Midi wilde zich laten horen. Louise merkte wel dat de gendarmes zich er ongerust over maakten (of waren het mobiele gardisten, al die verschillende uniformen ook…), ze wendden hun blikken regelmatig naar de vrouwen. Zouden ze de dranghekken omver kunnen werpen? Moesten ze uiteengejaagd worden? Je zag aan hun ogen onder de kepies dat ze gegeneerd waren omdat ze misschien gewapenderhand vrouwen zouden moeten tegenhouden.

Vanuit het metrostation arriveerden nog meer mobiele gardisten, alleen of in groepjes, met een bundeltje kleren, een handdoek, bijna niets. Toen ze ter hoogte van de vrouwen kwamen, begonnen die hen met vragen te bestoken: ‘Weten jullie wat er aan de hand is?’, ‘Waarom mogen we niet meer op bezoek?’, maar de militairen liepen langs hen heen, sommigen wat gebogen, alsof ze met kiezelstenen werden bekogeld, anderen waardig en rechtop, recht voor zich uit kijkend, alsof ze wilden laten zien hoe onverzettelijk ze waren. De jongsten wilden wat terugzeggen, de ouderen beduidden hen te zwijgen, ze klommen allemaal over de dranghekken en liepen verder om zich bij hun collega’s in de gevangenis te voegen. De meesten gingen naar binnen, sommigen rookten nog een laatste sigaret, terwijl ze hun onverschilligheid benadrukten door het groepje bezoeksters demonstratief de rug toe te keren.

‘Adjudant-chef,’ riep een vrouw, die haar rangen kende. ‘Kunt u zeggen wat er hier aan de hand is, wij weten van niets!’

De man droeg een knapzak op zijn rug, je kon zien dat hij klaar was om op reis te gaan, met die uitrusting moest hij wel meer weten.

De vrouw kwam voor hem staan, Fernand hield stil.

‘Gaat u ze wegvoeren?’ vroeg ze.

Waar had ze het over?

‘We hebben het recht om dat te weten!’ zei een ander.

De gevangenen waarschijnlijk. Fernand zag hoe zijn collega’s, die verderop stonden te praten, nieuwgierig naar hem keken.

‘Ik weet niet meer dan u, het spijt me.’

Dat klonk oprecht. Louise zag hoe hij zich met zijn schouder een beetje naar voren een weg baande en verderliep.

‘Als zij ook al niets weten…’ zei iemand.

Maar niemand had tijd om te antwoorden, want vanaf het andere eind van de straat doemde er langzaam een rij dicht op elkaar rijdende autobussen op. Het geluid van hun motoren weergalmde tegen de stenen en liet het wegdek trillen, hun traagheid was indrukwekkend.

De bezoeksters weken allemaal tegelijk terug, alsof het om een belangrijke gast ging.

Het waren voertuigen van de TCRP, het gemeentelijk vervoerbedrijf van Parijs, maar omdat de ruiten met donkerblauwe verf ondoorzichtig waren gemaakt, zagen ze er spookachtig en dreigend uit. Het waren er ongeveer tien, ze reden tot aan de poort van de gevangenis en bleven daar bumper aan bumper staan wachten. Alle militairen die tot dan toe voor het grote hek hadden staan wachten, haastten zich naar binnen. Alleen de bussen stonden er nog, als roerloze roofvogels.

En een handjevol vrouwen, dat ernaar bleef staan kijken.

28

Iedereen werd gek van het wachten. Zowel degenen die angst voelden als degenen die angst inboezemden. Bijna driehonderd uit hun cel gesleurde gevangenen stonden op de binnenplaats te huiveren van angst. Om hen heen liepen zo’n zestig mobiele gardisten en twee pelotons Marokkaanse tirailleurs met hun geweer in de hand te ijsberen, verontrust over de afwezige of onvolledige instructies.

Kapitein Howsler, een lange man, zo mager als een dolende ridder maar zonder de bijbehorende argeloosheid, met de gebeitelde trekken waaraan je zijn militaire verdiensten kon aflezen, weigerde antwoord te geven, zelfs aan zijn manschappen.

Fernand had zijn eenheid bijeengeroepen. Het zouden er zes moeten zijn, maar het waren er maar vijf, Durozier had de vorige dag laten weten dat hij wegging, zijn vrouw was acht maanden zwanger, hij moest haar in veiligheid brengen. Fernand had liever gehad dat die sukkel van een korporaal-chef Bornier absent was geweest. Sommige alcoholisten zwellen door hun verslaving op, terwijl andere erdoor uitdrogen. Bornier behoorde tot de laatste categorie, broodmager, vel over been en met een waanzinnige hoeveelheid energie, je snapte niet waar hij die vandaan haalde, dat zal ook de reden zijn geweest dat hij nooit dronken leek; hij verbrandde waarschijnlijk de calorieën door de hele tijd rond te rennen, hij stond nooit stil. Hij was het soort alcoholist dat je op een feest in zijn eentje met een glas bier in zijn hand voor het orkest ziet dansen, terwijl hij zich in allerlei bochten wringt. Daarnaast had hij een spitse neus, een trage geest en stond hij altijd op het punt te exploderen. Binnen deze gevangenismuren leek hij, voor zover mogelijk, nog opgewondener dan normaal.

Kapitein Howsler liet een appèl houden, waarna hij zes mannen van verschillende leeftijden in een hoek van de binnenplaats liet opstellen, onder bewaking van twee keer zoveel soldaten.

‘Die zijn ter dood veroordeeld,’ fluisterde Raoul in Gabriels oor.

De eenheid van Fernand werd belast met de bewaking van een groep gewone criminelen, een vijftigtal mannen. In plaats van rustig voor de in groepjes van drie bij drie opgestelde gevangenen te gaan staan, liep korporaal-chef Bornier onophoudelijk heen en weer, terwijl hij zenuwachtig aan zijn geweer frunnikte en achterdochtig in het rond tuurde, waardoor de gevangenen nog tien keer zo bang werden en onrustig tegen elkaar begonnen te mompelen.

‘Stilte!’ beval Bornier, aan wie niemand iets gevraagd had.

Zodra hij wegliep begon het gefluister weer.

Er werd gezegd dat Daladier de militaire gevangenissen wilde laten ontruimen, maar wat hield dat precies in? ‘Dat betekent overbrengen,’ fluisterde iemand. Dat woord hoorde je het meest, omdat het geruststellend klonk. Het andere was ‘fusilleren’. Niemand kon dat geloven, maar de leiding was zó gespannen… ‘Omdat er maar geen orders komen? Of omdat ze ons overhoop moeten schieten?’ Iemand begon over geheime executieplaatsen. Gabriel dacht dat hij zou flauwvallen. Sinds hij in de Cherche-Midi was aangekomen had hij al tien keer geroepen dat hij onschuldig was, maar wie deed dat niet? Hier in de gevangenis waren ze allemaal onschuldig, behalve de communisten, iedereen vond dat die lui schuldig waren.

Zij waren trouwens de kern van het probleem, zoals kapitein Howsler uitlegde aan de hem omringende onderofficieren: ‘We weten zeker dat de communisten van plan zijn in te breken in wapenfabrieken en zich meester willen maken van de wapens in de depots, om daar aanslagen mee te plegen. Het bevel zou gisteravond zijn gegeven en zelfs al worden uitgevoerd. We lopen hier het gevaar dat de communisten in opstand komen en dat ze de anarchisten en saboteurs aansteken… Iedereen hier is een vijand van Frankrijk.’

Fernand keek naar de binnenplaats. Voorlopig keken de vijanden van Frankrijk met zichtbare angst, hangende schouders en trillende handen naar de uniformen. Dit voorspelde allemaal niet veel goeds.

‘En… wat gaat er met hen gebeuren?’ vroeg Fernand.

Kapitein Howsler verstrakte.

‘Dat hoort u te zijner tijd.’

Hij liet opnieuw een appèl houden.

Fernand zette zijn knapzak tegen de muur, op een plek waar hij hem in de gaten kon houden en riep: ‘Albert Gérard, Audugain Marc…’ Iedereen moest ‘Present’ roepen, een mobiele gardist wees hem dan waar hij moest gaan staan. Fernand zette een kruisje in het bijbehorende vakje.

Gabriel, die lijkbleek zag, kwam twee rijen achter de ook al doodsbenauwde Raoul Landrade terecht.

Toen in de straat het geluid van motoren hoorbaar werd, verstijfde iedereen plotseling.

Het geronk van de diesels maakte een eind aan alle vermoedens, de geruchten verstomden ter plekke, een kerel piste in zijn broek en viel op zijn knieën, de Marokkaanse tirailleurs hesen hem overeind en sleepten hem ruw in de richting van de terdoodveroordeelden, maar lieten hem halverwege los, kermend bleef hij op de grond liggen.

‘In rijen van twee!’ brulde de kapitein.

Korporaal-chef Bornier, die zo gespannen was als een veer, herhaalde dat op nog luidere toon. Fernand liep naar hem toe om hem te vragen zijn orders in stilte af te wachten, maar kreeg daar geen tijd voor. Er ging een huivering door de rijen gevangenen, de poorten gingen half open en de eerste voertuigen werden zichtbaar. De bussen met hun blauwgeverfde ruiten leken op lijkwagens.

‘Iedere poging tot ontsnapping zal worden bestraft met de dood!’ meldde de kapitein. ‘Er zal zonder waarschuwing worden geschoten!’

Bornier wilde weer wat zeggen, maar gezien de omstandigheden hield ook hij zijn waffel dicht.

Het groepje terdoodveroordeelden zou niet mee op reis gaan. Ze bleven daar achter, op hun knieën, de handen op het hoofd, terwijl er net zoveel geweren in de aanslag werden gehouden als de nekken waarop ze gericht waren.

Fernand pakte de riemen van zijn knapzak, hees hem op zijn rug en hield, net als zijn collega’s, zijn geweer in de aanslag. De gevangenen begonnen tussen een dubbele rij Marokkaanse tirailleurs door te lopen en werden een voor een de bussen in geduwd.

‘Er wordt niet gestopt tot we op de plaats van bestemming zijn, uitdrukkelijk bevel om hoe dan ook door te rijden.’

Gabriel werd met een kolfstoot letterlijk de bus in gekatapulteerd, hij viel, stond snel weer op en haastte zich naar een zitplaats. Hij zag Raoul Landrade aan de andere kant van het voertuig zitten. Niemand praatte. Iedereen zat daar met gebalde vuisten, een gespannen nek en dichtgeknepen keel.

Toen de nog steeds achter dranghekken opgestelde bezoeksters de rij gevangenen zagen, stokte hun adem.

Reikhalzend probeerden ze een glimp op te vangen van de gestalten, die meteen nadat ze tevoorschijn waren gekomen in de geblindeerde bussen verdwenen. Zonder ze te verstaan hoorden ze de kreten van de militairen, die de gevangenen zonder pardon met hun geweerkolven in de rug stootten.

‘Ze gaan weg!’ schreeuwde een vrouw.

Louise had een plekje gevonden tussen de bezoeksters. Ze was de enige die niet wist naar wie ze moest zoeken. Elk van de gestalten die daar ver weg in de bus verdwenen, kon de man zijn die ze zocht, haar onbekende broer. Wie was het? Alles ging zo snel, alles gebeurde zo ver weg. Nauwelijks had ze tijd gehad om de rij gevangenen goed te bekijken of het was al voorbij. Ze had niets gezien.

De eerste bus was al vertrokken en reed langzaam hun kant op, voorafgegaan door twee militairen in looppas. Toen ze naderbij kwamen probeerden de vrouwen zich midden op straat te verzamelen, maar de dranghekken werden met geweld op het trottoir gesmeten, de bus maakte vaart, ze moesten opzijspringen. Je kon niets zien van wat daarbinnen gebeurde. Daarna kwam de tweede, de bezoeksters moesten met lede ogen aanzien hoe de bussen met de gevangenen een voor een voorbijreden. Het was pijnlijk om te zien hoe machteloos ze waren. Niemand schreeuwde meer, hun kreten zouden overstemd worden door het lawaai van de motoren.

Plotseling was de straat verlaten.

De vrouwen keken elkaar aan.

Met hun tas tegen de borst gedrukt leverden ze allemaal commentaar, wat uiteindelijk neerkwam op dezelfde, prangende vraag: ‘Waar worden ze naartoe gebracht?’

Er klonken wat veronderstellingen maar al snel werd het weer stil, het antwoord was in ieders gedachte.

‘Ze zullen toch niet gefusilleerd worden,’ waagde ten slotte een vrouw van in de vijftig, die op het punt stond in huilen uit te barsten.

‘Het is toch vreemd, die bussen…’

Louise dacht dat daarmee de anonimiteit van de operatie gewaarborgd werd, maar zei niets. De straat was leeg, de poorten van de gevangenis waren gesloten, er was niets meer te doen. Zonder iets te zeggen, liepen de vrouwen met slepende tred naar de straathoek. Toen ze een kreet hoorden draaiden ze zich om.

Een van hen had gezien dat het kleine deurtje in de grote poort openging en er een man in burgerkleding tevoorschijn kwam.

‘Dat is een bewaker,’ riep een vrouw, ‘ik ken hem!’

Ze renden naar hem toe. Ook Louise haastte zich naar het groepje. De man schrok toen hij al die vastberaden vrouwen op zich af zag komen. Overspoeld door een stortvloed van vragen en gefoeter riep hij: ‘Een transport…’

Het werd stil.

‘Een transport waarheen?’

Hij wist van niets, dat was iedereen wel duidelijk. De bijna dreigende meute die zich op hem had gestort, veranderde in een groepje doodsbange echtgenotes, moeders, zussen en verloofdes. De bewaker, die zelf vijf dochters had, was geroerd. ‘Naar het zuiden, heb ik gehoord, maar waar, dat…’

Na de angst dat ze gefusilleerd zouden worden, kwam nu de angst ze voor altijd kwijt te zijn. Iedereen had het over Orléans. De duizenden Parijzenaars die iedere dag vertrokken, gingen allemaal dezelfde kant op, naar de Loire. Ze dachten dat als ze voorbij Beaugency waren, het Duitse leger wel verslagen zou zijn. Of uitgeput. Of gedemotiveerd. Of, beter nog, dat het Franse leger erin geslaagd zou zijn een verzetsfront te organiseren, of, waarom ook niet, een tegenoffensief, het droombeeld kwam voort uit de nachtmerrie. Het was allemaal onzinnig, maar omdat het een aantrekkelijk idee was, had het zich verbreid en was het gemeengoed geworden, Orléans was het nieuwe Jeruzalem.

Louise was een van de eersten die naar de metro liep. Sinds ze zijn naam kende, had Raoul Landrade in haar geest zo niet een bestaan gekregen (ze wist niet hoe hij er nu uitzag), dan toch wel iets concreets, een zekere substantie. Moest ze haar pogingen hem terug te vinden dan staken? Moest ze op betere, minder moeilijke tijden wachten?

‘Betere tijden?’ Monsieur Jules trok een misnoegd mondje, zo een waarop hij zijn klanten trakteerde als hij zijn twijfel wilde tonen. ‘Goed, om te beginnen, wie is die jongen?’

‘De zoon van mijn moeder.’

Te oordelen naar zijn reactie zou je zweren dat monsieur Jules daar nooit opgekomen was. Hij hief zijn ogen ten hemel. ‘Stel dat het waar is. Waarom wil je hem terugvinden? Wat betekent hij in je leven? Helemaal niets! En afgezien daarvan zit hij in een militaire gevangenis, het is wel duidelijk wat voor heerschap het is! Wat heeft hij gedaan dat hij daar zit? Heeft hij een generaal vermoord? Heeft hij met de moffen geheuld?’

Als monsieur Jules eenmaal beethad, liet hij niet meer los. De meeste van zijn klanten deden hun luiken dicht en wachtten tot het onweer voorbij was. Zo niet Louise.

‘Ik moet hem dingen vertellen!’

‘O ja? Dingen, wat voor dingen, want je weet niets van die geschiedenis, niets, behalve wat de weduwe Thirion je verteld heeft. Hij weet waarschijnlijk meer dan jij!’

‘Nou, dan kan hij mij wat vertellen.’

‘Lieve Louise, het spijt me, maar je bent helemaal gek geworden!’

Hij telde op zijn vingers. Hij was er dol op zijn argumenten erin te stampen. Volgens hem was dat de beste manier om je tegenstander te vloeren. Hij begon niet met zijn duim te zwaaien maar met zijn wijsvinger, dat leek hem overtuigender: ‘Primo, je weet niet of die knul geen gevaar is voor de maatschappij. Dat is niet zo’n rare vraag, aangezien hij in de bajes zit. Als hij onder de guillotine terechtkomt, ga jij dan om zijn hoofd vragen, om het op te zetten? Secundio…’ (hierbij vormde zijn wijsvinger samen met zijn middelvinger een V, die de onvermijdelijke victorie van de retorica aankondigde), ‘… je weet niet waar ze naartoe zijn gegaan! Orléans, dat is een veronderstelling, maar waarom zouden ze niet in Bordeaux zijn, of in Lyon, of in Grenoble? Een raadsel! Tertio…’ (drie vingers gericht op de vijand, als de drietand van de duivel), ‘… hoe ga je daarheen? Denk je dat je een fiets kunt kopen en voordat het donker wordt een militaire colonne kunt inhalen? Quatro…’

Hier bleef monsieur Jules altijd steken, de ‘quatro’ was het moeilijkst te vinden. Hij sloot zijn hand weer en liet hem langs zijn lichaam vallen, als iemand die er maar van afziet, gezien de overvloed aan argumenten waarover hij beschikt.

‘Goed,’ zei Louise, ‘bedankt, monsieur Jules.’

De caféhouder hield haar tegen bij haar schouder. ‘Ik laat je die stommiteit niet uithalen, lieverd! Je weet niet waar je aan begint! Er zijn duizenden vluchtelingen en voortvluchtigen op de wegen!’

‘Wat wilt u dan? In Parijs op de Duitsers wachten? Hitler heeft gezegd dat hij hier de vijftiende zou zijn!’

‘Mij een biet! Ik heb geen afspraak met hem! Je gaat niet weg, basta!’

Louise schudde haar hoofd, wat was die man toch vermoeiend. Ze bevrijdde zich langzaam van zijn gezag, liep het restaurant door en ging naar buiten.

Wat moest ze meenemen?

Terwijl ze lukraak kledingstukken in een koffer propte, drongen de bezwaren van monsieur Jules langzaam tot haar door. Ze haalde de kalender van de posterijen van de muur, bekeek de kaart van Frankrijk, de lijn van de Loire, ze had geen idee hoe ze daar moest komen. De trein was uitgesloten, iedereen zei dat de stations bestormd werden. Ze bestudeerde het kronkelige parcours van de rijksweg naar Orléans. Ze kon niet de enige zijn die een auto zocht, de meerderheid van de Parijzenaars had er geen, en toch lukte het de meeste om de stad te verlaten! Ik zal wel zien, dacht ze, maar de argumenten van monsieur Jules hadden haar vaste voornemen toch enigszins aan het wankelen gebracht.

Ze bleef haar koffer volproppen maar wist eigenlijk al dat ze thuis zou blijven.

En zelfs als ze erin zou slagen hem te vinden, wat zou ze dan zeggen als ze opeens voor zijn neus stond: ‘Hallo, ik ben de dochter van je moeder?’ Dat was nogal belachelijk.

Ze stelde zich opeens een man in een bajeskostuum voor, met een boeventronie, zoals in de feuilletons uit de krant.

Ontmoedigd zakte ze neer naast haar koffer. Terneergeslagen, verloren en machteloos bleef ze zo even zitten.

Ze stond op om het licht aan te doen, ging naar beneden om te kijken hoe laat het was, liep langs het raam en bleef daar plotseling staan.

Toen rende ze zo snel ze kon weer naar boven, pakte haar koffer, stopte er alles in wat nog op de beddensprei lag, holde de trap af, greep haar jas en opende de deur.

Voor het huis stond monsieur Jules, in zijn pak en met lakschoenen aan, de motorkap te poetsen van zijn eerbiedwaardige Peugeot 90S, die al bijna tien jaar niet meer uit de garage was geweest.

‘Goed, we moeten nog wel ergens de banden zien op te pompen…’

De auto zag er inderdaad uit alsof hij op zijn velgen stond, de carrosserie was zo dof als een rouwspiegel.

Toen ze langs La Petite Bohème reden, waarvan het rolluik omlaag was, zag Louise een bordje: ‘Gesloten wegens familieomstandigheden’.

29

Naast hem zat een broodmagere jongeman over zijn hele lijf te beven, hij zag er niet gezond uit, Raoul gaf geen cent voor zijn toekomst. Het type dat er ineens vandoor gaat en dan een kogel in zijn rug krijgt.

De mobiele gardisten stonden om de drie meter opgesteld in het gangpad van de bus, met hun geweer in de hand, terwijl hun overste het geheel vanaf het balkon in de gaten hield.

De eerste minuten waren erg moeilijk. De gevangenen keken naar de bewakers en zeiden bij zichzelf dat die hen misschien over een half uur zonder vorm van proces zouden executeren.

De tijd kroop voorbij.

De ramen waren dichtgeverfd, maar zonder al te opvallend te draaien kon Raoul door een piepkleine opening, die op miraculeuze wijze aan de verfkwast was ontsnapt, naar buiten kijken. Hij herkende Place Denfert, de bus stond even stil, een krantenjongen schreeuwde: ‘Paris-Soir! De Duitsers in Noyon! Koop de Paris-Soir!’

Hij kon zich niet precies herinneren waar Noyon precies lag, ergens in Picardië, honderd kilometer van Parijs, honderdvijftig misschien. De vijand zou al gauw aan de poorten van de hoofdstad staan. Hun vertrek uit de Cherche-Midi had daar ongetwijfeld mee te maken.

Door het drukke verkeer reden ze vaak stapvoets. De bewakers werden al snel moe van het staan. Fernand gaf ze toestemming om op de klapstoeltjes te gaan zitten.

Raoul loerde vooral naar de korporaal-chef die zijn rij bewaakte. Zijn vijandige houding voorspelde niet veel goeds, hij leek helemaal op zijn plek in een volkomen onvoorspelbare nachtmerrie als deze, Raoul had in het leger wel vaker met dat soort types te maken gehad, heethoofden, impulsief tot op het opvliegende af, volledig verstoken van koelbloedigheid, haatdragende persoonlijkheden die uiteindelijk hun uniform als een vrijbrief zien. ‘Bornier’ had hij gehoord. Hij wantrouwde hem als de pest.

Zijn overste, de adjudant, was een zwaargebouwde maar potige, kalende man van rond de vijftig, met een ernstig gezicht, een grote walrussnor en bakkenbaarden die allang uit de mode waren. De kalmste van allemaal. Raoul onthield al die signalen, de houding van de bewakers, hun manier van doen, alles zou ooit nuttig kunnen blijken. Van levensbelang.

De veronderstelling dat ze Parijs verlieten leek bewaarheid te worden. Omdat de dreiging van een standrechtelijke executie afnam en de mannen weigerden in een fatale afloop te geloven, waren ze naarmate de minuten verstreken nog wel gespannen, maar wat minder zenuwachtig. De stemming werd wat lichter. Raoul durfde zich zelfs even om te draaien om Gabriel een korte blik toe te werpen, maar de gardist die toezicht hield wees hem terecht met een harde kolfstoot tegen de rugleuning van zijn stoel. Hij kwam met de schrik vrij. In de autobus golden dezelfde regels als in de gevangenis. In elkaar gedoken wachtte Raoul tot de bewaker zijn aandacht ergens anders op richtte en waagde toen voorzichtig een blik op het balkon.

Fernand probeerde rustig over te komen maar was dat niet echt. Sinds de kapitein hem de lijst met gedetineerden had overhandigd, was hij bij zichzelf te rade gegaan: wat zou hij doen als ze deze ‘vijanden van Frankrijk’ moesten fusilleren? Hij had geen carrière gemaakt bij de mobiele garde om verantwoordelijk te worden voor een executiepeloton. Als hij weigerde, wat zou er dan gebeuren? Zou hij van verraad worden beschuldigd? En zou hij dan zelf gefusilleerd worden?

Fernand maakte zich ook zorgen over de inhoud van die verduivelde zak. Door de omstandigheden was hij gedwongen geweest hem mee te nemen, want hij wist niet of en wanneer hij zou terugkeren naar Parijs, en ook niet of hij zou terugvinden wat hij daar had achtergelaten, hij had niet anders gekund, dat herhaalde hij onophoudelijk voor zichzelf, je had niet anders gekund.

Ook hij had de krantenjongen de Duitse opmars horen aankondigen. Als er een invasie kwam, zouden alle beschikbare appartementen gevorderd worden, zijn poet zou verdwijnen. Hij lachte een beetje bij het idee van de mof die een koffer vol geld zou vinden in zijn kelder. Zou het een voorbeeldige mof zijn, die alles netjes zou melden bij het gezag, of zou het een goochemerd zijn die het niet zo nauw zou nemen? Maar goed. Hij had de zak op de bagagerekken boven de gevangenen gelegd. Als hij zou proberen zijn uniformjas eroverheen te leggen, kwam dat neer op een bordje met de tekst: ‘Zak met waardevolle zaken, niet aankomen!’ Hij kon alleen maar kiezen uit slechte oplossingen. Hij was uiteindelijk ook degene die de minste spullen had meegenomen, omdat de biljetten de plaats van het linnengoed innamen, hij had zelfs niet de ‘benodigdheden voor een korte dienstreis’ bij zich, die werden aangeraden in de reisorder.

Op een vreemde manier was de bus voor alle inzittenden een soort metafoor van het moment. Terwijl het land aan alle kanten water maakte, bewoog het blinde voertuig zich voort naar een onbekende bestemming, waarvan niemand wist of hij er ooit van zou terugkeren, het baande zich moeizaam een weg door de rijen radeloze Parijzenaars die er allemaal in dezelfde richting vandoor gingen.

De bus begon vaart te maken, zo goed en zo kwaad als het ging. Iedereen, zowel gevangenen als bewakers, was opgelucht te kunnen ontvluchten aan het ergste, aan een massa-executie, aan gruwelijkheden. Iedereen dacht na over zijn leven.

Fernand dacht aan Alice. Als ze een hartaanval kreeg, zou Francine, zijn zus, dan weten wat ze moest doen? Waren er nog vakbekwame artsen in Villeneuve die ’m nog niet gesmeerd waren?

Fernand en Alice waren elkaar twintig jaar eerder tegengekomen. Misschien omdat ze allebei enig kind waren of omdat ze nooit eerder verliefd waren geweest, hadden ze zich als klimop om elkaar heen geslingerd, aangemoedigd door de afwezigheid van kinderen, die ze geen van beiden als gemis ervoeren. Alice was het alfa en omega van Fernand. Fernand was de grote liefde van Alice.

Op een ochtend, het was in 1928, was Alice overvallen door een soort flauwte, een zware en onbestemde druk op haar borst, die zich als een angstgevoel verbreidde, haar gezicht werd bleek en haar handen koud, ze keek naar Fernand zonder hem te zien. Hij staarde haar aan, en plotseling viel ze aan zijn voeten neer. Vanaf dat moment zat er een barst in hun bestaan, zoals in een vaas die nog niet gebroken is, maar waar je altijd behoedzaam en angstvallig mee om moet gaan. Daarna draaide hun leven om gevaar, ziekte, vergankelijkheid en vooral om de angst gescheiden te worden.

Fernand was gelovig, maar had daar nooit veel mee gedaan. Zonder het tegen Alice te zeggen was hij weer naar de kerk gegaan. Hij zou het als een vernedering, als een teken van zwakte hebben beschouwd dat tegen haar te zeggen. Als hij met haar meeliep naar de kerk, bleef hij een sigaretje roken op het terras, zelf ging hij er stilletjes heen, onderweg naar de kazerne.

Zijn bezoek aan God was hun huwelijksgeheimpje.

Ter geruststelling keek hij opnieuw naar de zak in het bagagerek en daarna naar de rijen stoelen, waarop zijn mannen ondanks het geschok van de bus waakzaam trachten te blijven en hun evenwicht probeerden te bewaren. En dan de gevangenen. Hij raadpleegde zijn lijst. Daarop stonden de namen van de gedetineerden, de datum van hun gevangenzetting, hun juridische status en de reden van hun hechtenis. Vijftig man. Er zaten maar zes communisten bij, de rest van de groep bestond uit dieven, verkrachters, plunderaars, allerlei soorten misdadigers. Een mooi stelletje tuig, vond hij.

Door de opening in het raam zag Raoul het bord ‘Bourg-la-Reine’. De straten werden steeds voller, de bus moest onophoudelijk claxonneren om zich een weg te banen. Voor de huizen stonden mensen spullen op autodaken te laden, in de straten probeerden agenten op kruispunten druk gebarend de verkeersstroom af te voeren, die nog maar één kant opging. Fernand gaf toestemming de ramen een stukje open te zetten, ze konden weer een beetje ademen. En je kon het geschreeuw beter horen, de ongeduldige motoren, het opgewonden getoeter van de automobilisten.

Toen het donker begon te worden kregen ze honger en dorst. Natuurlijk durfde niemand zich te laten horen. Om te pissen daarentegen moest er toch wel iemand het initiatief nemen, dat deed de buurman van Raoul, de jongeman die nu niet meer over zijn hele lichaam beefde maar er wit, gespannen en angstig uitzag. Hij stak zijn vinger op, zoals op school. De kleine drankverslaafde gardist, die ingedommeld was door het geronk van de motor schoot overeind, met zijn geweer in de aanslag.

‘Ja, wat moet je?’

De adjudant-chef was ook meteen opgestaan, hij stak zijn handen uit om hem te kalmeren.

‘Ik moet pissen…’ bracht de gevangene uit.

Daar had niemand aan gedacht. Ze konden wel tegen de gevangenen zeggen dat ze geduld moesten hebben, maar niemand wist wanneer ze hun behoefte zouden kunnen doen. En de orders waren duidelijk: niet stoppen.

Fernand keek opzij, ze hadden Parijs verlaten en waren in de buitenwijken, er was nu minder verkeer… Op gedempte toon gaf hij zijn mannen instructies. Toen begon de optocht van de gevangenen naar het achterbalkon, waar ze met een geweer in hun rug op de rijweg konden pissen.

Die onderbreking zorgde voor wat afleiding.

De gevangenen begonnen te roezemoezen. Met een kalm gebaar weerhield Fernand de bewakers ervan tussenbeide te komen.

Toen ze weer terug op hun plaats waren, boog de jongeman zich naar Raoul. ‘Waarvoor ben jij hier?’

‘Nergens voor!’

Dat kwam er vlotjes uit, als een fundamentele waarheid.

‘En jij?’

‘Verspreiden van pamfletten en heroprichten van een opgeheven politieke groepering.’

Dat was de belangrijkste reden waarom communisten werden opgesloten. Hij had het met trotse stem verteld.

‘Je bent een echte mafkees,’ zei Raoul lachend.

De bus reed nu met gedoofde lichten, de avond viel. Sinds ze voorbij Étampes waren reden ze sneller, ze haalden rijen vluchtelingen in.

Tegen zeven uur liet de honger zich voelen, Fernand maakte zich zorgen over de proviandering. De kapitein had het nergens over gehad. Het overhaaste vertrek, de vage orders en het geïmproviseerde geheel wezen op een nogal ingewikkelde missie. Hij kon zich moeilijk voorstellen dat in een land dat zijn ondergang tegemoetging, deze operatie als enige behoorlijk zou zijn voorbereid en op een normale manier zou verlopen.

Eindelijk kwamen ze aan in Orléans. Het was acht uur.

De autobussen hielden halt op het parkeerterrein van de centrale gevangenis en werden overgelaten aan de bewaking van de mobiele garde. Kapitein Howsler riep zijn onderofficieren bijeen.

‘We zijn er,’ kondigde hij aan, op een toon die opluchting verried. ‘Het naar binnen brengen van de gevangenen kan even duren. Kwestie van beveiliging. U bewaakt de voertuigen terwijl u wacht op instructies, en dan komt alles goed. Ingerukt.’

Hij belde aan bij de gevangenispoort, alsof hij een toevallige bezoeker was. Het kijkgat ging open, hij begon een gesprek met de beambte aan de andere kant, het leek er niet op dat hij verwacht werd. Hij voelde de blikken van zijn ondergeschikten en draaide zich woedend om.

‘Schiet op, wat heb ik jullie gezegd?’

Fernand keerde weer terug naar zijn voertuig. Hij merkte het meteen, tijdens zijn afwezigheid was de onrust een stapje toegenomen. De gedetineerden draaiden zich in één beweging naar hem om, net als de leiding. Iedereen was verbaasd over de onverwachte halte.

Korporaal-chef Bornier wierp hem een gejaagde blik toe.

‘We bereiden de overdracht voor!’ riep Fernand tegen niemand in het bijzonder.

Daarna sprak hij nog een woordje met zijn mannen: ‘Dit gaat waarschijnlijk nog wel even duren, laat de aandacht niet verslappen.’

Nu de bezorgdheid een beetje was afgenomen, stapte hij weer naar buiten en leunde tegen de rand van het balkon om een sigaret op te steken. Enkele collega’s van de andere bussen waren op hetzelfde idee gekomen, al gauw stonden ze met zijn vijven te roken, terwijl ze peinzend naar de gevangenispoort staarden, die hardnekkig gesloten bleef. Even later voegde ook Bornier zich bij hen. Omdat zijn alcoholisme al zijn activiteit opeiste, rookte hij niet. Niemand snapte hoe hij het voor elkaar kreeg om tijdens zijn dienst te pimpelen zonder dat iemand hem ooit had kunnen betrappen. Zou hij een paar flessen hebben meegenomen, vroeg Fernand zich af. Hijzelf had bijna een miljoen in grote coupures bij zich, in deze tijd was alles mogelijk.

‘Wat is er verdomme aan de hand?’ vroeg Bornier.

Fernand kon zich niet herinneren dat hij hem ooit rustig en bedaard had horen praten. In alles wat hij zei klonk iets agressiefs, iets klagerigs, alsof hij zich een slachtoffer van onrecht waande en daar voortdurend genoegdoening voor zocht.

‘Dit soort zaken duurt altijd wat lang,’ waagde een collega.

‘Je zal zien dat ze ons hier laten staan met die lading tuig!’ zei Bornier.

Allemaal keken ze naar het massieve, ongastvrije silhouet van het in schemerduister gehulde gebouw.

‘Ik zou de hele handel fusilleren, als het aan mij lag…’

Het verrassende was dat hij niet werd tegengesproken. Niemand wilde iemand fusilleren, maar de vreemde avond, de geblindeerde voertuigen, de hardnekkig gesloten poort en de onzekerheid over de afloop hadden tot gevolg dat iedereen moedeloos werd en geen zin meer had in een discussie.

‘Wat is dat?’

Een collega wees naar het boek dat uit Fernands zak stak.

‘Niets, dat is…’

‘Heb jij tijd om te lezen?’ vroeg Bornier.

In al zijn zinnen klonk een verborgen verwijt door.

‘Nou, wat is het?’ drong de collega aan.

Met tegenzin haalde Fernand het boekje tevoorschijn. Duizend-en-een-nacht. Dat zei niemand iets.

‘Het is deel 3, heb je de eerste twee dan ook gelezen?’

Opgelaten trapte Fernand zijn sigaret uit. ‘Ik heb het eerste wat ik zag meegenomen, het is alleen maar om in slaap te vallen…’

Bornier deed juist zijn mond open toen ze lawaai uit hun voertuig hoorden komen. De korporaal-chef rende erop af, maar Fernand schreeuwde: ‘Bornier, jij blijft hier!’

Zoals hij dat wel vaker moest doen, greep hij hem bij de schouder en verkondigde hetzelfde als altijd: ‘Wachten op orders!’

Onder het gevangenisvolk was een doffe angst gerezen, het deed denken aan een machine die ieder kwartier energie opslaat, die tot uitbarsting kwam toen een uitgeputte mobiele gardist een worst en een stuk brood uit zijn tas had gehaald. Zelden had een worst zoveel spontane opwinding ontketend.

In twee stappen was Fernand bij hem. ‘Stop dat meteen weg!’ beval hij.

‘En wij dan, wanneer krijgen wij te eten?’

Fernand kon zich niet op tijd omdraaien om te horen waar die kreet vandaan kwam, alleen dat ermee ingestemd werd. Er ging een golf van verontwaardiging door de bus, zodat een oproer mogelijk leek. Onmiddellijk richtten de binnengestormde gardisten hun geweren op de gevangenen. Blozend stopte hun collega de sandwich terug in zijn tas.

Al zes uur lang had niemand meer iets gegeten of gedronken. Daar kwam bij dat iedereen verstijfd was, er dreigde gevaar van uitputting. Fernand vond dat het de verkeerde kant opging.

‘Het zal niet lang meer duren!’ riep hij. ‘Intussen krijgen jullie alvast te drinken.’

Het geklik van de wapens deed de gevangenen zwijgen. Fernand stapte uit. ‘Is hier ergens water?’

Niemand wist het.

‘Die kant op ligt de Loire,’ zei Bornier. ‘Als je ze wil verzuipen hoef je alleen maar de brug op te rijden.’

‘Ja, we moeten ze te drinken geven,’ kwam een collega tussenbeide. ‘Die van mij beginnen ook te klagen, dit moet niet uit de hand lopen…’

Fernand liep naar de gevangenispoort, belde aan en wachtte, het kijkgat ging open, een gezicht dook op uit de schemering.

‘Weet u of het nog lang gaat duren?’

‘Voor zover ik weet niet…’

‘Ah, des te beter,’ antwoordde Fernand, omdat…’ Hij waagde een lachje, om de sfeer wat te ontspannen. ‘Omdat ze… daarginds dorst hebben!’

‘Nou, dat zal nog wel even zo blijven…’

Als om hem gelijk te geven zwaaide de poort open, om kapitein Howsler door te laten. De zes onderofficieren keken hem bezorgd aan.

‘Goed, het gaat niet helemaal zoals voorzien…’

Hij aarzelde.

‘Wat was er voorzien?’ waagde Fernand.

Gewoonlijk was kapitein Howsler een zelfverzekerd man, hij had de militaire academie gedaan, hij was geen twijfelaar. Maar nu werd hij door de omstandigheden van zijn stuk gebracht. Het was hem al opgevallen dat sinds enkele weken de gebeurtenissen nog maar gedeeltelijk beantwoordden aan wat de militaire staf voorhad. Nu men in een ordinaire provinciegevangenis had geweigerd om die avond een van hogerhand toegezonden contingent gevangenen op te nemen, was er een barst ontstaan in zijn tot dan toe onverstoorbare zekerheid.

‘Nou, niets, dat is het hem juist,’ moest hij bekennen. ‘Ik had orders om ze hierheen te brengen, maar nu blijkt dat er geen plaats is.’

‘En de proviandering?’ vroeg iemand.

‘Dat valt onder het legerdistrict,’ zei de kapitein, blij dat hij het antwoord wist. ‘Ze zouden in de loop van de avond moeten leveren…’

Ze begrepen meteen dat het met de proviandering net zo zou lopen als met het vervoer van de gevangenen naar Orléans, niets zou gaan zoals voorzien.

De kapitein keek op zijn horloge. Negen uur.

Achter hen klapte het kijkgat open.

‘Telegram voor kapitein Howsler!’ schreeuwde een stem vanuit de gevangenis.

De kapitein haastte zich. De onderofficieren keken elkaar aan.

‘Ik begrijp niet waar we nog op wachten,’ zei Bornier, terwijl hij naar de autobus wees. ‘Uiteindelijk zullen we ze hoe dan ook fusilleren. Als het aan mij lag…’

Fernand wilde antwoorden, maar daar verscheen de kapitein alweer, terwijl hij vergenoegd en triomfantelijk een telegram in de hand hield. ‘We hebben orders gekregen om ons te begeven naar het kamp van Les Gravières.’

‘Is dat ver?’

Maar voordat de kapitein een kans kreeg om te antwoorden vroeg een ander: ‘En de proviandering…?’

‘Alles is geregeld! Vooruit, mars!’ beval de kapitein.

‘We zouden ze toch wel wat te drinken kunnen geven?’ probeerde Fernand.

‘Sta daar niet te zeuren, man! Les Gravières is maar vijftien kilometer, ze kunnen heus nog wel een kwartiertje wachten!’

Dit keer gaf de adjudant-chef geen verklaring, zelfs niet aan zijn ondergeschikten, hij leek een beetje afwezig. Je zag hem in de bus stappen en gaan zitten, nadat hij de chauffeur met een knikje had laten weten dat hij kon wegrijden. Ze vertrokken weer, de voortdurend veranderende plannen werkten iedereen op de zenuwen.

‘Waar denk je dat we heengaan?’ vroeg de jonge communist.

Raoul had geen flauw idee.

Toen de bus na een half uur vaart begon te minderen, zag hij door de opening in de ruit het platteland, waar onder de heldere nachthemel vaag wat boerderijen en landweggetjes te onderscheiden waren. Na een grote halve draai stopte het voertuig tegenover een stel mobiele blokkades en prikkeldraadversperringen…

De adjudant-chef stapte als eerste uit. Nadat hij zijn zak onder de autobus had gelegd deelde hij instructies uit.

De gedetineerden stapten een voor een uit de bus terwijl ze hun naam en nummer noemden, die een mobiele gardist aankruiste op zijn lijst.

Toen Raoul eenmaal buiten was, stond hij vlak bij Gabriel.

Beiden keken naar de Annamitische soldaten, die stonden opgesteld als een erehaag, maar hun geweren op hen gericht hadden. En verderop, helemaal aan het eind, een andere rij gewapende soldaten, Franse deze keer.

De gevangenen werden in rijen van drie opgesteld, waarna ze het bevel kregen in looppas te gaan. De eerste die struikelde kreeg een stoot met een bajonet tegen zijn dijbeen, twee anderen die hem wilden opvangen werden met geweerkolven bewerkt, onder geroep van ‘Schoften, smeerlappen, vuile moffen…’

Raoul, die de situatie had willen benutten om wat te drinken te vragen, zag daar maar van af.

‘Ons luisterrijke verleden wijst ons de weg!’ fluisterde hij.

Maar hij lachte niet, zoals hij gewoonlijk deed als hij de krijgshaftige slogans van de militaire staf herhaalde.

De rijen barakken vóór hen deden denken aan de graven op een militair kerkhof.

30

Al sinds hun vertrek vroeg Louise zich af of ze te voet niet sneller zouden zijn gegaan. Op de Avenue de Saint-Ouen begon de auto te stotteren.

‘Dat zijn de bougies,’ zei monsieur Jules, ‘die rijden we nog wel schoon.’

De Peugeot was een tweedeursmodel uit 1929, hij had er pas vier keer mee gereden, de eerste keer toen hij ermee van de garage kwam, bij de eerste de beste kruising had hij een aanrijdinkje met een melkwagen gehad, we tellen het terugrijden naar de garage als de tweede keer. Hij had hem het jaar daarna weer tevoorschijn gehaald voor het huwelijk van een achternicht, in Gennevilliers. Dit was dus de vierde keer. Hoewel de lak in de loop der jaren dof was geworden, poetste monsieur Jules hem elke twee weken op. Om onduidelijke redenen zorgde hij ervoor dat de tank en de radiateur altijd gevuld waren en hield hij het reservewiel op spanning.

Aan zijn rijstijl kon je merken dat hij niet veel ervaring had. Toen ze vertrokken had hij de lakschoenen verruild voor zijn pantoffels, dat hielp misschien ook niet mee.

Louise had ervan af willen zien, maar de caféhouder klemde zijn handen om het stuur, hij bestuurde de wagen alsof het een trekker was, je kon wachten op pech of een ongeluk, dat kon nooit lang uitblijven.

Nadat ze een eindeloze tijd hadden moeten wachten, was het gelukt de banden te laten oppompen. Daarna volgden ze de route naar de zuidelijke uitvalsweg van Parijs, het verkeer was druk, ze reden stapvoets.

‘Goed dat we een jerrycan hebben meegenomen, hè?’

De wagen rook naar benzine.

Vanaf de Avenue d’Orléans ging het verkeer nog maar één kant op, naar het zuiden, auto’s vol mensen, koffers en dozen, met matrassen op het dak.

‘Ze hebben gezegd “naar het zuiden”, klopt dat?’

Het was de tiende keer dat hij dat vroeg en, nadat Louise had geantwoord, de tiende keer dat hij herhaalde: ‘Dat wordt niet makkelijk om ze te vinden.’

Deze keer voegde hij er nog aan toe: ‘Wij rijden stapvoets, zij racen natuurlijk! Reken maar dat zo’n konvooi niet vast blijft zitten in een opstopping.’

Louise werd zich er steeds meer van bewust dat de hele onderneming wel op een mislukking moest uitlopen. Niet alleen kropen ze vooruit, in een steeds trager wordende stroom, ook hadden ze geen flauw idee waar ze heen moesten.

‘Als het zuiden niet Orléans is, wat zou het dan moeten zijn?’ vroeg Louise.

Vreemd, maar voor een militair strateeg van zijn formaat was de aardrijkskundige kennis van monsieur Jules nogal vaag. Hij knikt alleen maar twijfelend, om duidelijk te maken dat hij er het zijne van dacht. Hij stak een sigaret op en schampte met het linkerspatbord van de auto een betonnen paaltje.

Het was niet zo’n verstandig plan om achter de gevangenen van de Cherche-Midi aan te rijden, maar je hoefde maar naar de drie rijbanen in beslag nemende stroom auto’s te kijken om te begrijpen dat omkeren bijna onmogelijk was.

Ze reden meestal in de tweede versnelling, soms zelfs in de eerste. De auto’s begonnen het moeilijk te krijgen. Tegen acht uur ’s avonds werd de lange karavaan omgeleid en tot stilstand gebracht. Louise maakte daar gebruik van door uit te stappen. Alle vrouwen zochten een plekje buiten het bereik van nieuwsgierige blikken, de kleinste bosjes veranderden in een openbaar toilet, waarvoor een rij vrouwen geduldig stond te wachten, terwijl ze vanuit een ooghoek in de gaten hielden of hun auto niet plotseling wegreed, iets wat nooit gebeurde.

Louise gebruikte die wachttijd om vragen te stellen aan de vrouwen in haar buurt. Hadden ze een stoet autobussen van de TCRP gezien met blauwgeverfde ruiten? Ze vonden het een rare vraag. Ze konden zich moeilijk voorstellen waarom bussen die bedoeld waren voor korte afstanden binnen de hoofdstad op een rijksweg zouden rijden, en dat verhaal van die blauwgeverfde ruiten… Louise kreeg alleen maar nee te horen en werd verbaasd aangekeken, niemand had ook maar iets gezien dat erop leek. Ze liet zich niet uit het veld slaan, en in plaats van terug te gaan naar de auto liep ze de rij voertuigen langs en stelde ze de vraag aan de chauffeurs en de inzittenden, maar ze kreeg steeds hetzelfde antwoord.

Ze liep weer terug en kwam precies op het moment dat hij weer ging rijden bij de auto aan.

‘Ik maakte me al zorgen!’ riep monsieur Jules.

Ze stapte in en legde haar arm op de deur.

‘Was u dat, die op zoek was naar bussen van de TCRP?’ vroeg een vrouw uit de auto ernaast. ‘Die reden ons aan het begin van de reis voorbij. Dat was bij Kremlin-Bicêtre. Het zal om een uur of drie vanmiddag zijn geweest. Ja, richting Orléans.’

Het was nu na negenen. De opdracht om allemaal met gedoofde lichten te rijden werd van auto tot auto doorgegeven, men vreesde vijandelijke bombardementen. Een voor een gingen de lampen uit, als in een slinger. Monsieur Jules was niet gewend om in de schemering te rijden en bleef plakken aan de achterbumper van een kiepwagen, die vier gezinnen en hun meubels vervoerde.

De stoet met gevangenen had meer dan zes uur voorsprong, en als het zo doorging zou het nog wel twee dagen duren voordat ze in Orléans waren…

Monsieur Jules zette de auto in de berm en stapte uit om de kofferbak te openen. Hij kwam weer naar Louise toe met een rieten mand vol etenswaar, worst, een fles wijn en brood. Hij liep het talud over en spreidde een dik, wit laken uit over het al vochtige gras. Louise glimlachte.

Voor een uurtje leek de vlucht uit Parijs op een nachtelijke picknick in de natuur.

31

Er waren mobiele gardisten en militairen, waaronder Annamitische en Marokkaanse tirailleurs uit de koloniën, iedere groep leek hier om weer een andere reden te zijn. Wat ze met elkaar gemeen hadden was hun nervositeit. Vanaf het moment dat hij uit de bus stapte, voelde Fernand de spanning. De rij soldaten die met het geweer in de hand bij de ingang van het kamp stond opgesteld, wekte de onaangename indruk dat het konvooi helemaal niet welkom was, en dat gold zowel voor de gevangenen als voor de mobiele garde.

Aan het eind van de middag hadden ze hoog in de lucht Duitse squadrons gezien. De bewakers waren verontrust door het vooruitzicht ingehaald te worden door de vijandelijke troepen en op een onbeschutte plek als deze beschoten te worden, ze hielden dat gevangenentuig verantwoordelijk en hadden geen zin om voor hen te sterven.

Kapitein Howsler, nog steeds zo star als de militaire rechtspraak, onderhield zich met een collega die een contingent gedetineerden van de dependance van de Santé onder zijn bevel had, en begreep dat hij als laatst gearriveerde genoegen moest nemen met wat er nog over was: zes door prikkeldraad omgeven gebouwen zonder toiletten. Van veraf gezien leken die barakken met hun slecht verlichte ramen op bunkers. Howsler informeerde naar het aantal gevangenen in het kamp.

‘Met die van u erbij zitten we op ruim duizend.’

Toen hij dat hoorde werd Fernand wanhopig.

Duizend gevangenen bewaken, en voor hoelang?

De kapitein liet een nieuw appèl afnemen, dat nu gecombineerd werd met een door Annamieten uitgevoerde fouillering. Zo luidden de instructies van de legerleiding.

Een voor een werden de gedetineerden gefouilleerd, waarna ze de gebouwen binnengingen. Alleen de eerste vijfentwintig konden een bed bemachtigen, de rest moest het doen met bundels stro, waarvan er ook al te weinig waren. Raoul en Gabriel besloten een hoekje in te richten als slaapplek. De jonge communist kwam kouwelijk een meter bij hen vandaan liggen. Hij bibberde. Gabriel gaf hem zijn kapotjas.

‘Wat nou, rooie,’ vroeg Raoul, ‘heeft Stalin niet voor dekens gezorgd?’

Ondervoeding? Uitputting? Ziekte? De jongeman was er in elk geval slecht aan toe.

Fernand gaf het bevel emmers water te gaan halen.

Bornier bracht er maar vier mee terug, waardoor meteen ruzie ontstond. De ervaring had Fernand geleerd dat hij maar beter niet tussenbeide kon komen, en dat klopte. Een grote kerel vroeg iedereen solidair te zijn en de verdeling te organiseren. Het was niet zeker of wat voor het water gold, ook voor het eten zou gelden.

‘Zorgt het legerdistrict voor de proviandering?’ ging Fernand vragen.

Howsler sloeg zich tegen het voorhoofd, o ja, dat probleem was er ook nog. Hij ging weer om informatie vragen bij zijn collega en kwam onverrichter zake terug, niemand wist iets. De laatste leverantie had de vorige dag plaatsgevonden, het was trouwens veel te weinig geweest voor zevenhonderd gevangenen, ze hadden een oproer voorkomen door in de lucht te schieten…

Zoals gewoonlijk maakte Raoul Landrade ook van deze verandering van omgeving gebruik door hier en daar een praatje te maken en, zoals hij zei, ‘elkaar te leren kennen’. Je kon zien dat het de verkeerde kant op ging, want niemand had nog belangstelling voor het balletje-balletjespel. Er was alleen nog plaats voor honger en vermoeidheid, nieuwsgierige toeschouwers als Raoul waren niet welkom.

Dat was Fernand niet ontgaan, hij maakte zich zorgen over de manier waarop de gevangenen ingedeeld waren. De communisten verachtten de anarchisten, die op hun beurt de vermeende spionnen haatten, die zelf weer kotsten op de totaalweigeraars, voeg daar nog eens het oordeel aan toe van respectievelijk de saboteurs, de werkweigeraars, de defaitisten en de veronderstelde verraders, die allemaal walgden van de gewone criminelen, die zelf duidelijk onderscheid maakten tussen dieven, oplichters, plunderaars en moordenaars, die voor geen goud met verkrachters zouden willen omgaan. O ja, er waren ook nog een paar exemplaren van extreemrechts, die cagoulards genoemd werden, vanwege hun bivakmutsen, niet veel, vier maar, onder wie een journalist en voorstander van Frans-Duitse toenadering, een zekere Auguste Dorgeville, die de aanvoerder was van deze splinterpartij omdat hij twintig jaar ouder was dan de andere drie.

Fernand en zijn ondergeschikten hadden een kamer gekregen die grensde aan de slaapzaal en nauwelijks comfortabeler was dan die van de gedetineerden. De gardisten hadden in ieder geval een eigen strozak. Fernand schoof zijn reistas onder zijn brits. Het was bijna elf uur ’s avonds, niemand had nog gegeten en dat was die avond ook niet meer te verwachten. Hij maakte een wachtrooster en noteerde zichzelf voor de eerste wacht, zodat de anderen wat konden uitrusten.

De honger begon te knagen. Hij moest het zien vol te houden tot de volgende ochtend, wanneer er ongetwijfeld voedsel zou komen, maar tot die tijd was er iets dat belangrijker was dan sociaal-politieke groeperingen en stammenstrijd: het probleem van de schijthuizen. Toen hij terugkwam van zijn avondsigaretje zag Fernand nog net hoe een gevangene een flinke handvol stro door het open raam naar buiten gooide, waarvan de geur niets te raden overliet. Er moest een oplossing gevonden worden, anders zou de lucht al gauw niet meer te harden zijn…

‘We gaan een uitstapje naar de toiletten maken,’ zei hij tegen zijn ondergeschikten.

‘Ik hoef niet,’ zei Bornier.

‘Het gaat niet om jou, het gaat om de gevangenen!

‘Dan hoef ik nog minder!’

‘Toch ga je het doen.’

De gedetineerden kregen toestemming om onder bewaking van een gardist in groepjes van drie naar de toiletten te gaan, een voor iedereen onaangename situatie. De slecht verlichte latrines waren vier dagen eerder met een waterstraal schoongespoten en stonken als de hel, de eerste gebruikers kwamen er lijkbleek vandaan, anderen zagen er toch maar van af. Fernand zou de volgende dag meteen een schoonmaakbeurt organiseren. ‘Spullen zoeken’, prentte hij zich in, de lijst werd steeds langer. Hij gaf de gedetineerden toestemming om tegen de omheining te pissen. ‘Voor de rest is het de latrines, of niets!’

Gabriel nam genoegen met de omheining. Raoul ging naar de latrines en kwam bleek als een vaatdoek terug. Daarna sloten de gardisten de ramen en deuren af. Vanbinnen zagen ze hoe de luiken dichtgingen en hoorden ze hoe de schuifbalken met een hangslot vergrendeld werden.

Gabriel begon te hijgen.

‘Zeg sergeant-chef,’ zei Raoul, je gaat toch geen aanval krijgen hè, we zijn hier niet in fort Mayenberg!’

Zijn lach weerklonk door de slaapzaal maar werd onderbroken doordat Fernand binnenkwam, die tot stilte maande.

‘Niemand gaat zonder toestemming staan en er wordt niet meer gepraat!’

De meeste mannen begonnen weg te dommelen. De adjudant-chef, die zich met zijn geweer op zijn knieën op een stoel had geïnstalleerd, deed alsof hij het hier en daar opklinkende gefluister niet hoorde.

‘Slaap je?’ vroeg Gabriel.

‘Ik denk na,’ antwoordde Raoul.

‘Waarover?’

De latrines, die iets hoger lagen, boden uitzicht over het kamp. Raoul was erheen gegaan en was er met ingehouden adem even blijven staan, om het terrein goed te bekijken, de bewegingen van de soldaten, de route die ze namen, de heldere, maanverlichte omgeving. Het was een uitgestrekt en onoverzichtelijk oord. Hij had de in- en uitgangen geteld en was verbaasd teruggekomen. Het was minder hermetisch afgesloten dan de gevangenis, maar er waren veel meer gewapende soldaten, dat zette hem aan het denken. Gabriel was geschokt toen hij het woord ontsnapping hoorde. ‘Je bent gek!’

Raoul kwam dichterbij. Zelfs nu hij zachtjes praatte hoorde je de woede in zijn stem. ‘Je bent zelf helemaal geschift! Snap je niet wat er hier gebeurt? Er is niets geregeld, er is geen eten, er is geen beleid, de lui die ons bewaken weten niet wat ze met ons aan moeten. Als de moffen hier komen opdagen, wat denk je dat er dan gaat gebeuren?’

Die vraag had Gabriel natuurlijk beziggehouden, net als alle andere gevangenen. ‘Zullen ze ons aan de moffen overleveren, als welkomstcadeau?’

Dat leek onwaarschijnlijk.

‘En als dat zou gebeuren,’ ging Raoul verder, ‘wat gaan de moffen dan met ons doen?’ Ons een betrekking aanbieden in het roemrijke Duitse leger?’

Nog onwaarschijnlijker. Niettemin bleef Gabriel sceptisch.

‘Hoe vluchten? Zonder papieren, zonder een cent op zak?’

‘Als je niet gauw ontsnapt, makker, dan heb je de keus tussen een kogel in je buik of een in je rug…’

Als antwoord op zijn angst hoorde Gabriel de jonge communist naast zich klappertanden onder de mantel die hij hem had gegeven.

‘Dat wordt in elk geval weer een rooie rakker minder,’ besloot Raoul terwijl hij zich naar de muur draaide.

Het gefluister werd langzaam minder.

Fernand keek op zijn horloge. Hij moest het nog een uurtje volhouden, voor hij werd afgelost. Om geen aandacht te trekken had hij de zak onder zijn bed laten liggen, en hoewel hij zich niet kon voorstellen dat iemand erin zou gaan snuffelen, was hij niet op zijn gemak. Dat is mijn slechte geweten, zei hij tegen zichzelf. Als hij last kreeg van schuldgevoel richtte hij zijn gedachten op Alice. Hij had geen gelegenheid meer gehad om naar Villeneuve te bellen. Hij had haar stem willen horen, al was het maar heel even, hij zou maar een ogenblik nodig hebben gehad om alles te begrijpen, of het goed met haar ging of slecht, of ze bezorgd was, angstig, gelukkig, uitgerust, één stembuiging van haar en hij wist alles, wat werd hij er gek van om hier te zitten!

Hij dacht weer aan de zak met geld en aan de koffer die hij had achtergelaten in de kelder, hoe ging hij dat uitleggen aan Alice, die zo oprecht was, zo…

De verleiding waaraan hij had toegegeven, het vooruitzicht van de reis naar Perzië dat hem zo aanlokkelijk had geleken, dat alles leek hem nu een enorme puinhoop. Hij was een dief geworden om een droom te verwezenlijken die Alice niet zou delen, omdat die eigenlijk niet bedoeld was om werkelijkheid te worden, hij diende alleen maar om haar de kracht te geven haar ziekte te dragen… Door dat geld te stelen, een deel van de buit te verstoppen en de rest met zich mee te nemen, was Fernand iemand geworden met wie Alice nooit zou hebben willen trouwen.

‘Stilte! Dwing me niet om in te grijpen!’

Het deed hem goed om even te schreeuwen. Nog een half uur en dan kon hij gaan slapen. Hij zou op zijn zij gaan liggen, zoals hij bij Alice deed als hij haar tegen zich aan nestelde, wanneer ze als lepeltjes tegen elkaar aan lagen.

De volgende ochtend om zes uur verzamelde kapitein Howsler zijn officieren, onderofficieren en de groep soldaten die was ingedeeld om de barakken te bewaken die de gevangenen van de Cherche-Midi onlangs hadden betrokken.

‘Ik herinner de bewakers eraan dat ze geplaatst zijn onder het gezag van de mobiele garde, waarover ik het bevel voer. En dat het verboden is te praten met de gevangenen! Als u aan de andere kant van de tralies wilt zitten, dan moet u het zelf weten.’

Tijdens die stoere toespraak bekeek Fernand die ‘bewakers’ eens goed, het waren infanteristen die waren teruggehaald van het front, de oudste, zichtbaar gedemotiveerde soldaten, die zich ervan bewust waren dat ze hier hun laatste missie moesten volbrengen, voordat ze de geschiedenis zouden ingaan als degenen die een van de kortste oorlogen uit de militaire geschiedenis hadden verloren.

Een uurtje later toonden de bewakers hun onmacht tegenover het tumult van de mannen die al sinds de vorige dag niets meer te eten hadden gekregen.

Bornier was woedend de barak binnengestormd. ‘Als het jullie niet bevalt dan hebben we mitrailleurs…!’ had hij geschreeuwd.

Bornier had als voordeel dat hij recht voor zijn raap was. Hoewel de honger van de gevangenen er niet minder door werd, werd hun opstandigheid dat wel. Terwijl hij hem zo zag tieren, klaar om in het wilde weg te gaan schieten, werd Fernand bevestigd in zijn diagnose; het was een gevaarlijke figuur.

Fernand regelde dat de gevangen bij toerbeurt naar buiten konden, hij gaf de verschillende kliekjes toestemming om bij elkaar te blijven, om opstootjes tussen de toch al opgewonden types te voorkomen.

In de ochtend lukte het sommigen om van stukjes papier een dam- of dominospel te maken. Raoul slaagde erin een bed te winnen bij het balletje-balletje spelen.

Kaptein Howsler was druk in de weer. Hij liep voortdurend naar de radiopost, waar hij dringend om orders en proviandering verzocht, maar óf hij kreeg niemand te pakken, óf hij praatte met iemand die niets wist, vervolgens inlichtingen ging inwinnen en daarna nooit meer terugbelde.

Toen het hun beurt was de barak te verlaten en hun benen te strekken, deed Gabriel wat lenigheidsoefeningen. Raoul liep nonchalant een eindje verder en slaagde erin onopgemerkt even met een oude soldaat te kletsen, die lak had aan de bevelen van de kapitein.

‘De moffen zitten ten westen van Parijs,’ zei de soldaat, ‘ze zijn de Seine overgestoken…’

Als de Duitsers Parijs innamen, betekende dat de nederlaag. Onherroepelijk. Wat zouden de autoriteiten dan doen met die duizend gevangenen?

Alsof ze zijn vragen kracht wilden bijzetten, begonnen de sirenes te loeien. Zowel de gevangenen als de militairen wierpen zich op de grond. Er gingen een paar minuten voorbij. Raoul lag vlak bij de poort. Uiteindelijk vloog er een Duits squadron over, ze verwachtten een bombardement maar er gebeurde niets, het werd weer stil. Ten slotte hoorden ze het geronk van Franse vliegtuigen.

‘Die lui zijn altijd te laat…’ mopperde Bornier.

Even later kwam Raoul naar Gabriel toe. ‘Zo’n moment moeten we uitkiezen om te ontsnappen. Een alarm. Iedereen ligt op de grond te wachten op een bombardement, niemand zal op ons letten.’

‘Maar hoe wil je het kamp dan uit komen?’

Raoul gaf geen antwoord. Hij hield vast aan zijn idee en begon het kamp op een andere manier te bekijken, vanuit een ander perspectief. ‘Bij het volgende alarm zullen we weten of het haalbaar is.’

Vanaf dat moment begon Raoul overal rond te neuzen. Bij iedere uitgang telde hij het aantal stappen van het ene punt naar het andere, zocht betere routes, verzon alternatieve oplossingen.

Toen de truck om twee uur ’s middags eindelijk het kamp binnenreed, werd Fernand pas goed radeloos. Er was één rond brood van anderhalve kilo en één blik paté voor vijfentwintig personen. En één camembert voor vijftig.

Fernand organiseerde de verdeling en liet de geweren richten op de gevangenen die hun portie kwamen halen en agressief werden.

‘We zullen creperen van de honger,’ zei een gedetineerde.

‘Wil je liever creperen door een kogel, smeerlap?’

Het was Bornier met zijn kwaaie kop. Was zijn voorraad wijn op?

‘Nou?’ zei hij, terwijl hij de gevangene naderde. ‘Wil je dat?’

Hij duwde de loop van zijn geweer in de buik van de man, die zijn portie in het zand liet vallen maar zich haastte die weer op te rapen.

Fernand kwam tussenbeide: ‘Hela, rustig aan.’

Hij tikte hem op de schouder alsof het een vriend was. Dat hielp niet echt. Bornier was vastbesloten zijn voordeel te benutten: ‘Het is al heel wat dat jullie te eten krijgen, stelletje kakkerlakken!’

Gabriel fronste bij het zien van dat tafereel. De voorspelling van Raoul leek uit te komen.

‘De eerste die zijn bek durft open te doen…’ schreeuwde Bornier nog.

Hij maakte zijn bedreiging niet af, Fernand duwde hem naar de barak en beduidde een andere soldaat om verder te gaan met de verdeling.

Ten slotte merkten ze dat de tabak ook op begon te raken.

In de middag waagde een gedetineerde zich op een kleine vuilnishoop waar soldaten koffieprut hadden weggegooid. Hij regelde het ronddelen van een lichtbruin brouwsel.

Nadat hij had bevolen dat iedereen de barakken weer in moest gaan, stelde Fernand bij alle uitgangen zijn soldaten en mobiele gardisten op.

32

‘Maak je maar geen zorgen, Louise, ik vind hier beneden wel een plekje.’

Monsieur Jules had de galante heer uitgehangen, hij had gedacht dat hij wel onder de auto zou kunnen kruipen, zoals bij het olie verversen. Gezien zijn omvang was dat nogal ambitieus. Louise voelde de auto schudden tijdens zijn pogingen. Uit goedheid had ze maar niet gevraagd of het een beetje lukte, maar even later hoorde ze hem snurken in de berm, waar hij ten einde raad maar op een stuk deken was gaan liggen.

Terwijl ze uit het raam leunde, zag ze hoe monsieur Jules op zijn rug lag te slapen, met zijn handen op zijn dikke buik. Heel even dacht ze dat hij dood was. Twee tellen later merkte ze aan zijn trillende wangen en luidruchtig gesnurk dat ze zich vergist had, maar door dat korte moment had ze opnieuw beseft wat een belangrijke rol hij in haar leven speelde.

Zelf moest ze, half liggend op de smalle achterbank, de hele nacht moeite doen om niet te vallen, ze had nachtmerries over acrobatische klimpartijen. Nog afgezien van het voortdurende lawaai van de voertuigen op de weg, die ze niet hadden willen verlaten, alsof hun plaats door anderen zou kunnen worden ingenomen of de karavaan van hun afwezigheid gebruik zou maken om te ontsnappen.

Na hun kleine picknick, toen monsieur Jules zijn duik onder de carrosserie had ondernomen, opende Louise de kleine, met een touwtje dichtgebonden map. Ze was er zeker van dat ze de babyfoto had meegenomen maar herinnerde zich plotseling dat ze hem in de haast van het vertrek op de keukentafel had laten liggen…

Bij het laatste daglicht las ze het begin van haar moeders briefwisseling, die bestond uit ongeveer dertig, tamelijk korte brieven.

De eerste was van 5 april 1905:

Liefste,

Ik had mezelf voorgenomen u nooit te schrijven, u nooit lastig te vallen, en nu doe ik beide. U zult me haten, en terecht.

Als ik u schrijf, is dat omdat ik geen antwoord heb gegeven op uw vragen over mijn stilte, mijn ‘mutisme’ noemde u het. De waarheid is dat u me nog altijd imponeert. Ik ben zeker niet bang van u (ik zou nooit kunnen houden van een man die ik vrees), maar ik ben geïnteresseerd in alles wat u zegt, alles is nieuw, ik zie niet in wat ik beter zou kunnen doen dan naar u luisteren. Voor mij volstaat het te genieten van die momenten, van uw aanwezigheid, want daarna voel ik mij sterker dan ooit.

Gisteren, toen ik u verliet, stond ik onvast op mijn benen… Dat soort zaken mag ik niet zeggen, en al helemaal niet schrijven, dus sluit ik hier af.

Maar neem van mij aan, ondanks mijn stilte houd ik van u.

Jeanne

Jeanne was destijds zeventien jaar oud. Ze was verliefd zoals een meisje dat op een oudere man kan zijn. Hij zal het niet vervelend hebben gevonden zo bewonderd te worden. Jeanne was niet dom, ze kon schrijven, ze had haar diploma voortgezet onderwijs gehaald en had, zoals monsieur Jules zei, ‘romans gelezen’, dat kon je merken aan de manier waarop ze zich uitdrukte. Wat voor effect zou zo’n verklaring gehad kunnen hebben op een man van over de veertig? Zou hij hebben gelachen om haar romantische aard?

Het verbaasde Louise dat haar moeder ooit een hartstochtelijk meisje was geweest, zelf had ze dat gevoel nooit gekend. Voor haar was de onzekerheid van de liefde onbekend terrein. Ze voelde geen jaloezie, ze had er juist bewondering voor dat een meisje zich halsoverkop in een liefdesavontuur had gestort waarvan ze redelijkerwijs niet veel kon verwachten. Louise had die kans niet gehad, of ze had hem niet gegrepen toen hij zich voordeed; ze was verliefd geweest, maar nooit hartstochtelijk, ze had de liefde bedreven, maar had nooit die hevige opwinding gekend. Jeanne had liefdesbrieven geschreven, Louise niet. O, het waren liefdesbrieven zoals je die overal kunt lezen. Maar soms werd ze getroffen door de omvang van haar offer, haar oprechtheid, haar grenzeloosheid. In juni 1905 schreef Jeanne aan de dokter:

Liefste,

Wees maar egoïstisch.

Neem, neem nog meer, neem altijd.

Hoor in al mijn zuchten ‘ik bemin u’.

Jeanne

Het licht was zwakker geworden. Louise vouwde de brieven weer dicht en knoopte het touwtje eromheen.

Jeanne zei ‘u’ tegen de dokter. Hij zou haar wel getutoyeerd hebben. Louise vond dat niet vreemd of gekunsteld, hun geschiedenis was waarschijnlijk op die manier begonnen en vanzelf zo verder gegaan, dat zijn van die dingen waar je niets aan kunt doen. Terwijl ze in slaap viel, vroeg ze zich af hoeveel de dokter van haar gehouden had.

Niet alleen Louise en monsieur Jules waren uitgeput. De vorige dag was de hele menigte moe geworden van het ontmoedigende en zorgwekkende slakkengangetje. Angstig speurden ze de hemel af naar Duitse squadrons, ze kregen het allemaal op de zenuwen.

In de loop van de ochtend ging een aantal vrouwen op zoek naar een waterpunt, iedereen voelde zich vies. De vluchtelingen konden terecht op de dichtstbijzijnde boerderij en mochten daar gebruikmaken van de waterput. Er werd weer heel wat afgekletst in de optocht.

‘Italië heeft Frankrijk de oorlog verklaard,’ zei een vrouw.

‘Die schoften…’ mopperde een ander.

Ze wisten niet over wie ze het had. Er volgde een dreigende stilte. In de verte klonk het geluid van vliegtuigen, maar in de lucht was niets te zien.

‘Italië, dat is de genadeslag,’ zei iemand ten slotte. Alsof ze daarop zaten te wachten.

Omdat ze zich moesten opfrissen en water halen voor hun gezinnen, die bij de weg waren achtergebleven, ging het gesprek een andere kant op. Hun berusting deed de rest. Wisten ze of de weg weer vrij zou komen? Waar zou je benzine kunnen halen? Eieren? Brood? Iemand had schoenen nodig, ‘deze zijn niet gemaakt om op te lopen,’ zei ze. ‘Dat is niet zo handig, voor schoenen,’ antwoordde een ander, iedereen begon te lachen, zelfs het slachtoffer.

Toen ze weer terug was bij monsieur Jules zag Louise dat de stroom Parijzenaars alleen maar groter was geworden. Sinds hun vertrek hadden ze nog maar veertig kilometer afgelegd, ze hadden het dubbele daarvan nog voor de boeg. Als het alsmaar drukker werd, hoeveel tijd zouden ze dan nodig hebben om Orléans te bereiken, twee dagen, drie?

‘Ik weet het,’ zei Louise.

‘Wat weet je?’

‘U wil me dolgraag vertellen dat u gelijk had, dat het stom was om weg te gaan.’

‘Heb ik dat gezegd dan?’

‘Nee, maar omdat u het denkt, zeg ik het voor u.’

Monsieur Jules hief zijn handen ten hemel en liet ze neerkomen op zijn dijen, maar hij zei niets. Hij wist dat Louise boos was op zichzelf, op de gebeurtenissen, op het leven, maar niet op hem.

‘We moeten benzine zien te vinden…’

Waarschijnlijk hadden alle bestuurders hetzelfde gedacht en wist niemand hoe.

Ze vertrokken weer. Vrachtwagens, bestelwagens, kiepauto’s, bakfietsen, door runderen voortgetrokken stortkarren, reisbussen, bestelwagens, tandems, lijkwagens, ambulances… De diversiteit van voertuigen die hier op de rijksweg rondreden, vormde als het ware een illustratie van het Franse genie. Waarbij ook de verscheidenheid vermeld moet worden van wat ze allemaal vervoerden: koffers, hoedendozen, dekbedden, teilen en lampen, vogelkooien, keukengerei, kapstokken, poppen, houten kisten, stalen hutkoffers, hondenhokken. Het land had zojuist de grootste rommelmarkt uit zijn geschiedenis geopend.

‘Toch wel vreemd,’ zei monsieur Jules, ‘al die matrassen boven op de daken van de auto’s…’

Het waren er inderdaad veel. Waren ze bedoeld om de kogels van Duitse vliegtuigen op te vangen? Om in het open veld op te slapen?

De voetgangers en de fietsers gingen sneller dan de auto’s, die zich schoksgewijs voortbewogen, waardoor de versnellingsbakken, radiateurs en koppelingsplaten het zwaar te verduren hadden. Regelmatig zag je hoe gendarmes, soldaten of simpele vrijwilligers het verkeer probeerden te regelen en uiteindelijk allemaal de moed maar opgaven tegenover de blinde halsstarrigheid van die sliert van duizenden auto’s, vastbesloten om koste wat kost vooruit te komen.

Louise had tussen twee schokken door, waarin de auto twintig meter vooruitging, het mapje met brieven weer geopend.

‘Het handschrift van je moeder…’ zei monsieur Jules.

Louise was verbaasd.

‘Zo mooi als zij waren er niet veel, weet je. En zo intelligent ook niet.’

Hij keek spijtig. ‘Een dienstmeisje, moet je je voorstellen…’

Hij zette de motor uit, die moest zoveel mogelijk rusten, hij zou hem wel weer aanslingeren als dat nodig was.

In juli 1905 schreef Jeanne aan de dokter:

Liefste,

Ik moet wel een vreselijk iemand zijn… Geen enkel fatsoenlijk meisje zou zonder te blozen meemaken wat ik meemaak: met een getrouwde man naar een hotel gaan…! Bij mij is het omgekeerd, het is mijn grote vreugde, alsof er niets verheugender is dan de zonde. Het is zalig immoreel.

‘En,’ vroeg monsieur Jules, die zijn ongeduld nauwelijks kon verbergen, ‘was ze er trots op een daghitje te zijn?’

Louise keek hem even aan. Dat soort taalgebruik vond ze ongepast, zeker als het om Jeanne ging. ‘Daar ben ik nog niet,’ antwoordde ze.

‘Waar ben je dan?’

Louise had hem de brief kunnen geven zodat hij hem op zijn beurt kon lezen, maar iets van discretie of schaamte, ze wist niet precies wat, hield haar tegen. Ze gaf er de voorkeur aan verder te lezen:

Er is al niets meer van mijzelf dat niet van u is, en toch heb ik iedere keer het gevoel dat ik mezelf meer en meer aan u overlever, hoe is dat mogelijk?

Ik zou werkelijk willen sterven, weet u, ik heb u dat niet als scherts gezegd, het beviel u niet, dat begrijp ik; maar het is waar. Toch is het geen triest verlangen, integendeel, het is het verlangen heen te gaan terwijl ik het mooiste dat het leven me ooit zal bieden meeneem.

Toen ik u dit vertelde legde u uw hand op mijn mond. Ik voel hem nog steeds op mijn lippen, uw hand, zoals ik u binnen in mij voel, overal, altijd.

Jeanne

Die hevige hartstocht benam Louise de adem.

‘Is het droevig?’ vroeg monsieur Jules.

‘Het gaat over liefde.’

‘O, over liefde…’

Het was ergerlijk, dat spottende cynisme de hele tijd, en ook beledigend. Ze gaf geen antwoord.

Tijdens de tweede helft van de dag kwamen er militaire konvooien langs, ze dwongen iedereen opzij, waardoor de weg werd leeggezogen en de karavaan weer wat sneller vooruitging. Een tijdlang was het verkeer weliswaar niet minder druk, maar het stroomde wel beter door. Je reed een auto voorbij, of je kwam er een tegen op een kruising, of in de berm, waarin mensen zaten met wie je de vorige dag nog een uur had stilgestaan, je zwaaide naar elkaar en wisselde een paar woorden, voordat de peristaltische beweging van de karavaan je weer opslokte, om je even verderop uit te braken bij andere buren, achter andere reizigers.

Ze waren nog ongeveer dertig kilometer verwijderd van Orléans toen alles opeens stilstond, het was alsof de lange slang wilde stoppen om een dutje te doen. Monsieur Jules maakte zich zorgen over de benzine en sloeg links af een buurtweggetje in, waar ze een boerderij aantroffen.

Sinds de vorige dag was er iets veranderd.

Voorbij was de tijd (en dat was nog maar gisteren) dat je zonder te betalen naar de put kon gaan. De boer vroeg vijfentwintig franc voor zijn schuur. Vanwege de risico’s, zei hij, maar hij vertelde er niet bij welke.

33

De eerste proviandering kwam om zeven uur ’s ochtends en was alleen bestemd voor de leiding.

Door de ramen zagen de gedetineerden hoe de Annamieten de door het legerdistrict gestuurde bestelwagen uitlaadden. Omdat hij bang was voor een oproer, gaf Fernand zijn mannen bevel om een beetje achteraf te eten, en om wat afleiding te bieden organiseerde hij een wasbeurt, met behulp van een paar grote tobbes warm water, waarvan er helaas te weinig was om het te verversen. Nadat de eersten er gebruik van hadden gemaakt sloeg de rest, toen ze het vuile water zagen, het aanbod af.

‘We zouden liever wat te eten krijgen,’ mopperde een van hen.

Fernand deed alsof hij niets gehoord had.

Twee uur later kwam er eindelijk een truck aanrijden. De berekening was gauw gemaakt: één rond brood voor vijfentwintig man, en per persoon één lepel koude, plakkerige rijst, waarschijnlijk van de vorige dag.

‘Ik kan het niet helpen, adjudant-chef, het is voor iedereen oorlog!’

Fernand kreeg geen tijd om op de geërgerde uitroep van de kapitein te antwoorden, achter hem schreeuwde Bornier: ‘Jij bent er geweest, vuile rat!’

De voordringer verried zich door zijn paniekerige reactie. Het was Dorgeville, de journalist, wiens hangwangen begonnen te trillen. Hij werd meteen door een aantal gevangenen bestormd, op de grond gegooid en afgeranseld. Anderen kwamen hem te hulp, de anarchisten kwamen ook tevoorschijn.

Fernand rende erop af, maar de groep was al te groot om nog onder controle te krijgen, hij had geen andere keus dan zijn pistool te trekken en in de lucht te schieten.

Dat was niet genoeg. De soldaten moesten de mannen van elkaar scheiden door hen met hun geweerloop in de ribben te porren of met hun kolf tegen de nek te stoten, het bloed stroomde rijkelijk in het stof.

Een handvol buitengewoon opgewonden gedetineerden kwam plotseling recht tegenover de soldaten staan, klaar om erop los te timmeren, al was het met de blote vuist, zo uitgehongerd waren ze…

‘Bajonet op het geweer!’ schreeuwde Fernand.

Hoewel de soldaten ook geschrokken waren, hadden ze de tegenwoordigheid van geest om zich met naar voren gericht geweer in een rij op te stellen.

Voor een ogenblik leek het alsof de gedetineerden zich op de soldaten zouden storten. Fernand hield voet bij stuk.

‘Gevangenen, opstellen in rijen van twee!’ schreeuwde hij. ‘In het gelid!’

De gevangenen gaven een voor een toe en stelden zich op in verspreide orde. Dorgeville stond moeizaam op, hij klemde zijn handen tegen zijn ribben en werd overeind getrokken door zijn kameraden. Allemaal sloften ze terug naar de barakken.

Fernand greep Bornier bij de kraag. ‘Ik zweer je,’ siste hij tussen zijn tanden, ‘als je dat nog één keer doet maak ik je kapot! Dan kom je in een wachthuisje terecht!’

Dat was een loos dreigement. Het was moeilijk voor te stellen hoe Fernand een dergelijke maatregel voor elkaar zou kunnen krijgen. Maar Bornier had zich na drieëntwintig dienstjaren en ten koste van bovenmenselijke inspanningen opgewerkt tot de rang van korporaal-chef. Die rang was alles wat hij vanaf nu tot aan het eind van zijn carrière kon verwachten, niets boezemde hem méér angst in dan hem kwijt te raken, en de paar treden die hij met veel moeite was opgeklommen weer af te moeten dalen, om ordonnans te worden in een wachthuisje bij een of ander ministerie, dat was zijn schrikbeeld.

Fernand liep weg en stak een sigaret op, de peuk die hij van Alice nooit mocht roken, ‘niet voor twaalf uur,’ was haar leus. Hij zag de gevangenen langzaam weer terugkeren naar het gebouw. Toen nam hij zijn besluit, hij ging naar de kapitein en vertelde hem zijn plan.

‘Ik wil het niet weten, adjudant-chef!’

Dat betekende dat hij ermee instemde.

Toen verzamelde Fernand zijn ploeg, hij wees Frécourt, een jongen van een jaar of dertig en de pienterste van het stel, twee collega-gardisten en vier soldaten toe.

Door het raam zagen Raoul en Gabriel hoe het groepje het kamp verliet.

‘Zouden ze proviand gaan halen?’ vroeg Gabriel.

Raoul luisterde niet, hij bestudeerde de noordelijke omheining en wees ernaar. ‘Die moeten we hebben als we hem smeren.’

Gabriel kneep zijn ogen samen.

‘We moeten hard rennen, maar als we genoeg tijd krijgen tijdens het alarm zijn we vlak voorbij de oude intendance uit het zicht.’

Het was een gebouw dat niet meer gebruikt werd, met gebroken ruiten en kapotte deuren, het had als enige verdienste dat het een deel van de mobiele blokkades en het prikkeldraad dat het kamp omheinde aan het oog onttrok.

‘En als we daar eenmaal zijn?’ vroeg Gabriel.

Raoul trok een grimas. ‘We zullen er niet zonder kleerscheuren van afkomen, maar ik zie geen andere mogelijkheid…’

Na de korte muiterij waarvan hij zojuist getuige was geweest, moest Gabriel, die door de honger niet meer normaal kon denken en zich aanvankelijk had verzet tegen het idee van een ontsnapping, toegeven dat de situatie er hier niet beter op werd.

De leiding die steeds chagrijniger werd, de eerste knokpartijen tussen gevangenen, de knagende honger, waar iedereen een beetje gestoord van werd, de bevestiging dat de moffen ten westen van Parijs waren… Een uur eerder had hij een bewaker gevraagd of er een dokter kon komen kijken naar de jonge communist, die al sinds zijn aankomst had liggen klappertanden. Voordat hij kans kreeg te antwoorden had korporaal-chef Bornier zich al op hem gestort. ‘Een dokter? En wat nog meer, kleine flikker! Een veearts zou nog te goed voor jullie zijn!’

En terwijl hij met zijn bajonet zwaaide voegde hij er aan toe: ‘Maar als je een prik in je pens wil…’

Gabriel had zich maar uit de voeten gemaakt.

Hij was niet duidelijk ingegaan op Raouls ontsnappingsvoorstel, maar dacht wel na over de slagingskans ervan. Ze moesten op het juiste moment op de juiste plek zijn. Geluk hebben. En je moest elkaar helpen om over het prikkeldraad te klimmen. In je eentje ontsnappen was niet mogelijk.

Kort na het vertrek van de groep die Fernand zojuist op missie had gestuurd, kwamen er twee tamelijk oude soldaten naar hem toe.

‘De Duitsers komen dichterbij, luitenant,’ zei de eerste.

Dat was geen nieuws.

‘Als het slecht afloopt dan worden we zelf gevangengenomen… tegelijk met onze gevangenen. En als de moffen ons samen met hen opsluiten, moeten we ons zorgen gaan maken…’

‘Zover is het nog niet,’ wierp Fernand tegen, maar hij klonk niet overtuigd.

‘Er is geen artillerie, adjudant-chef. Ook geen luchtmacht. Wie gaat ons verdedigen als de moffen tot hier komen?’

Fernand keek hem uitdrukkingsloos aan. ‘We wachten op orders.’

Hij geloofde er net zomin in als zij, maar wat kon hij zeggen? Kapitein Howsler hing de hele tijd aan de telefoon, zodra iemand hem een vraag kwam stellen, wuifde hij diegene weg alsof het een vlieg was, laat me met rust!

Om de gedetineerden wat te kalmeren regelde Fernand dat ze bij toerbeurt konden luchten. Toen Raoul en Gabriel aan de beurt waren, verwijderden ze zich langzaam in de richting van de noordelijke omheining, maar werden al snel ingehaald door een soldaat.

‘Wat voeren jullie daar uit?’ schreeuwde hij terwijl hij zijn geweer op hen richtte.

Het was een gedrongen kerel met een hoogrode kleur, die duidelijk last had van de hitte. Zijn hoge, trillende stem verried onzekerheid, hij was duidelijk niet opgewassen tegen zijn taak. Raoul schatte dat binnen een paar tellen in, haalde een sigaret tevoorschijn en bood hem die aan.

‘We zoeken een beetje dekking,’ verklaarde hij rustig. ‘Om relletjes te ontlopen. Het gaat er daar verhit aan toe…’

Gabriel was verbaasd. Door die gevatte reactie, maar ook omdat hij zich afvroeg hoe Raoul nog over sigaretten kon beschikken terwijl niemand die meer had.

De soldaat knikte langzaam, alsof hij het moeilijk vond hem aan te nemen, maar de leiding verschafte blijkbaar niet veel rookwaar meer, want na een steelse blik over zijn schouder kwam hij dichterbij en pakte hij de sigaret aan.

‘Dat sla ik niet af…’ Hij stak hem in de borstzak van zijn uniformjasje. ‘Ik bewaar hem voor vanavond…’

Raoul gebaarde dat hij het begreep en stak de zijne op.

‘Is het al bekend wat er gaat gebeuren?’

‘Het lijkt erop dat we lelijk klem zitten, de moffen komen snel dichterbij, we krijgen geen orders meer…’

Als om zijn probleem te benadrukken kwam op grote hoogte een verkenningsvlucht over, die de mannen met de blik omhoog volgden.

‘Tja,’ zei Raoul, ‘het ziet er inderdaad niet goed uit.’

De bewaker stemde zwijgend in. ‘Jullie moeten nu terug naar de barakken, jongens, zorg dat ik niet…’

Raoul en Gabriel maakten een geruststellend gebaar, geen probleem.

Vroeg in de middag kwam het groepje dat eropuit was gestuurd weer terug.

Frécourt boog zich naar Fernand en bracht verslag uit.

De adjudant-chef knikte.

Daarna liep hij vastbesloten naar de barak, opende de deur van de kamer van de onderofficiers, pakte zijn plunjezak, kwam weer naar buiten, wees een aantal mensen aan, onder wie Bornier (die hij niet uit het oog wilde verliezen) en Frécourt, vorderde de enige vrachtwagen met open laadbak die het kamp rijk was en zette koers naar de eerste boerderij, in het gehucht Croix-Saint-Jacques, daar zouden ze beginnen.

Onderweg zat Fernand zich het hoofd te breken over hoe hij het zou aanpakken.

Toen de vrachtwagen stilhield op het erf van de boerderij, was hij er nog steeds niet uit.

34

Geduld was niet de sterkste eigenschap van monsieur Jules, dat hadden de klanten van La Petite Bohème al vaak ondervonden. Twee nachten zonder zijn eigen bed, waarvan één in het stro, hadden de zaken er niet beter op gemaakt. Daar kwam de boer die hen onderdak verschafte achter, toen hij twee franc vroeg voor de emmer water waarmee Louise zich wilde opfrissen. Men zag monsieur Jules met logge pas op gang komen, zijn pantoffels wierpen stof op, hij bewoog zich voort als een olifant, in slow motion duwde hij alles aan de kant, de mensen op het erf, de zoon van de boer, de erfhonden, de koeherder die het een goed idee vond om met zijn hooivork te zwaaien en een gigantische oplawaai kreeg. In één beweging, met een ongelooflijk precies gebaar, pakte hij de boer bij zijn kraag en kneep met duim en wijsvinger diens adamsappel samen, net zolang totdat de man met een rood aangelopen gezicht, uitpuilende ogen en happend naar adem op zijn knieën viel.

‘Herhaal die prijs nog eens kereltje, ik heb het niet goed gehoord.’

De boer zwaaide wild met zijn armen.

‘Ik hoor het niet goed…’ gromde monsieur Jules met vertrokken gezicht. ‘Hoeveel zei je?’

Louise kwam aanhollen, legde rustig haar hand op die van monsieur Jules, dat werkte als een bliksemafleider, de boer zakte in elkaar. Monsieur Jules keek woedend om zich heen, heb ik wat van jullie aan, soms? Iedereen keek wijselijk de andere kant op.

‘Pak de emmer water maar, Louise, ik denk dat de prijs nu wel redelijk is.’

Terwijl ze zich in een hoek van de stal met het ijskoude water stond te wassen en monsieur Jules buiten op wacht stond, dacht Louise na over het vreemde gedrag van de baas van La Petite Bohème. Voor het eerst leek monsieur Jules niet op monsieur Jules.

Toen ze de stal uit kwam, stond hij niet meer voor de deur. Ze vond hem terug in de schuur, bij de tractor, en liep naar hem toe.

‘Meer kan ik niet missen,’ verontschuldigde de boer zich, die zojuist de jerrycan met benzine had gevuld. ‘Anders zouden we niets meer overhebben voor het werk.’

Monsieur Jules had alleen maar oog voor de jerrycan, nog een béétje, ja, nog wat… Goed! Hij draaide de dop erop, pakte zijn buit vast en liep zonder te bedanken naar Louise. ‘Ik denk dat we hiermee Orléans wel zullen halen, we zouden zelfs nog wat over moeten houden.’

Dat was zo.

De Peugeot 90S zoop als een tempelier, maar wonderlijk genoeg was het een paar uur lang wat minder druk. De stroom ging met horten en stoten, sommige momenten ging het vlotter dan andere, je wist nooit waar je aan toe was.

Onderweg pakte Louise het pakketje brieven weer op.

‘Nog meer brieven van Jeanne,’ stelde monsieur Jules vast.

Terwijl hij naar Louise keek had hij een karrenwiel geraakt, het voorspatbord begon de klapperen als een zeil in de wind. Monsieur Jules stopte niet meer, verontschuldigde zich niet meer, ‘in oorlog en liefde is alles geoorloofd,’ zei hij. Sinds het vertrek uit Parijs had zijn Peugeot al heel wat veren gelaten, de achterbumper toen ze Parijs uitreden, een voorlamp toen ze Étampes binnenreden en de rechter richtingaanwijzer twintig kilometer verderop, zonder de ontelbare butsen, deuken en krassen mee te rekenen die hij tijdens de reis had opgelopen. Als je hem langs zag komen, begreep je meteen dat die auto oorlog had gevoerd.

18 december 1905

Liefste,

Waarom tot op het laatste moment wachten om het me te vertellen? Wilde u me straffen? Waarvoor? Nu ben ik, in één tel, al twee lange weken uw weduwe en uw wees, u zegt me zoiets en u vertrekt… Een dolksteek was me liever geweest. Ja, zeker, u hebt me omhelsd en tegen u aangedrukt, maar niet zoals u gewoonlijk deed, als manier om uw afdruk op mijn lichaam te versterken, nee, het was… een manier om u te verontschuldigen! Maar waarvoor? Ik verlang niets van u, mijn liefste, u mag gewoon weggaan, want u mag alles doen! Maar om het me op deze manier te zeggen, is mij twee keer verlaten. Het is nodeloos wreed, wat heb ik u misdaan, waar ben ik tekortgeschoten? En om voor te wenden dat het besluit tot dit vertrek plotseling, de vorige dag, genomen is… Alsof u uw praktijk van de ene op de andere dag zou sluiten, zonder iemand te informeren… Waarom liegt u tegen me, ik ben uw vrouw niet!

In werkelijkheid heeft u het moment om het mij te vertellen uitgesteld omdat u wist hoeveel verdriet ik zou hebben, nietwaar? Zweer me dat het daarom is, dat het alleen uit liefde is dat u mij pijn en verdriet doet!

‘Nou,’ onderbrak monsieur Jules haar, ‘ik weet niet of ze van die dokter hield, maar ze hield in ieder geval wel van schrijven.’

Louise keek op. Monsieur Jules zat met een koppig gezicht achter het stuur.

‘Ja, ze hield van hem.’

Monsieur Jules trok een geërgerd gezicht. Louise was verrast.

‘Nee, zomaar,’ voegde hij eraan toe. Laten we het erop houden dat het liefde was, als je dat wil. Wat ik ervan denk…’

Als u weggaat, tel ik de dagen, de uren, dat houdt me op de been, maar veertien dagen zonder u! Wat wilt u dat ik ermee doe, met al die dagen?

De tijd die zich tijdens uw afwezigheid voor me uitstrekt lijkt wel een woestijn, ik wend en ik keer, ik weet niet meer wat te doen, ik ben leeg.

Ik zou een kuil willen graven in de sneeuw op de binnenplaats, om erin te kruipen en een winterslaap te doen tot aan uw terugkomst, om te ontwaken precies op het moment dat u er weer zult zijn, dat u op mij gaat liggen. Ik moet mezelf verbergen om te huilen.

Al mijn tranen zijn voor u.

Jeanne

Toen ze aankwamen sloeg de klok van de Saint-Paterne zeven uur.

Orléans zag eruit als na een jaarmarkt. Het was er een en al vermoeidheid en wanhoop, uitgeputte families, nonnetjes die rondrenden als muizen, een overbelaste overheid. Er heerste een koortsachtige, wanhopige stemming, waar kon iedereen eten, slapen, waar moesten ze naartoe?

‘Goed,’ zei monsieur Jules, ‘zullen we hier weer afspreken?’

Louise kreeg geen tijd om te antwoorden, hij was de dichtstbijzijnde bistro al binnengestapt.

Opnieuw rondvragen of iemand ‘een bus van de TCRP met blauwgeverfde ruiten’ had gezien leek nog altijd even absurd, maar eigenlijk was niemand verbaasd. Mensen zochten een gastank, een kinderwagenwiel, een plek om hun hond te begraven, een vrouw met een vogelkooi, postzegels, onderdelen voor een Renault, fietsbanden, een werkende telefoon, de trein naar Bordeaux… Zoeken naar Parijse autobussen op honderd kilometer afstand van de hoofdstad viel in die stroom van vragen niet eens uit de toon. Maar Louise kreeg geen enkel antwoord, niet bij de gevangenis, waar ze niemand tegenkwam, niet op de pleinen in het centrum, niet langs de rivier, niet bij de toegangs- of uitvalswegen, nergens. Niemand had die verduivelde bussen gezien.

Halverwege de middag was ze weer terug bij monsieur Jules, die in de auto zijn gescheurde pantoffels zat te naaien.

‘Gelukkig heb ik mijn naai-etui meegenomen…’ bromde hij, terwijl hij zich in zijn duim prikte. ‘Godver!’

‘Geef maar hier,’ zei Louise, terwijl ze het naaiwerk uit zijn handen pakte.

Op haar mooie gezicht begonnen zich lijnen en rimpels van vermoeidheid af te tekenen, die, en dat is het onrechtvaardige voorrecht van mooie vrouwen, haar fluweelzachte mond en heldere ogen alleen maar accentueerden, zodat je haar tegen je aan zou willen drukken. Terwijl ze de pantoffels oplapte, vertelde ze in grote lijnen over haar omzwervingen in de stad.

‘De mensen,’ besloot ze, ‘hebben wel wat anders aan hun hoofd dan naar de omgeving te kijken, ze zien alleen wat henzelf bezighoudt.’

Monsieur Jules zuchtte gelaten. Louise hield even op met verstellen.

‘Ik weet niet waar we op wachten. Nu we de Loire bereikt hebben… Zou dat niet moeten…?’

Ze wist niet hoe ze haar vraag moest afmaken. Wat hadden die honderdduizenden vluchtelingen verwacht, toen ze uit Parijs vertrokken? Dat de Loire een nieuwe Maginotlinie zou zijn? Wat iedereen natuurlijk echt gehoopt had, was dat ze hier een gehergroepeerd Frans leger zouden aantreffen, klaar om verzet te bieden en misschien zelfs wat terrein terug te winnen, maar je zag alleen verwilderde, in wanorde gevluchte soldaten en verlaten legertrucks, het Franse leger was opgelost in het niets. Tijdens de twee laatste alarmen hadden de Franse vliegtuigen nog geen tip van hun vleugels laten zien. De Loire zou niets anders blijken te zijn dan een extra etappe op de weg die het land in paniek was ingeslagen.

Het was onmogelijk om de TCRP-bussen en Raoul Landrade midden in die steeds maar aanzwellende stroom mensen terug te vinden. En terugkeren naar Parijs was ondenkbaar.

‘Zoals ik het begrijp,’ zei monsieur Jules, terwijl hij keek hoe Louise de pantoffels repareerde, ‘begint iedereen in de stad hem te knijpen, vanwege de komst van de vluchtelingen en de nadering van de Duitsers. De vluchtelingen komen binnen vanuit het noorden, de inwoners van Orléans beginnen hem nu te smeren naar het zuiden…’

Louise was klaar. ‘Wilt u nog ver op die pantoffels?’

‘Alleen maar tot het kamp van Les Gravières.’

Louise keek hem verbaasd aan.

‘Ja, wat denk je, ik loop al die kroegen niet af omdat ik een zuiplap ben! Het is uit plichtsbesef! Ik ben er vijf afgegaan. Als we die knaap van jou niet gauw vinden sterf ik aan een leverkwaal!’

‘Les Gravières?’

‘Vijftien kilometer hiervandaan. Daar zouden ze moeten zitten. Eergisteren aangekomen. ’s Nachts.’

‘En waarom vertelt u me dat nu pas?’

‘Wat denk je? Als ik geen pantoffels had gehad om mee te rijden, hoe zouden we er dan naartoe zijn gegaan?’

Het kamp van Les Gravières stond niet aangegeven langs de weg, monsieur Jules moest drie keer stoppen bij een café, hij was al behoorlijk aangeschoten toen hij een brede, onverharde weg in sloeg, aan het begin waarvan hij stevig op de rem moest gaan staan vanwege de ketting en het bord ‘militair kamp’, die de toegang versperden.

‘Sorry,’ zei hij tegen Louise, die nog net niet tegen de voorruit was geknald.

‘Het wordt echt tijd dat we op onze bestemming aankomen,’ zei ze nuchter.

‘Het komt door al dat navragen, daar ben ik moe van geworden…’

‘En waar wachten we nu op?’ vroeg Louise, terwijl ze naar de weg wees.

‘We wachten tot we zeker weten wat we moeten doen! Als we die ketting optillen dan zijn we op verboden terrein, weet je wat dat betekent?’

Hij had gelijk. Nadat ze zich toegang hadden verschaft, zouden ze bij een door militairen bewaakt kamp komen, ze stelde zich uitkijktorens voor, prikkeldraad, uniformen, wat zouden ze daarmee opschieten?

‘Ik dacht eraan om met een soldaat te gaan praten, een bewaker…’ probeerde ze.

‘Als je gearresteerd wil worden wegens tippelen bij een militair kamp, dan is dat de beste manier.’

‘Of een soldaat vinden die naar buiten gaat, en met hem praten.’

‘Als ik het goed heb begrepen zitten daar meer dan duizend van die lui op elkaar gepakt, als je een soldaat aanspreekt kan hij maar beter iedereen kennen…’

Louise dacht even na en hakte toen de knoop door: ‘We wachten nog even. Als we het kamp niet binnengaan, kan niemand ons iets zeggen. We wachten, er zal heus wel iemand langskomen…’

Monsieur Jules knorde iets instemmends.

Louise haalde de correspondentie van Jeanne tevoorschijn. Iedere keer als ze die pakte, maakte ze de knoop los, en als ze klaar was strikte ze hem weer vast.

Mei 1906. Jeanne was achttien jaar. Ze was zojuist als dienstmeisje aangenomen bij de dokter.

Zo gauw ze was begonnen met lezen stapte monsieur Jules uit en begon hij de Peugeot met een zemen lap te poetsen. Dat sloeg nergens op, het was net zoiets als een vuilnisbak overschilderen. Misschien miste hij het wrijven over de toonbank van La Petite Bohème.

Hij was druk in de weer, met grote, bijna woedende bewegingen.

Liefste,

Het spijt me, het spijt me, het spijt me, nooit zult u me vergeven, dat weet ik, het is mijn verdiende loon. Nu ik deze lage, vulgaire, schandelijke daad heb begaan heeft u het recht mij te haten, als u eens wist hoezeer ik het mezelf kwalijk neem…

Zo gauw ik oog in oog met uw echtgenote stond heb ik het begrepen. Ik heb me haar vaak voorgesteld (zonder haar te kennen had ik een hekel aan haar, want u betekent alles voor haar en ik heb geen recht op u), en ondanks mijn haat bad ik dat ze me de deur zou wijzen. Maar vanwege mijn schanddaad heeft God me verlaten, want in plaats van me weg te jagen heeft uw echtgenote mij in dienst genomen.

O, uw blik toen u de salon binnenkwam, waar ik de thee serveerde… Ik zou gewild hebben dat ik u had kunnen smeken, u beiden vergeving had kunnen vragen, ja, zelfs aan haar, zo ongelukkig was ik.

Ze werd hinderlijk onderbroken door de aanwezigheid van monsieur Jules bij het portier. Hij was bezig met de ruiten, alsof hij een pompbediende was.

Hoe langs stond hij daar al, vlak naast haar?

Las hij mee over haar schouder?

Om zich een houding te geven opende hij zijn mond en blies hij een wasemplekje, waarna hij druk begon te wrijven, hij ging zelfs zover dat hij met zijn nagel over de ruit krabde. Voor iemand die nog geen tien kilometer kon afleggen zonder tegen een lantaarnpaal te knallen of een koe omver te rijden, deed hij verbazend veel moeite, iets waar Louise, die verdiept was in haar lectuur, niet bij stil wilde staan. Als hij wilde meelezen dan deed hij dat maar.

U zult mijn brief verscheuren, vroeg of laat de waarheid uitschreeuwen en me wegjagen, dat is heel terecht want ik ben een egoïstisch monster: ik ben uw huis binnengegaan om u te kwetsen, om u te schande te maken, en alle schande komt neer op mij.

Maar weet u, u bent mijn hele leven. Ik was zo dom te denken dat ik door de orde in uw bestaan te komen verstoren u zou verplichten te kiezen, en mijn bestaan te beschermen. Dat is slecht, ik weet het. Maar u moet begrijpen dat ik alleen u heb.

Nu vrees ik u in uw eigen huis tegen te komen terwijl ik dacht me voor u te kunnen verschuilen…

Jaag me snel weg, ik zal van u blijven houden, meer dan van mezelf.

Jeanne

Monsieur Jules stond wat verderop. Ze zag hem van achteren, hij had zijn hoofd gebogen, alsof hij een insect bij zijn voeten bestudeerde of een op de grond gevallen sleutel zocht. Met zijn hangende schouders maakte hij een in elkaar gezakte, bedrukte en verlaten indruk, zo kende ze hem niet.

Ze stapte verwonderd de auto uit en liep naar hem toe. ‘Gaat het niet goed, monsieur Jules?’

‘Het komt door dat stof,’ zei hij, terwijl hij zich omdraaide.

Hij haalde zijn mouw langs zijn ogen. ‘Dat ellendige stof…’

Hij zocht in zijn zak en draaide zich om alsof hij ongezien zijn neus wilde snuiten. Louise wist niet wat ze moest doen. Er was op deze plek in het bos niet meer stof dan op de tapkast van La Petite Bohème… Wat was er aan de hand?

‘O, godsklere!’ riep hij plotseling.

Over de weg kwam een legertruck recht op hen af scheuren.

‘Sorry…’ zei hij tegen Louise, terwijl hij haastig achter het stuur ging zitten.

Het duurde even voor hij het koppelingspedaal had gevonden, waarna monsieur Jules op zoek ging naar de achteruitversnelling, de truck remde, toeterde, je merkte dat ze geïrriteerd waren, een soldaat sprong uit het voertuig om de ketting los te maken, terwijl hij schreeuwde: ‘Doorrijden, dit is een militair kamp, wegwezen!’

Terwijl hij achteruitreed botste de Peugeot tegen een boom, het gaf een flinke klap maar de weg was nu in ieder geval vrij.

De soldaat hing de ketting terug en riep nogmaals: ‘Doorrijden, dit is een militair kamp!’

Met brullende motor reed de truck langs hen heen.

‘Volg hem!’

Monsieur Jules begreep het niet. O, wat had Louise nu graag zelf auto kunnen rijden!

‘Houd een beetje afstand, maar volg die truck.’

Toen de auto weer op de weg was en ze na iedere bocht in de verte opnieuw de achterkant van de legertruck zagen, verduidelijkte Louise: ‘De officier die voorin zat is een adjudant-chef. Ik heb hem gezien bij de gevangenis van Cherche-Midi toen de gevangenen op transport werden gezet. Ik ga proberen met hem te praten.’

35

De boer was trots op zijn buik, op zijn grote boerderij, op zijn beesten, op de volgzaamheid van zijn vrouw en op zekerheden die geen snars waren veranderd, sinds ze hem zestig jaar geleden waren doorgegeven, een vier generaties lang intact gebleven erfenis.

Toen hij hem zag, begreep Fernand eindelijk wat hij moest doen.

‘Jullie wachten hier…’ zei hij, en terwijl hij zijn plunjezak beetpakte sprong hij van de truck en riep: ‘Rekwisitie!’

Met grote stappen legde hij de dertig meter af die hen scheidden, maar het gezicht van de boer had genoeg tijd om van schrik te vertrekken. Aan de manier waarop hij rechtop ging staan, zijn vuisten in zijn zakken plantte en zijn hoofd tussen zijn schouders liet zakken zag Fernand dat hij de juiste tactiek had gekozen. Hij ging tegenover hem staan en riep opnieuw: ‘Rekwisitie!’

Hij draaide zijn rug naar de truck, niemand van zijn groepje zag hoe hij breed glimlachte, terwijl hij er op een veel vriendelijker toon aan toevoegde: ‘Uiteraard wordt er voor alles wat we vorderen betaald…’

Voor de landbouwer was dat goed nieuws, maar nog niet genoeg. Wat gingen ze vorderen en hoeveel zouden ze daarvoor betalen?

‘Ik heb ongeveer honderd eieren nodig, vijfentwintig kippen, honderd kilo aardappelen, sla, tomaten, fruit, dat soort dingen…’

‘Om te beginnen heb ik dat allemaal niet!’

‘Dan neem ik alvast wat u wel hebt.’

‘Het zit zo… Ik moet kijken…’

‘Goed, luister, ik heb niet de hele dag tijd. Ik vorder, ik betaal en ik ben weer weg, klaar. Zo duidelijk?’

‘Ja, ja, rustig maar!’

‘Hoeveel zijn de eieren?’

‘O, zo’n vijf franc.’

Vijf keer duurder dan normaal.

‘Akkoord, doe er maar honderd.’

De boer was aan het rekenen. Goeie hemel, hij had vijfhonderd franc kunnen opstrijken.

‘Ik heb er twintig of dertig, meer niet…’

Zijn spijt kwam roerend oprecht over.

‘Ik neem ze. Hoeveel kippen?’

Hoewel het hem speet dat hij niet over de gevraagde hoeveelheden beschikte, beleefde de boer het hoogtepunt van zijn carrière. Hij verkocht het gevogelte voor acht keer de marktprijs, de sla voor tien keer, de aardappelen voor dertig keer. Bij elk product had hij wel een reden voor de hoge prijs, de schaarste, de regen, de zon, maar deze adjudant was het soort ezel dat maar één keer op je pad komt, een echte sukkel die alles zonder protest slikte.

Toen begon hij te twijfelen: ‘Vertel eens, hoe wordt dit allemaal betaald? Ik geef geen krediet hoor!’

Fernand, die toekeek hoe de levensmiddelen op de truck werden geladen, draaide zich niet eens om. ‘In contanten.’

De boer zei tegen zichzelf: wat een zootje, dat Franse leger, ik zou er mijn centen niet aan toevertrouwen.

‘Kom even mee…’

Ze liepen weg en verdwenen om de hoek van de stal, Fernand haalde een pak biljetten van honderd franc, zo dik als een kapoenbout, uit zijn plunjezak, de boer stond stomverbaasd te kijken.

‘Hier.’

Fernand vertrok. Maar op het moment dat zijn gesprekspartner het geld in zijn broekzakken propte, draaide hij zich om.

‘O ja, dat wilde ik nog even zeggen, de moffen zitten hier dertig kilometer vandaan. Als u hier blijft krijgt u het zwaar voor de kiezen.’

De boer verbleekte. Dertig kilometer… Was dat mogelijk? Gisteren waren ze nog niet eens in Parijs! Dat hadden ze gezegd bij het postkantoor!

‘En jullie dan, de infanterie of weet ik veel, waar zitten jullie?’

‘Wij zijn zojuist aangekomen in het kamp van Les Gravières om de dorpen te verdedigen. En de boerderijen.’

‘Ah, mooi zo,’ zei de boer, gerustgesteld.

‘Maar jullie niet. Jullie moeten jezelf verdedigen.’

‘Maar waarom verdedigen jullie ons dan ook niet?’

‘U verkoopt voedingswaren, dus voor ons bent u geen boerderij meer, maar een leverancier, dat is heel wat anders. En pas op hè, de moffen die vorderen niet. Die bezetten, die bedienen zichzelf, en als ze weggaan branden ze alles plat. Barbaren, ziet u… Nou, sterkte ermee.’

Fernand zou zich eigenlijk hebben moeten schamen voor die leugens, maar werd opgevrolijkt door het vooruitzicht van de boer die angstig wachtte op een vijand die uiteindelijk toch wel zou komen.

Ze gingen langs twee landbouwcoöperaties, drie bakkerijen en vier boerderijen, waar ze nog meer aardappels, kolen, rapen, appels, peren en een paar hammen en kazen in de wacht sleepten. Overal riep Fernand ‘Rekwisitie!’ zodat zijn troepen het goed konden horen, daarna nam hij de eigenaar apart, opende zijn plunjezak en haalde er briefjes van honderd franc uit tevoorschijn.

Het moment waarop zijn eenheid bezig was met inladen, benutte hij om wat extraatjes te kopen voor zijn eigen mannen, wat kleinigheden om uit te delen, die hij verborg voor de rest.

De oorlog ontpopte zich als een zeldzaam buitenkansje voor de boeren van de streek, die hun producten duur, heel duur, en soms zelfs schandalig duur verkochten. Fernand rekende niet, hij nam alles mee wat eetbaar was en niet te veel bereiding nodig had.

Toen ze door Messicourt kwamen, riep hij ineens ‘Stop!’, de lading gleed over de laadvloer van de truck, de soldaten stootten zich, Fernand was al uitgestapt, wacht hier even, hij was een postkantoor binnengegaan dat wonderbaarlijk genoeg nog open was.

Een tweede wonder voltrok zich, er was een postbeambte.

‘Doet de telefoon het?’

‘Dat ligt aan het tijdstip. Ik heb al twee dagen geen telefoniste meer te pakken kunnen krijgen.

Het was een magere vrouw, type strenge gouvernante.

‘Ik wil het toch proberen, zei Fernand terwijl hij haar het nummer gaf van zijn zus in Villeneuve-sur-Loire.

Door het raam zag hij hoe zijn mannen stonden te roken, terwijl ze ongelovig keken naar de lege trottoirs en de verlaten straten, en verbaasd leken dat het voor een simpele adjudant-chef van de mobiele garde zo gemakkelijk was om zoveel voedingsmiddelen te vorderen, terwijl het legerdistrict niet méér kon leveren dan één camembert voor dertig man.

‘De centrale antwoordt niet.’

‘Kunt u het nog een keer proberen?’

Terwijl de beambte haar poging herhaalde, liep Fernand naar de balie. ‘U bent niet weggegaan?’

‘Ach, wie had hier dan moeten zitten?’

Fernand glimlachte, de beambte boog plotseling haar hoofd.

‘Ginette? Monique hier! Dus je bent er weer?’

De Ginette in kwestie begon aan een lange uiteenzetting, die de postbeambte van Messicourt begeleidde met keelgeluidjes, waarna er uiteindelijk verbinding werd gemaakt met Villeneuve. Ze wees Fernand de cabine aan.

‘Hé, ben jij het, lieverd?’

Het was niet zozeer dat hij haast had, of dat hij er niet aan had gedacht zijn zus te vragen hoe het met haar ging, maar het was sterker dan hijzelf: ‘Vertel me alsjeblieft hoe het met Alice is!’

‘Ik weet niet hoe ik het je moet zeggen…’

Fernand voelde zich plotseling verkillen, alsof het bloed in zijn aderen gestold was.

‘Ze is de hele tijd in de Béraultkapel.’

Zijn zus klonk ernstig, bijna ontzet. Fernand begreep niet wat er nou zo… Maar dat werd al snel duidelijk. Hij kende die kapel wel, hij lag afgelegen op het platteland, een heel oud gebouwtje, niet meer in gebruik, verborgen achter klimop en omgeven door een kerkhofje met verzakte grafstenen. Hij vroeg zich zelfs af of een deel van het dak niet was ingestort.

‘Nou, lieverd, om te beginnen is het heel ver weg!’

Dat was een relatief begrip, zijn zus was nooit verder geweest dan Montargis. Fernand kon zich herinneren dat de kapel zich een paar kilometer buiten Villeneuve bevond.

‘Daarom slaapt ze er ook!’

Dat was moeilijk te begrijpen. Het was niet verbazend dat Alice in deze tijden meer aandacht besteedde aan haar godsdienstige verplichtingen, ze was ervan overtuigd dat ze dankzij haar vroomheid nog in leven was. Maar om nou in een afgelegen kapel te gaan slapen, op kilometers afstand van de kruidenierswinkel… Fernand begreep al gauw dat de oude kapel gebruikt werd als opvangcentrum voor vluchtelingen.

‘Ze zegt, zomaar langs haar neus weg, dat het er honderden zijn, en dat ze hen niet aan hun lot kan overlaten, alles goed en wel, maar als haar gezondheid eronder lijdt…’

‘Heb je gezegd dat het niet verstandig is?’

‘Ze wil niet luisteren! Hoe dan ook, ze is helemaal niet meer in Villeneuve geweest sinds ze daar zit, dus met haar praten…’

Het was een verontrustend idee dat Alice, met een hart dat het bij de geringste inspanning kon opgeven, dag en nacht als vrijwilligster in een geïmproviseerd opvangkamp in een vervallen kapel doorbracht. Waar sliep ze? Moest ze vermoeiend werk doen? Fernand wist zeker dat Alice tegen niemand iets gezegd had over haar gezondheidstoestand…

Terwijl hij naar zijn zus luisterde, keek hij uit het raam. De truck pakken, naar die verdomde kapel scheuren, het was maar een paar uur rijden, Alice terugzien, haar in veiligheid brengen… Het was dat, of de gevangenen te eten geven. Even voelde hij zich als Bornier en haatte hij de gedetineerden. Misschien dwong die hoogst onaangename gelijkenis met de korporaal hem tot een soort inzicht.

‘Ik kom heel snel naar jullie toe…’

Zijn zus, die niet in staat bleek voor Alice te zorgen, was gaan huilen, probeer je werk maar eens te hervatten in die omstandigheden…

Het eerste wat hij zag toen hij het postkantoor uit liep, waren de opengesperde ogen van zijn mannen, hij volgde hun blik, een mooie jonge vrouw met blauwe ogen en een vermoeid gezicht kwam voor hem staan.

‘Meneer de adjudant-chef?’

Louise wist niet hoe je de rangen in het leger moest aanspreken, ze herinnerde zich niet hoe die vrouw of dochter van een gevangene hem genoemd had toen hij met zijn plunjezak de straat in kwam lopen, op weg naar de gevangenis van Cherche-Midi.

Fernand bleef stokstijf voor haar staan. Hij was van streek door het korte gesprek met zijn zus, radeloos door het nieuws over Alice, verscheurd door de keuze tussen zijn plicht als mobiele gardist en het verlangen naar haar toe te gaan. Hij was gegrepen door de verschijning van de jonge vrouw die hem een brief aanreikte.

‘Hij is voor een gevangene die Raoul Landrade heet…’

Haar stem klonk hees van uitputting.

Landrade, Landrade, hij groef in zijn geheugen…

De hand van de jonge vrouw trilde. Vlakbij stond een oude, afgeleefde Peugeot met achter het stuur het dikke gezicht van een man met een pet op, waarschijnlijk haar vader.

Landrade. De naam schoot hem weer te binnen. ‘Raoul?’

Louises gezicht klaarde op, op haar mooie mond verscheen een glimlach, dezelfde als die van Alice, die glimlach waarvoor Fernand zijn ziel had gegeven en dat nog steeds zou doen.

‘Ja, Raoul Landrade. Als het zou kunnen…’ zei Louise.

Fernand stak zijn hand uit en pakte de envelop aan. Het was natuurlijk niet volgens het boekje, maar het was nu eenmaal een gunstige tijd voor overtredingen. Waren zijn tocht langs de boerderijen en coöperaties, de leugens die hij had verteld en nog van plan was te vertellen volgens de regels?

‘Waar wordt hij van beschuldigd?’ vroeg Louise.

Nee, zei Fernand bij zichzelf, een militair punt van aanklacht onthullen, dat ging te ver.

Behalve dat hij op dat moment, terwijl hij uit het postkantoor kwam met het verontrustende nieuws over Alice in zijn gedachten, zichzelf herkende in het bezorgde gezicht van die jonge vrouw. Ze waren allebei verloren geliefden, vervuld van een onmiskenbaar verlangen om gerustgesteld te worden.

‘Plundering…’

Hij had er meteen spijt van, Louise begreep hem, ze sloeg haar ogen neer alsof ze niets gehoord had.

Hij stopte de brief in zijn zak en zei nog voor de vorm: ‘Ik kan u niets beloven…’

Maar het was een belofte.

Kapitein Howsler maakte zich alweer druk: ‘Als er alleen voedsel is voor uw eigen groep, dan hebben we straks negenhonderdvijftig muiters op onze nek, dat kan toch niet!’

‘Er is wat voor iedereen, kapitein. Niet veel, maar we kunnen het er een paar dagen mee uithouden. Genoeg om de gemoederen te bedaren. Daarna…’

Dat zou goed nieuws moeten zijn, maar voor de kapitein was het allereerst een mysterie. ‘Hoe bent u daar allemaal aan gekomen?’

‘Gevorderd, kapitein.’

‘Was dat dan zo makkelijk?’

‘Het leger heeft een rekening geopend bij de boeren. Als we de oorlog winnen…’

‘Neemt u me soms in de maling?’

‘En anders zitten de Duitsers met de schuld.’

Howsler kon een glimlach niet onderdrukken.

Ze kookten aardappels in grote pannen, sneden de ham aan stukjes, kookten een stevige soep van de kippen, er was bijna één stuks fruit per persoon, voor de anderen was er kaas. Er waren gevangenen aangewezen om te koken, alles onder toezicht van bewakers, die net zo hongerig waren als zij.

Fernand nam de mannen van zijn eenheid apart en deelde wat hij noemde een ‘premie’ uit, iets kleins dat hij apart had gehouden van de rest.

De een kreeg worstjes, de ander vlees uit blik, Bornier kreeg een fles brandewijn. Toen hij hem aanpakte, begonnen zijn lippen te trillen en kreeg hij tranen in zijn ogen. Fernand vroeg zich af hoelang de premie zijn agressieve neigingen zou temperen, hij was daar niet erg optimistisch over.

Door de komst van het voedsel was de stemming wat verbeterd, maar de vreugde werd ruw verstoord door een alarm.

Iedereen ging liggen. Dit keer vlogen de Duitse vliegtuigen niet hoog in de lucht maar op kruishoogte. Een verkenningsvlucht. Het was iedereen duidelijk dat dit de voorbode was van een aanval, een bombardement.

Twee squadrons volgden elkaar op en kwamen eerst uit de ene, daarna uit de andere richting over, steeds lager. Van bovenaf moesten die honderden op de grond liggende mannen wel de indruk geven van een zieltogende menigte, die ze alleen nog maar hoefden in te rekenen of te beschieten.

Als de Duitsers goed geïnformeerd waren (en iedereen wist dat ze dat waren), waarom zouden ze dan juist deze plek bombarderen, waarvan bekend was dat hij vol zat met aan hen toegewijde partizanen? Niemand begreep er iets van.

Meteen na het begin van het alarm maakte Raoul van de gelegenheid gebruik om drie appels te jatten, waarna hij gevolgd door de gebukt hollende Gabriel, snel wegrende om te gaan liggen op een plek van waaruit ze de oude intendance konden zien.

‘Mooi zo…’

Raoul was tevreden, zijn voorgevoel had hem niet bedrogen. Eén hindernis was genomen, maar er bleef er nog een over. Gesteld dat ze dat vervallen gebouw konden bereiken, dan was het nog de vraag hoe ze over het prikkeldraad moesten komen.

‘De ladder…’

Deze keer was het Gabriel.

Toen de Duitse vliegtuigen opnieuw over het kamp vlogen en alle mannen met hun gezicht in hun armen doken, profiteerden beide mannen daarvan door een paar meter verder de kruipen.

Raoul pakte Gabriel stevig bij zijn arm om hem te complimenteren. Goeie god, wat een geweldig idee! Terwijl ze zij aan zij op de grond lagen, die trilde door de Duitse toestellen, keken beide mannen elkaar aan. Links van het gebouw lag een houten ladder op de grond, van het soort dat schilders gebruiken, of dakwerkers misschien. De oplossing lag voor de hand. Ze zouden een deel van de ladder tegen het prikkeldraad zetten en erop klimmen, daarna het volgende deel uitschuiven… tot aan de bovenkant van de omheining.

Toen de vliegtuigen hun verkenningsvlucht boven Les Gravières voltooid hadden, stond iedereen weer op, ze hadden hem flink geknepen, maar de soep was klaar. En er was brood.

Er werd appèl gehouden. Dat gebeurde vier keer per dag, buiten de onverwachte appèls, die per barak werden gehouden. Naast de Duitse bombardementen waren ontsnappingen de belangrijkste obsessie van de leiding. Eindelijk kon er gegeten worden.

Om opstootjes te voorkomen ging men bij toerbeurt naar de kantine, degenen die als laatste aankwamen begonnen te mopperen, ze waren bang dat er niets voor hen over zou blijven. Bornier, die nooit eens bedaarde, rende op hen af.

‘Wil je wachten, of heb je liever meteen een bajonet in je buik?’

Hij bleef maar doorgaan over die bajonet, je kon merken dat hij een dwangneuroot was, die er geen twee keer over zou nadenken. Twee collega’s, die er helemaal genoeg van hadden, pakten hem bij de schouder. Dat berustende gebaar maakte Fernand nog eens extra bezorgd. Als dit nog lang duurde zou iedereen te moe zijn, en zou niemand korporaal Bornier meer komen kalmeren.

Fernand stelde zijn collega’s van de andere barakken voor om de gedetineerden een half uur te laten wandelen, voor ze weer naar hun slaapzalen moesten. De mannen hadden gegeten, de alarmen waren voorbij, ze mochten een eindje lopen op de binnenplaats.

‘Gevangene Landrade!’

Raoul bleef stokstijf staan.

Waren ze onvoorzichtig geweest? Was hun ontsnappingsplan uitgelekt? Langzaam draaide hij zich om. Het was de adjudant-chef, die met grote stappen op hem af kwam lopen.

‘Fouillering,’ liet hij weten.

De appels. Drie gestolen appels.

‘Jullie, blijf daar!’ riep de adjudant-chef naar drie van zijn mannen, die al kwamen aanlopen om assistentie te verlenen.

Gedwee en ongerust spreidde Raoul zijn benen en legde zijn handen in zijn nek, hij voelde hoe de officier langs alle plekken ging die volgens theorie en praktijk geschikt waren om een wapen te verbergen. Hij beefde toen hij de handen van de officier voelde stilhouden bij een appel, bij een tweede… Hij kneep zijn ogen dicht, klaar om een pak slaag te krijgen. Een paar meter verderop stond Gabriel versteend van schrik te kijken, maar er gebeurde niets, de handen van de adjudant-chef vervolgden hun langzame en systematische zoektocht, en toen: ‘In orde. Doorlopen!’

Verbaasd en ongerust liep hij naar Gabriel, die bij de hoek van het gebouw stond en hem vragend aankeek. Raoul wilde net wat zeggen, toen hij in zijn achterzak een stuk papier vond dat er eerst niet in zat.

‘Routinecontrole,’ zei hij.

Maar Gabriels aandacht was al door iets anders getrokken. Een gevangene kwam het nieuws vertellen: ‘Parijs is tot open stad verklaard.’

Het nieuws verspreidde zich als een lopend vuurtje. Raoul benutte de ontstane opwinding door zich af te zonderen op een door twee soldaten bewaakte plek, waar de gevangenen overdag mochten pissen. Zowel de soldaten als de anderen hadden het over het nieuws en besteedden amper aandacht aan Raoul, die het papier tevoorschijn haalde. Het was een envelop, hij haalde er een brief uit, die hij snel las, als iemand die uitgehongerd is.

Geachte heer, beste Raoul,

U kent me niet, mijn naam is Louise Belmont. Omdat ik bang ben dat u deze brief zult weggooien, geef ik u meteen de informatie die naar ik hoop zal bewijzen dat ik niet gek ben.

U bent te vondeling gelegd op 8 juli 1907 en bij een pleeggezin ondergebracht op 17 november van datzelfde jaar. De ambtenaar van de burgerlijke stand heeft u Raoul Landrade genoemd, naar de heiligen van 7 en 8 juli. U bent grootgebracht op de Boulevard Auberjon 67, in Neuilly, in het gezin van dokter Thirion.

Eigenlijk ben ik uw halfzus. Wij hebben dezelfde moeder.

En ik heb zeer belangrijke informatie voor u over de omstandigheden van uw geboorte en uw kindertijd.

Ik heb heel wat moeilijkheden moeten overwinnen om u te vinden, en de huidige omstandigheden zijn niet erg gunstig voor een weerzien. Mocht ik er daarom niet in slagen u ergens te ontmoeten, dan moet u weten dat ik woon in de Impasse Pers, in het 18e arrondissement. Als ik daar niet mocht zijn kunt u zich wenden tot monsieur Jules, de baas van La Petite Bohème, op de hoek van de straat.

Als u mij toestaat ben ik zo vrij te ondertekenen met:

uw toegenegen Louise

En intussen: ‘Open stad,’ vroeg de jonge communist aan Gabriel, ‘wat betekent dat?’

Sinds zijn aankomst had hij zijn mantel niet meer uitgedaan, zijn krampen waren alleen na het eten even wat verminderd, maar zijn bleke gezicht en de kringen onder zijn ogen beloofden niet veel goeds.

‘De Duitsers trekken Parijs binnen,’ legde Gabriel uit. ‘We kunnen de stad verdedigen, maar in dat geval zullen ze hem bombarderen, plunderen, er in een paar dagen een stapel ruïnes van maken. Door haar tot “open stad” te verklaren, laat de regering weten dat ze dat niet hoeven te doen. Ze krijgen Parijs op een presenteerblaadje.’

De gevolgen waren vreselijk. De regering, die de hoofdstad aan de vijand had weggegeven, moest vluchten om niet gevangengenomen te worden. En het lot van de paar duizend gevangenen in het kamp van Les Gravières zou afhangen van de beslissing van de onvindbare militaire staf van een instortende staat.

‘Dus we gaan ons hier laten oppakken door de moffen?’ vroeg Bornier.

Fernand wist ook niet wat hij moest zeggen.

De uitputting kroop langs zijn rug omhoog, hij voelde zich beklemd alsof hij in het pantser van een kever zat.

Hij ging op een steen zitten. Toen hij zat, zag hij een stukje van zijn boek uit zijn broekzak steken, hij haalde het tevoorschijn. Op de kaft van Duizend-en-een-nacht stond een wellustige en verleidelijke Sheherazade, gehuld in een rode shawl die alleen haar borsten en onderbuik bedekte, ze had net als Alice zwart haar, dat op haar voorhoofd een soort omgekeerd hart vormde.

Fernand kreeg er tranen van in zijn ogen.

Wat voerde ze daar toch in godsnaam uit, in die Béraultkapel?

Hij voelde zich verloren, probeerde een verborgen betekenis te vinden in de verwarrende situatie waarmee hij te kampen had. Tot zijn verrassing was hij aan het bidden. Behalve tijdens de paar missen die hij zonder medeweten van zijn vrouw had bijgewoond, had hij het nooit op deze manier gedaan, alleen. Hij herstelde zich, keek om zich heen, dit was niet het schouwspel dat een onderofficier in deze omstandigheden moest bieden… Om zich een houding te geven, deed hij het boek dicht en keek in de richting van de gevangene, die zich verstopt had om zijn brief te lezen.

Meteen voelde hij zich beschaamd. Waarom had hij zich tot zoiets verlaagd? Omdat het telefoontje naar zijn zus hem toegeeflijk had gemaakt? Was dat zijn rang en functie waardig? Hoe zou hij het hebben gevonden als een andere onderofficier zoiets gedaan had? Hij schaamde zich dat hij de voorschriften had overtreden.

Toen kwam de vraag bij hem op: en als dat meisje nu eens een spionne was?

En als dat bericht een code was? Was er een verband tussen het nieuws over de aanstaande inname van Parijs en het feit dat het bericht hen net nu bereikte?

Fernand, die er plotseling van overtuigd was dat hij zich had laten beetnemen door de jonge vrouw, die haar charmes had ingezet en geprofiteerd had van zijn gevoeligheid op dat moment, besloot verhaal te gaan halen bij die gedetineerde.

Hij liep met grote stappen op hem af, opgezweept door een woede die nog vertienvoudigd werd door zijn gekwetste zelfrespect.

Het hele kamp keek al snel zijn kant op en zag hoe die logge, zware, maar verbazend snelle adjudant-chef als een stormram afstoof op de gevangene, die met samengeknepen ogen naar de hemel keek alsof hij niet kon geloven wat hij zag.

Fernand zou de eindstreep nooit bereiken.

Hij was nog niet halverwege, toen de lucht boven het kamp begon te trillen door een dof gebrom, dat verontrustend snel in sterkte toenam, zich uitbreidde, iedereen keek omhoog.

Fernand werd erdoor tot staan gebracht.

Met een brullend geluid verscheen een formatie Duitse bommenwerpers die een dichte, bewegende schaduw op de grond wierp. De adjudant-chef vergat waarom hij zich verplaatste, want de vliegtuigen lieten een lading bommen vallen op het minder dan vijf kilometer verderop gelegen station. De aarde dreunde kilometers in de omtrek, de hele kampbevolking stond sprakeloos, waarna de paniek toesloeg. Alle gedetineerden wierpen zich op de grond en beschermden hun hoofd.

Raoul keek Gabriel aan, dit was het moment waarop ze gewacht hadden.

13 juni 1940

36

In tegenstelling tot wat Fernand zich herinnerde, was het dak van de Béraultkapel niet ingestort, er zaten alleen wat gaten in. Bescherming tegen de regen was een klein probleem vergeleken met het dringende vraagstuk van de voedselvoorziening en de hygiëne.

Alice had zevenenvijftig vluchtelingen geteld, iedere dag kwamen er nieuwe. ‘Maakt u zich maar geen zorgen,’ had de priester gezegd, glimlachend als altijd. ‘Als ze komen, is dat omdat God ze de weg wijst.’ Niets leek hem van de wijs te kunnen brengen. Toen Alice de eerste keer naar de kapel was gekomen, had hij haar lachend ontvangen: ‘Vrijwilliger? Maar zoiets bestaat niet, mijn dochter, een vrijwilliger. God zal ons altijd ergens belonen!’

Zijn onverwoestbare humeur had haar voor hem doen smelten. En daarna zijn wilskracht, zijn slimheid en zijn strijdlust… Hij was overal en aarzelde niet om, zoals hij het zelf zei, ‘zijn handen vuil te maken.’

‘Jezus kijkt niet of de handen die zich naar hem uitstrekken schoon of vuil zijn.’

Die donderdagochtend was hij aan het werk bij de rivierarm, waar het kerkje als het ware met de rug naartoe stond, om het gebrek aan sanitaire voorzieningen te verhelpen, dat een gezondheidsprobleem dreigde te worden.

Alice liep omlaag over het licht hellende stukje grond.

Er waren daar, rond zijn soutane die bij al zijn grote passen rondfladderde, zeven of acht vluchtelingen aan het werk. Hij vroeg niemand iets, de mensen kwamen vanzelf naar hem toe. Nauwelijks had hij een hamer of een spade gepakt of er kwamen mannen en vrouwen op hem af.

‘Kunnen we helpen, vader?’

’Ongelooflijk graag!’

Die uitroep maakte hem altijd aan het lachen, maar hij moest overal om lachen, dat was waarschijnlijk ook de reden dat de kinderen gek op hem waren, hij organiseerde potjes voetbal, verstoppertje, en zei dan opeens: ‘Jammer, kindertjes, maar Onze-Lieve-Heer kan niet alles alleen doen!’ en dan ging hij weer weg om te klussen aan de kapel, de gewonden en de zieken te verzorgen, stukken zeep te maken van vet en houtskool of groenten schoon te maken voor de soep.

Tegen vijf uur ’s ochtends, na de lauden, begon hij de dag en pauzeerde alleen maar voor de sext, rond het middaguur, en de vespers, om ongeveer zeven uur ’s avonds.

‘Ja, ik weet het,’ zei hij, ‘dat klopt niet, maar ik weet zeker dat God ons de terts en de completen kwijtscheldt.’

In werkelijkheid wijdde hij veel meer tijd aan God.

Als het vanwege haar werkzaamheden in het centrum nodig was om met hem te komen praten, in de koorkapel, waar hij een cel van kloosterachtige soberheid had ingericht, trof ze hem altijd knielend op zijn bidstoel aan, met een rozenkrans in de hand.

Tussen de drie korte dagelijkse officies, die hij zijn ‘Jezuspauzes’ noemde, zag je hem voortdurend van het ene probleem naar het andere rennen, nu eens om proviand te zoeken, gereedschap, materialen, dan weer om de overheid van het departement, of wat daar nog van over was, lastig te vallen, altijd met een lach, alsof het leven een grote grap was, bedacht door een vrolijke, beschermende god.

Zijn project voor die ochtend was de bouw van een wc-cabine, die moest worden voorzien van een handpomp, die ze bij een verlaten boerderij hadden opgehaald. Daarmee moest water worden opgepompt waarmee de wc-pot werd schoongespoeld, zodat de cabine opnieuw gebruikt kon worden.

Alice zag hem met opgetrokken soutane in de modder hurken terwijl hij het ritme aangaf waarmee ze de leiding gezamenlijk omhoog naar de wc-cabine moesten leiden. Op de drie moest iedereen precies tegelijk trekken.

‘Jezus, Maria, JOZEF!’ riep hij. ‘Jezus, Maria, JOZEF!’

Bij iedere ‘Jozef’ schoof de leiding een meter op.

Alice keek hem van opzij aan, en zoals vaak werd haar aandacht getrokken door het gat in zijn borst. Dat ronde, scherpomlijnde gat in zijn soutane viel iedereen op. Een kogel. Tijdens een beschieting, ergens tussen Parijs en hier.

‘Mijn bijbel,’ legde hij uit aan iedereen die het maar wilde horen. ‘Ik draag hem altijd op mijn hart.’

En hij liet het boek met de verschroeide kaft zien, keurig doorboord door een kogel die in het midden was blijven steken, en die hij nu aan een kettinkje om zijn hals droeg, waar hij bij iedere beweging tegen zijn gouden kruisje rinkelde. ‘Net als een schapenbel,’ zei hij, ‘ik ben een lam van de Heer.’ Hij bleef die bijbel gewoon gebruiken, hij wilde geen andere. Het hinderde hem totaal niet om bladzijden te lezen waarvan de helft van de tekst door een kogel was verslonden.

‘Ha, zuster Alice,’ riep hij, terwijl hij druk in de weer was.

Zo had hij haar al vanaf de eerste dag genoemd, ze had zich er maar bij neergelegd.

Ze liep met een zorgelijk gezicht naar hem toe. De leiding lag bijna op zijn plek. Twee mannen waren bezig hem aan de handpomp te koppelen.

‘Vooruit maar,’ zei hij.

Er klonk een dof en klokkend gerommel, een van de mannen bediende met grote armbewegingen de pomp. De priester keek twijfelend naar de leiding, er kwam niets uit.

Even was er een moment van onzekerheid, waarin hij zijn handen als een kom om het uiteinde van de leiding legde. Alsof God dat gebaar had afgewacht om hem van dienst te zijn, spoot er een indrukwekkende hoeveelheid uitwerpselen uit de buis.

‘Ha, ha, ha!’ brulde hij volmaakt gelukkig, terwijl hij twee handen vol stront naar de hemel hief. ‘Dank u wel God, voor deze gave, ha ha ha!’

Hij lachte nog steeds toen hij zich in de rivier ging wassen en weer terugkwam bij Alice, die probeerde zich niet van de wijs te laten brengen door die platvloerse toestanden.

Toen hij bij haar stond zei ze, zo verwijtend mogelijk: ‘Er zijn weer vier nieuwe…’

‘En waarom dan zo’n boos gezicht?’

Het was een terugkerend ritueel tussen hen beiden. Alice zei dat als de vluchtelingen in dit tempo bleven aankomen, de kapel binnen een paar dagen vol zou zijn, en dat het probleem van de overbevolking dan de belangrijkste zorg zou worden. Waarop hij antwoordde dat het niet ‘in de geest van het huis van de Heer’ was om mensen te weigeren.

Ze liepen de helling naar de kapel weer op. Onder zijn soutane, die hij met twee handen omhooghield, waren twee bemodderde schoenen te zien.

‘Verheug u, zuster! Als God ons nieuwe zielen stuurt, dan heeft hij vertrouwen in ons. Zouden we dan niet overgelukkig moeten zijn?’

Alice bekeek de zaken nuchterder. Het was moeilijk om iedereen eten te geven, en hoewel het merendeel van de vluchtelingen niet bij de pakken neerzat, en meegesleept door het algehele enthousiasme actief meewerkte aan de zoektocht naar voedsel in de hele regio, had de kapel zijn grenzen. Het schip en het transept stonden op instorten, er moesten al mensen buiten slapen, er was een tekort aan medewerkers, medicijnen en luiers, een deel van het oude kerkhof, waar dertig generaties priors rustten, werd ingenomen door wasgoed dat te drogen hing. De priester had het andere deel van het kerkhof veranderd in een refter, de rechtop gezette grafstenen werden als tafels gebruikt.

‘Is dat niet een beetje…’ had Alice gewaagd.

‘Een beetje wat?’

‘Goddeloos…?’

‘Goddeloos? Maar Alice, waarom zou u willen dat de brave monniken, die op deze plek hun aardse omhulsel hebben achtergelaten en de aarde gevoed hebben met hun lichamen, een tafel weigeren aan hen die honger hebben? Staat niet geschreven: ‘Met uw blik zult u licht maken, met uw hart zult u hoop schenken, en met uw lichaam zult u de tuin van de Heer vormen!’

Alice kon zich dat vers niet goed herinneren.

‘Dat komt uit…?’

‘Het boek Ezechiël.’

Voor wat het kerkhof betreft had ze toegegeven, maar deze keer was Alice vastbesloten hem tot rede te brengen. Bij afwezigheid van een verpleegster had ze de gezondheidszorg op zich genomen. Er waren gelukkig geen erg zieke baby’s of zieltogende bejaarden, maar niemand hier was gezond, de lichamen waren verzwakt door uitputting, er waren veel voedingstekorten.

Ze maakte aanstalten een nieuwe poging te ondernemen, maar moest plotseling stoppen, haar hart klopte als een bezetene, ze voelde zich onwel worden.

Het scheelde niet veel of ze zakte in elkaar, ze boog haar hoofd om niets te laten merken en deed alsof ze een beetje buiten adem was. Ze zou zich ervoor schamen te klagen. Als je keek naar al die ontheemde gezinnen die de verschrikkingen van de oorlog moesten ondergaan, naar de geweldige inspanningen van de priester, die zich in dienst van iedereen stelde, ja dan zou ze zich schamen om te klagen, om uit te komen voor haar ziekte, alsof het onfatsoenlijk was om de aandacht op zichzelf te vestigen.

Als ze tijdens zo’n malaise een nieuwe aanval voelde opkomen, gingen haar gedachten naar Fernand, ze miste hem vreselijk, het angstbeeld te sterven zonder hem te hebben teruggezien kwelde haar nog meer dan haar rammelende, op hol geslagen hart.

Ze wachtte even, de flauwte was nog maar amper voorbij of ze liep alweer langzaam op de priester af. ‘Vader, dat is niet verstandig! Door nieuwe vluchtelingen op te nemen brengt u het bestaan van het opvangcentrum in gevaar, en…’

‘Kom kom! In de eerste plaats zijn hier geen vluchtelingen, er zijn alleen schepsels in nood. En deze kapel is geen “opvangcentrum”, het is een “huis van God”, dat is toch heel wat anders! Hier kiezen we niet. De selectie is het werk van de Heer. Wij openen alleen maar onze armen.’

‘Vader Désiré! Uw “kinderen van God” zijn voor het merendeel ziek, uitgeput en behoeftig! Ze hebben in geen weken een stukje vlees gezien! Niet alleen weet u niet zeker of u hen kunt redden, maar door nieuwe vluchtelingen te ontvangen brengt u het leven van degenen die er al zijn in gevaar! Is dat wat de Heer wil?’

Vader Désiré bleef staan en staarde hevig peinzend naar zijn schoenen. Hij leek in niets meer op de enthousiaste jonge priester zoals ze die kende en van wie ze hield, plotseling had hij een bleek, gespannen gezicht, waarop de ontreddering stond te lezen. ‘Ik weet het, Alice. U hebt gelijk…’

Zijn stem trilde. Alice was bang dat hij zou gaan huilen, ze wist niet wat ze moest doen.

‘Ik ben veel bij mezelf te rade gegaan,’ ging hij verder. ‘Waarom heeft God miljoenen mensen zo op weg laten gaan? Welke zonde hebben we begaan om een dergelijke beproeving te verdienen? Nooit zijn de wegen van de Heer ondoorgrondelijker geweest… En door veel te bidden, is het licht tot mij gekomen. Kijk eens om u heen, zuster Alice, wat ziet u? Bij velen van ons zijn door die ontreddering de slechtste eigenschappen naar boven gekomen, egoïsme, inhaligheid en eigenbelang. Maar in anderen is het verlangen gewekt om te helpen, om lief te hebben, om solidair te zijn. Dat is wat de Heer ons zegt: kies aan welke kant u wilt staan. Wilt u horen bij de zelfzuchtigen, zult u uw deur en uw hart afsluiten voor hen die arm en hulpeloos tot u komen, of bent u degene die uw armen opent, niet ondanks de moeilijkheden, maar dankzij de moeilijkheden. Tegenover het egoïsme, de angst om iets tekort te komen, de gewoonte alleen aan zichzelf te denken, is onze enige kracht, onze werkelijke waardigheid, om samen te zijn, begrijpt u? Samen in het huis des Heren!’

Bij Alice won de emotie het vaak van de rede. Ze knikte, ik begrijp het.

‘En bedenk: “Tel niet het zwoegen en de moeite, want het huis van de Heer is een toevluchtsoord waar het hart alleen kan schenken”.’

Als Désiré die verzen verzon, iets wat hij het allerleukst vond, had hij niet altijd een gelukkige hand, maar over het geheel genomen was hij niet ontevreden over zijn toneelstukje. Elke dag groeide hij verder in zijn rol en verfijnde hij die. Als de oorlog voortduurde, zou hij over twee maanden in aanmerking komen voor een heiligverklaring.

Hij pakte de hand van Alice, en wat langzamer liepen ze verder omhoog. Alice had graag iets willen zeggen, maar ze kon geen woorden vinden.

Ze bleven stilstaan toen ze de kapel zagen, het kerkhof, de tuin, de aangrenzende weide, met overal palen waarover lakens gespannen waren, verderop twee draaispitten, de steenoven, die was gebouwd door een landarbeider die iets van metselen afwist, en waarin een vluchteling, een bakker uit Brussel, pannenkoeken en allerlei groentetaarten bakte. Daar, in de rechterhoek, kwam vanonder een dekzeil, dat vader Désiré als ‘kantoor’ gebruikte, een over twee elektriciteitspalen hangende vijftien meter lange draad tevoorschijn: de antenne van de kristalontvanger, waarmee Désiré op de hoogte bleef van het laatste oorlogsnieuws.

Vader Désiré heeft gelijk, dacht Alice. Toen ze zag wat hij in tien dagen voor elkaar had gekregen, die vijfentwintigjarige priester met zijn stralende geloof, waaraan niets of niemand weerstand kon bieden, wist ze zeker dat geen enkele tegenspoed hem klein zou kunnen krijgen.

‘Kijk,’ zei vader Désiré, die zijn kleur en zijn gulle lach weer terug had, ‘hoezo lukt het niet?’

Alice knikte. Het had geen zin om met hem te discussiëren, hij wist je uiteindelijk altijd te overtuigen. Ze staken de binnenplaats over en gingen de kapel binnen.

Om het gebrek aan beddengoed te verhelpen had Désiré de directeur van een fabriek in Lorris overgehaald om lappen jute te schenken, waarmee grote zakken gemaakt werden die hij met stro had laten vullen, zodat je een soort bundels kreeg, die na een paar nachten de vorm van een heel acceptabel matras aannamen.

Zodra hij verscheen kwam iedereen naar hem toe, moeders wilden zijn hand pakken om die te kussen (‘Hela, rustig aan,’ lachte hij, ‘bewaar dat maar voor de paus!’), mannen sloegen eerbiedig een kruis. Voor alle vluchtelingen die waren aangetrokken door het gerucht over ‘een heilige in de Béraultkapel’, was hij een redder. Iedereen zag hem onder een soort aureool. ‘Ik ben het niet die u redt, het is de Heer! Hem moet u dankzeggen!’ De meesten waren angstig en uitgeput aangekomen, hij had iedereen gevoed, gerustgesteld en nieuwe hoop gegeven, nu geloofden ze allemaal in de hemel.

Zoals we zien, was Désiré helemaal in zijn element. Er werd voortdurend een beroep gedaan op zijn vindingrijkheid, zijn fantasie kreeg volop de ruimte. Hij, die nooit in God had geloofd, was dol op de rol van redder. In vredestijd zou hij een heel geschikte goeroe kunnen zijn. De oorlogstijd had hem een soutane aangeboden, waarin hij zo niet een teken, dan toch een uitnodiging had gezien.

Die soutane had toebehoord aan een priester, die op een weggetje in de buurt van Arneville was getroffen door een kogel.

Toen hij het lichaam van de priester ontdekte, was Désiré ontroerd geweest. De zwarte soutane had hem doen denken aan het tafereel met de kraaien, op de stoep voor het Continental. Was zijn plotselinge vlucht uit Parijs te wijten aan de spijt dat hij zo actief had deelgenomen aan die enorme onderneming van leugens en desinformatie? Had hij voor het eerst in zijn leven het gevoel gehad dat zijn rol niet heilzaam was voor de mensen om hem heen? Had zijn natuurlijke edelmoedigheid het verloren van zijn liefde voor identiteitsfraude? We zullen het waarschijnlijk nooit weten. Zonder aarzelen had Désiré het lichaam van de priester naar de greppel gesleept om diens kleding en koffer te verruilen voor zijn eigen spullen.

Hij was verder gaan lopen over de weg. Iedere stap bracht hem dichter bij zijn personage en zijn nieuwe roeping. Na nog geen kilometer was hij priester.

Hij was vooral trots op zijn verhaal over de kogel. Hij was op het idee gekomen toen hij in gesprek was geraakt met een moedeloze en terneergeslagen soldaat, die hij zittend op een kilometerpaal had aangetroffen en die hij wat moed had ingesproken, om te oefenen op zijn rol. Hij had van de gelegenheid gebruikgemaakt door hem zijn pistool te ontfutselen en dat te gebruiken om de laatste hand te leggen aan de legende van de door een kogel doorboorde bijbel. Niemand was verbaasd over dat verzinsel, dat een regelrechte belediging was voor de natuurkundige wetten, want iedereen wilde er graag in geloven.

Désiré was per ongeluk verzeild geraakt bij de Béraultkapel, hij was alleen maar op zoek naar drinken. Er waren daar twee Luxemburgse gezinnen die letterlijk gebroken waren door de voettocht vanaf hun dorp, vanwaar ze gevlucht waren voor de Duitse opmars, terwijl ze onderweg het weinige dat ze hadden meegenomen waren kwijtgeraakt, hun laatste illusies incluis. Overal waar ze halt hielden werden ze beschouwd als vreemdelingen. Naarmate de Duitse troepen verder oprukten, verscheurden ze het land, de solidariteit tussen de Fransen was verdwenen, de verhoudingen waren verhard, eigenbelang stak steeds meer de kop op, egoïsme en kortetermijndenken hadden de overhand gekregen en niemand kwam beter in aanmerking dan de vreemdelingen om daar voortdurend de dupe van te zijn. ‘Ga maar om regenwater vragen,’ had men iemand horen zeggen tegen een Belg die om een glas water vroeg.

De twee gezinnen hadden zich vergist toen ze Désiré zagen; ze dachten dat de priester de baas was van deze plek. Désiré maakte gebruik van het misverstand en glimlachte breed.

‘Wees welkom in het huis van God,’ had hij gezegd, terwijl hij zijn armen spreidde. ‘Dit is ook jullie huis.’

Van priester was hij nu pastoor geworden.

Uur na uur, dag na dag, waren er nieuwe gezinnen onderdak komen zoeken, voor het grootste deel buitenlanders, aangezien Franse gezinnen de plek een beetje als een getto beschouwden en liever vermeden. Hoe groter de groep was en hoe nijpender hun behoeften waren, hoe meer Désiré genoot van zijn nieuwe rol. Wat was voor een usurpator een mooiere rol dan die van pastoor?

Hij was er nog maar net een week, toen Alice aan de ingang van de kapel was verschenen, bijna in tranen door het wonder dat zich hier voltrok en waarover ze al sinds haar aankomst in Villeneuve had horen praten.

Toen hij naar haar toe kwam, had ze zich niet kunnen bedwingen, ze was op haar knieën gevallen en had haar ogen neergeslagen. Hij had zijn hand op haar hoofd gelegd, een lichte, warme, bijna liefkozende hand.

‘Dank, mijn dochter, dat u bent gekomen.’

Hij had zijn handen uitgestoken, die ze had vastgepakt om weer op te staan.

‘God heeft uw voetstappen naar ons toe geleid, omdat we behoefte hadden aan uw aanwezigheid, uw genegenheid en uw geestdrift.’

Ze hadden nu bijna de nieuwkomers bereikt, naar wie vader Désiré al verwelkomend glimlachte. Maar hij bleef even staan om zich naar Alice te buigen en zacht te zeggen: ‘Mijn dochter, uw hart is vol van liefde voor Jezus, dat is mooi, maar toch, pas op dat u er niet te veel van vraagt…’

37

De bommen die op het station vielen, lieten de aarde van het kamp van Les Gravières beven.

Terwijl ze wachtten op het moment dat iedereen met zijn gezicht naar de grond zou liggen, maakten Raoul en Gabriel zich klaar om ervandoor te gaan in de richting van de oude intendance. Toen hoorden ze de adjudant-chef, die stokstijf in het midden van de binnenplaats stond, schreeuwen: ‘Naar de barakken!’

In de hele omgeving vielen steeds meer bommen, de soldaten en de mobiele gardisten hergroepeerden zich, richtten hun geweren op de gevangenen en terwijl ze met grote stappen op de gedetineerden af liepen, dreven ze hen terug naar de barakken.

De gevangenen raakten in paniek bij het vooruitzicht dat de explosieven het gebouw zouden verpulveren en dat het boven hun hoofd zou instorten. Ze hadden de indruk in een gat gegooid te worden waar ze nooit meer uit zouden komen. Dat die stinkende slaapzalen hun graf zouden worden.

Terwijl de kogels vlak boven hun hoofd door de lucht floten en de vliegtuigen hun bommen steeds dichter bij het kamp lieten vallen, keerden ze zich tegen de soldaten. Fernand begreep dat de situatie uit de hand aan het lopen was, een conclusie die Raoul ook al had getrokken.

Had de adjudant-chef een voorgevoel dat Landrade zich voorbereidde op een ontsnapping?

Zag Landrade in de paniek die zowel de bewakers als de gedetineerden in zijn greep kreeg, een laatste kans om zijn plan tot uitvoering te brengen?

Door de menigte heen staarden beide mannen elkaar even aan.

In een golf van paniek zetten de groepen zich in beweging.

Bornier haalde zijn pistool tevoorschijn en schoot in de lucht, die gevuld was met het gehuil van vliegtuigen. Toch klonk de kogel, hoewel die honderdmaal minder luidruchtig of dodelijk was dan de op een paar honderd meter afstand exploderende bommen, verrassend duidelijk, omdat hij voor het gevoel van de gevangenen voor hen persoonlijk bestemd was. De Duitse aanval vond plaats op de achtergrond. De vijand, dat waren de soldaten die hen dood wilden hebben. Ze verzamelden zich en vormden een front. Het was de tweede keer dat een oproer dreigde, maar nu viel het samen met het vijandelijke bombardement. Het gevecht op leven en dood stond op het punt te beginnen, ze waren er allemaal klaar voor. Raoul en Gabriel begrepen dat die collectieve angst hun beste bondgenoot was bij het ontsnappingsplan en stormden naar voren.

Bornier richtte zijn pistool op de oprukkende groep. Fernand haastte zich naar hem toe om het ergste te voorkomen, maar het was al te laat.

Bornier liet zijn wapen zakken en schoot twee keer, twee mannen zakten in elkaar.

De eerste was Auguste Dorgeville, de cagoulard.

De tweede was Gabriel.

Verbijsterd stonden de gevangenen stil. Dat was voldoende. In een oogwenk hadden de soldaten hen omsingeld en richtten ze van dichtbij hun geweren op hen, allemaal weken ze terug, aan de rand van het kamp ontplofte een bom, in een angstreflex zochten ze dekking. In het gebouw. Het was voorbij. Drie kameraden sleepten de journalist aan zijn voeten mee. Raoul, op zijn beurt, pakte Gabriel onder zijn oksels en trok hem mee.

‘Het komt wel goed,’ riep hij, terwijl hij de dreigende bajonetten van de Franse soldaten in de gaten hield.

De deuren werden vergrendeld, de luiken gesloten.

Gabriels hoofd wiebelde heen en weer. Haastig scheurde Raoul de broek open op de plek van de wond, waaruit bloed stroomde, dat een groeiende donkere plek vormde en wegsijpelde tussen de wijkende planken van de vloer.

De kogel was door het bovenbeen gegaan maar had de slagader niet geraakt.

‘We moeten een tourniquet aanleggen,’ zei de jonge communist aangeslagen.

‘Nou zeg,’ zei Raoul terwijl hij haastig door zijn spullen zocht, ‘met dokters zoals jij zal de Opperste Sovjet het niet ver schoppen…’

Hij haalde een overhemd tevoorschijn waarmee hij een prop maakte die hij krachtig tegen de wond drukte.

‘In plaats van uit je nek te lullen,’ ging hij verder, ‘kun je beter wat te drinken voor hem zoeken.’

De jongeman ging weg. Wat was hij mager… Als je hem zag lopen, leek het alsof hij danste.

Gabriel kwam weer bij. ‘Je doet me pijn…’

‘Ik moet een drukverband aanleggen, grote jongen, we moeten de bloeding stoppen.’

Gabriels hoofd viel weer terug op de grond, hij zag vreselijk bleek.

‘Het komt wel goed, sergeant-chef, maak je geen zorgen.’

Als bewijs dat dit voorval was afgedaan, kwam er kort nadat de sloten en grendels hadden geknarst een einde aan de Duitse aanval.

Van het station was niets meer over. Je zag blauwe en oranje vlammen opschieten boven de bomen, er was waarschijnlijk een brandstoftank geraakt, een snijdende en scherpe rook steeg omhoog.

Buiten voor het barakkencomplex nam Fernand onthutst de schade op, die door een bloedvlek in het zand werd belichaamd. Het rumoer van de gevangenen was verstomd. Ook zij leken te ontwaken uit een nachtmerrie waaraan door het plotselinge verdwijnen van de Duitse vliegtuigen een einde was gekomen.

Korporaal Bornier had zijn pistool weer in zijn holster gestoken. Zijn handen trilden. Hij kon niet zeggen of hij de situatie had gered of juist verkeerd had laten aflopen… Niemand wist het.

Fernand was niet op zoek naar schuldigen. Hij constateerde ontdaan dat het al zover was gekomen dat ze op hun gevangenen hadden geschoten.

Achter de deur van het gebouw lagen twee misschien wel ernstig gewonde mannen, de toestand kon uitlopen op een bloedbad.

De andere barakken waren ook afgesloten. De bewakers, de mobiele gardisten, de soldaten, de Annamieten en de Marokkaanse tirailleurs stonden her en der verspreid en vormden nu groepjes, aangeslagen door wat er zojuist was gebeurd.

Kaptein Howsler beende met zijn handen op zijn rug over de binnenplaats. Alles aan hem straalde tevredenheid uit, het kamp was niet geraakt, zijn eenheden hadden de paniekreactie weten te bedwingen, het ging allemaal prima. Maar iedere willekeurige toeschouwer, zoals in dit geval Fernand, die hem tegemoetkwam, zou in de rimpels op zijn voorhoofd en de gespannen trek om zijn mond een stille verontrusting zien, dezelfde als die van alle andere militairen.

Waar was de Franse artillerie gebleven?

Waar was de Franse luchtmacht gebleven? Was het luchtruim boven Frankrijk nu helemaal van de vijand?

Was de ondergang nabij?

Een blik op de vergrendelde barakken van het kamp toonde de soldaten hoe omvangrijk de taak was die hen wachtte en hoe onduidelijk hun missie was.

Ze gingen een sprong in het duister maken, niemand kon voorspellen hoe dit allemaal zou aflopen.

38

Louise was er helemaal niet zeker van of de adjudant-chef haar brief aan Raoul Landrade zou geven. ‘Hij heeft hem misschien alleen maar aangenomen om van me af te zijn.’

‘Zou me verbazen,’ zei monsieur Jules. ‘Dan had hij geweigerd. Van wat ik van die kerel gezien heb, leek hij me mans genoeg om nee te zeggen.’

Wat moesten ze doen, nu de brief was afgegeven en de legertruck was weggereden? Het Duitse leger stroomde binnen, terugkeren was de beste manier om in de muil van de draak terecht te komen. Hier blijven? Dat betekende wachten tot de draak zijn muil opende om je met huid en haar te verslinden. Er was maar één oplossing, waarvoor honderdduizenden vluchtelingen al hadden gekozen, verder afzakken naar het zuiden. Hoe ver? Dat wist niemand. Ze vluchtten, dat was alles.

‘We kunnen hier wel eten,’ zei monsieur Jules, ‘maar we moeten hier niet blijven slapen, het is hier uitgestorven, dat is te gevaarlijk.’

‘Eten…’ zei Louise twijfelend.

Ze hadden niets meer te eten. Zwijgend reikte monsieur Jules naar achteren en diepte hij een papieren zak op, waaruit hij vier sandwiches tevoorschijn haalde. En een fles wijn.

‘Als ik dan toch de bistro’s moet aflopen om die kerel van je te vinden, dan kan ik daar maar beter van profiteren door boodschappen te doen.’

Het was een raadsel hoe monsieur Jules erin geslaagd was vier sandwiches te vinden, in een tijd waarin het bijna een krachttoer leek als je een glas water had weten te kopen.

Louise viel hem om de hals.

‘Ja, ja, zo is het wel genoeg… Ook al omdat, nou ja, kijk maar…’

Hij wees naar de opengeklapte sandwich. De plak ham leek op een velletje bijbelpapier. Hij pakte zijn kurkentrekker, trok de fles open, daarna begonnen ze ieder te kauwen op het al hard geworden brood.

Louise pakte de brieven van Jeanne.

Monsieur Jules staarde door de voorruit, kauwde, en sloeg met een verontrustende regelmaat grote glazen wijn achterover.

‘Ik lust ook wel een beetje,’ zei Louise.

Monsieur Jules ontwaakte uit zijn verdoving. ‘O, pardon, liefje, het spijt me…’

Hij schonk haar met trillende hand in, ze moest de flessenhals vastpakken om te voorkomen dat hij morste. Voor de baas van een bistro…

‘Gaat het wel, monsieur Jules?’

‘Hoezo, waarom zou het niet goed gaan?’

Agressieve toon. Louise zuchtte, zo was hij nou eenmaal, nors en onredelijk, niets aan te doen, daar kon geen wereldoorlog iets aan veranderen.

Ze ging maar weer verder met lezen.

De brief dateerde van juni 1906, de tijd waarin Jeanne Belmont als dienstbode werkte bij dokter Thirion.

Liefste,

Ik heb een situatie veroorzaakt waarvan ik de gevolgen niet kon overzien.

Louise merkte dat monsieur Jules naar haar toe leunde, dat hij over haar schouder meelas.

Als ze helemaal in haar eentje had willen lezen, was ze niet naast monsieur Jules in de auto gaan zitten. Daarom deed ze alsof ze niets merkte en ging ze verder met lezen. Het was een lange brief. Kennelijk had Jeanne last van schuldgevoelens over het feit dat ze zich bij de dokter in dienst had laten nemen, maar haar gevoelens waren dubbel, want ze had, zo schreef ze, ‘het geluk om u overal en altijd om me heen te voelen. Op dit ogenblik geniet ik van dit bedrog, want het is het enige waarvoor ik leef.’

Toen ze de brief neerlegde, zag ze dat monsieur Jules tranen in zijn ogen had. Het waren dikke tranen, van een dikke man met een zwaar gemoed.

Louise was van haar stuk gebracht, ze legde haar hand op zijn arm, hij trok hem niet weg. Zijn neus liep. Louise pakte haar zakdoek en veegde hem af, zoals je bij een kind zou doen. ‘Ach, stil maar,’ zei ze, ‘stil maar…’

‘Het komt door die brieven, begrijp je?’

Louise begreep het niet, ze wachtte, met de zakdoek in haar hand. Monsieur Jules keek voor zich uit.

‘Goed, ik was geen dokter, misschien was dat het…’

Uit de mond van ieder ander zou die bekentenis belachelijk hebben geklonken, maar uit die van monsieur Jules niet. Louise begreep hoe blind ze was geweest, hoe wreed het was wat ze deze man had aangedaan.

‘Ik heb nooit van iemand anders gehouden dan van je moeder, begrijp je?’

Zo, het hoge woord was eruit.

‘Van niemand anders…’

Hij pakte de zakdoek van Louise aan.

De sluizen stonden open, de tranen stroomden.

‘Ik zag hoe ze aan dat avontuur begon… Wat kon ik ertegen doen? Ze wilde naar niemand luisteren.’

Hij zette zijn lege glas neer en verfrommelde de zakdoek. Opeens, alsof hij een openbaring kreeg, keek hij Louise aan.

‘Ik was een dikzak, begrijp je. Dikzakken zijn heel bijzonder. Iedereen neemt ze in vertrouwen, maar niemand wordt verliefd op ze.’

Monsieur Jules voelde waarschijnlijk wel dat het een beetje pathetisch klonk, hij schraapte zijn keel.

‘Dus toen ben ik getrouwd met… Goeie god, ik weet niet eens meer hoe ze heette. Germaine! Ja, dat was het, Germaine… Ze ging ervandoor met een buurman en ze had groot gelijk. Bij mij zou ze ongelukkig zijn geweest, want er is in mijn leven nooit een andere vrouw geweest dan je moeder.’

De schemering, waarin gevoelens vaak uitvergroot worden, verleende het moment een pijnlijke ernst.

Zij was de enige van wie ik ooit heb gehouden,’ herhaalde hij.

Hij werd overweldigd door die constatering, al had hij die ongetwijfeld al duizend keer voor zichzelf gedaan. De tranen begonnen weer te stromen, Louise droogde ze een voor een, en bedacht dat ze, op een vreemde manier, eigenlijk in dezelfde situatie zat als monsieur Jules. Allebei hadden ze gehoopt liefde te krijgen van een vrouw die maar van één iemand echt gehouden had. Die conclusie greep haar naar de keel. Het was niet makkelijk om in de Peugeot tegen elkaar aan te gaan zitten, maar het lukte ze als vanzelf.

‘Ik zal het vervolg voorlezen, goed?’

‘Als je wil…’

‘Het is uit 1906.’

‘Ah… Jeanne is zwanger, is het niet?’

‘Ik geloof van wel…’

Het eerste woord was het moeilijkst, ‘Liefste’. Het was pijnlijk, eenvoudig en noodzakelijk.

Liefste,

U gaat me toch niet in de steek laten? Ik heb u mijn hele leven gegeven, u kunt me niet in deze toestand verlaten.

Ik wacht op uw antwoord, ik leef alleen maar door u, wat zal er van mij worden als ik u moet gaan missen?

Antwoord mij snel.

Jeanne

‘Wat heeft hij geantwoord?’ vroeg monsieur Jules.

‘Ik heb geen brieven van hem, alleen die van mama.’

Wanneer was de laatste keer dat ze aan haar moeder had gedacht en ‘mama’ had gezegd?’

‘O, wat maakt het ook uit… Wat zegt ze verder?’

4 december 1906

Liefste,

Ik ga zo dadelijk weg. Ik heb naar uw argumenten geluisterd. Ik respecteer uw belofte.

Dat kan ik u nu pas vertellen, omdat er niets meer aan te veranderen is. Ik ben erg bang. Het breekt mijn hart om te weten dat ik uw baby draag en dat ik die in de steek zal laten.

Laat mij nooit meer in de steek, dat smeek ik u.

Jeanne

Monsieur Jules zei niets. Hij hield de vochtige zakdoek in zijn handen en fronste zijn wenkbrauwen. Zijn hoofd schommelde op zijn nek alsof hij in de wind stond.

Louise las verder:

10 juli 1907

Liefste,

Deze brief zal niet lang zijn, ik moet zo erg huilen dat ik niets anders kan doen.

Nooit had ik kunnen denken dat dit moment ooit zou komen: ik wil u niet meer zien. Niet omdat ik niet meer van u houd, dat zou onmogelijk zijn. Maar binnen in mij is iets gebroken. Ik ben mezelf niet meer. Later misschien, als u dan nog iets voor mij voelt. O, als u zijn gezichtje had kunnen zien… Ik heb het heel even gezien. Ze deden er alles aan om het voor mij te verbergen, dat was heel wreed, toen ben ik opgestaan, ondanks de pijn, en de kamer doorgelopen, zo snel dat niemand me kon tegenhouden, naar de verpleegster die hem in haar armen had, en ik heb de doek waarmee hij bedekt was opgetild.

O, dat lieve gezichtje van de baby!

Het zal mijn hele leven in mijn gedachten zijn.

Ik ben flauwgevallen. Toen ik weer bijkwam was het te laat, dat zeiden ze tegen me, het is te laat, u kunt er niets meer aan doen.

Ik ben de hele dag aan het huilen.

Ondanks de pijn die u me heeft gedaan blijf ik van u houden, maar u nu te zien gaat mijn krachten te boven.

Ik houd van u en ik verlaat u.

Jeanne

Monsieur Jules had zich vermand.

‘Ze heeft tegen me gezegd dat hij doodgeboren was, begrijp je dat nou? Waarom heeft ze me niet de waarheid verteld? Als ze die niet tegen mij kon zeggen, tegen wie dan wel? Tegen wie?’

Jeanne was bevallen, en had haar baby gezien op het moment dat hij haar werd afgenomen. Alleen dat beeld al rechtvaardigde alle moeite die Louise nam om Raoul te vinden.

Nu ging het niet alleen maar om hem, maar ook om Jeanne, de moeder die zoveel had geleden.

‘8 september 1912,’ las Louise.

Monsieur Jules en zij waren erg ontroerd. De liefdesgeschiedenis die zich in een paar brieven onder hun ogen ontvouwde, nam een andere wending.

In 1908 was Jeanne met Adrien Belmont getrouwd.

Het jaar daarop was Louise geboren.

Vijf jaar nadat ze hem had verlaten, had Jeanne de relatie met de dokter weer voortgezet, buiten haar huwelijk.

Wie had het initiatief genomen voor dat weerzien? Dat was Jeanne: ‘Wat een vreugde dat u mij niet vergeten bent, dat u mij weer terug wilt zien…’

Ze eiste hem eenvoudigweg op: ‘Ik hield het niet meer vol. Ik was van u weggegaan, maar u was altijd in mij, dus ik heb een besluit genomen. Op gevaar af mijn zielenheil prijs te geven, als het maar in uw armen is…’

Louise huiverde.

‘Je hebt het toch niet koud?’ vroeg monsieur Jules.

Louise antwoordde niet en keek een tijdje door de ruit naar het laatste, bijna goudkleurige avondlicht, dat door de bomen schemerde.

‘Pardon? Nee, ik heb het niet koud…’

Als Louise haar vader beter had gekend, zou dit deel van de briefwisseling haar pijn hebben gedaan, maar voor haar had hij alleen maar bestaan in de vorm van een foto, en nog een tamelijk slechte ook, dus dat was te weinig om haar verdrietig te maken.

‘Wilt u het vervolg horen?’

‘Als je het niet vervelend vindt…’

November 1914

Liefste,

Waarom heeft u zoiets gedaan? Heeft deze oorlog dan zoveel behoefte aan nog een dode, dat u eraan deelneemt zonder dat iets u daartoe verplicht?

Wilt u mij dan zo graag verlaten?

Iedere dag bid ik dat mijn kleine Louise haar vader mag behouden. Moet ik dan ook nog iedere nacht huilen, in de hoop dat mijn enige geliefde gespaard blijft in de oorlog?

U bezweert me dat u van me houdt, maar wat betekent dat, als u de oorlog verkiest boven de liefde?

U komt terug, beloofd?

Kom terug om me te halen. En houd me dan bij u.

Uw Jeanne

Dat dokter Thirion bij het leger ging, was verbazingwekkend. Hoewel hij al over de vijftig was (niemand werd in deze oorlog geweigerd, zeker een dokter niet, er was werk voor iedereen), had hij ervoor gekozen zijn leven te wagen aan het front.

De vraag die Jeanne hem stelde, lag ook op de lippen van Louise: waarom? Uit overtuiging? Dat was mogelijk.

Plotseling moest Louise weer denken aan de twee oud-strijders die haar moeder aan het einde van de oorlog onderdak had geboden. Eerder had Jeanne die kleine schuur nooit willen verhuren. Had ze in hen iets teruggezien van de twee mannen van wie ze gehouden had, en die ook in het leger hadden gezeten?

‘Ik vond het geen figuur voor de oorlog, die kerel,’ bromde monsieur Jules.

Ook Louise had het gevoel dat er iets niet klopte aan die vaderlandsliefde. Meer dan ooit betreurde ze dat ze geen brieven van de dokter had. Het was al niet zo gemakkelijk om dit liefdesverhaal te begrijpen, maar om er slechts de helft van te zien… Het stond vast dat de dokter zich had opgeofferd. Hij was in het leger gegaan om zijn land te verdedigen. Of om zich te verdedigen tegen zijn liefde.

9 augustus 1916

Mijn man is gesneuveld op 11 juli.

Dat stond op een blaadje dat uit een schoolschrift was gescheurd.

Ditmaal werd haar hart gebroken door de dood van haar vader.

Wat een zinloze bedoening was dat huwelijk geweest. Ze had als kind niets voor haar moeder kunnen betekenen. Ze snoot haar neus.

‘Kom, kom,’ zei monsieur Jules terwijl hij haar tegen zich aan trok.

Er was nog maar één brief over.

Monsieur Jules nam de taak op zich. Hij las hem voor met een lage, bevende stem, het leek alsof hij bij ieder woord zou gaan hoesten.

Oktober 1919

Liefste,

Bij het schrijven van mijn laatste brief voel ik me evenzeer ontroerd als bij de herinnering aan onze eerste ontmoeting. Het zijn dezelfde hartkloppingen.

Het enige verschil is de hoop, want die ontneemt u mij. Omdat u weigert bij mij terug te keren, met mij samen te leven, nu dat mogelijk is.

U weet dat dit mijn dood betekent, en toch houdt het u niet tegen.

Ik troost mezelf door te leven in de liefde die ik u heb toegedragen. Dat ben ik verplicht aan mijn kleine Louise, die ik niet in de steek wil laten, zoals u dat met mij hebt gedaan. Als zij er niet was zou ik ogenblikkelijk sterven. Zonder spijt.

Nooit heb ik van iemand anders gehouden dan van u.

Jeanne

Het waren exact dezelfde woorden die monsieur Jules een uur eerder had gebruikt. Liefde is overal hetzelfde.

Nu ze weduwe was en een nieuw leven met hem kon beginnen, had de dokter haar dat geweigerd.

‘Wat een schoft,’ zei monsieur Jules.

Louise schudde haar hoofd.

‘Hij had erin toegestemd Raoul op te voeden, Jeannes kind. Zonder het ooit tegen haar te zeggen. Nu was het te laat. Hij zat gevangen in het web van dat geheim. Als hij er met Jeanne vandoor ging, zou zijn vrouw haar alles gaan vertellen… Dat zou het einde van hun verhaal zijn. De dokter was aan handen en voeten gebonden, hij kon niets meer doen.’

Ze bleven even stilstaan bij die rampzalige geschiedenis.

Monsieur Jules had de fles wijn in zijn eentje achterovergeslagen. Haar glas was nog halfvol. Alsof ze het stilzwijgend hadden afgesproken, kwamen ze allebei in beweging. Louise gooide de inhoud van haar glas uit het raampje. Monsieur Jules stapte uit om een draai aan de slinger te geven en het voertuig te starten.

Zwijgend reden ze het bos uit.

Daarna was het gedaan met het gouden avondlicht en waren ze terug op de grote weg, Orléans uit, waarop massa’s met meubels volgeladen karren reden, langs velden waar dorstige paarden over de afrasteringen sprongen. De uittocht van de rijkelui was al een paar dagen achter de rug, nu ploeterden alle anderen voort, te midden van militairen, vermengd met boeren, burgers, invaliden, er was een heel volk op weg, de bewoonsters van een bordeel in een dienstwagen van de gemeente, een herder met drie schapen.

De wagen hobbelde langzaam mee in de stroom van vluchtelingen, die een afspiegeling was van dit verscheurde, verlaten land. Overal gezichten en nog eens gezichten. Een enorme begrafenisstoet, dacht Louise, de treurige spiegel van ons verdriet en onze nederlaag.

Nadat ze ongeveer twintig kilometer stapvoets hadden gereden, kwam de Peugeot vast te zitten in een grote opstopping op de weg naar Saint-Rémy-sur-Loire.

Vlak bij hen was een vrouw met een karretje vol bundels wasgoed ook stil gaan staan.

‘Hebben jullie nog wat water?’

Monsieur Jules antwoordde dat hij nog een fles had, ergens onder in de kofferbak. Hij zei het zonder veel overtuiging, je kon merken dat het niet van harte was. Louise ging ernaar op zoek en gaf hem aan de vrouw.

‘Daar zeg ik geen nee tegen…’

In haar karretje lagen geen bundels wasgoed, maar kinderen. Ze sliepen alle drie.

‘De oudste zijn achttien maanden,’ zei de vrouw, ‘de jongste nog geen negen…’

Ze was kleuterleidster in een stad waarvan Louise de naam niet verstond. De burgemeester had de onmiddellijke evacuatie verordend. De ouders waren hun kinderen in allerijl komen ophalen.

‘Op deze drie na, ik weet niet waarom…’

Over dat waarom was ze waarschijnlijk al vanaf haar vertrek aan het piekeren.

‘De ouders van de twee oudsten zijn fatsoenlijke mensen, die zullen wel verhinderd zijn. Van het kleintje kenden we de moeder niet, ze was net aangekomen, begrijpt u?’

Ze trilde van angst en uitputting.

‘Ze heeft het zwaar, dat kind, ze drinkt nog uit de borst. Wat kun je eraan doen, ze kan nog niet eten, alleen maar drinken…’

De vrouw gaf de fles weer terug.

‘Houdt u hem maar,’ zei Louise.

Monsieur Jules claxonneerde. Als de rij weer in beweging kwam, wist je nooit of hij één meter of duizend meter zou opschuiven, zo raakte je elkaar kwijt in deze hel. Louise pakte de brieven van Jeanne weer op, niet omdat ze die opnieuw wilde lezen, maar in een van die werktuiglijke gebaren die onrust verraden.

Ze had ze nog maar net in haar hand of het onheil daalde, zoals altijd onverwacht, over hen neer. In de vorm van een pteranodon, die enkele tientallen meters boven hen met wijd uitgespreide vleugels een overweldigend gebrul uitstootte en zo laag vloog dat je gezworen zou hebben dat hij asfalt, bomen, auto’s en vluchtelingen in zijn klauwen zou meenemen, maar in plaats daarvan nam hij de weg over zo’n honderd meter onder vuur, waarna hij weer brullend omhoogvloog. De op de grond liggende vluchtelingen waren verpletterd, verstard, vernietigd door die gewelddadige verschijning, allemaal hadden ze wel onder de grond willen kruipen.

Monsieur Jules was snel bij het open portier gaan liggen. Louise was in de auto gebleven, verstijfd, geen tijd om eruit te springen. Een klap op de voorkant deed haar opschrikken, ze stootte zich aan de voorruit, het gegil van de sirenes ging dwars door haar heen, het doffe, vlakke, herhaalde geluid van de kogelinslagen doorboorde haar, niemand kon weten of hij gewond was, want de hersens werkten niet meer.

Daarna volgden de soortgenoten van de pteranodon elkaar op, vol verlangen om ook deel te nemen aan het feestmaal, een, twee, drie, vier, om paniek te zaaien, ieder bezield door dezelfde trefzekere, systematische en moorddadige razernij, terwijl ze de trompetten van Jericho lieten krijsen, de wil vernietigden, hele lichamen tot op het merg doorboorden, borstkassen uitgroeven, trommelvliezen perforeerden, buiken vulden, hersens verzwolgen. De razende mitrailleurkogels vermorzelden alles op hun weg. Verstard en verbijsterd hield Louise haar handen over haar oren, ze wist niet meer of ze nog leefde of dood was. Ze lag trillend op de voorbank, in doodsangst door het staccato van bommen en kogels, ze voelde niets meer. Zowel haar lichaam als haar geest waren vloeibaar geworden.

En toen waren ze ineens verdwenen en maakten ze plaats voor een doordringende stilte.

Louise deed haar handen van haar oren.

Waar was monsieur Jules?

Ze duwde het portier met haar schouder open, de voorkant van de auto was verpletterd, er kwam rook uit. Met trillende benen liep ze om de auto heen, zag monsieur Jules op zijn buik langs de weg liggen, met zijn dikke achterste omhoog. Ze bukte zich om zijn schouder aan te raken, langzaam draaide hij zijn hoofd naar haar toe.

‘Gaat het, Louise?’ vroeg hij met een grafstem.

Hij kwam langzaam overeind, klopte zijn knieën af en keek naar de auto, einde van de reis, er was geen auto meer. Er was trouwens helemaal niets meer. Zover het oog reikte zag je aan flarden geschoten auto’s, uitgestrekte lichamen, overal gekreun en nergens hulp.

Radeloos liep Louise een eindje vooruit.

Een paar meter verder herkende ze de blauwe jurk van de kleuterleidster, de vrouw lag met open ogen op de grond, haar keel was door een kogel doorboord.

In de kar lagen de drie kinderen te huilen.

‘Ik blijf hier,’ zei monsieur Jules, die bij haar was komen staan.

Ze keek hem aan, begreep het niet. Hij keek omlaag, toonde zijn pantoffels.

‘Ik zal niet ver komen, te voet…’

Hij wees naar de drie doodsbange kinderen. ‘Je moet ze meenemen, Louise, ze kunnen hier niet blijven.’

Monsieur Jules hoorde het gebrom in de lucht als eerste.

Hij keek omhoog. ‘Ze komen terug, Louise, je moet weg!’

Hij gaf haar een duwtje, tilde de handvatten van de kar omhoog en reikte ze haar aan, vooruit, ga ervandoor…

‘Maar u…’

Monsieur Jules kreeg geen tijd om te antwoorden.

Verderop beschoot een eerste jager de weg. Louise pakte de kar beet, duwde, hij was verbazend zwaar, ze moest al haar kracht gebruiken, ten slotte kreeg ze hem in beweging, zette een stap naar voren.

‘Vooruit!’ riep monsieur Jules. ‘Vooruit, ga ervandoor!’

Louise keek om.

Het laatste wat ze zag was een dikke man die op pantoffels naast het wrak van zijn Peugeot stond en die haar, in weerwil van de vliegtuigen die razendsnel op hem afkwamen terwijl ze de weg beschoten, beduidde om weg te lopen, ervandoor, ervandoor te gaan.

Doodsbang stapte Louise over het lichaam van de vrouw met de blauwe jurk, bij wie het bloed uit de keel bleef stromen, en stak de berm over.

De kinderen huilden, de vliegtuigen kwamen dichterbij.

Intussen liep Louise al door het veld, terwijl ze het karretje voortduwde…

39

‘Credo um disea pater desirum, pater factorum, terra sinenare coelis et terrae dominum batesteri peccatum morto ventua maria et filii…’

O, wat vond hij dat leuk!

Désiré was aan zijn nieuwe taak begonnen, ook al kende hij geen woord Latijn. En omdat hij ook maar zelden naar de kerk was geweest, had hij nauwelijks benul van wat je daar moest doen. Zo kwam het dat hij de missen op geheel eigen wijze invulde, met een taal die enige gelijkenis vertoonde met het Latijn (een tamelijk verre, dat wel), waarbij hij afsloot met de enige zin die hij beheerste: In nomine patri et filii et spiritus sancti, waarop de gelovigen, blij dat ze eindelijk een herkenningspunt hadden gevonden, antwoordden met een eensgezind ‘Amen!’

Alice was de eerste geweest die het zich had afgevraagd: ‘Vader, de mis was nogal… verwarrend.’

Vader Désiré had voorzichtig de kazuifel uitgetrokken die hij had gevonden in de koffer van de priester, die inmiddels wel in de kleren van Désiré Migault begraven zou zijn, voordat hij antwoordde: ‘Ja, de liturgie van Ignatius…’

Alice moest deemoedig toegeven dat ze die niet kende.

‘Maar dat Latijn,’ waagde ze.

Vader Désiré schonk haar zijn vriendelijkste glimlach en legde uit dat het afkomstig was van de orde van Sint Ignatius, die een vorm van kerkdienst praktiseerde die terugging tot ‘vóór het tweede concilie van Constantinopel’.

‘Je zou kunnen zeggen dat ons Latijn het originele is. Dichter bij de bron, dichter bij God!’

En omdat Alice hem deelgenoot maakte van haar verwarring (‘We weten niet wat we moeten doen vader, zitten, staan, knielen, antwoorden, zingen…’), had hij haar gerustgesteld: ‘Het is een eenvoudige en sobere liturgie, mijn dochter. Als ik zó doe met mijn handen dan gaan de gelovigen staan. En als ik zó doe dan gaan ze weer zitten. In het Ignatische ritueel zingen de gelovigen niet, dat doet de priester voor ze.’

Alice had dit de anderen laten weten, niemand verbaasde zich meer ergens over.

‘… Quid separam homines decidum salute medicare sacrum foram sanctus et proper nostram salutem virgine…’

In een paar dagen tijd waren er veel vluchtelingen bijgekomen. Daardoor was het priesterkoor al helemaal vol, de missen moesten worden opgedragen in de apsis en de straalkapel, bij iedere dienst zat het stampvol, Désiré had een gigantisch succes, niet iedereen kon naar binnen. De gelovigen beluisterden de mis op het kerkhof, door de gaten in de kapotte ramen.

Overdag droeg Désiré de mis buiten op, als het weer het toeliet. De kinderen vochten erom misdienaar te mogen zijn, in de tussenpauzes van de mis draaide hij zich naar hen toe en gaf hij ze een nadrukkelijke knipoog, alsof hij één van hen was, en alleen maar gespeeld had dat hij als priester de mis las.

‘Confiteor baptismum in prosopatis vitam seculi nostrum et remissionem peccare in expecto silentium. Amen.’

‘Amen!’

Désiré voelde zich vooral gefrustreerd omdat hij, nu hij wel duizend taken had om zijn kudde in leven te houden, minder tijd kon besteden dan hij zou willen aan zijn favoriete bezigheid, de biecht. Het fascineerde hem te constateren hoeveel zonden die schepsels op zich hadden geladen, terwijl ze toch alleen maar slachtoffers waren. Désiré was gemakkelijk en gul in het kwijtschelden van zonden, iedereen wilde bij hem komen biechten.

‘Vader…’

Het was Philippe, een tonronde Belg met een hoog stemmetje, men verdacht hem van bigamie omdat hij samen met twee niet van elkaar te onderscheiden tweelingzussen reisde. Voor de oorlog was hij elektricien geweest en dankzij hem was de kristalontvanger van de pastoor zodanig geperfectioneerd dat de kapel net zo goed geïnformeerd was als de militaire staf.

‘Het is al over zevenen…’

Vader Désiré keek op van zijn naaiwerk (hij naaide slaapzakken voor de nieuwkomers) terwijl hij naar een omroeper luisterde die de verovering door de Duitse troepen van Châlons-sur-Marne en Saint-Valéry-en-Caux bevestigde.

‘Laten we gaan!’

Twee of drie keer per week reed hij met een legertruck, die ze een paar kilometer verderop verlaten en zonder benzine hadden aangetroffen, naar de prefectuur van Montargis. Vader Désiré had brandstof gevonden, de truck naar de kapel gereden, het dekzeil eraf laten halen en op de laadvloer, tegen de cabine aan, een groot kruisbeeld laten ophijsen, dat lang geleden door een onweer van de kerkmuur was gerukt. Het was een kruis van bijna twee meter hoog, dat met de voorkant naar de rijrichting was gedraaid.

‘Zo wijst Jezus ons de weg,’ had Désiré gezegd.

Aangezien uit het ‘voertuig van Jezus’ constant een witte rookpluim opsteeg, kwam de gekruisigde Jezus op je af met de kringels van een paarlemoeren wolk achter zich aan, het leken wel engelen. Als hij Montargis binnenreed sloegen de voorbijgangers een kruis.

Aan het geluid hoorde Loiseau, de prefect, dat hij bezoek zou krijgen van vader Désiré, die inderdaad al gauw, zonder zich te laten aankondigen zijn kantoor kwam binnenlopen, aangezien er bijna geen ambtenaren meer beschikbaar waren, behalve George Loiseau, een kalme en vastberaden man, die had besloten op zijn post te blijven totdat de indringers hem eruit zouden zetten.

‘Ik weet het vader, ik weet het!’

‘Welnu mijn zoon, u weet het, dus wat gaat u doen?’

Vader Désiré kwam dringend om een medewerker vragen, die waren dun gezaaid in deze tijd. Hij wilde dat er een lijst werd opgesteld van de vluchtelingen in de Béraultkapel, zodat ze aanspraak zouden kunnen maken op rechten, hij wilde dat de overheid hem subsidies zou toekennen, dat ze middelen zou vrijmaken om al die luitjes te huisvesten, te voeden en te verzorgen, hij had een arts nodig, of een verpleegster.

‘Maar vader, er is niemand meer…’

‘U bent er! Kom in eigen persoon, Jezus zal u erkentelijk zijn.’

‘Omdat Jezus zelf daar aanwezig is?’

Ja, de prefect maakte graag grapjes met vader Désiré, dat was zijn manier om even afstand te nemen van zijn vermoeiende taak, hij besteedde zijn tijd aan het aansturen van wat er nog over was van zijn diensten, en aan het zoeken naar middelen om de groepen vluchtelingen die het departement binnenkwamen te ondersteunen, een beroep te doen op de gendarmerie, het maatschappelijk werk, de ziekenhuizen, het was behoorlijk vermoeiend.

Désiré glimlachte.

‘Ik heb een idee.’

‘Hemel!’

‘Wat u zegt!’

‘Ik luister.’

‘U houdt zich alleen met de wanhopige gevallen bezig, en omdat wij ons wel zo’n beetje redden, komt u nooit eens naar ons toe, dus wat zou u ervan vinden als ik, laten we zeggen een stuk of twaalf vluchtelingen zou laten sterven van de honger?’

‘Twaalf, dat is niet veel…’

‘Hoeveel doden hebt u nodig om ons hulp te verlenen, meneer de prefect?’

‘Om eerlijk te zijn, vader, voor minder dan twintig kom ik niet van mijn plek.’

‘Zal ik bij voorkeur vrouwen en kinderen uitkiezen?’

‘Dat zou heel fijn zijn.’

De twee mannen glimlachten naar elkaar. Ze deden hetzelfde werk. Allebei probeerden ze de gaten te dichten die de oorlog had geslagen. Die gesprekken waren een soort ritueel, waarna ze overgingen op serieuzere zaken. Désiré had het kantoor nog nooit met lege handen verlaten. De ene keer had hij jerrycans met benzine bemachtigd, waarmee hij ‘de vrachtwagen van God’ liet rijden (en waarover hij de prefect aan zijn kop was komen zeuren), een andere keer de toestemming om de inventaris van een schoolkantine over te laten brengen.

‘Wat ik nodig heb is een persoon, ziet u. Een gezondheidsmedewerker.’

Loiseau had altijd voor de priester verborgen gehouden dat hij nog over een handvol verpleegsters beschikte, maar de toestand in de Béraultkapel baarde hem elke dag meer zorgen. Hij had nog geen gelegenheid gehad ernaartoe te gaan en vanwege de alarmerend snelle groei van het geïmproviseerde opvangcentrum wilde hij de zaak van wat dichterbij bekijken.

‘Ik stuur u een verpleegster.’

‘Nee.’

‘Hoezo, nee?’

‘U stuurt haar niet, ik neem haar nu meteen mee.’

‘Prima. Maar omdat u haar nooit terug zult geven, zal ik haar zelf weer komen ophalen. Laten we zeggen dinsdag. Om tien uur.’

‘U stelt een lijst op?’

‘We zullen zien…’

‘U stelt een lijst op?’

De prefect was moe. Hij gaf toe.

‘Ja.’

‘Alleluja! Voor deze nobele daad verdient u een mis, meneer Loiseau. Wat zou u vinden van een mis?’

‘Goed, doe maar een mis…’

Hij was echt heel moe.

Het was een non van de congregatie van de Zusters van Liefde. Jong. Met een bleek, vastberaden gezicht.

Ze stak een witte, slanke hand uit naar Philippe. ‘Zuster Cécile.’

Even was de Belg uit het veld geslagen, daarna begroette hij haar eerbiedig en tilde hij de dozen en de koffer van de jonge verpleegster op de laadvloer.

Op de terugweg van Montargis volgde de truck een kronkelige en ingewikkelde route, die vader Désiré in staat stelde in de naburige boerderijen van alles bij elkaar te scharrelen om de bewoners van de kapel mee te voeden. Hij ging langs bij moestuinen (‘Zie ik daar verderop tomaten staan?’), bekeek kelders (‘U heeft genoeg aardappels om een beleg te overleven, u wilt er toch wel de helft van afstaan om God te dienen, nietwaar?’)

‘Dat is afpersing!’ had Alice gezegd toen ze voor het eerst met de rondrit meeging.

‘Helemaal niet. Kijk dan hoe blij ze zijn dat ze kunnen geven!’

Toen ze langs Val-les-Loges kwamen zwaaide vader Désiré naar Cyprien Poiré, die aan het werk was op een veld, waarin een eindje verderop een kalf aan de lijn stond.

‘Rechtsaf!’ riep vader Désiré.

Philippe de Belg stopte, niet om vader Désiré te gehoorzamen maar omdat de weg werd versperd door een eindeloze rij militaire voertuigen.

‘Als dat het Franse leger is,’ zei vader Désiré, ‘vraag ik me af of ze de goede kant opgaan… De Duitsers zitten die kant op, toch?’ voegde hij eraan toe, terwijl hij in tegenovergestelde richting wees.

De jonge non glimlachte. In het kantoor van de prefect hadden ze de hele ochtend over niets anders gepraat: het 7e leger trok zich terug over de Loire en de voertuigen die ze zagen, waren waarschijnlijk de eerste die waren overgestoken…

‘Maar waar gaan ze heen?’ vroeg Désiré.

‘Ik heb gehoord dat ze naar Montcienne gaan,’ antwoordde de zuster, ‘ik weet het niet helemaal zeker…’

Toen de colonne voorbij was, kon de vrachtwagen van God eindelijk de lange zandweg inslaan die naar de boerderij van Poiré leidde, een gehucht van slechts twee huizen. Daar woonden Cyprien, een mensenschuwe boer, en zijn moeder, Léontine, met wie hij overhooplag. Moeder en zoon waren als sinds mensenheugenis met elkaar in oorlog, ze praatten niet meer met elkaar en woonden ieder in een van de twee tegenover elkaar staande huizen. Zo konden ze door het raam naar elkaar kijken en elkaar verwensen, zonder van hun plaats te komen.

De vrachtwagen van God werd geparkeerd op het erf, vader Désiré stapte uit en keek tevreden naar de gebouwen. De non die hem vergezelde, kwam tegelijk met moeder Poiré bij hem staan.

‘Goedendag, mijn dochter,’ zei de priester.

Léontine knikte. De aanwezigheid van de pastoor in zijn zwarte soutane en de helemaal in het wit geklede non maakte indruk op haar, het was alsof de Heer haar een delegatie had gestuurd.

‘Ik ben gekomen voor de plank van de aanhangwagen, kunt u me zeggen waar die is?’

‘De plank van de aanhangwagen… Waar heeft u die voor nodig, vader?’

‘Om het kalf in de vrachtwagen te laden.’

Léontines gezicht verbleekte. Désiré legde uit dat Cyprien het kalf zojuist had geschonken aan de Béraultkapel.

‘Dat kalf is van mij,’ protesteerde Léontine.

‘Cyprien zegt dat het van hem is…’

‘Dat kan hij wel zeggen, maar dat kalf is van mij!’

‘Goed,’ zei vader Désiré, ‘Cyprien schenkt het aan God, u pakt het weer van Hem af… U moet het zelf weten.’

Hij draaide zich om en liep weer naar de vrachtwagen.

‘Wacht even, vader!’

Léontine stak haar arm uit en wees naar een omheining van kippengaas.

‘Als hij u het kalf geeft, dan geef ik u de kippen.’

Toen Cyprien terugkwam en de vrachtwagen zag, volgeladen met zijn kippen, voelde hij het bloed in zijn aderen stollen en bood hij hun het kalf van zijn moeder aan. Hij had de plank niet nodig om hem op de laadvloer te laten klimmen.

40

Er stonden vijf of zes gevangenen om Gabriel heen, om door een kier in het raam te kijken naar wat er op de binnenplaats gebeurde. De meesten van hen waren uitgeput door een slapeloze nacht. Dorgeville, de cagoulard, had voortdurend liggen kermen; net als je in slaap viel begon hij te schreeuwen van de pijn, dat was vervelend. ‘Crepeer maar, rotzak!’ riepen de anarchisten, zo nu en dan afgewisseld door de communisten.

Het was nog geen zes uur in de ochtend, maar afgaand op wat er buiten te zien was, stonden de soldaten en de mobiele gardisten al startklaar. Strak in het uniform, terwijl ze elkaar brandende sigaretten doorgaven en in het stof stampten, observeerden ze hun meerderen, die met gespannen gezichten een kring rond de grote kapitein vormden.

‘Wat gebeurt er?’ vroeg de jonge communist, die wankelend was gaan staan.

‘Ze zijn bang geworden door het bombardement van gisteren,’ antwoordde een gedetineerde, terwijl hij door de kier keek. ‘Er worden besluiten genomen… En dat gaat zo te zien niet van een leien dakje.’

Zoals altijd wanneer de groep zich bedreigd voelde, ging het nieuws als een lopend vuurtje door de barak, zo’n vijftien gevangenen haastten zich naar het raam, wat gebeurt er, laat mij eens kijken.

‘Geen idee wat ze bekokstoven, maar… Het lijkt erop dat de adjudant-chef het niet eens is met de kapitein…’

Gabriel legde zijn arm op de schouder van de jongeman, met wie het nog steeds niet beter ging, vaak stond hij te trillen op zijn benen.

‘Je moet gaan rusten…’

Hij keek opnieuw naar het tafereel. Nu stond de adjudant-chef te praten. Aan de krijgshaftige en opgeblazen houding van de kapitein was te zien dat er een meningsverschil in de lucht hing. Het beeld dat Gabriel van de adjudant-chef had, veranderde steeds.

Zo duidelijk als Bornier, waarschijnlijk geprikkeld door gebrek aan alcohol maar ook vanwege zijn karakter en zijn haat jegens de gevangenen, de vorige avond zijn ware aard had laten zien, zo helder van geest was de adjudant-chef gebleven. Kennelijk weigerde hij zich willoos te laten meesleuren in de gezamenlijke ondergang waarvan iedereen, zowel de gedetineerden als de bewakers, het slachtoffer dreigde te worden. Gabriel begreep dat het aan hem te danken was dat ze gisteravond nog wat te eten hadden gekregen. Niemand had zich afgevraagd hoe het hem gelukt was om, ook al was het met weinig, een kamp met bijna duizend uitgehongerde mensen van voedsel te voorzien. De mannen had te veel honger om vragen te stellen.

Toen de adjudant-chef laat in de avond was langsgekomen om naar de gewonden te kijken, had Raoul hem om water en schone doeken gevraagd. Hij was teruggekomen om het weinige dat hij had gevonden te verdelen tussen Gabriel, die veel pijn had aan zijn doorboorde dij, en Dorgeville, wiens voet twee keer zo groot was geworden, de kogel was erin blijven steken, eigenlijk had hij een dokter nodig, de adjudant-chef maakte zich er zorgen over.

De wond van Gabriel was in feite minder ernstig dan ze gevreesd hadden. De kogel was dwars door zijn dij gegaan, en hoe verontrustend en pijnlijk het er ook uitzag, de schade viel al met al nog mee. Raoul had hem gerustgesteld: ‘Het is alleen maar de spier, sergeant-chef, verder niets. Over twee dagen huppel je weer rond als een konijntje.’

Daarna was de nacht gekomen, die vermoeiend was geweest door het gekerm van Dorgeville.

Raoul maakte zich zorgen als nooit tevoren, hij lag op zijn rug en hield de brief van Louise, waarvan een aantal regels zich in zijn geheugen hadden gegrift, lange tijd in zijn handen. De naam Belmant of Belmont zei hem niets, maar die vrouw was in elk geval goed geïnformeerd. Zijn geboortedatum klopte, net als het adres in Neuilly… De herinnering aan de Boulevard Auberjon was als een pijnlijke verwonding. Hij was nog nooit zo ongelukkig geweest als in dat enorme huis, toen hij het slachtoffer was van die gestoorde Germaine Thirion, de vleesgeworden hypocrisie.

‘Ik ben uw halfzuster,’ stond er. ‘We hebben dezelfde moeder.’ Hoe oud zou ze zijn? Was ze jonger of ouder dan hij, alles was mogelijk, soms kregen vrouwen kinderen die twintig jaar met elkaar scheelden. Maar de zin die hem het meest was bijgebleven: ‘Ik heb zeer belangrijke informatie over uw geboorte en uw kinderjaren.’

Zij wist daar meer over dan hij. Hij kende de datum niet waarop hij bij de familie Thirion in huis was genomen.

‘Slaap je niet?’ had Gabriel gevraagd.

‘Jawel, een beetje… En jij sergeant-chef, heb je pijn?’

‘Het steekt, ik ben bang dat het geïnfecteerd raakt…’

‘Maak je maar geen zorgen, de wond is schoon, die wordt vanzelf beter, het zal nog wel even pijn doen, maar dat is alles.’

Ze fluisterden, met hun hoofden een paar centimeter van elkaar.

‘Mag ik je iets vragen?’

‘Wat?’

‘Die brief… Hoe heb je die gekregen?’

Raoul was van nature niet snel geneigd iemand in vertrouwen te nemen, en als ze het over de brief gingen hebben, zou ook de inhoud ter sprake komen. Dat had hij liever niet. Er zijn kinderen die door klappen, mishandeling en ellende angstig en laf worden. Het karakter van Raoul was er juist sterker door geworden, hij was er weerbaar van geworden, op het provocerende af, en had zich afgesloten voor gebeuzel en ontboezemingen. Maar de brief, die zomaar uit de lucht was komen vallen, had een soort chemische reactie op gang gebracht die hem tot in het diepst van zijn ziel beroerde, de invloed van dat mysterie maakte hem onrustig, ergens wachtten onthullingen over zijn moeder op hem, zijn echte moeder, en dat was iets waarop hij niet voorbereid was. Als je geen moeder hebt, raak je daaraan gewend, vooral als je een surrogaatmoeder hebt die je kunt haten. Maar hij had altijd geweigerd aan die andere moeder te denken, de echte, die hem had… al naargelang de periode of het tijdperk zei hij ‘afgestaan’, of ‘kwijtgeraakt’, of ‘beschermd’, of ‘verkocht’, er waren talrijke versies.

‘Als je er niet over wil praten…’

‘De adjudant-chef,’ zei Raoul. ‘Hij heeft hem tijdens het fouilleren in mijn zak gestopt.’

Dat vond Gabriel heel raadselachtig. Kende Raoul de adjudant al langer? Waarom had die officier postbode gespeeld voor een gevangene die hij moest bewaken?

‘Het is een brief van mijn zus… Nou ja, niet echt…’

Het was verwarrend. Hij had Henriette altijd als zijn zus gezien, ook al wist hij zeker dat het niet zo was. Moest hij nu een vrouw die hij nog nooit had gezien, en misschien ook nooit zóú zien, als zijn echte zus gaan beschouwen? Het was niet gelukt om uit het kamp te ontsnappen, en nu Gabriel gewond was geraakt, was een nieuwe poging onmogelijk. Een ontsnapping en een kans om die vrouw te vinden, waren niet waarschijnlijk.

Er was veel waarover hij zijn hersens pijnigde. Zoals die datum, 17 november 1907, waarop de familie Thirion hem had opgenomen.

‘Hoelang krijgt een baby de borst?’ vroeg hij.

Die vraag kwam zo onverwacht dat Gabriel even dacht hem niet goed begrepen te hebben.

‘Dat weet ik niet, ik ben enig kind,’ zei hij, ‘er waren geen zuigelingen in mijn buurt. Maar ik zou zeggen, tussen de negen en twaalf maanden, zoiets.’

Raoul was vier maanden, toen hij bij de familie Thirion was opgenomen.

De vragen bleven zich opdringen, hij kreeg het er benauwd van, hij ging zitten.

‘Gaat het niet goed?’ vroeg Gabriel.

‘Jawel hoor,’ loog Raoul, die zijn kraag losmaakte om beter te kunnen ademen.

Hij was erg veranderlijk. Dat hij zich tegenover Gabriel van een agressieve, gewelddadige, bedrieglijke en zelfs kwaadaardige kant had laten zien, was nog zacht uitgedrukt. Gabriel had een nieuwe kant van Raoul gezien na hun avontuur bij de brug over de Tréguière. Een oorlogshandeling die geen sporen zou nalaten in de militaire geschiedenis, maar die ze wel samen hadden uitgevoerd. Gabriel had niets met het idee van ‘oorlog verbroedert’, dat kwam je tegen in romans, het was een cliché waaraan hij niet wilde beantwoorden. Toch moest hij vaststellen dat er een band tussen hen was ontstaan.

Terwijl hij zag hoe Raoul zijn boord wijder maakte en zijn hals strekte om adem te halen, kwamen er plotseling twee herinneringen bij hem boven, misschien omdat Raoul over baby’s had gepraat, omdat het naar zijn kindertijd verwees. De eerste was de ontdekking van Raoul Landrade die stond te pissen over het bed van de ouderslaapkamer in het grote herenhuis dat ze geplunderd hadden. De tweede, die hij had onthouden zonder zich er bewust van te zijn: in de gevangenis van Cherche-Midi had Raoul met een bewaker geregeld dat die een brief naar zijn zus voor hem zou posten.

‘Hoe heet je zus?’

Raoul bewoog niet. Wat moest hij zeggen? Henriette? Louise? Om te antwoorden ‘dat weet ik niet’ was raar, zelfs al was dat het beste antwoord. Zwijgend gaf hij Gabriel de brief.

Het was te donker om hem te lezen. Er kwam wat licht onder de deur van de officierskamer vandaan. Zachtjes hinkte Gabriel ernaartoe, ging op de grond liggen en terwijl hij de brief in het dunne straaltje licht hield, ontcijferde hij, meer dan dat hij hem las, de brief van Louise Belmont.

‘Gaan ze elkaar op de bek slaan?’ vroeg een gevangene opeens, terwijl hij door de kier in het raam tuurde.

Daar, in het midden van de binnenplaats, gaf de adjudant-chef vastberaden antwoord aan de kapitein. Een kenmerk van deze periode was dat een hogere rang geen garantie meer was voor autoriteit over de ondergeschikten.

‘We hebben orders om verder te trekken tot aan Saint-Rémy-sur-Loire.’

De kapitein toonde een kaart, niemand wist hoe hij eraan gekomen was.

‘In Saint-Remy worden we voorzien van proviand. Het voedsel zou ’s avonds ter plaatse moeten zijn.’

Die informatie wekte niet het enthousiasme waarop hij gerekend had. De eervorige dag was er proviandering aangekondigd die nooit was gekomen, en zonder het wonder van een adjudant-chef die wat vindingrijker was dan de rest, zouden ze zijn omgekomen van de honger, ze waren dus niet erg geneigd te vertrouwen op het goede nieuws en de beloften van de militaire leiding.

‘Vanaf Saint-Remy,’ ging de kapitein verder, ‘worden de gevangenen per vrachtwagen overgebracht naar het kamp van Bonnerin, in de Cher.’

Hij had Fernand aangekeken en eraan toegevoegd: ‘De mobiele gardisten worden in Saint-Remy van hun taak ontheven. Hun opdracht zal dan beëindigd zijn. De andere eenheden gaan verder tot aan het kamp van Bonnerin, daar worden zij op hun beurt van hun taak ontheven.’

Fernand had een zucht van verlichting geslaakt. Hij had zich geen beter nieuws kunnen wensen. Saint-Remy lag ongeveer dertig kilometer van hier. Met een truck zouden ze er in minder dan twee uur zijn. Dan zou hij officieel ontheven worden van zijn missie. Daarna zou het misschien nog tien kilometer zijn om Villeneuve-sur-Loire te bereiken, minder nog zelfs, want de Béraultkapel lag halverwege. Om twaalf uur zou hij daar kunnen zijn, en zou hij Alice terugzien. Daarna verblijf bij zijn zus, terug naar Parijs, en dan zouden ze wel zien wat er verder gebeurde.

‘Tot zover de theorie,’ besloot de kapitein.

Iedereen verstarde.

‘In de praktijk beschikken we niet over voertuigen om naar Saint-Remy te rijden, we zullen moeten lopen.’

Het duurde even voordat het nieuws bij iedereen was doorgedrongen. Op pad met bijna duizend gevangenen, die men zou moeten bewaken, surveilleren en in toom houden, maar ook verzorgen, want er waren gewonden… Het was gewoon waanzin.

Uit het zwijgen van de kapitein maakte hij op dat er nog meer slecht nieuws op komst was.

‘Verder zijn bepaalde eenheden ingezet bij de verdediging van het land. Daardoor hebben we wat minder manschappen.’

Iedereen keek naar de overblijvende manschappen, voor het merendeel Annamieten en Marokkaanse tirailleurs, heel wat soldaten waren al bij het krieken van de dag vertrokken.

‘We hebben vierendertig kilometer af te leggen. We vertrekken om acht uur. Dan zijn we om achttien uur in Saint-Remy, dus dat kan niet beter.’

Met de onnozelheid van mensen die zeker zijn van zichzelf, had hij zich verwonderd over het gelukkige toeval dat Saint-Remy volgens zijn berekeningen precies op een dagmars afstand van het kamp van Les Gravières lag.

‘Ik heb besloten acht groepen van honderdtwintig gevangenen samen te stellen, die ieder onder toezicht komen te staan van een onderofficier van de mobiele garde, die vijftien mannen onder zijn bevel zal hebben.

Vijftien man om er meer dan honderd te bewaken… Fernand zocht naar woorden. ‘Dat is onmogelijk.’

Het kwam eruit als een kreet. De kapitein keerde zich naar hem toe.

‘Pardon?’

De andere onderofficieren keken naar Fernand, opgelucht dat iemand anders het waagde commentaar te geven op een situatie die alle begrip te boven ging.

‘We kunnen nooit duizend gevangenen bewaken die zomaar over de weg lopen…’

‘Toch is dat de opdracht waarmee de militaire staf ons heeft belast.’

‘Zijn er geen trucks, geen treinen?’

De kapitein antwoordde niet, hij rolde zijn kaart zorgvuldig op.

‘Ingerukt!’

‘Wacht even, kapitein… Ik heb twee gewonden, een van hen loopt moeilijk, de ander helemaal niet. En…’

‘Ik heb ook invaliden,’ mompelde iemand, maar zo zacht dat niemand kon horen wie het had gezegd.

‘Dat is dan jammer voor ze.’

De kapitein maande om stilte en verklaarde, terwijl hij iedere lettergreep benadrukte: ‘We hebben orders om niemand achter te laten.’

Het dreigement kon niet duidelijker zijn. Fernand, die het niet kon geloven, waagde het er toch op: ‘En dat betekent…?’

Kapitein Howsler had er niet op gerekend dat hij op dit moment hierover uitleg moest geven, maar gedwongen door de omstandigheden verkondigde hij met vaste stem: ‘Op 16 mei jongstleden heeft generaal Héring, de militaire gouverneur van Parijs, op het hoogste staatsniveau toestemming gevraagd om op eventuele vluchtelingen te mogen schieten, en die toestemming is hem verleend. Ik ga ervan uit dat dit ook voor ons geldt. Vluchtelingen of achterblijvers, dat is hetzelfde.’

In de daaropvolgende stilte maakte iedereen zich een voorstelling van zo’n situatie.

‘En het wetboek dan?’ vroeg Fernand.

Zijn stem klonk vast, trilde niet, kapitein Howsler was er even van onder de indruk.

‘Hoezo, het wetboek?’

‘Artikel 251 stelt: “Geen enkele veroordeelde mag op weg worden gestuurd zonder dat men hem heeft onderzocht en vastgesteld is dat hij de vermoeienissen van de reis kan doorstaan”.’

‘Waar heeft u dat gevonden?’

‘In het wetboek van de gendarmerie.’

‘Ah! Welnu, op de dag dat het Franse leger onderworpen zal worden aan het wetboek van de gendarmerie moet u nog maar eens langskomen. Maar voorlopig valt u onder mijn bevel, en kunt u dat wetboek van u stoppen waar u wil.’

De discussie was gesloten.

‘Ingerukt, godverdomme! Jullie maken vanavond wat te bikken klaar, en geven hun te vreten wat over is, ik wil klokslag acht uur vertrekken!’

Fernand verzamelde zijn eenheid.

‘We moeten zo’n honderd gevangenen gedurende dertig kilometer escorteren. Maar we hebben geen voertuigen.’

‘Gaan we… met de benenwagen?’ vroeg korporaal-chef Bornier verontwaardigd.

‘Heb je een andere oplossing?’

‘Gaan we voor dat tuig het risico lopen beschoten te worden?’

Rondom hem klonk instemmend gebrom, waaraan Fernand een einde maakte: ‘Ja, dat is precies wat we gaan doen.’

Hij liet een paar seconden stilte vallen en voegde er op een naar hij hoopte bemoedigende toon aan toe: ‘Daarna is de missie afgelopen. Vanavond is alles voorbij, morgen gaan we terug naar huis.’

Fernand beet op zijn lip. ‘Naar huis…’ Het werd steeds moeilijker om dat te geloven.

Bij de gevangenen was de reactie al niet veel enthousiaster.

‘Saint-Remy,’ zei iemand, ‘dat is dertig kilometer, op z’n minst.’

Terwijl hij met moeite opstond, wees Gabriel naar zijn dijbeen.

‘Het trekt…’

‘Laat zien…’

Raoul maakte het verband los. Hij had in het leger al heel wat verschillende soorten wonden gezien.

‘Ziet er niet slecht uit… Probeer eens te lopen…’

Gabriel zette hinkend een paar stappen, maar het zou wel gaan.

De verwonding van de cagoulard was een ander verhaal, als er niet snel een arts bij kwam zou hij binnen de kortste keren bezwijken aan bloedvergiftiging.

Het lukte niet om duizend gevangenen in een paar tellen klaar te maken voor een meer dan tien uur durende mars. De voorbereidingen namen veel tijd in beslag. Wat er nog aan eten over was, werd uitgedeeld zodat ze geen tassen hoefden te dragen, de onderofficieren moesten meerdere malen tussenbeide komen om voor een eerlijke verdeling te zorgen en nieuwe vechtpartijen onder de gevangenen te voorkomen. Kapitein Howsler liep tussen de groepen door terwijl hij zijn opgerolde stafkaart liet klappen als een karwats. Hij leek heel tevreden over hoe de zaken uitpakten en gaf de laatste instructies aan de leiding. De paar soldaten die niet ergens anders naartoe waren gestuurd, hadden hun baret naar achteren geschoven om het treurige schouwspel bij te wonen.

Nadat ze het armzalige bundeltje, dat ze sinds de Cherche-Midi met zich meesjouwden en dat na iedere etappe kleiner werd, bijeen hadden geraapt, stonden de gedetineerden in rijen van twee te wachten in de zon. De militairen, opgesteld als gelidsluiters, leken nogal dun gezaaid.

Het was bijna tien uur.

De kapitein stond erop dat ‘conform de strikte toepassing van de instructies voor het begeleiden van gevangenen in oorlogstijd’ de wapens in bijzijn van de gevangenen geladen zouden worden. Het gekletter van de sluitstukken van de geweren maakte een plechtig en dreigend geluid.

‘Ontsnappingspogingen zullen onmiddellijk worden bestraft!’ schreeuwde hij.

Daarna begaf hij zich naar het begin van de colonne en verordonneerde hij het vertrek van de eerste eenheid, die hij na een krijgshaftig fluitsignaal met grote, vastberaden passen voorging.

Je zag de eerste honderd gevangenen in een rij achter elkaar aan weglopen, terwijl ze het stof van de binnenplaats deden opstuiven.

‘De groepen zullen één voor één vertrekken,’ legde Fernand de leden van zijn eenheid uit. ‘Wij vertrekken als laatste. Wat we absoluut moeten vermijden is dat de colonne uit elkaar wordt getrokken, dat de laatsten te ver verwijderd raken van de eersten. Het belangrijkste is dat we bij elkaar blijven. Vooraan niet te snel lopen, achteraan niet treuzelen.’

Theoretisch leek dat mogelijk, maar de twijfel bleef bestaan. Hoewel ze er sinds het begin van het Duitse offensief al veel hadden gekregen, had niemand ervaring met zo’n idioot bevel.

Ze moesten lang wachten, totdat de andere groepen op hun beurt waren vertrokken.

Nu Fernand een deel van zijn geld had besteed aan de bevoorrading van het kamp, was er meer plaats in zijn plunjezak. Hij wendde zich af van de blikken, drukte een snelle kus op de omslag van Duizend-en-een-nacht en stopte het boek erin.

Toen kwam het moment waarop het zijn beurt was om een fluitsignaal te geven.

Boven hen, hoog in de lucht, vloog een Duits squadron over. Het was bijna elf uur.

41

Louise holde door het veld, terwijl ze de hobbelende kar voortduwde, de kinderen huilden, achter haar scheerden de Duitse vliegtuigen opnieuw over de weg die ze beschoten. Louise bedacht dat ze hier zo open en bloot een makkelijk doelwit was en begon nog harder te lopen, een wiel stootte tegen een wortel, de kar viel bijna om, Louise kon hem nog net op tijd tegenhouden, de kinderen begonnen nog harder te huilen, ze rende weer verder. Natuurlijk was geen enkele Duitse jager van plan, of zou dat zelfs maar overwegen, om van zijn koers af te wijken, alleen om een vluchtelinge te raken die zich in het open veld uit de voeten maakt achter een soort kruiwagen, maar de angst om neergemaaid te worden greep haar bij de keel, ver weg zag ze een rij bomen, die ze wanhopig probeerde te bereiken, haar ademhaling klonk gejaagd en fluitend, haar longen brandden.

Ze had niets meegenomen op haar vlucht, helemaal niets, even voelde ze zich als een jonge vrouw die blindelings, helemaal naakt over een boulevard rent…

Ten slotte bleef ze buiten adem stilstaan en draaide zich om. In de verte zag ze de weg, ze kon niet zien wat er gebeurde maar hoorde wel, alsof ze nog boven haar vlogen, het geronk van de vliegtuigen en het krijsende geluid van hun sirenes. Ze liep weer verder, tot aan de bomen, die langs een weggetje stonden dat ze rechtsaf insloeg. Het voelde alsof haar lichaam in brand stond. Ze ging langzamer lopen, probeerde wat op adem te komen. Het landschap was licht glooiend, hier en daar wat bosjes, een boerderij, eentje maar. Wat moest ze doen? Ernaartoe gaan? Ze herinnerde zich hoe monsieur Jules en zij door de boeren ontvangen waren en besloot toch maar door te lopen. Een paar kilometer verderop zag ze bosjes, bossen misschien.

Ze werd zich ervan bewust dat de kinderen al vanaf het begin van haar vlucht onafgebroken hadden gehuild, ze raakte in paniek.

Ze stopte, boog zich over de geïmproviseerde wieg en keek voor het eerst naar de drie kinderen. De twee jongetjes waren gekleed in een blauw, zelfgebreid babypakje. Ze pakte een hoek van het laken om hun snotneuzen af te vegen. Dat gebaar had een kalmerend effect. Misschien ook doordat ze een nieuw gezicht zagen…

‘Vooruit,’ zei ze, terwijl ze de eerste beetpakte en optilde. ‘Kun je al staan, of niet?’

Hij trok zich op aan het wiel van de kar en bleef staan. De tweede kwam er ook bij. Ze praatte zachtjes tegen hen, terwijl ze de weg in de gaten hield, links in de verte, waar nu ieder spoor van de Duitse aanval was verdwenen, de hemel was weer stil en kalm als een lijkwade.

Ze nam de zuigeling in haar armen, keek naar de rookwolken in de verte, die waarschijnlijk afkomstig waren van de brandende auto’s. Ze zong een wiegeliedje, de baby kwam tot rust.

Ze boog zich voorover en doorzocht de kar, tilde de stapel dekens en lakens op waarop de kinderen hadden gelegen en ontdekte het pakketje brieven van Jeanne, dat ertussen was gegleden, ze had het in de kar gegooid omdat ze het tijdens de ramp in haar handen had, het was alles wat ze had meegenomen. Ze stopte het onder de dekens en ging verder met haar onderzoek, ze vond wat vaatwerk, tinnen bestek, wat losse kledingstukken, een brood, een fles water, twee potjes vruchtencompote, pakken koekjes, een pakje gesmolten chocola, drie blikken groenten, een zakje witte rijst en een pak melkpoeder voor zuigelingen. Terwijl ze in het gras van de berm zat, met de jongste tussen haar benen, scheurde ze wat stukken van het brood af en gaf die aan de tweeling. Ze lieten zich allebei tegelijk op hun billen zakken en begonnen gretig te kauwen. Het meisje rook vies. Louise vond een ongebruikte luier en probeerde haar te verschonen. Ze wist niet welke kant ze de drie uiteinden op moest vouwen, en omdat ze geen veiligheidsspelden kon vinden, wikkelde ze het kind er maar zo’n beetje in en legde ze er een knoop in, die het waarschijnlijk niet lang zou houden. In plaats van hem mee te nemen, gooide ze de vuile luier weg, hoe zou ze hem moeten wassen?

De avond viel. Twijfelend keek Louise nogmaals naar rechts, naar de enige boerderij in de omtrek, en zag in zijn afzondering de in zichzelf gekeerde, ongastvrije aanblik die hoefijzervormige gebouwen vaak hebben. Nadat ze eerst de tweeling en daarna de baby weer in de kar had gelegd liep ze weer verder.

Drie schuintamboers, die kwamen uit het Oosten…

Dat liedje kwam zomaar bij haar op. De kinderen lieten zich even in slaap sussen.

Terwijl ze daar alleen over de rechte weg liep, in de richting van de bosjes die zich in de verte aftekenden, probeerde Louise te bedenken wat ze allemaal moest doen, de kinderen verschonen, ze eten geven, een slaapplaats voor ze vinden en vooral een onderdak voor ze zoeken, waar moest je vondelingen onderbrengen?

Ja, jongeman, dat moet je vader vragen

Ja, jongeman, dat moet je vader vragen

Van je rom-bom wat maal ik erom

Dat moet je vader vragen rom-bom

Ze dacht aan monsieur Jules, zoals hij daar alleen op de weg stond, ‘Vooruit, Louise! ‘Vooruit, ga ervandoor!’ Zou monsieur Jules door een Duitse jager gedood zijn, in zijn pantoffels, op een landweg?

Nee jongeman, jij kunt mijn kind niet krijgen

Nee jongeman, jij kunt mijn kind niet krijgen

Van je rom-bom wat maal ik erom

Jij kunt mijn kind niet krijgen rom-bom

Terwijl de tweeling weer sliep, ze hadden voorlopig hun buikjes rond gegeten aan het brood, begon het meisje opnieuw te huilen, Louise was op van de zenuwen, de weerslag van die plotselinge vlucht, van de verantwoordelijkheid waarmee ze door de gebeurtenissen opgezadeld was… Ze nam zichzelf die reactie kwalijk. Even later duwde ze de kar heel langzaam met één hand voort, terwijl ze in de andere de baby hield, die haar hoofdje had verborgen in haar hals.

Er hing een lichte avondnevel over het veld toen ze bij de bosjes aankwam. Het was geen bos, zoals ze gedacht had, maar opnieuw de weg, dezelfde die ze twee uur eerder had verlaten. De ononderbroken stroom vluchtelingen trok verder, bewoog zich werktuigelijk voort, met slepende tred, koffers in de hand. Fietsen, maar geen enkele auto meer…

Louise kon zich niet oriënteren. Was de plek waar ze monsieur Jules en zijn half verkoolde Peugeot had achtergelaten naar links? Naar rechts? De drie kleintjes waren wakker geworden. Ze moest nu snel iets regelen, hun iets stevigs te eten geven, verschonen, laten drinken… ‘Hij is nog niet eens gespeend…’, die uitdrukking schoot haar te binnen. Hoe moet je een kind voeden dat nog niet kan kauwen? Had ze daarvoor de benodigdheden? Gekweld door al die vragen was Louise opnieuw de weg op gelopen, ze mengde zich tussen de stroom vluchtelingen, weigerde te stoppen zolang ze niets kon regelen, terwijl ze steeds harder begon te zingen om te proberen het gehuil te sussen dat het karretje liet schudden.

Mijn vader is Groot Hertog van Bretagne

Mijn moeder is de koningin van Spanje

Van je rom-bom wat maal ik erom

De koningin van Spanje rom-bom

Langs de weg lag een indrukwekkende hoeveelheid auto’s en vrachtwagens in de greppels, als skeletten in een kerkhof. Hun motoren rookten nog, hun carrosserieën waren gedeukt, door de wijd openstaande deuren zag je stapels opengereten koffers en haastig leeggehaalde dozen. Louise kon tamelijk snel lopen omdat de reizigersstroom wat dunner was geworden, maar ook omdat een aantal van hen ervoor gekozen had te stoppen voor de nacht, aan de overkant van de greppels sloegen ze een geïmproviseerd kamp op met stukken dekzeil, dekens en lakens, waarschijnlijk was iedereen aan het bidden dat het tot overmaat van ramp niet ook nog zou gaan regenen.

Doordat ze het vuur zag, bleef Louise nog even verderlopen. Een van sprokkelhout gemaakt vuur, aan de kant van de berm, waaromheen een gezin, de rug naar de weg gekeerd, met jaloersmakende gulzigheid zat te eten.

Louise zette de kar vlakbij hen neer. Toen ze de kreten van de drie kleintjes hoorden, draaiden ze zich om. In een oogwenk beoordeelde Louise de onverschilligheid van de twee pubers, de vijandigheid van de vader, de neerslachtigheid van de moeder.

Louise zette de tweeling neer, en met de zuigeling op haar arm begon ze alles wat ze had op de grond te leggen, een bonte verzameling, ongeschikt om een maaltijd van te maken. Ze brak weer wat brood af voor de jongetjes. De vrouw bij het vuur bekeek haar vanuit een ooghoek. In de velden hoorde je koeien luidruchtig loeien. Louise opende een zak met vaag naar vanille ruikend meel en goot water in een tinnen kom. Meteen vormden zich enorme klonten. Terwijl ze zaten te kauwen, keken de jongetjes nieuwgierig naar wat ze aan het doen was, de baby werd ongeduldig, Louise drukte de klonten plat met de bolle kant van een lepel, maar het werd geen egaal mengsel.

‘Als u het water niet warm maakt, gaat het niet lukken.’

De vrouw stond tegenover haar. Een jaar of vijftig, met een bloemetjesjurk die op een beddensprei leek.

‘Nee, Thérèse!’ zei de man, die bij het vuur was blijven zitten. Maar de vrouw had waarschijnlijk de gewoonte om hem wel te horen maar niet naar hem te luisteren. Ze pakte de kom en goot alles in een pannetje, die mensen waren een stuk beter uitgerust dan Louise. Terwijl ze de pap boven vuur opwarmde, praatte haar man zachtjes tegen haar, in half hoorbare zinnen, waarvan ze alleen maar de dringende, bazige en geprikkelde toon hoorde.

Intussen had Louise de baby haar rammelaar gegeven, een houten fluitje met een beugeltje, waarmee het meisje driftig schudde, en haalde ze de potjes vruchtencompote tevoorschijn, maar de deksels zaten te strak, Louise kreeg ze niet open. Ze liep recht in de richting van de man, die haar aankeek alsof hij klaar was voor ruzie. Ze hield halt bij de grootste van de twee pubers.

‘Ik ben niet sterk genoeg, zou jij…?’

Hij pakte het potje meteen vast, er klonk een plop, en triomfantelijk gaf hij Louise met de ene hand het potje, en met de andere het dekseltje aan, alsof het een oorlogsbuit was.

‘Dank je wel,’ zei Louise, ‘dat is heel lief van je…’

Als ze hem een nacht in een hotel had aangeboden had hij niet gelukkiger kunnen zijn.

De moeder had de pap gemengd.

‘Pas op,’ zei ze, ‘hij is warm…’

Het bleek niet mee te vallen om het meisje te eten te geven. Ze jammerde onophoudelijk, wachtte ongeduldig op een borst of een zuigfles, en deed haar mond alleen maar open om het beetje dat Louise erin kreeg weer uit te spugen. Nadat ze het een half uur had volgehouden, was Louise uitgeput, en het kind ook. De tweeling, die vlakbij zat, speelde met de deken. Toen kreeg Louise het idee om de pap wat te verdunnen tot een vloeistof, die ze lepeltje voor lepeltje tussen de lippen van het kind goot, dat opeens uitgeput in slaap viel, alsof het geveld was door de vergeefse pogingen, ze had bijna niet gegeten.

Voor het eerst bekeek Louise haar eens goed. Fijne trekken, prachtig gekrulde wimpers, delicaat gevormde oortjes en roze lipjes, ze vond haar zo mooi dat ze ontroerd raakte. Even dacht ze aan de brief, waarin Jeanne schreef: ‘O, dat lieve gezichtje van die baby!’ Ze verbaasde zich over de vreemde loop die hun leven had genomen. Zowel Jeanne als zij hadden een baby moeten opgeven. Louise zat er nu met drie opgescheept.

De tweeling was heel speels en vrolijk. Louise vermaakte hen door de lepel te verstoppen, de rammelaar, de beker, ze lachten. De twee pubers hadden het vuur en hun vader de rug toegekeerd, om te kijken naar die mooie jonge vrouw met haar blanke handen, wier uitgeputte gezicht opklaarde door een verdrietige glimlach.

Twee uur later, alles is rustig.

De kinderen zijn verschoond, de baby is wakker geworden en het is Louise gelukt om opnieuw een paar lepeltjes vloeibare en koude pap tussen haar lippen te laten glijden.

Het enige wat ze nog kon bedenken, was met opgetrokken knieën in de kar gaan liggen, met de baby veilig tegen haar buik en een jongetje aan elke kant.

Boven hen is de diepblauwe hemel bezaaid met sterren. Louise aait het warme, zachte hoofdje van de baby.

42

Ook Fernand had een fluitsignaal gegeven voor zijn troepen, maar iedere willekeurige muziekliefhebber zou in de klank ervan een ongeruste nuance hebben bespeurd, die afstak bij het krijgshaftige, zelfvoldane geluid van kapitein Howsler. Er was meer dan een uur voor nodig geweest om zeven groepen van ruim honderd gevangenen in beweging te krijgen. Fernand vreesde dat de vermoeienissen van de tocht voor sommige gedetineerden te veel zouden zijn en had hun toestemming gegeven om het vertreksignaal zittend af te wachten.

Hij had de wachttijd gebruikt om zijn strategie te verfijnen. Omdat hij bang was dat er een moeilijk te beheersen afstand zou ontstaan tussen de snelste en de langzaamste lopers, had hij zichzelf aan het hoofd van de colonne geplaatst en kapitein Bornier in het midden van het peloton, waar zijn agressieve neigingen minder kans zouden krijgen.

Toevallig bevonden uitgerekend Raoul en Gabriel zich in de buurt van Bornier, ze waren er ondanks de alfabetische volgorde in geslaagd bij elkaar te blijven. Als het kader al een oogje toekneep voor dit soort onderlinge afspraakjes, lieten de geladen wapens, de strakke gezichten van de mobiele gardisten en de ongedurigheid van de Annamieten zien dat de tolerantie daar wel ophield.

Omdat de dislipline tijdens het lange wachten wat verslapt was, hadden de gevangenen zachtjes kunnen praten. Wie zal zeggen waar ze vandaan kwamen, het eeuwige mysterie van gevangenissen, maar er gingen geruchten rond over de oorlog. Generaal Weygand, zo werd gezegd, was van mening dat er om een wapenstilstand moest worden verzocht. Het gerucht ging van het ene naar het andere uiteinde van de colonne. Iedereen begreep dat het weinig uitmaakte of het nieuwtje al dan niet waar was, het was vooral de eerste keer dat het idee van een nederlaag zo duidelijk tot uiting kwam, en het feit dat de uitspraak werd toegeschreven aan de opperbevelhebber van de Franse strijdkrachten maakte duidelijk hoe weinig waarde er nog werd gehecht aan de officiële communiqués van de militaire staf, waarin werd volgehouden dat Frankrijk de indringers liet voelen wie er de baas was.

‘Wat?’ vroeg Raoul.

Hij was zichzelf niet helemaal meer, sinds hij de mysterieuze, door Louise Belmont ondertekende brief had ontvangen. Waarschijnlijk omdat hij er genoeg van had er de hele dag aan te denken, had hij hem die ochtend in een opwelling van ergernis verscheurd en de snippers weggegooid, maar dat veranderde niets, de inhoud ervan bleef hem bezighouden.

‘Je zal zien dat we er heelhuids van afkomen,’ zei Gabriel. ‘Dan kan je die vrouw gaan zoeken en alles ophelderen.’

Ze waren gevangenen, beschuldigd van plundering en waarschijnlijk ook van desertie, ze hadden meer kans om onderweg gedood te worden dan om voor een militair tribunaal te worden gebracht… Gabriel realiseerde zich dat zijn optimisme een beetje belachelijk klonk.

‘Ik bedoel…’

Raoul Landrade staarde naar zijn schoenen. Zonder op te kijken zei hij: ‘Hoe oud zou ze geweest zijn… Dertig, vijfendertig… Meer niet… Op die leeftijd kun je nog kinderen krijgen…’

Gabriel probeerde te begrijpen waar het over ging, maar wilde geen vragen stellen.

‘Zie je,’ ging Raoul verder, terwijl hij hem aankeek, ‘ik dacht… als dat klerewijf van Thirion nou mijn echte moeder is… ze had er tenslotte de leeftijd voor, nietwaar?’

‘Waarom zou ze je hebben afgestaan om je drie maanden later weer terug te nemen?’

‘Dat begrijp ik ook niet. Ik denk dat ze is gedwongen. Dat zou verklaren waarom ze me haatte…’

Het woord was gevallen.

‘Ik maak me er niet zo druk over wie mijn echte moeder is, maar wel over de kans dat het dat rotwijf zou kunnen zijn.’

Raoul had de arm van Gabriel gepakt en hield hem stevig vast.

‘Dat komt… ik zie niet hoe die ouwe mijn vader kan zijn, snap je? Misschien werd ze daarom gedwongen om me terug te nemen. Omdat een andere kerel mijn vader is. Dat zou alles verklaren. Die ouwe was woedend omdat hij werd bedrogen en heeft haar gedwongen mij terug te nemen. En dan…’

Alles was natuurlijk mogelijk, maar Gabriel hechtte niet veel waarde aan die veronderstelling, die meer leek op het gevolg van gemelijk gepieker dan op het resultaat van nuchter nadenken.

‘Bek houden, stelletje flikkers!’

Bornier liep met grote passen langs de colonne, dreigend met zijn geweer gebood hij iedereen te zwijgen. Niemand dacht echt dat hij het tegen een rij op de grond zittende gevangenen zou gebruiken, maar een kolfstoot tegen je hoofd of in je ribben was nog steeds goed mogelijk…

Het fluitje van de adjudant-chef klonk.

Het moment van vertrek was eindelijk aangebroken.

Gabriel hinkte een beetje, maar de wond was niet opnieuw opengegaan. Dorgeville was er slechter aan toe. Hij liep behoorlijk mank, het was moeilijk voor te stellen hoe hij de dertig kilometer naar Saint-Rémy zou moeten lopen. De jonge communist, die ook door zijn kameraden werd vergezeld, bevond zich meer naar achteren in de rij, Gabriel zag hem niet, maar zijn toestand kon nooit veel beter zijn.

De rij nam al snel in lengte toe, eerst honderdvijftig meter, daarna tweehonderd. Fernand bleef regelmatig langs de kant van de weg staan wachten om de gedetineerden aan te sporen sneller te lopen, maar keerde al snel weer terug naar voren om daar het tempo te verlagen. Door zo voor herdershond te spelen, was hij twee uur na het vertrek al uitgeput.

De middagzon brandde fel, en op de weg heerste een verontrustende stemming. De vluchtelingen, die eveneens onderweg waren naar Saint-Rémy, hielden halt om de gevangenen erlangs te laten, maar toen ze zagen dat de rij buitensporig lang was, gingen ze er maar naast lopen, wat de bewaking bemoeilijkte. Omdat de gardisten hen met veel geschreeuw dwongen om opzij te gaan werden de commentaren, die toch al niet zo vleiend waren, nog meedogenlozer. Je hoorde ‘verraders’, ‘spionnen’, ‘vijfde colonne’, hoe minder men van de zaak afwist, hoe meer men de vele honderden mannen als vijanden zag. Omdat de optocht geëscorteerd werd door bewapende militairen was Fernand niet bang dat de vluchtelingen hen zouden aanvallen, maar de agressieve sfeer had zijn invloed op de toch al idiote toestand. Hij vroeg zich af hoe men tot de waanzinnige order was gekomen om meer dan duizend gevangenen, begeleid door een handjevol bewakers, te voet een weg vol vluchtelingen op te sturen.

Halverwege de middag (ze liepen al meer dan vier uur), en omdat ze binnen schootsafstand bleven, liet Fernand de gevangenen een omweg maken om uit een beek te kunnen drinken. Als men wilde dat ze bleven doorlopen, moesten ze hun dorst kunnen lessen, maar door dergelijke kleine afwijkingen van de regels werd wel de voortgang steeds onderbroken, het begon de adjudant-chef allemaal wat te veel te worden.

Toen hij zich omdraaide, kon hij het eind van het peloton niet meer zien, alleen maar groepjes van twee, drie of vier mannen, onder wie bewakers en soldaten, die nu puffend van de hitte op eigen houtje leken te lopen… Hij leidde eruit af dat er waarschijnlijk ontsnappingen waren geweest. Hij had nu al het idee dat er enkele gezichten waren verdwenen. Behalve iedereen hergroeperen, appèls afnemen en verdere vertraging oplopen was er niets meer aan te doen.

Tegen vieren waren ze nog zestien kilometer van hun bestemming verwijderd. Af en toe hoorde hij, ver voor hen uit, een geweerschot, daarna nog een, alsof hij met Alice een wandeling op het platteland maakte, op een zondag na de opening van het jachtseizoen.

Kapitein Howsler maakte zich net als Fernand zorgen over het uitrekken van de stoet, hij ging tegen zes uur in de berm staan om te controleren of alle groepen met een acceptabele snelheid vooruitgingen. Het tempo ging steeds verder omlaag. Op zijn gezicht stond het hevige misnoegen te lezen van iemand die met bitterheid moet constateren dat de zaken niet gaan zoals hij zou willen. Zijn wraakzuchtige blik was gericht op de gedetineerden en, erger nog, op de soldaten en bewakers die niet in betere conditie waren dan de gevangenen en die jammerlijk hijgden, terwijl de eerste groepen, ver voor hen uit, misschien nog maar een paar kilometer van de eindstreep waren.

De groep van Fernand werd al snel in tweeën gesneden door de doortocht van legertrucks, die de weg blokkeerden. Waar ze naartoe reden wist niemand, maar omdat ze toch moesten wachten maakten ze er gebruik van door te gaan zitten en wat op krachten te komen.

Op dat moment ging het niet goed met Gabriel. Zijn been was ineens onder hem vandaan gezakt en hij was lelijk gevallen, Raoul had hem niet kunnen opvangen. Een paar honderd meter verder was Landrade snel even opzij gelopen om een afgebroken stuk wagenladder van een verlaten kar te pakken. Het was een meter lang, en door aan het uiteinde een opgerold overhemd te knopen, had hij een kruk voor hem in elkaar geknutseld. Gabriel zou er niet sneller door gaan lopen, maar hij zou minder pijn hebben.

Ze begonnen gevangenen van de voorgaande groepen in te halen, die buiten adem, kreupel en uitgeput waren geraakt en onophoudelijk door de bewakers werden afgebekt. Beetje bij beetje ontstond aan de achterkant een groep gevangenen die de eindstreep waarschijnlijk niet zou halen. Zoals Dorgeville, de journalist, die om de beurt door zijn kameraden werd gedragen en zo uitgeput was dat hij steeds langer moest pauzeren, zodat hij helemaal achterop dreigde te raken. Op meer dan honderd meter afstand kon je het groepje mannen zien die zich over hem ontfermden en elkaar aflosten om hem te dragen.

Fernand was al even geleden voor kapitein Howsler langsgelopen, toen hij zich opeens realiseerde dat de officier daar niet alleen maar langs de weg was blijven staan om de voortgang van zijn troepen in de gaten te houden. Hij wachtte het eind van de stoet op.

In paniek begon Fernand te rennen.

Raoul had de arm van zijn kameraad over zijn schouder gelegd.

‘Loop jij maar vooruit,’ hijgde Gabriel.

‘Wat zou je zonder mij moeten, klojo?’

Ze profiteerden van een ogenblik waarop de aandacht van de bewakers wat was verslapt door even halt te houden en kwamen de jonge communist weer tegen, die ze al een tijd uit het oog waren verloren, hij zag er spookachtiger uit dan ooit en werd voortgesleept door twee kameraden die bijna net zo uitgeput waren als hijzelf.

Op dat moment zagen ze allemaal de grote kapitein Howsler op hen afkomen, krijgshaftig als altijd, geflankeerd door een klein peloton stramme, onverstoorbare Annamieten en korporaal-chef Bornier.

‘U,’ zei de kapitein tegen Bornier, ‘blijf hier staan en houd de wacht!’

De korporaal-chef stond stijf rechtop, vol trots over de opdracht, en terwijl hij zijn geweer vastgreep keek hij woest naar Gabriel, Raoul en de communisten.

Intussen waren de kapitein en de Annamieten naar het eind van de stoet gelopen, naar het groepje achterblijvers. In de verte zag je de lange gestalte van kapitein Howsler midden op de weg staan met zijn handen op de rug. Het peloton Annamieten posteerde het hele groepje langs de greppel.

Er klonken orders.

Een schot weerklonk.

Toen nog een.

En een derde.

Raoul keek om. Vanaf de andere kant, een paar honderd meter verderop, kwam de adjudant-chef druk gebarend aanrennen, terwijl hij iets onverstaanbaars riep. Korporaal-chef Bornier zag lijkbleek.

‘Opstaan!’ riep de kapitein.

Ze hadden hem niet zien aankomen. Hij had het tegen Gabriel en de jonge communist. Maar omdat beide mannen moeite hadden om op te staan schreeuwde hij: ‘Aan de kant, jullie!’

Hij was woedend. Hij gebaarde naar de gezonde gevangenen.

‘Jullie daar, ga opzij!’

Raoul begreep dat het nu of nooit was.

Daarginder waren drie gevangenen doodgeschoten en achtergelaten in de greppel.

Hier stonden twee invalide gedetineerden op hun beurt klaar om een kogel door het hoofd te krijgen.

Fernand, die nog steeds rende maar steeds meer buiten adem raakte, kwam dichterbij, hij schreeuwde: ‘Wacht! Wacht!’ De kapitein richtte zich tot Bornier: ‘Soldaat! Executeer die mannen, dit is een order!’

Raoul strekte heel langzaam zijn arm uit, pakte het uiteinde van Gabriels kruk en trok hem naar zich toe, en terwijl hij zich verzekerde van zijn greep zette hij één hand op de grond, zodat hij overeind kon komen. Intussen waren de Annamieten dichterbij gekomen, ze staarden Bornier aan, zijn lippen trilden.

Nu was de stem van Fernand te horen: ‘Stop!’

Maar hij was nog ver, had last van steken in zijn zij, langzaam, met zijn hand tegen zijn flank en een vertrokken gezicht, kwam hij naderbij.

‘In de aanslag!’ brulde de kapitein terwijl hij zijn pistool tevoorschijn haalde.

Bornier richtte zijn geweer, maar hij beefde, keek verloren…

Ten slotte lukte het hem te richten op het hoofd van Gabriel, die wilde praten, ook hij stond te trillen, zijn benen voelden als was, hij keek naar de loop van Borniers geweer alsof hij uit een nachtmerrie ontwaakte.

Terwijl hij het stuk wagenladder stevig vasthield, had Raoul intussen de afstand geschat die hem scheidde van de kapitein, de korporaal-chef en de Annamieten.

Buiten adem kwam Fernand aanlopen. ‘Stop!’ schreeuwde hij opnieuw.

‘Vuur!’ brulde de kapitein.

Maar korporaal-chef Bornier had zijn geweer laten zakken, het wees nu omlaag, hij schudde zijn hoofd, de tranen stonden hem in de ogen, je zou hebben gezworen dat hij zelf ging sterven.

Toen strekte de kapitein zijn arm, richtte op de jonge communist en schoot, het hoofd van de jongen sloeg naar achter. Met zijn arm nog steeds gestrekt keerde hij zich naar Gabriel.

Het schouwspel bevroor, alle gezichten richtten zich omhoog. De kapitein bleef even stokstijf staan, met zijn pistool in de aanslag.

Op minder dan een kilometer afstand maakte een Duits squadron een duikvlucht, precies in het verlengde van de weg. De Annamieten wierpen zich in de greppel, Bornier ging op de grond liggen.

Raoul sprong overeind, knuppelde met de kruk de benen van kapitein Howsler onder hem vandaan, die tegen de vlakte ging, en liep langs Fernand, die ook op zijn buik was gaan liggen. Daar bukte hij al, pakte Gabriel bij zijn middel, hij sjorde hem over zijn schouder, kwam overeind en begon te rennen.

De kapitein was geveld, lag ineengedoken op de grond, de Annamieten hadden hun armen over hun hoofd gevouwen.

Op het moment dat het squadron over hem heen vloog, haalde Fernand zijn pistool tevoorschijn en richtte het op de rug van Raoul, die nog geen tien meter had afgelegd.

Hij schoot twee keer.

43

De koe draaide haar kop en liet een luid geloei horen.

‘Voorzichtig!’

Louises kreet klonk als een gefluisterde schreeuw. Tegelijkertijd maakte ze een handbeweging. De jongen liet merken dat hij het begrepen had. Louise draaide zich naar zijn broer en beduidde hem naar rechts te lopen.

Ze keek om. Bij de greppel stond de vader met gekruiste armen het tafereel aan te kijken, zichtbaar popelend van verlangen om in te grijpen in die wanordelijke toestand.De oudste broer hield het touw vast, waarvan Louise wist dat het geen enkel nut zou hebben als de koe andere plannen had.

Na een tweede gebaar van Louise kwamen ze alle drie langzaam naderbij.

‘Rustig maar, liefje,’ zei Louise, ‘rustig maar.’

De koe schudde haar kop, maar bewoog niet.

Ze had de hele nacht aan de andere kant van de weg staan loeien, dat had Louise op het idee gebracht.

‘Ze heeft geen kalfje meer,’ had ze de jongens uitgelegd, ‘ze heeft last van haar melk, en die melk…’

Ze had de baby in haar armen; sinds ze in de vroege uurtjes wakker was geworden, had het meisje had aan één stuk door gehuild. De jongens hadden gedaan alsof ze toreadors waren, borst vooruit, klaar om de hele wereld te bedwingen. Dat was niet nodig. De koe verroerde zich niet, langzaam naderden ze haar.

‘Goed zo, liefje,’ zei Louise, ‘goed zo…’

Ze knipoogde naar de broers, die het dier nu hadden bereikt en het, geïmponeerd door de omvang, zachte tikjes op de flanken gaven.

De vader stond nog steeds met zijn armen over elkaar langs de weg. Louise moest even aan monsieur Jules denken, die nam ook vaak dat soort poses aan, zelfs in het bijzijn van zijn klanten.

Ze zette de pan op de grond, knielde naast de gigantische uier en pakte een opgezwollen en gloeiende speen vast, de koe liet iedereen schrikken door onrustig zijn achterpoot op te trekken. Louise kneep. Er kwam niets uit. Ze probeerde het wat harder, zonder resultaat. Ze wist niet hoe het moest. De melk was er, maar ze kon hem er niet uitkrijgen.

‘Lukt het niet?’ vroeg de grootste jongen.

Ook hij waagde een poging. De koe zwiepte met haar staart in hun gezicht, maar bleef rustig staan, ze voelde dat ze van haar ongemak verlost kon worden. Louise probeerde het nog een keer, ze trok, duwde, niets hielp. Alle drie keken ze elkaar hulpeloos en teleurgesteld aan. Louise wilde het niet opgeven, er moest een oplossing zijn.

‘Ga eens opzij…’

Het was de vader. Hij kwam majesteitelijk aangeschreden en toonde met een handgebaar zijn ergernis over zoveel onhandigheid, zijn ongeduld om zelf het klusje te klaren, en zijn minachting voor zo’n alledaagse taak, die hem eraan herinnerde wat hij ooit was geweest, een boerenjongen.

Terwijl hij op zijn knieën voor de uier zat, zette hij de pan klem tussen twee aardkluiten, pakte een speen in elke hand en liet in één beweging de melk er zo krachtig uitspuiten dat hij in het gras terechtkwam. Daarna hoorde je het metalige en romige geluid van de vloeistof waarmee de pan werd gevuld. De koe stond zachtjes te knikkebollen.

‘Ga eens wat groters zoeken,’ zei de vader tegen zijn zoon, ‘vlug een beetje!’

Hij had Louise nog geen blik waardig gekeurd, zachtjes zei ze: ‘Bedankt…’

Hij antwoordde niet, de melkstralen schuimden in de pan, de zoon kwam terug met een emmer, waarvan Louise zag dat hij niet al te schoon was, maar ze zei niets, het was genoeg om de drie kinderen een hele dag te voeden, misschien nog wel langer als de melk niet te snel zuur werd…

Ze hadden de potjes vruchtencompote leeggemaakt om ze met melk te vullen. De baby had gegeten, geboerd en was in slaap gevallen, met een klein lachje op haar lippen. De tweeling had witte snorren, die Louise met een niet al te schone vaatdoek afveegde.

‘Veel sterkte,’ zei de moeder.

‘Bedankt,’ zei Louise, ‘u ook.’

De broers, die geen woord konden uitbrengen, zagen Louise als een fata morgana verdwijnen.

Iedereen zei dat je moest doorgaan tot aan Saint-Rémy-sur-Loire. De geruchtenmachine draaide op volle toeren over die bestemming, nu eens zou je er opvang, voedsel en een overheid aantreffen, dan weer werden er vrouwen, alvorens ze onthoofd werden, onder het oog van hun mannen verkracht door de Duitsers, die waren nog erger dan de communisten. Maar de praatjes waren al hetzelfde sinds het vertrek uit Parijs, dat sommigen al vier, vijf, of zes dagen eerder verlaten hadden, de geruchten raakten op en maakten niemand meer bang.

Louise stopte meerdere malen om de knulletjes te laten lopen, ze wat beweging te geven, ook om ze moe te maken, zodat ze weer zouden gaan slapen en zij beter kon opschieten.

Haar kleine voorraad was geslonken, het water was bijna op, de melk was in de loop van de ochtend zuur geworden, ze had nieuwe luiers nodig om de kinderen te verschonen, nog afgezien van haar vermoeide benen, ze zou tien jaar van haar leven hebben gegeven om deze nachtmerrie te laten ophouden. Het was een obsessie geworden om onderdak te vinden voor de kinderen. Om hen toe te vertrouwen aan iemand die voor ze zou kunnen zorgen.

Toen ze voorbij het bord Saint-Rémy-sur-Loire liep, kreeg de baby een aanval van diarree.

De stad bezweek letterlijk onder de vluchtelingenstroom, het gemeentehuis was bestormd, de grote trouwzaal herbergde hele gezinnen, evenals de binnenplaats van de brandweerkazerne, de drie gemeentescholen, het bijgebouw van het raadhuis en de Square Joseph-Merlin; het plein van St-Hippolytuskerk leek op een zigeunerkamp; het Rode Kruis had een grote tent opgezet tegenover het college, waar van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat soep werd uitgedeeld, maar waar nu niets meer te krijgen was, in afwachting van bevoorrading, die steeds maar uitbleef. Het was de plek waar iedereen samenkwam, het hart van het stadsleven, het epicentrum van de geruchten, Louise haastte zich erheen.

De stad wierp je terug in een andere eeuw, een barbaarse tijd waarin je je kar nooit meer terugvond als je hem ergens liet staan, waarin je je kind meteen kwijt was als je het op de grond zette. ‘Mijn baby is ziek…’ zei ze, in de hoop zo dichter bij de tent van het Rode Kruis te kunnen komen. ‘En wat dan nog, iedereen heeft wel een ziek kind, dat is geen reden!’ antwoordde een vrouw, en de kar was hinderlijk. ‘U gaat toch niet over mijn voeten rijden!’ riep een andere, Louise verontschuldigde zich, iedereen verdrong zich bij de tafel met overbelaste vrijwilligers, vroeg wanneer er voedsel kwam, niemand wist iets, het was een eindeloos gedrang om op een plek te komen waar iedereen uiteindelijk weer ontgoocheld vandaan kwam, je moest maar later terugkomen, alles ontbrak, medicijnen, schoon linnengoed, groenten voor de soep, alles.

Louise had er niets gekregen, de baby brulde, de twee jongetjes huilden, ze was wanhopig, en dan nog die onophoudelijke diarree, de koemelk, te machtig waarschijnlijk…

‘En waar kan ik vondelingen naartoe brengen?’

Naar het gemeentehuis, zeiden ze, maar er was daar niemand om het te bevestigen. Naar het Rode Kruis, dacht iemand, maar daar kwam ze net vandaan, ze hadden gezegd dat het voorlopig onmogelijk was, dat ze over een paar dagen waarschijnlijk wel kinderen zouden kunnen opvangen, maar dat er nu geen plek was om ze onder te brengen, er waren te weinig vrijwilligers, en de baby stonk vreselijk. Louises armen zaten tot aan de ellebogen onder de poep.

Ze zocht de fontein, er stond een rij maar ze lieten haar erlangs, vooral om haar te ontwijken, de baby leek stervende te zijn. Louise klemde haar kiezen op elkaar, ze had eigenlijk drie paar handen nodig. ‘Ze zijn niet van mij,’ zei ze, ‘weet u misschien waar ik vondelingen kan achterlaten…?’

De baby had dringend zorg nodig. Haar wanhoop sloeg om in woede.

Plotseling duwde ze de kar naar de voorgevel van het café aan het plein, waar ze de twee oudsten liet staan, op hoop van zegen, en met de baby in haar armen naar de bar liep, waarop ze de zak rijst, de drie wortels en de aardappel legde die ze bij elkaar had weten te schooien.

‘Ik moet soep en rijst koken voor deze baby, ze is ziek,’ zei ze tegen de baas.

Er was volk in het café, maar je kon niet uitmaken wie de gasten waren die daar met elkaar zaten te praten, sommigen dronken, anderen aten, iedereen had het over het spaarzame nieuws dat steeds maar rondging door de stad.

‘De Noren hebben zich overgegeven…’

‘Weygand heeft gezegd dat de situatie wanhopig is…’

‘Voor de Noren?’

‘Nee, voor ons…’

‘We maken hier geen soep, mevrouwtje. We hebben trouwens niets. Ga maar bij het Rode Kruis kijken…’

De man had dun haar, gele tanden en een gezicht vol gesprongen adertjes. Louise stak haar armen uit en legde de huilende baby op de bar. ‘Als dit kind geen eten krijgt, gaat het binnen een paar uur dood.’

‘Ho, ho… Waarom zegt u dat tegen mij?’

‘Ik zeg het tegen u omdat u haar leven kunt redden. Ik heb gas en water nodig, verder niets, is dat te veel gevraagd?’

‘Maar, maar, maar…’

Hij stond versteld van zoveel lef.

‘Ik laat haar hier op de bar liggen totdat ze sterft. Zodat iedereen kan zien hoe ze doodgaat…’

‘Kom kijken!’

Het geroezemoes was verstomd.

‘Kom maar dichterbij, deze baby gaat dood…’

Om de baby, die kronkelde van de pijn en naar diarree rook, hing een loden stilte, de aanwezigen kregen last van een slecht geweten.

‘Nou, goed… Dit is een uitzondering, hè?’

Een vrouw kwam naar haar toe. Leeftijdsloos. Tussen de dertig en de vijftig, onmogelijk te zeggen. ‘Ga je gang, ik zal wel op hem letten.’

‘Het is een meisje,’ zei Louise.

‘Hoe heet ze?’

Even was het stil.

‘Madeleine.’

De vrouw glimlachte. ‘Mooie naam, Madeleine…’

Terwijl ze groentesoep maakte voor de jongens en de rijst kookte, waarbij ze het kookwater zorgvuldig bewaarde om te drinken te geven aan het meisje, vroeg Louise zich af waar die voornaam vandaan kwam, die zo spontaan over haar lippen was gerold, maar ze kwam er niet achter.

44

In acht open kratten kakelden, krijsten, klokten en kwaakten twaalf kippen, evenzoveel piepkuikens, drie kalkoenen, vijf eenden en twee ganzen. Al die dieren staken hun kop door de planken, alsof ze niet konden wachten tot die er afgehakt zou worden. Het probleem was het kalf. Hij was alleen met een touw om zijn nek aan een wagenladder vastgebonden en stond te wankelen op de laadvloer. De vrachtwagen van God reed niet snel. Bij elke bocht dreigde het kalf overboord te slaan.

‘Zeg eens, vader,’ vroeg zuster Cécile, ‘wat wilt u gaan doen met dat dier?’

‘Maar, beste zuster, opeten natuurlijk!’

‘Ik dacht dat we op vrijdag geen vlees aten,’ zei zuster Cécile.

‘Zuster,’ antwoordde vader Désiré met smekende stem, we eten hier vier van de vijf dagen geen vlees! Onze lieve Heer is op de hoogte…’

Philippe de Belg bleef alsmaar omkijken of het beest nog stevig stond. De non hield aan:

‘En bent u van plan hem zelf te slachten, vader?’

Vader Désiré sloeg snel een kruis, Jezus, Maria, Jozef.

‘Zeker niet! Moge God mij een dergelijke beproeving besparen!’

Beiden draaiden zich om naar dat prachtige kalf, met zijn wijduitstaande oren, zijn zachte blik en zijn vochtige neus…

‘Ik moet toegeven, zuster, dat het een moeilijke kwestie is.’

‘We zouden een slager moeten hebben…’ sprak Philippe de Belg plotseling op een schelle toon, waar iedereen van schrok.

‘Heeft u er geen in uw kudde, vader?’ vroeg zuster Cécile. ‘God zal vast wel in uw behoeften hebben voorzien, toch?’

Hij volstond ermee zijn handen te spreiden om aan te duiden dat hij zich op de Heer verliet.

De aanwezigheid van het kalf bezorgde de vrachtwagen van God een warm onthaal bij de Béraultkapel. Ze laadden de hoenders uit, ze bonden het kalf vast in de wei naast het kerkhof, ze warmden water op om het gevogelte te plukken.

‘Is hij niet wonderbaarlijk?’ vroeg Alice aan zuster Cécile.

Beiden keken hoe vader Désiré de ganzen opsloot en de kinderen die om hem heen stonden aan het lachen maakte.

‘Ja, precies, wonderbaarlijk,’ antwoordde Cécile.

De twee vrouwen liepen naar een hoek van de zijbeuk, waar Alice bij wijze van afscheiding een paar lakens had opgehangen en waar zich de patiënten bevonden die er volgens haar het slechtst aan toe waren. Uitputting, ondervoeding, gebrekkige hygiëne, niet geheelde wonden…

Terwijl ze een open been opnieuw omzwachtelde, om het te ontsmetten (‘Vlees zal goed van pas komen, het proteïnegehalte kan bijdragen tot de genezing…’), merkte de non de trouwring aan Alices vinger op.

‘Getrouwd?’

‘Al twintig jaar…’

‘Is hij in dienst?’

‘Al dertig jaar. Hij zit bij de mobiele garde.’

Alice boog haar hoofd, ze kreeg het ineens te kwaad. Even was er een ongemakkelijk moment. ‘Ik heb helemaal niets meer van hem gehoord, begrijpt u, zuster. Hij is in Parijs gebleven, ik weet ook niet waarom, hij zou naar me toe komen, maar…’

Ze zocht in haar zak, haalde een zakdoek tevoorschijn en droogde verontschuldigend haar tranen. ‘Ik weet niet hoe het met hem is…’ Ze probeerde te glimlachen. ‘Iedere dag bid ik samen met vader Désiré voor de terugkeer van Fernand.’

Zuster Cécile gaf een klopje op Alices hand.

Nadat ze de zieken verzorgd hadden, vroeg de non aan Alice om met haar mee te gaan naar vader Désiré.

‘We hebben hier drie gevallen die naar het ziekenhuis moeten.’

Ze wendde zich tot Alice: ‘Dat open been zou gangreen kunnen worden. De jongen die u me liet zien vertoont symptomen die doen denken aan suikerziekte, maar er is hier niets om dat te verifiëren. En wat betreft die man, u zegt dat hij al een aantal dagen bloed in de ontlasting heeft, dat zou kunnen wijzen op een darmprobleem van zekere omvang…’

Alice begon te trillen van emotie, ze voelde zich schuldig. Vader Désiré sloeg een arm om haar heen.

‘Mijn dochter, niets van dit alles valt u te verwijten, u hebt gedaan wat u kon, met bijna geen middelen! Het is zelfs een wonder dat al die mensen nog in leven zijn! Er is niemand gestorven, en u bent het die voor dat wonder heeft gezorgd!’

Zuster Cécile was nuchter: ‘Er is geen plaats in het ziekenhuis van Montargis. En er is geen ander ziekenhuis.’

‘Ah,’ zei Désiré, ‘dan zullen we hulp van God nodig hebben! Maar terwijl we op zijn hulp wachten, kunnen we misschien alvast zelf ons best doen, wat vinden jullie?’

Hij vroeg Philippe de Belg om de vrachtwagen gereed te maken, zo deed hij altijd als ze weggingen, hij bestelde de vrachtwagen alsof er een paard moest worden ingespannen. De non maakte van de gelegenheid gebruik om Alice bij de arm te pakken en mee te nemen naar een rustig plekje.

‘U hebt fantastisch werk verricht, Alice, mijn complimenten, dat moet niet makkelijk zijn geweest…’

Alice was zich vaag bewust van een zekere ondertoon in haar woorden. Daarom wachtte ze even met haar antwoord. ‘Maar ziet u, we kunnen niet méér geven dan we hebben…’

Wilde dat zeggen dat ze al die mensen aan hun lot moesten overlaten? Moesten opgeven? Alice knikte vaag, en omdat ze dacht dat het gesprek was afgelopen wilde ze weggaan, maar zuster Cécile hield haar tegen. Ze pakte haar bij de arm, liet haar hand naar Alices pols glijden, terwijl ze haar andere hand naar haar gezicht bracht en haar duim onder het oog van de vrouw legde…

‘We hebben hier eigenlijk niet drie, maar vier gevallen… die enigszins dringend zijn. Alice, hebt u gezondheidsproblemen?’

Terwijl ze sprak nam ze haar pols op, bevoelde haar hals, het gesprek was gaandeweg een medisch onderzoek geworden, Alice probeerde zich eraan te onttrekken.

‘Stilstaan,’ zei zuster Cécile onverstoorbaar.

Zonder iets te vragen legde ze haar hand op Alices borst, bij haar hart.

‘U hebt me nog geen antwoord gegeven, gezondheidsproblemen?’

‘Ik ben weleens bang, maar…’

‘Hartpatiënt?’

Alice knikte. De non glimlachte naar haar.

‘Het zou goed zijn om nu te rusten. Aangezien er geen plaats in het ziekenhuis is, denk ik niet dat vader Désiré een oplossing zal vinden, maar…’

‘O,’ onderbrak Alice haar, ‘die vindt hij wel, maak u maar geen zorgen, die vindt hij wel.’ En er klonk zoveel vertrouwen in haar stem dat het de non ontroerde.

‘Zuster Cécile!’ riep de priester breed lachend vanaf de treeplank van de vrachtwagen, die klaarstond om weg te rijden. ‘We gaan voor de voorzienigheid uit. We zullen onderweg moeten bidden dat de Heer ons Zijn bijstand zal verlenen, ik geloof dat we slechts met ons tweetjes zijn die om Zijn bemiddeling kunnen vragen…’

Een klein uur later reed de vrachtwagen van God de kazerne van Montcienne binnen, waar zojuist een aantal eenheden van de 29e infanteriedivisie hun intrek hadden genomen, degenen die ze voorbij hadden zien komen bij de boerderij van Cyprien Poiré.

De plotselinge verschijning van de vrachtwagen van God maakte grote indruk. De soldaten, die opdracht hadden gekregen zich terug te trekken, zaten al diep in de put, de geruchten over een wapenstilstand gingen rond als een lopend vuurtje, de aanblik van dat enorme kruis, die smartelijke, met witte rook omslingerde Jezus, met aan zijn voeten een pastoor in zwarte soutane, die met opgeheven armen de hemel om hulp vroeg, liet niemand onberoerd.

Het werd stil, een aantal mannen sloeg haastig een kruis, kolonel Beauserfeuil kwam de binnenplaats op lopen.

De jonge non die uit de cabine kwam benam iedereen de adem, sommigen omdat ze een cornet droeg, anderen omdat ze er met haar witte kleding uitzag als een engel.

Ook vader Désiré kwam aanlopen. Het stel maakte indruk.

‘Vader…?’ zei de kolonel, een man met een vierkant gezicht, dat een beetje op een doos leek, lichte ogen en bakkebaarden die overgingen in een dikke, witte baard, waarboven een rode, bijna oranje snor prijkte.

‘Mijn zoon…’

Aan de respectvolle, bijna eerbiedige manier waarop hij begroet werd, begreep Désiré dat de kolonel een gelovig man was.

‘Ik geloof werkelijk dat God mij naar u toestuurt…’

Ze onderhielden zich in het geïmproviseerde kantoor van de kolonel.

Op de binnenplaats stonden de soldaten te roken, terwijl ze naar de non keken, die rustig bij de auto stond te wachten, Philippe de Belg was aan het stuur blijven zitten, alsof hij bang was dat de wagen gestolen zou worden. Een soldaat trok de stoute schoenen aan. Zuster Cécile stond al gauw in het middelpunt van de belangstelling, ze boden haar koffie aan, eindelijk glimlachte ze, water misschien? Ze sloeg het af.

‘Maar als u ons wat zakken koffie, suiker en koeken zou kunnen afstaan dan zou ik die graag aannemen…’

Intussen keken vader Désiré en kolonel Beauserfeuil door het raam naar het onderwerp van hun gesprek: een zware truck waarop een groot, rood kruis stond, een bedrijfsklaar onderdeel van het militaire veldhospitaal…

‘Dat is onmogelijk vader, dat zult u toch begrijpen…’

‘Mijn zoon, mag ik u een vraag stellen?’

De kolonel wachtte.

‘Het was een paar uur geleden op de radio. De Duitse troepen hebben Parijs bezet. Het schijnt dat de vlag van het Derde Rijk op de Eiffeltoren wappert. Wat denkt u, hoelang zal het duren voordat de regering zich aan de vijand zal overgeven?’

Die bewoordingen waren kwetsend. Om een wapenstilstand vragen, was een vredesvoorstel. Zich overgeven was de nederlaag erkennen.

‘Ik zie niet in hoe…’

‘Ik zal het u uitleggen, mijn zoon.’ Hoeveel gewonden hebt u hier?’

‘Eh… Momenteel…’

‘Niet één, u hebt er niet één. In mijn kapel zullen morgen tien mensen gestorven zijn, en overmorgen nog eens tien. Het maakt me niet uit wat u tegen uw meerderen zegt, het belangrijkste is wat u tegen de Heer zegt als u voor hem moet verschijnen. Zult u hem zonder gevolgen kunnen zeggen dat u liever uw commandanten gehoorzaamde dan uw geweten? Want vergeet niet: ‘De kinderen Israëls zeiden tot de Eeuwige: “Wijs ons het pad en wij zullen het volgen. Toon ons de weg en wij zullen hem de onze maken”…’

Voordat hij had uitgeblonken op de militaire academie had de kolonel het klein seminarie gedaan. Maar hoe hij ook zocht, dat vers kon hij zich niet herinneren…

Vader Désiré ging alweer verder: ‘Indien nodig kan dat voertuig hier binnen twee uur terug zijn. En wie zou het ondertussen missen? Terwijl wij, mijn zoon… “God legt zijn hand daar waar het hart der mensen van zijn geloof een offergave maakt”.’

De herinneringen van de kolonel waren beslist nog verder weggezakt dan hij al dacht, want ook dit vers zei hem niets.

Désiré was zelf niet ontevreden over zijn vondsten. Ach, wat een leuke baan was dit toch. Verzen uit je mouw schudden was net zoiets als het herschrijven van de Bijbel.

De Rode Kruiswagen maakte een draai en volgde de vrachtwagen van God. De kolonel sloeg een kruis toen het voertuig voorbijkwam. Het vervoerde medicijnen, verbandmiddelen, instrumenten en een arts-majoor, die als opdracht had alles binnen een tijdsbestek van maximaal achtenveertig uur weer terug te brengen.

In de cabine wendde zuster Cécile zich tot Désiré. ‘U bent heel overtuigend, vader… Bij welke orde zei u ook alweer dat u hoorde?’

‘Sint Ignatius.’

‘Sint Ignatius… Dat is vreemd…’

Omdat vader Désiré haar vragend aankeek, voegde ze eraan toe: ‘Ik bedoel, dat hoor je niet vaak.’

Désiré bespeurde een minuscule ondertoon in de stem van de jonge vrouw, die hij beantwoordde met een brede glimlach, de verleidelijkste die hij in huis had.

Even voor de duidelijkheid, Désiré was geen rokkenjager. Dat kwam niet door gebrek aan gelegenheid, want in zijn talrijke rollen had hij vaak genoeg vrouwelijke aandacht gehad. Advocaat of chirurg, piloot of onderwijzer, hij viel in de smaak. Maar hij had een regel waarvan hij nooit afweek: geen vrouwen tijdens het werk. Ervoor, ja; erna, graag, maar tijdens: nooit. Désiré was een professional.

Nee, als hij zo aardig glimlachte naar zuster Cécile, dan was dat alleen maar om tijd te winnen. Niet de korte tijd tussen de vraag en het antwoord, maar de veel langere tijd die je, of je nu een man of een vrouw bent, gunt aan de mensen die je verleiden. Door hun charme stel je je ongeloof even uit, je wilt je nog niet afvragen waarom je twijfelt, om het genot van het moment niet te bederven.

Want de toon van zuster Cécile was niet als plagerij bedoeld, en liet bij hem een alarmbelletje afgaan dat hij feilloos herkende. Iemand twijfelde aan zijn personage.

Vroeg of laat zou dit voorteken onherroepelijk leiden tot de noodzaak ervandoor te gaan, daar was hij aan gewend, maar er was een vraag die hem dwarszat. Waarom was het zo snel gebeurd, ze kenden elkaar nog geen dag…

45

Raoul had hem ongeveer honderd meter op zijn rug het bos ingedragen voordat hij hem hijgend neerzette. ‘Godsamme, we hebben ze mooi te pakken gehad hè, die klootzakken!’

Hij was buiten adem, keek om zich heen alsof hij het zelf nog niet geloofde, en pakte Gabriel weer op. ‘We moeten niet treuzelen, vooruit, we gaan weer.’

Gabriel was in shock, het pistool van de kapitein was nog steeds op hem gericht, de jonge communist kreeg steeds opnieuw een kogel in zijn hoofd, hij voelde het geluid van het schot nog steeds in zijn binnenste galmen, hij werd er misselijk van, zijn been kon hem niet meer dragen, als hij gevallen was, zou hij bewegingloos zijn blijven liggen en gewacht hebben tot ze hem zouden vinden en doodschieten.

Het Duitse squadron had de weg trouwens niet beschoten. Verkenningsvliegtuigen misschien, maar waarom waren ze dan omlaaggedoken? Om de vluchtende bevolking angst aan te jagen? Dat zou kunnen. Niemand wist meer wat de bedoeling was van deze oorlog.

Ze hadden misschien driehonderd meter door het bos gelopen toen ze alweer een weg door het struikgewas zagen schemeren. Gabriel realiseerde zich dat het de weg was waar ze vandaan kwamen.

Ze waren op hun schreden teruggekeerd!

Even verderop zou het lichaam van Dorgeville wel liggen te rotten in de greppel, dat van de kleine communist lag waarschijnlijk te verstijven, net als dat van de anderen.

‘Vooruit sergeant-chef, deze kant op, klim daar maar in.’

Het was een in de berm geparkeerde verhuiswagen met een Italiaanse naam op de huif, ze waren hem pas nog voorbijgelopen, vlak voordat de kapitein met zijn pistool en zijn Annamieten was opgedoken, en de hijgende luitenant, die hun had gevraagd te stoppen.

‘Het is niet logisch dat ze hier terugkomen, snap je,’ verklaarde Raoul, terwijl hij Gabriel op de laadvloer van het voertuig hees. ‘Daar zullen ze niet aan denken. Ze zullen ons verderop zoeken, in de richting waarin we gevlucht zijn, de kant van de Loire op, niet áchter hen.’

Gabriel, die zich ontzettend slaperig voelde, ging met opgetrokken benen op zijn zij liggen. Raoul bespiedde de weg door een gat in de huif. ‘Ga je gang maar, makker,’ zei hij zonder om te kijken, ‘daar zal je van opknappen.’

Gabriel was kapot van vermoeidheid en viel meteen in slaap.

Hij herinnerde zich dat hij in de vroege ochtend wakker geworden was, waarna hij, alsof hij nog niet over de schok heen was, opnieuw in slaap was gevallen.

Nu was hij alleen.

Hij rolde zich naar de zijkant en kroop naar de huif. Het voertuig stond geparkeerd aan de rand van de weg, die je lui zag slingeren in de ochtendzon, de stroom reizigers was een beetje opgedroogd. De dichtheid daarvan werd door het toeval bepaald, dat de elementen in groepjes onderverdeelt. Nu eens had je er honderden, dan weer zag je een paar uur lang bijna niemand, de stroom zou later wel weer aanzwellen. Gabriel zag vooral met zakken beladen fietsers. Door het gebrek aan benzine waren er bijna geen motorvoertuigen meer.

Plotseling drukte Gabriel zich tegen de bodem. Er kwam een colonne legertrucks langs. Het Franse leger. Zij hadden wél brandstof. Net als de vluchtelingen leken ze de Loire te volgen. Waar gingen ze naartoe? Toen herinnerde hij het zich: ‘Blijf hier,’ had Raoul gezegd. ‘Ik ga een beetje rondkijken.’ Mijn hemel… Het had weinig gescheeld of ze waren aan de kant van de weg doodgeschoten. Na hun vlucht, en het tegen de kapitein gebruikte geweld, zouden ze voor het vuurpeloton belanden als ze gearresteerd werden, en Raoul was ‘een ommetje maken’, alsof ze een hotelkamer in een vreemde stad hadden genomen en Landrade niet kon wachten om de toeristische attracties te gaan bekijken. Het militaire transport deed de weg trillen. En als Raoul nu gevangen was genomen, wat zou er dan van mij worden, vroeg Gabriel zich af, die zich wel een klap voor zijn kop had willen geven voor die gedachte. Landrade had zijn leven gered, en hij was bezorgd om zijn eigen hachje…

Dat schuldgevoel was alweer verdwenen toen de militaire kolonne voorbijgereden was, een blinde en ijverige rups die een vreselijke leegte achterliet, een desertie als het ware. Gabriel keek om zich heen. De vrachtwagen waarin hij zich bevond was niet groot. Een aan de zijschotten vastgesjord Henri II-buffet nam bijna alle ruimte in, mensen namen dat soort dingen mee… Op de grond slingerden gescheurde jutezakken, opengebroken kisten, er waren plunderaars langs geweest.

Gabriel merkte dat zijn been was opgezwollen, maar de lappen eromheen waren niet bebloed. Hij begon de zwachtels los te wikkelen om de wond te bekijken. Er kwam etter uit. Dat maakte hem bang. Toen hij een stem hoorde, drukte hij zich snel tegen het buffet. Het was Raoul, hij zei: ‘Een heel konijn, da’s nog eens geluk hebben, hè?’

Hij stak zijn hoofd door de huif. ‘En, sergeant-chef, ben je een beetje in vorm?’

Maar hij gaf hem geen tijd om te antwoorden, hij had zich alweer omgedraaid naar de weg, terwijl hij herhaalde: ‘Jezus Christus, moet je je voorstellen, een heel konijn, wat een mazzel!’

Gabriel kreeg honger van de gedachte aan een konijn. Hoelang hadden ze al niet meer gegeten? Dat had natuurlijk ook bijgedragen aan zijn uitputting. Maar een konijn… ‘Hoe gaan we hem braden?’ vroeg hij.

Het gezicht van Raoul dook opnieuw op, lachend.

‘Dat is niet nodig makker, er is geen konijn meer. Hij heeft hem helemaal opgevreten!’

Gabriel leunde uit de vrachtwagen.

‘Dit is Michel,’ zei Landrade.

Het was een enorme hond met een grijs gestreepte vacht, een witte vlek op zijn borst, een grote, zwarte snuit en een roze tong van wel dertig centimeter lang… Hij moest wel meer dan zeventig kilo wegen.

‘Zo zijn we vrienden geworden, Michel en ik. Ik had een konijn gevonden, ik heb het hem te eten gegeven. Nu zijn we vrienden voor het leven. Ja toch, Michel?’

‘Maar dat konijn,’ protesteerde Gabriel zwakjes, we hadden toch kunnen proberen om het te braden en…’

‘Natuurlijk, weet ik, maar voor een goede daad word je altijd beloond. Kijk, hier is het bewijs, raad eens wat ik voor je heb meegenomen.’

Gabriel moest zijn hoofd uit de vrachtwagen steken om een grote houten kist te zien, waaronder vier ijzeren wielen waren gemonteerd en waarop in blauwe letters de reclame ‘Mon savon, c’est Monsavon’ stond. En alles werd duidelijk toen hij zag dat Raoul een touw om de borst van Michel had gebonden.

‘Als meneer de baron zo goed wil zijn…’

Terwijl hij de zeepkist trok, waarin Gabriel was gaan zitten, liep Michel achter Raoul Landrade aan, die luidkeels zong: ‘We zullen ze krijgen, want wij zijn de sterksten!’

De hond, het resultaat van een vreemde kruising die waarschijnlijk bestond uit een deel Cane Corso, was zeldzaam sterk, bleef onder alle omstandigheden kalm en trok de kar met het grootste gemak. Toen Landrade ophield met zingen werden ze alleen nog maar begeleid door het krijsende, irritante, door merg en been gaande geluid van de ijzeren wielen op de weg.

Raoul had van zijn ochtendlijke uitstapje gebruikgemaakt om zich wat te oriënteren.

‘Saint-Rémy-sur-Loire ligt die kant uit, zo’n twaalf kilometer verderop,’ had hij uitgelegd. ‘Maar daar lopen we het gevaar herkend te worden. Het beste is om Saint-Rémy te vermijden en naar Villeneuve te gaan. Daar zouden we veilig moeten zijn. En dan kunnen we iets voor je been vinden.’

Raoul was van plan om naar het zuiden te gaan. Ze waren allebei deserteurs, schuldig aan plundering, waarvoor ze waarschijnlijk werden gezocht, én ze waren ontsnapte gevangenen. Het was verstandig om bruggen en drukke wegen te vermijden. Later zouden ze weer naar het oosten kunnen gaan en proberen de Loire over te steken om Villeneuve te bereiken, daarna zouden ze wel verder zien.

Vanaf de eerste pauze begrepen ze allebei dat dit ingenieuze plan al snel tegen beperkingen aan zou lopen. Michel moest heel veel drinken en je kon wel raden hoeveel eten hij nodig zou hebben… Raoul had hem gevonden bij een huis aan de rand van een dorp, waar hij stond vastgebonden in de tuin. De bewoners waren waarschijnlijk bang dat hij hen zou volgen…

Zodra ze stopten kwam Michel zijn snuit op Raouls knieën leggen.

‘Toffe hond, hè?’

Gabriel herinnerde zich een zeker circusaapje waarop Landrade smoorverliefd was geworden en waarmee het niet goed was afgelopen. Vanwege zijn omvang zou je Michel niet zomaar in een greppel kunnen gooien, maar hoe dit nieuwe avontuur moest aflopen…

Vanwege hun beoogde route waren ze gedwongen omwegen te maken over de secundaire wegen, om niet verzeild te raken in de stroom vluchtelingen, die een meer rechtstreekse route namen. Het was een langere weg, het zou moeilijker zijn om eten te vinden… En de wond van Gabriel moest verzorgd worden.

‘Niks ernstigs,’ zei Raoul, ‘maar er moet wel een drain in…’

Ze hadden natuurlijk niets bij zich om dat te doen.

46

Louise was de kinderen uit de kar gaan halen, die ze buiten had neergezet. Ze had ze in het café te eten gegeven. De vrouw die op hen gepast had terwijl Louise de rijst en de soep maakte, zette hen achter in de ruimte neer.

‘Hé daar!’ had de man vanaf de bar geroepen. ‘Niet op het biljart, straks is alles smerig!’

‘Loop niet te zeuren, Raymond…’ had de vrouw zonder hem aan te kijken geantwoord.

Louise wist nog altijd niet wie ze was: zijn vrouw, zijn moeder, een klant, een buurvrouw, zijn maîtresse?

Het geluid van de glazen op de tapkast, het gesis van de koffiezetmachine, het gekletter van het porselein op de bar… Het etablissement klonk een beetje zoals La Petite Bohème. Hoe zou het met monsieur Jules zijn afgelopen? Louise kon zich niet voorstellen dat hij dood was. Ze probeerde zich ervan te overtuigen dat hij nog leefde, en meestal lukte haar dat.

Het afgelopen uur had haar gesloopt. Ze had zelf ook al lang niet meer gegeten. Ze voelde zich vies. De vrouw had haar meegenomen naar een achterkamer waar zich een kraan en een gootsteen bevonden. Ze pakte twee ruwe handdoeken uit een kast, wees naar een stuk zeep en zei: ‘Ik doe de deur op slot. Klop maar als u klaar bent.’

Zo wassen prostituees zich in een hotelkamer, ging het door haar hoofd.

Ze waste haar onderbroekje, spoelde het uit en trok het nat weer aan.

Voordat ze op de deur klopte, ging ze op haar tenen staan, deed de deur van de kast open, pakte een paar handdoeken, stopte ze onder haar blouse, haalde diep adem, en legde ze weer terug.

‘Neem maar een paar handdoeken mee,’ zei de vrouw, ‘die zul je wel kunnen gebruiken.’

De vrouw had de kinderen tijdens Louises afwezigheid verschoond. Ze begreep dat ze moest gaan. De vrouw had zo’n beetje alles gedaan wat ze kon.

‘Bedankt,’ zei Louise. ‘Weet u waar ik de kinderen naartoe kan brengen, ze zijn niet van mij…’

Ja, ze was naar het gemeentehuis geweest. Nee, bij het Rode Kruis kon het niet. Dan misschien de prefectuur. De vrouw antwoordde nu op afgemeten toon, alsof ze bang was dat Louise de drie kinderen zou achterlaten op het biljart en ervandoor zou gaan.

En zo stond Louise opnieuw op straat.

Ze had twee flessen water meegekregen, het rijstewater, in een augurkenpot, en de handdoeken. De vrouw had ook nog een stukje zeep in krantenpapier gerold. Louise voelde zich minder vies, de kinderen waren verschoond en gevoed. Maar over een paar uur zou alles weer opnieuw beginnen. Ze werd overvallen door een gevoel van grenzeloze vermoeidheid. Ze merkte dat ze het meisje niet bij de tweeling had gelegd, ze liep er nog steeds mee in haar arm en duwde de kar met de andere, wat moeizaam ging.

In gedachten maakte ze een lijstje van zaken die ze absoluut moest zien te vinden.

Ze kwam een vrouw tegen die een kinderwagen duwde. ‘Pardon, hebt u misschien een luier voor me?’

De vrouw had er geen. Bij de fontein vroeg ze aan een ander: ‘Zou u me een handje waspoeder willen geven?’

En omdat ze geen cent op zak had: ‘Heeft u alstublieft twee franc voor me, ze verkopen daar appels…’

Langzamerhand, zonder dat ze het zelf merkte, werd Louise een bedelares.

Ze had Parijs verlaten om een zekere Raoul Landrade terug te vinden, ze zou een van die vrouwen kunnen zijn die, zoals ze dat bij het Gare du Nord had gezien, tussen de rijen mensen lopen, met een foto in hun hand. In plaats daarvan hield zij haar hand op om bij de vluchtelingen te bedelen om een homp brood, een glas melk, een suikerklontje.

Armoede is een goede leerschool. In een paar uur tijd leerde Louise wat ze moest zeggen, al naargelang ze een beroep deed op een man of op een vrouw, op een jong of een oud iemand, of ze blozend van verlegenheid moest kijken of haar gezicht in wanhoop moest vertrekken.

‘Die van mij heet Madeleine, en die van u?’

Waarna ze doodrustig vroeg: ‘Heeft u misschien een babyhemdje voor de oudste twee, het geeft niet als het een beetje te groot is…’

Aan het eind van de middag had ze genoeg opgehaald om alle drie de kinderen te verschonen (ze ging weer in de rij staan voor de fontein in het centrum van de stad), en de twee oudste te voeden. Ze had een kilo appels, drie luiers, wasknijpers en een stuk touw van meer dan een meter. Een jonge vader gaf haar achter de rug van zijn vrouw een speelpakje, dat te groot bleek te zijn, toen ze het een van de jongens aantrok. Ze had ook een stuk afdekzeil gevonden, dat ze opgerold in de kar had gelegd, voor als het zou gaan regenen. Die kar was aan het eind van de dag erg zwaar geworden om te trekken. Van bedelares naar dievegge was niet zo’n grote stap, verlangend keek ze naar de kinderwagens. Ze deed een tijdje alsof ze op iemand stond te wachten en hield een moeder in de gaten die haar wandelwagentje vast even op het trottoir zou moeten achterlaten, maar toen het erop aankwam bedacht ze zich en liep ze met grote passen weg, ze schaamde zich, niet omdat ze van plan was geweest te stelen maar vanwege haar lafheid, ik zou een heel slechte moeder zijn, zei ze tegen zichzelf, maar ze bleef het karretje met haar linkerhand duwen, want ze hield nog steeds de baby in haar rechterarm, bleef onophoudelijk tegen haar praten, zong slaapliedjes voor haar, zo liep ze daar door de straten, uitgedost als een zigeunerin, ze zag eruit alsof ze niet goed wijs was.

Aan het eind van de dag was ze bekaf.

Omdat ze nu een soort armoedzaaier was (dat was een term van monsieur Jules, ‘armoedzaaier’), kreeg Louise plotseling een hekel aan de stad. Aangezien het onmogelijk was onderdak voor de kinderen te vinden besloot ze te vertrekken, misschien zou ze op het platteland meer geluk hebben. Moest ze naar de prefectuur gaan? Dat had iemand haar aangeraden. De kinderen achterlaten op een boerderij misschien? Ze moest denken aan de Thénardiers uit Les Misérables en huiverde, ging sneller lopen.

Ze liep de stad uit en nam de hoofdweg naar Villeneuve.

De baby had opnieuw last van diarree, ze moest haar drie keer achter elkaar verschonen, dat kon zo niet doorgaan, alle lappen waren al gebruikt, het meisje had een opgezwollen buikje en huilde onophoudelijk, ze had pijn.

Op dat moment begon het te regenen. Een regenbui met dikke druppels, die snel heviger dreigde te worden, boven haar was de lucht donker, de paar voertuigen die voorbij kwamen spetterden water in de berm, al gauw had ze ijskoude voeten. Snel haalde ze het stuk zeildoek tevoorschijn, dat ze met behulp van het touw en de wasknijpers boven de kar probeerde te spannen, maar de wind nam het mee, ze zag het wegwaaien en in de lucht om zijn as fladderen als een wouw die vastzit in een strik.

Ze pakte alles wat ze aan linnengoed had bij elkaar om er de kinderen mee te bedekken, die geschrokken waren van de eerste bliksemflits en het op een huilen zetten.

Ze dacht erover de tweeling te vondeling te leggen. Ze zou rechtsomkeert maken en ze bij een kerk afgeven. Aangezien zij ze had opgevangen, zou iemand anders dat ook wel doen als zij ze in een kerk achterliet. Ze huilde, maar de regen leek alles te verdrinken, haar tranen, de weg, de bomen, je zag maar een paar meter voor je uit. Ze bleef linnengoed op de kinderen stapelen, wees maar niet bang riep ze, om het geluid van de rollende donder te overstemmen. Ja, dacht ze ondertussen, iemand die voor ze kan zorgen, niet iemand zoals ik. Ergens in het veld rechts van haar sloeg de bliksem in, waardoor de kinderen begonnen te brullen.

Louise keek naar de hemel, spreidde haar armen uit, dit was het einde.

Drijfnat door die woeste regenvlaag begon ze te ijlen, ze zag angstaanjagende gezichten in de gigantische wolken die om haar heen rolden, zag zwaarden en speren in de bliksemschichten. Toen ze dacht dat de bliksem haar zou treffen, ontwaarde ze onder de wolken, die bulderden als de stem van een reus, hoog boven de weg een enorm kruis. Maar dit was een echt kruis, dat op een vrachtwagen stond.

Er sprong een man op haar af, zijn haar plakte op zijn hoofd door de regen, hij glimlachte als een engel, een jonge man, gekleed in een zwarte soutane.

‘Zuster,’ schreeuwde hij boven de rollende donder uit, ‘ik geloof dat God zojuist medelijden met u heeft gekregen…’

47

De lange gevangenenmars was in de avond tot een einde gekomen, op het grote vliegveldterrein ten noorden van Saint-Rémy.

De gedetineerden zaten allemaal door elkaar op de betonnen baan, zonder onderscheid naar groep.

‘Zijn ze er allemaal?’ vroeg kapitein Howsler.

‘Ik vrees het ergste…’ antwoordde Fernand.

De officier werd bleek. Geen twijfel mogelijk, er waren duidelijk minder gevangenen dan bij het vertrek.

‘Neem een appèl af!’ riep de kapitein.

De onderofficieren diepten hun verkreukelde lijsten op en begonnen aan een lange opsomming van namen, steeds weer onderbroken door een stilte, die werd beëindigd met een op luide toon uitgesproken ‘Absent!’

De kapitein liep te ijsberen, waarbij hij een beetje hinkte, als gevolg van de klap die Raoul Landrade hem tegen zijn kuit had gegeven. Fernand kreeg als taak alle gegevens te verwerken, hij noteerde ze op zijn eigen lijst en overhandigde het resultaat.

‘Er ontbreken vierhonderdzesendertig mannen, kapitein.’

Bijna de helft van de gevangenen was hem gesmeerd. Nu liepen er een kleine vijfhonderd plunderaars, dieven, anarchisten, communisten, dienstweigeraars en andere saboteurs vrij rond. Vanuit het gezichtspunt van de bevelhebbers had het leger zojuist de vijfde colonne met een aanzienlijke voorraad verraders en spionnen versterkt…

‘Verschillenden absenties zijn te wijten aan sterfgevallen, kapitein…’

Die informatie leek de kapitein op te vrolijken. Een afwezige was in een oorlog een nederlaag, een dode een overwinning. De onderofficieren moesten verslag uitbrengen. Ze telden de doden. Ze noteerden de oorzaak.

‘Dertien in totaal, kapitein,’ meldde Fernand. ‘Zes voortvluchtigen zijn doodgeschoten. Zeven andere gedetineerden zijn…’

Hoe moest hij het zeggen?

‘Ja?’ spoorde de kapitein hem aan.

Fernand wist het niet.

‘Het zijn…’

‘Achterblijvers, luitenant, achterblijvers!’

‘Inderdaad, kapitein, achterblijvers, die ook zijn doodgeschoten.’

‘Conform de orders!’

‘Zeker, kapitein, conform de orders.’

Ze hadden het niet verwacht, maar er was gezorgd voor proviandering. Voor bijna duizend man. In het kamp van Les Gravières waren ze omgekomen van de honger, nu hadden ze bijna te veel om uit te delen.

‘Zeg eens, luitenant…’ De kapitein had hem apart genomen.

‘U gaat een rapport voor mij opstellen over wat er is gebeurd bij kilometer 24, nietwaar?’

Zo zou het ‘voorval’ waarbij hij direct betrokken was geweest voortaan genoemd worden, kilometer 24.

‘Zo snel mogelijk, kapitein.’

‘Geef maar vast een mondeling rapport, zodat ik weet wat u erin gaat zetten.’

‘Welnu, kapitein…’

‘Ga door, ga door!’

‘Goed. Nadat u drie achterblijvers hebt laten doodschieten op kilometer 23, hebt u op de kilometer daarna een zieke afgemaakt door hem een kogel door het hoofd te schieten. U was van plan om hetzelfde te doen met een andere gedetineerde, die gewond was aan zijn been…’

‘Die geen been voor het andere wilde zetten!’

‘Absoluut, kapitein! Toen een Duits squadron over de weg vloog en zo een afleiding veroorzaakte, heeft een gedetineerde daarvan geprofiteerd door u te laten vallen en samen met een handlanger te ontsnappen.

De kapitein had zijn mond openhangen en staarde Fernand aan alsof hij hem voor het eerst zag. ‘Voortreffelijk adjudant, voortreffelijk! En u, wat hebt u gedaan tijdens die ontsnapping?’

‘Ik heb twee keer geschoten, kapitein. Jammer genoeg werd ik bij het vuren afgeleid door…’

‘Door…?’

‘Door de zorg mijn meerdere te hulp te komen, die zojuist gewond was geraakt, kapitein.’

‘Fantastisch! En u hebt de voortvluchtigen achtervolgd…’

‘Precies, kapitein, ik heb uiteraard de achtervolging ingezet.’

‘En…?’

‘En toen ben ik naar links gegaan, kapitein, terwijl de voortvluchtigen waarschijnlijk naar rechts zijn gegaan.’

‘En…?’

‘Mijn taak was niet om achter twee voortvluchtigen aan te rennen, kapitein, maar om honderdtwintig gevangenen te escorteren naar Saint-Rémy-sur-Loire.’

‘Uitstekend!’

Hij was helemaal tevreden. Iedereen had zijn plicht gedaan. Niemand hoefde zichzelf iets te verwijten. ‘Ik heb uw rapport uiteraard nodig voordat u vertrekt.’

Die woorden deden een belletje rinkelen bij Fernand. ‘Precies, mijn mannen vragen wanneer ze van hun taak ontheven zullen worden, kapitein.’

‘Bij het vertrek van de gevangenen naar de basis van Bonnerin.’

‘Dat wil zeggen…?’

‘Dat is nog niet bekend, adjudant. Een, twee dagen, ik wacht op instructies.’

Kwam er dan nooit een eind aan?

Het terrein van het vliegveld was nog minder op de opvang van zeshonderd man berekend dan het kamp van Les Gravières. Ze hadden er veldtenten aangetroffen, maar er waren geen bedden. Er waren voldoende maaltijden aangevoerd, maar er was niets om ze te verwarmen, ze aten koude soep, warm zou hij trouwens niet veel lekkerder zijn geweest.

Fernand had de groep gedetineerden verzameld waarvoor hij verantwoordelijk was. Van de ongeveer honderd bij het vertrek, waren er nog zevenenzestig over. Drieëntwintig procent absenten, dacht hij, dat is een stuk beter dan het gemiddelde.

Hij besloot dat de discipline wel wat losser kon.

‘We weten niet hoeveel tijd we hier nog moeten wachten,’ legde hij zijn mannen uit.

‘Omdat het lang gaat duren?’

Voor Bornier moest je de zaken vaak herhalen, Fernand was eraan gewend geraakt.

‘Dat weet niemand. Maar als het nog lang gaat duren zullen die kerels zich weer druk gaan maken, daarom kunnen we ze maar beter meteen een beetje ruimte geven.’

Korporaal-chef Bornier begreep er in elk geval helemaal niets van, maar tegen zijn gewoonte in begon hij niet te schreeuwen. Ook hij was geschokt door de gebeurtenissen bij kilometer 24 en leed er nog altijd onder.

De gevangenen mochten dus met elkaar praten. De groepen, de clans, hadden zich opnieuw gevormd, dat soort zaken verandert nooit, maar in het algemeen waren de gevangenen erg verdeeld. Sommigen dachten dat ze de boot hadden gemist en hadden moeten proberen te ontsnappen. Anderen meenden dat ze juist omdat ze niets hadden ondernomen nog in leven waren. De communisten hadden drie kameraden verloren, de cagoulards twee, de anarchisten ook twee, et cetera. Nu wisten ze allemaal dat de dreigementen van de leiding geen retoriek waren.

De nacht op het vliegveldterrein was heel stil. Je hoorde alleen maar de Duitse toestellen overvliegen, hoog in de lucht. Ze waren eraan gewend geraakt.

Fernand had last van een slecht geweten. Bij gebrek aan beter had hij een kussen gemaakt van zijn plunjezak. Hij sliep op iets van een half miljoen franc. Hij walgde van dat geld, waarvoor hij Alice in haar eentje had laten weggaan uit Parijs. Wat een rotzooi. Hij was een dief geworden, om een droombeeld te verwezenlijken dat door de oorlog uit de lucht was geknald. Hij zou er beter aan hebben gedaan zijn missie naar behoren uit te voeren… Aan de lijst van verwijten die hij zich maakte (dief, leugenaar, onbetrouwbaar persoon, et cetera), kon hij nu ‘verrader’ toevoegen. Hij had de rug van de twee vluchtelingen in het vizier gehad en met opzet in de lucht geschoten. Zonder nadenken. Hij begreep die reflex nu: hij had zojuist gezien hoe de kapitein een gevangene had gedood door hem een kogel door het hoofd te jagen, hij zag zichzelf niet in staat een ongewapende man in de rug te schieten, temeer daar die gevangene nu juist degene was aan wie hij enkele uren eerder een brief van zijn verloofde had gegeven, dat schiep niet meteen een band maar het bracht je wel nader tot elkaar.

Fernand draaide zich woedend om. Hij stak zijn hand in de plunjezak, voelde de bankbiljetten zitten, zocht zijn boek, vond het en pakte het stevig vast. Hij miste Alice vreselijk.

48

‘Is het onweer hier niet gekomen?’ vroeg vader Désiré verbaasd, terwijl hij uit de vrachtwagen stapte.

‘Nee, God zij geloofd!’ zei Alice, die dacht aan wat er allemaal in allerijl had moeten gebeuren om de buitenruimte van het kamp te beschutten tegen de regen, als het onweer boven de kapel tot stilstand zou zijn gekomen.

‘Ja, God zij geloofd!’ zei vader Désiré.

‘Wat is er met u gebeurd, vader?’

Hij was van top tot teen doorweekt. Zijn soutane droop van het water.

‘Een geschenk uit de hemel, mijn dochter. Of liever gezegd vier!’

Terwijl hij dat zei, opende hij de deur van de vrachtwagen en liet een verwilderd kijkende jonge vrouw uitstappen, met een baby in haar armen. Alice was er meteen door ontroerd. Je ziet de heilige maagd nooit voor je als een klein dikkerdje, en als je Alice had gevraagd hoe ze zich haar voorstelde, zou ze hebben gezegd: zo. Die mooie vrouw met haar krachtige, bijna strenge gezicht had veel doorstaan, ze zag er vermoeid uit, maar waarschijnlijk omdat ze die baby in haar armen had en tegen haar borst drukte, straalde ze iets natuurlijks uit, iets wilds, een dierlijke sensualiteit. Ook zij was doorweekt. Alice haalde snel een deken en legde die over Louises schouders.

Om plaats te maken voor de moeder en haar kinderen had vader Désiré de tocht door de stromende regen gemaakt op de laadbak van de truck. Toen ze zich omdraaide om door het achterruitje naar hem te kijken, zag Louise hem ondanks de bewegingen van de truck met wijd uitgespreide armen rechtop staan, zijn gezicht naar de razende hemel gekeerd, terwijl hij tegen het kruis brulde: ‘Dank U Heer, voor Uw goedertierenheid!’

Désiré was goed in vorm.

Louise stapte naar voren, glimlachte moeizaam, gaf de baby aan Alice en haalde de tweeling uit de cabine, twee verschrikte wezentjes die met een mengeling van nieuwsgierigheid en angst om zich heen keken.

‘Mijn god…’ zei Alice.

‘Dat zei ik ook al tegen mezelf,’ antwoordde vader Désiré.

Wat Louise zag, ging haar begrip te boven.

Ze was vertrokken uit een stad die door de oorlog barbaars was geworden, waarin het een uitdaging was om drie kleine kinderen te laten overleven. Nu viel haar blik op een soort zigeunerkamp, samengesteld uit opgehangen doeken, gespannen lijnen, strooien beddenzakken en opgestapelde kratten, het was er een drukte van belang, daarginder een draaispit waaraan gevogelte werd geroosterd, daarachter een moestuin waarboven grijze waterslangen hingen, nog verder, achter een omheining, een onschuldig en argeloos kijkend kalf, vlakbij een omgewoeld stuk grond waar vier varkens rondliepen, en in het midden een enorme legertruck met een rood kruis, en een provisorische luifel boven het metalen trapje dat naar de deur leidde. En overal bezige mannen, bedrijvige vrouwen, wasgoed dat te drogen hing, tafels die men had gedekt op grafstenen, kinderen die tussen de tenten doorholden, vers gevangen vissen die iemand in het gras had gegooid en die de vrouwen met een mes in de hand opensneden en schoonmaakten. Rechts was er een soort bejaardenhoekje, waar de oudjes op allerlei opgelapte stoelen en fauteuils zaten te babbelen, en links een omheining, als een soort kippenren, maar dan voor kleuters, die elkaar lachend water in het gezicht spetterden, rondrenden, vielen en weer opstonden. Al gauw klom een vrouw in een zwarte kiel, ze leek op een boerin, over de omheining en zei op besliste maar vriendelijke toon: ‘Zo is het genoeg, kinderen, een beetje rustig aan nu!’

‘Welkom, mijn zuster, in het huis van de Heer.’

Louise draaide zich om en zag de jonge pastoor, die onverwacht was verschenen. Hij was ongeveer dertig jaar oud, had fonkelende ogen, fijngetekende wenkbrauwen, een wilskrachtige kin. En een oprechte, gulle lach, open en blijmoedig.

‘En, wat is er aan de hand met de baby?’

Bezorgd betastte zuster Cécile het buikje van de zuigeling al.

‘Ik heb haar niet goed te eten kunnen… Ze is niet…’

‘Ze heeft een zuigfles nodig, dan komt alles goed, wees maar gerust.’

‘Goed,’ zei vader Désiré, ‘Alice zal voor u zorgen, en als dit engeltje haar flesje heeft gehad, zoeken we een plekje voor jullie. Ik hou me wel met deze twee bezig, maakt u zich maar geen zorgen, het is een tweeling hè?’

‘Ze zijn niet van mij…’ begon Louise, maar de priester was al weg.

Aan de andere kant van de kapel was een geïmproviseerde kinderkamer, waar luiers hingen te drogen en waar op tafel een bonte verzameling verzorgingsproducten lag, zeep, talkpoeder, lotions, zuigflessen, spenen, allemaal van verschillende merken, van verschillende herkomst.

Louise verschoonde de baby. Alice maakte een flesje vloeibare pap klaar waarvan ze de temperatuur controleerde op de rug van haar hand, zo zou het goed moeten zijn. Louise wierp een wat afgunstige blik op Alice, op haar boezem, zo een waar alle vrouwen waarschijnlijk van droomden.

Terwijl ze daarover dacht, was Louise aan het worstelen met de luier.

‘Het is handiger om dat uiteinde deze kant op te vouwen…’

‘O ja, natuurlijk, stamelde ze. ‘Ik ben ook zo moe…’

‘Dan eronderdoor, zo, en dan weer hierlangs…’

Eindelijk zat de baby stevig in zijn luier gewikkeld.

‘Hoe heet ze?’ vroeg Alice.

‘Madeleine.’

‘En u?’

‘Louise.’

Daarna kwam het ritueel met het flesje, dat het kind gretig leegdronk.

‘Kom mee, deze kant op,’ zei Alice terwijl ze haar meenam, ‘hier zitten we beter.’

Vader Désiré had een hamer in zijn hand, hij was bezig de omheining van de varkens te verstevigen. De avond viel. De twee vrouwen gingen op een stenen bank bij de ingang van de kapel zitten. Daar vandaan konden ze het hele kamp overzien.

‘Indrukwekkend…’ zei Louise.

Ze meende het echt.

‘Ja,’ zei Alice.

‘Ik heb het over de eerwaarde vader.’

‘Ik ook.’

Ze lachten naar elkaar.

‘Waar komt hij vandaan?’

‘Dat heb ik niet goed gehoord,’ antwoordde Alice, terwijl ze haar wenkbrauwen optrok, ‘hij heeft het wel verteld… Maar dat maakt niet uit, het gaat erom dat hij er is! En u, waar komt u vandaan?’

‘Uit Parijs. We zijn afgelopen maandag vertrokken…’

‘Vanwege de Duitsers?’

‘Nee…

Louise had te snel geantwoord. Kon ze uitleggen dat ze Parijs had verlaten om een halfbroer te zoeken van wiens bestaan ze pas een paar dagen eerder had gehoord, dat ze zich blindelings op weg naar de ondergang had begeven, in gezelschap van een restauranthouder op pantoffels, die…

‘Of, ja,’ ging ze verder. ‘Vanwege de Duitsers.’

Daarna vertelde Alice aan Louise wat ze wist over het kamp, hoe vader Désiré het met eigen handen had opgebouwd. Terwijl ze zijn onvermoeibare werklust beschreef, klonk er bewondering in haar stem, maar ook een zweempje vermaak, bijna spot.

‘Vindt u vader Désiré grappig?’

‘Ja, eerlijk gezegd wel. Het hangt helemaal af van hoe je tegen hem aankijkt. Aan de ene kant is hij een priester, aan de andere kant een kind. Je weet nooit wie de overhand zal nemen, dat is heel verrassend.’

Na een korte stilte, waarin Alice even naar woorden zocht, vervolgde ze: ‘Uw kinderen… Is er ook een vader?’

Louise bloosde, opende haar mond, wist niet wat ze moest zeggen. Alice keek de andere kant op.

‘Uw tweeling is daarginds (ze wees naar de kapel). Daar worden de jongste kinderen overdag bijeengebracht, er zijn drie vrouwen die om de beurt voor ze zorgen.’

‘Als ik kan meehelpen…’

Alice lachte vriendelijk. ‘U bent er nog maar net, doe maar rustig aan.’

49

Ze sliepen de eerste nacht in een schuur, nadat ze de in een boomgaard geplukte vruchten hadden gedeeld en wat rauwe kroppen sla hadden gegeten. Michel had het fruit en de sla besnuffeld en was er toen vandoor gegaan.

Het stro rook lekker, het platteland was rustig, en als Gabriel niet zo ongerust was geweest over zijn been, zou hij bijna gelukkig zijn ingeslapen.

‘Denk je dat hij terugkomt?’ vroeg Raoul bezorgd.

De schuur was in duisternis gehuld.

‘Hij heeft honger,’ antwoordde Gabriel, die ervoor koos eerlijk te zijn. ‘Hij zal waarschijnlijk ver weg moeten gaan om iets te vinden. Ik weet niet of hij daarna zal terugkomen…’

De mannen voelden af en toe een muis tussen hun voeten doorschieten.

‘Waarom heb je die brief verscheurd?’ vervolgde Gabriel na een korte stilte.

‘Ik was het zat om er steeds aan te denken… Maar toch blijf ik ermee bezig.’

‘Door…’

‘Dat rotwijf.’

‘Was ze zo gemeen tegen je?’

‘Je hebt geen idee. Er zullen maar weinig kinderen zijn die zoveel uren in een donkere kelder hebben gezeten als ik. Ik zei nooit iets terug, dat maakte haar razend. Ze had gewild dat ik zou janken, dat wilde ze, me zien janken. Me zien smeken. Maar hoe meer ze me sloeg, hoe vaker ze me opsloot, hoe meer ik me verzette. Toen ik tien was, was ik sterk genoeg om haar te vermoorden. Maar daar droomde ik alleen maar van, ik kwam nooit in opstand, heb nooit mijn hand tegen haar opgeheven, ik keek haar alleen maar aan, zonder iets te zeggen, daar werd ze helemaal lijp van.’

‘Vroeg je je af waarom ze…’

‘Ik dacht dat ze graag nog een kind had gewild, dat ze na een meisje een jongetje wilde. Maar dat ze er geen meer kon krijgen. Ik zie geen andere reden. Dus toen hebben ze me uit het weeshuis gehaald en…’

Die verklaring bevredigde hem niet en deed nog steeds evenveel pijn. Maar hij kon geen andere uitleg verzinnen. ‘Ik zal wel een teleurstelling zijn geweest.’

Vreselijke woorden.

‘Ze konden me niet terugbrengen, dat is niet mogelijk, zo is de wet, als je een kind neemt maar het blijkt een sukkeltje te zijn dan moet je het er maar mee doen.’

‘Een zuigeling van vier maanden adopteren…’

‘Als je wil doen alsof je hem zelf hebt gemaakt, is dat de beste manier.’

Je kon merken dat hij lang op die theorie had zitten broeden, hij had overal een antwoord op.

‘En was er in dat gezin dan niemand die het voor je opnam?’

‘Je had Henriette, maar die was nog jong. En die ouwe was er nooit, die was altijd op huisbezoek. Of in zijn praktijk. In de wachtkamer zaten op de meest onmogelijke tijdstippen nog mensen, je zag hem nooit. Hij dacht dat ik moeilijk opvoedbaar was. Hij beklaagde zijn vrouw…’

Laat in de nacht keerde Michel weer terug naar de schuur. Hij stonk verschrikkelijk naar kadaver, maar Raoul liet hem toch tegen zich aan liggen.

Gabriels letsel was er in de loop van nacht niet beter op geworden.

In de ochtend was de wond nog erger aan het etteren dan de dag ervoor.

Raoul was duidelijk: ’Sergeant-chef, we hebben nu een dokter nodig en spullen, een drain, schoon verband.’

Hoe dat zou moeten was niet duidelijk. De dichtstbijzijnde stad was nog steeds Saint-Remy-sur-Loire, ze hadden gehoopt die te vermijden maar moesten er nu toch naartoe. De rivier was ergens links van hen, maar om een brug te vinden zouden ze heel wat kilometers moeten afleggen…

Ze spanden Michel in en zetten koers naar de Loire.

Als ze een manier vonden om aan de overkant te komen, dan zouden ze de hond op deze oever achterlaten. Dat had Raoul besloten. Het zou geen sinecure worden om eten voor hem te vinden. En daarnaast zou het tamelijk opzienbarende trio ongetwijfeld de aandacht trekken. Michel kon geen deel meer uitmaken van het reisgezelschap.

Gabriel merkte wel dat het niet goed ging, want Raoul was zijn opgewektheid kwijt en zag er gespannen en zorgelijk uit. Ondanks zijn vindingrijkheid zag hij niet hoe ze de Loire over zouden moeten steken, en ook niet hoe ze naar Saint-Remy zouden kunnen gaan, ze liepen het risico door een willekeurige gendarme of militair aangehouden te worden, en ze wisten zelfs niet hoe het er voorstond met het Duitse leger… Misschien was hij ook somber door het vooruitzicht Michel te moeten achterlaten, net zoals de vorige eigenaars dat hadden gedaan.

Aan het eind van de ochtend bereikten ze de oever van de Loire. Die was op deze plek niet zo breed, maar nog altijd een indrukwekkende rivier, het was minstens honderd meter tot aan de overkant, nog afgezien van de stroming.

‘Jij gaat op wacht staan,’ zei hij tegen Michel. ‘Als er iemand komt dan vreet je hem op, heb jij je buik tenminste weer vol…’

En hij verdween.

Er ging een uur voorbij, en nog een. Gabriel dacht geen moment dat Raoul ervandoor was gegaan. Het was een vreemd soort zekerheid. Misschien had hij die nodig, omdat hij zoveel pijn aan zijn been had, hij kon het niet meer aanraken, het woord gangreen spookte door zijn hoofd, de gedachte dat Raoul hem in de steek zou hebben gelaten, daar kon hij gewoon niet bij.

Het was bijna vier uur, toen Michel ineens ging staan, snoof en verdween. Twintig minuten later kwam hij terug, samen met Raoul, die liep te vloeken als een ketter. Maar zijn stem kwam niet vanaf het veld en ook niet van de weg links, maar van rechts, van de rivier. Een flink eind stroomopwaarts had hij een vissersboot opgescharreld en die vanaf de oever meegetrokken, iets wat niet veel mensen hem zouden nadoen.

‘Moeten we roeien?’ vroeg Gabriel doodsbang.

‘Nee hoor,’ zei Raoul, ‘ik heb die boot wel, maar er zaten geen peddels bij.’

Hij zweette en zat tot aan zijn knieën onder de modder, je kon zien dat de inspanning veel van zijn krachten had gevergd. Zonder peddels was het niet duidelijk wat ze met die boot aan moesten.

‘Ik denk dat Michel toch maar met ons meegaat…’

Even later was de hond opnieuw ingespannen. Ditmaal hoefde hij echter geen zeepkist te trekken, maar moest hij zwemmen. Met zijn snuit net boven water trok hij de boot, waarin onze twee voortvluchtigen zaten, de Loire over.

Het arme dier bereikte uitgeput de overkant en ging in het gras liggen. Hij ademde zwaar, zijn tong hing uit zijn bek en zijn ogen stonden dof. Terwijl Gabriel hinkend, zo goed en zo kwaad als het ging de zeepkist uit de boot trok, klopte Raoul de hond op zijn flank, terwijl hij zei: ‘Ja, reddingswerker spelen op de rivier is niet niks, er zijn er om minder de pijp uitgegaan.’

Het ging niet goed met de hond. Zijn conditie had zwaar te lijden gehad onder gebrek aan stevig voedsel en onder de gigantische inspanning die hij had geleverd door een alsmaar uit de koers rakende boot door een vaak krachtige stroming te trekken, hij lag er slap en kortademig bij.

Twee mannen, van wie de ene op een provisorische kruk leunde, gemaakt van een in het veld gevonden bonenstaak, en de ander een karretje trok waarin een zieltogende hond lag, zo groot als een kalf, liepen het gehucht La Serpentière binnen, vier of vijf huizen, één daarvan had de luiken niet dicht, daar belden ze aan.

Een oude vrouw kwam opendoen. Wantrouwig deed ze de deur op een kiertje, wat wilt u?

‘We zoeken een dokter, mevrouw.’

De vrouw keek alsof ze dat woord al decennia niet meer gehoord had. ‘Dat… misschien in Saint-Remy, als er nog een is.’

Ze waren het bord al wat eerder voorbijgekomen. Acht kilometer lopen. Het oudje nam Gabriel van hoofd tot voeten op en beëindigde haar inspectie bij het verband en de kruk. Het resultaat bleek niet erg positief. ‘Saint-Remy, anders zou ik het niet weten.’

Ze wilde de deur al dichtdoen toen haar nieuwsgierigheid werd gewekt door het karretje, waar Raoul half voor stond. Ze stak haar hoofd door de kier, kneep haar ogen samen. ‘Hebt u daar een hond?’

Raoul stapte opzij. ‘Michel. Hij is er ook nogal slecht aan toe…’

Meteen draaide ze om als een blad aan een boom, je zou denken dat ze ter plekke in tranen zou uitbarsten. ‘Mijn god…’

‘Ik geloof dat zijn hart het opgeeft.’

Het oudje sloeg snel een kruis en kuste haar vuist.

‘Het is nogal een eindje, naar Saint-Rémy,’ zei Raoul.

‘U zou… ja, u zou naar vader Désiré kunnen gaan.’

‘Is dat een dokter?’

‘Nee, maar hij is een man van God.’

‘Ik heb toch liever een dokter. Of een dierenarts.’

‘Vader Désiré doet niet aan geneeskunde, maar hij doet aan wonderen.’

‘Wonderen zijn ook niet verkeerd…’

‘U kunt hem vinden in de Béraultkapel.’

Ze wees naar een weggetje dat links liep. ‘Het is hier minder dan een kilometer vandaan.’

50

Een paar buurtbewoners, voornamelijk boeren die vaak voorbij het vliegveld kwamen, waar nog altijd op orders werd gewacht, vertelden het nieuws dat ze op de radio hadden gehoord.

Op die manier vernamen ze dat er voor Parijs een staakt-het-vuren was getekend, onder bedreiging van de Duitsers dat ze de stad zouden vernietigen. Iemand had gehoord dat op alle openbare gebouwen de Franse vlaggen waren vervangen door vlaggen met een hakenkruis.

’s Avonds hoorden ze dat er bij afwezigheid van kranten luidsprekerwagens door de straten reden, die de bevolking ervan op de hoogte brachten dat de Duitse troepen de hoofdstad hadden bezet.

Ze wachtten een tweede dag, een derde, en ten slotte reed tot ieders verbazing, op zondag tegen het middaguur, een twintigtal trucks van een eenheid van de 29e infanteriedivisie het terrein op. Een kolonel maakte zich bekend, hij had orders de verantwoordelijkheid voor de gevangenen op zich te nemen en ze naar Bonnerin te begeleiden.

Voor Fernand en zijn mannen was het voorbij.

Nadat kapitein Howsler hem had bevestigd dat hij van zijn opdracht was ontheven, bracht Fernand zijn mannen naar een plek ergens bij een tent, die soldaten begonnen af te breken. Hij schudde de hand van zijn collega’s, die ieder hun eigen plannen hadden. Sommigen wilden een trein naar Parijs proberen te vinden, anderen, die nog verder naar het zuiden wilden trekken, moesten daar om lachen. Niemand had het erover het werk te hervatten, ze wisten niet waar de leiding was, hun enige leider was Fernand, en die zei: ‘Nou jongens, tot ziens en het beste allemaal!’

Hij nam korporaal Bornier apart. ‘Dat bevel om een gevangene te doden, dat was een beroerde zaak, hè?’

Bornier boog zijn hoofd.

‘Het is maf,’ voegde Fernand eraan toe, ‘als jij orders opvolgt ben je soms een echte zak. Maar als je een initiatief moet nemen, pak je het soms behoorlijk goed aan…’

Bornier keek op en glimlachte, hij was tevreden, opgelucht.

Daarna klopte Fernand hem op de schouder, hing zijn knapzak om en ging op weg.

Hij voelde zich vies. Niet figuurlijk, hij had zich al twee dagen niet fatsoenlijk kunnen wassen, hij stonk als een beer. Hij liep de kant uit van de Loire, hij zou wel een plekje vinden om zich te wassen, hij had een stuk zeep opgediept uit zijn knapzak. Hij nam een pad dat naar de rivier liep, bleef even staan. De kalmte van de Loire, zijn kronkelige loop tussen de heuvels, het was van een adembenemende schoonheid.

Hij trok zijn hemd, schoenen en sokken uit, en rolde zijn broekspijpen tot aan zijn knieën op.

Tegen zeven uur bereikte hij Saint-Rémy-sur-Loire. We herinneren ons de toestand nog waarin die beklagenswaardige stad zich bevond, letterlijk belegerd door de komst van vluchtelingen, en waar het weinige dat nog over was van het overheidsapparaat bedolven werd onder de hulpvragen. Loiseau, de prefect, had Montargis de vorige dag verlaten om een inspectieronde te maken, waarvan het resultaat schokkend was. Deze energieke man vinkte onvermoeibaar lijsten af om ambtenaren, van wie de meeste al vier nachten niet geslapen hadden, in te zetten op plekken waar de vluchtelingen verzameld waren. Die ochtend had hij een gemeentelijke remise gevorderd om instellingen voor maatschappelijk werk in onder te brengen, ze zochten tafels, haalden spullen uit een school, daar vonden ze papier, maar geen potloden.

Fernand dacht eraan zich ter beschikking van de prefectuur te stellen, maar zag ervan af. Nu hij de Béraultkapel naderde, die volgens een bord drie kilometer verderop lag, begonnen zijn zorgen en teleurstelling op te lossen, hij zag het beeld van Alice opnieuw voor zich. Hoe had hij zijn zorgen over haar gezondheidstoestand kunnen vergeten? Een paar dagen geleden was hij nog bijna in een truck gesprongen om met spoed naar haar op zoek te gaan, en nu had hij onderweg getreuzeld, had hij rustig de tijd genomen om zich te wassen, hij ging sneller lopen.

Op zijn rug, in de knapzak, schudde zijn boek heen en weer, boven op een stapel bankbiljetten van honderd franc.

51

Doordat hij de zeepkist wilde duwen in plaats van te trekken, had Raoul Landrade het zich wel moeilijk gemaakt. Het karretje bleef maar van richting veranderen, zodat hij zich in allerlei bochten moest wringen en nog uitgeputter raakte dan hij al was, na het slepen van de boot langs de Loire.

‘Je kunt beter trekken,’ had Gabriel geopperd.

Maar Raoul weigerde, want zo kon hij Michel zien, hem in de gaten houden. Niet dat er veel aan te doen was, de hond lag op sterven, hij bewoog niet meer, zijn grote kop lag opzij, tong uit de bek, met slappe poten en glazige ogen. Het geluid van het karretje met zijn ijzeren wielen werkte op je zenuwen. Raoul reed nu eens om een kuil heen, dan weer om een scheur in de weg, zijn van inspanning vertrokken gezicht zag wit, alsof het door de talkpoeder was gehaald.

Gabriel had overwogen hem af te lossen, maar door zijn kruk was dat onmogelijk.

Michel mocht er al slecht aan toe zijn, met zijn wond ging het ook niet veel beter. Ieder ander zou het kwetsend hebben gevonden om te zien dat Raoul zich meer zorgen maakte over een hond die hij nog geen twee dagen kende dan over de kameraad met wie hij tenslotte de hele oorlog had doorgemaakt, maar Gabriel voelde zich niet beledigd. Hij had hem de afgelopen dagen zien veranderen. Dat had te maken met de brief, die hij woedend weggegooid had, maar waar hij wel door geraakt was. De vragen die hij opriep en de antwoorden die hij beloofde, hadden barsten gemaakt in het geestelijk fundament waarop Raoul zijn leven had gebouwd. Gabriel begon hem een beetje te kennen, hij zag dat het niet goed met hem ging.

Terwijl ze de Béraultkapel naderden, vroeg Gabriel zich bezorgd af wat hij met een priester aan moest, terwijl hij eigenlijk een dokter nodig had, misschien zelfs een chirurg. Hij zag zichzelf in gedachten als iemand met één been, zoals de oud-strijders van de Grote Oorlog, die hij in zijn jeugd had gezien in de straten van Dijon, waar ze loten verkochten van de Nationale Loterij, om in leven te blijven.

Toen hij zich vooroverboog, zag hij achter het gespannen gezicht van Raoul de grote bek van de halfdode Michel.

In die gemoedstoestand bereikten ze het openstaande hek van de Béraultkapel, die nergens door werd aangegeven.

Ze bleven staan. Keken naar die vreemde, bedrijvige en rommelige drukte.

‘Zou het hier zijn,’ vroeg Raoul, ‘waar ze die wonderen doen?’

Hij twijfelde, het was een zigeunerkamp.

‘Ja, mijn broeders,’ klonk het plotseling, ‘hier is het!’

Ze zochten waar die heldere en jeugdige stem vandaan kwam, keken omhoog en zagen in de olm, die vlak bij de kapel de wacht hield, een fladderende soutane, die ze eerst voor een raaf hielden. Het was een pastoor. Hij gleed langs een touw naar beneden en landde aan hun voeten. Hij was jong en goedlachs.

‘Zo, vertel eens,’ zei hij, terwijl hij zich over het karretje boog, wat hebben we hier, een brave hond, en hij keek naar Gabriel, en een soldaat, die de hulp van de Heer zo te zien hard nodig hebben.

Niemand was erop verdacht, Gabriel ook niet: opeens stortte Raoul in elkaar.

Zijn kameraad probeerde hem nog tegen te houden maar werd gehinderd door zijn kruk. Raouls hoofd stootte tegen een steen, het maakte een dof, verontrustend geluid.

‘Heer God!’ zei vader Désiré. ‘Help, kinderen van de Heer! In hemelsnaam!’

Alice en zuster Cécile kwamen tegelijk aangerend.

De non knielde bij Raoul neer, tilde zijn hoofd op, bekeek de kneuzing, en liet het weer voorzichtig zakken.

‘Alice, wil je alsjeblieft de brancard gaan halen?’

Alice haastte zich naar de truck. Terwijl Cécile de pols van Raoul opnam, keek ze omhoog naar de jongeman, die leunend op een kruk stond te wankelen. ‘Uitgeput. Deze man is uitgeput… En wat is er met u aan de hand?’ vroeg ze aan Gabriel.

‘Ik heb een kogel door mijn dij gekregen…’

De non kneep haar ogen samen en maakte Gabriels verband verbazend snel los. ‘Het ziet er niet echt mooi uit, maar… (ze betastte de randen van de wond) we zijn er nog op tijd bij. Kom zo maar even mee naar de dokter.’

Gabriel stemde in, keek naar het roerloze lichaam van Raoul en vervolgens naar het karretje. ‘Zou iemand voor zijn hond kunnen zorgen?’

‘We hebben hier alleen maar een dokter,’ antwoordde zuster Cécile, ‘geen dierenarts.’

Haar woorden raakten Gabriel diep, hij vertrok zijn gezicht en wilde wat gaan zeggen, toen vader Désiré tussenbeide kwam.

‘Onze-Lieve-Heer houdt van al zijn schepsels, hij maakt geen uitzonderingen. Ik denk dat onze arts dat ook niet zal doen. Nietwaar, zuster Cécile?’

Ze verwaardigde zich niet om antwoord te geven. Vader Désiré richtte zich tot Gabriel: ‘Rust nu eerst maar eens uit, ik zorg wel voor de hond.’

Nadat hij dat gezegd had, duwde hij het karretje door het kamp in de richting van de legertruck.

Alice kwam aanlopen met de brancard, een lap stof die om twee stokken was gerold, die als handvatten dienden, zoals bij een draagstoel. Zuster Cécile keek naar Alice, naar haar bleke gezicht… ‘Gaat het wel?’

Alice probeerde te glimlachten, ja hoor…

‘Blijf maar hier, ik vraag het wel aan iemand anders. Philippe!’

De Belg was de olie van de vrachtwagen van God aan het verversen. Hij kwam met grote stappen aangelopen. Even later hadden ze Raoul op de brancard gerold en holden ze met hem naar de legertruck.

Ze waren net weg toen Gabriel zag hoe Alice met open mond naar haar borst greep… Plotseling viel ze op haar knieën.

Iedereen viel voortdurend, wat wil je ook, in oorlogstijd…

Terwijl hij snel zijn kruk liet vallen, tilde hij haar op, pakte haar in zijn armen en hinkte naar de truck, je zou zeggen dat ze twee jonggehuwden op weg naar de slaapkamer waren.

Louise had het tafereel van veraf gadegeslagen maar had niet te hulp kunnen schieten. Het was allemaal te snel gegaan, ze was aan het oppassen bij de kinderen van onder de tien en volgde een nieuwe scène in de doorlopende voorstelling die je ‘de tweeling tegen de rest van de wereld’ zou kunnen noemen, dat was geen situatie die het zonder toezicht kon stellen. Bovendien lag de baby te slapen in haar armen, ze had nergens een plek gevonden om haar neer te leggen.

Ze zag het groepje aankomen bij de truck, de deur opengaan, de brancard naar binnen gaan, en daarachter Gabriel met Alice in zijn armen. Even was er wat verwarring, waarna een hand Gabriel terugduwde, de deur sloeg dicht.

Voor het metalen trapje stonden nu behalve Gabriel alleen nog Philippe de Belg en het karretje, dat vader Désiré daarnaartoe had gebracht, en waarin Michel lag te zieltogen.

Louise raakte diep ontroerd toen ze de jonge man hinkend door het kamp zag lopen, met in zijn armen de bewusteloze jonge vrouw die sinds twee dagen voor haar en haar kinderen zorgde.

Ze hield hem in de gaten.

Hij keek naar de hond en opeens, alsof hij een afweging had gemaakt, klom hij woedend het trapje op. Hij wilde net met zijn vuist op de deur slaan, toen die ineens openvloog. Het was de non, die hem met een injectiespuit in haar hand opzijduwde, ga uit de weg. Ze holde het trapje af, boog zich over de hond, pakte een handvol van zijn vel en stak er de naald in.

‘Het komt wel goed,’ zei ze. ‘Die beesten kunnen wel wat hebben. Maar ga nou eens uit de weg!’ En met haar schouder duwde ze Gabriel opnieuw opzij, zodat ze de truck weer in kon klimmen, waarbij ze de deur opnieuw achter zich dichtsloeg.

Gabriel boog zich voorover, het leek alsof de hond dood was, hij legde zijn hand op de borst van het dier. Hij sliep.

De jongeman keerde terug op zijn schreden om zijn kruk op te rapen, en het verband dat de non eraf had getrokken, daarna liep hij naar een stenen bank die een eindje verderop stond, en waarop hij meer neerstortte dan dat hij ging zitten.

‘Mag ik?’ vroeg Louise.

Glimlachend schoof hij een beetje opzij, met de kruk tegen zijn schouder. ‘Is het een meisje of een jongen,’ vroeg hij.

‘Een meisje. Madeleine.’ Zachtjes voegde Louise eraan toe: ‘Mijn hemel…’

‘Gaat het niet goed?’ informeerde Gabriel.

‘Jawel, jawel, alles gaat goed.’

‘Madeleine,’ had ze zich zojuist herinnerd. Zo heette de zus van Édouard Péricourt, de jonge soldaat met het verminkte gezicht, die mevrouw Belmont aan het eind van de Grote Oorlog als huurder had gehad. Albert Maillard, zijn steun en toeverlaat, had gezegd dat het een heel aardig meisje was, hoewel hij een keer bij de familie Péricourt te eten was geweest en er erg somber vandaan was gekomen. Louise had haar een keer gezien, deze Madeleine, en wist niet wat er van haar geworden was, maar Édouard had altijd over haar gepraat als de enige van het gezin die van hem gehouden had.

‘Ze is erg mooi, die kleine Madeleine…’

Gabriel had het eigenlijk over de moeder, maar dat zou hij in deze omstandigheden nooit rechtstreeks gezegd hebben. Louise had hem wel door, en nam het compliment in ontvangst met een glimlach alsof het voor haar zelf bedoeld was.

Gabriel vroeg, terwijl hij naar het kamp gebaarde: ‘Wat is dit hier eigenlijk?’

‘Precies, ik denk dat niemand het weet. Het ziet eruit als een vluchtelingenkamp, maar het is een kerk, het lijkt op een mengeling van een dorpsparochie en een padvinderskamp. Het is een… oecumenisch kamp.’

‘Is dat de reden dat hier nonnen zijn?’

‘Nee, zuster Cécile is de enige. Zij is een soort losprijs die vader Désiré heeft binnengehaald. Hij heeft de prefect gechanteerd…’

‘De Rode Kruiswagen ook?’

‘Ik geloof dat vader Désiré die eerder als oorlogsbuit beschouwt. Voorlopig…’

Ze bekeek de wond op Gabriels been.

‘Ik heb een kogel door mijn dij gehad.’

‘Ik denk dat de dokter er wel naar zal kijken.’

‘Dat zeiden ze. De zuster heeft hem al onderzocht, ze beweert dat het niet ernstig is, nou ja, zij heeft makkelijk praten. Maar goed, ik wil niet klagen. Ik ben meer bezorgd om mijn kameraad, hij is onderweg tot het uiterste gegaan.’

‘Komen jullie van ver?’

‘Van Parijs. En daarna van Orléans. En u?’

‘Ik denk dat iedereen van dezelfde plaatsen komt.’

Daarna zwegen ze een poosje, terwijl ze naar de mierenhoop van het kamp keken. Wat deze twee mensen met elkaar gemeen hadden, was het vage gevoel ergens thuisgekomen te zijn. Deze drukke, rommelige en bedrijvige plek gaf hun een gevoel van rust en geborgenheid dat ze allebei lang niet gekend hadden. Ze dacht aan monsieur Jules, ze had veel aan hem gedacht sinds ze hier was aangekomen. Had hij ook onderdak gevonden? Ze weigerde te denken dat hij dood was.

Sinds ze bij hem op de bank was komen zitten en hij gezien had hoe ze zich over de baby boog, was er één vraag die Gabriel achtervolgde: ‘En de vader van Madeleine… soldaat?’

‘Er is geen vader.’

Ze zei het met een glimlach, niet als een vrouw die iets verdrietigs vertelt. Peinzend bleef Gabriel over zijn been wrijven.

‘U kunt maar beter naar de truck gaan en beneden aan de trap op uw beurt wachten,’ zei Louise.

Gabriel gebaarde dat hij het begreep.

‘Ja, u hebt gelijk, maar eerst… Weet u of ik ergens wat te eten zou kunnen krijgen?’

Louise wees naar het draaispit bij de moestuin.

‘Ga daar eens kijken, vraag het maar aan meneer Burnier. Hij zal wel gaan mopperen en zeggen dat het niet het goede moment is, maar hij zal u vast wel iets geven om de tijd tot het avondmaal mee door te komen.’

Gabriel nam met een glimlach afscheid van Louise en liep naar het midden van het kamp, waar het een drukte van belang was.

52

Gabriel zag op tegen het moment waarop hij de vier metalen treden zou moeten oplopen om het veldhospitaal van de arts-majoor binnen te gaan en zijn been te laten onderzoeken. Zuster Cécile had geruststellend gedaan, maar als non was het haar rol iemand gerust te stellen. Het zal weleens zijn voorgekomen, maar je kunt je moeilijk voorstellen dat een non naar een wond kijkt en dan voorspelt dat je been eraf moet.

Omdat Gabriel bang was de waarheid te moeten horen, voelde zijn wond nog pijnlijker aan.

‘Wat voert u hier in godsnaam uit?’

Dat was het eerste dat de majoor hem vroeg. Stomverbaasd door de verrassing vergat de jongeman zijn pijn even.

‘Komen jullie soms allemaal van fort Mayenberg?’

De majoor was degene met wie hij vroeger (het leek een eeuwigheid geleden), op de Maginotlinie, geschaakt had, degene die hem een plek bij de bevoorrading had bezorgd.

‘Jazeker, ik heb dingetje, kom… hoe heet die kerel ook alweer?’

Hij keek in zijn kaartenbak. ‘Landrade, Raoul! Hij zat ook in Mayenberg! Verdomme, de hele Maginotlinie is in de achterhoede terechtgekomen, wat een ramp!’

Al pratend had hij Gabriel naar de onderzoekstafel geduwd, het verband losgemaakt, en was hij begonnen met het schoonmaken van de wond. ‘Ik zie dat u de astma hebt verruild voor het schieten met echte kogels, dat is wel roekeloos…’

‘Een Duitse kogel…’

Gabriel klemde zijn kiezen op elkaar terwijl hij dat zei, hij zocht naar een overgang: ‘U bent hier…’

Bij deze arts was een complete vraag niet nodig, hij had genoeg aan de eerste paar woorden.

‘Wat een rotzooi, man!’ Ik heb vier posten gehad in acht weken. Je hoeft de lijst van mijn overplaatsingen maar te bekijken om te begrijpen waarom we die kloteoorlog aan het verliezen zijn. Niemand wist wat ze met me aan moesten. Het is ook weer niet zo dat ik onmisbaar ben voor de overwinning, maar ik weet wel een paar dingen die nuttig kunnen zijn, vergeet het maar!’

Hij hield op, maakte een vaag gebaar, wees om zich heen. ‘En nu zit ik hier…’

Gabriel kromp in elkaar van de pijn.

‘Doet het pijn?’

‘Een beetje…’

De majoor leek niet overtuigd. Hij had er een andere kijk op.

‘Is hier een veldhospitaal gevestigd?’ vroeg Gabriel.

Wanneer hij zijn woorden wilde benadrukken, stopte de dokter, hield hij op met waar hij mee bezig was, het was maar goed dat hij geen chirurg was. ‘Vader Désiré komt overal binnen. Hij had een truck met hulpmiddelen nodig, dus hij is er een gaan zoeken. Hij heeft de truck hierheen gehaald, met mij erbij. Als hij iets heeft besloten lijkt het ineens heel makkelijk, zeggen ze over hem, en ik kan u verzekeren, dat is helemaal waar!’

Terwijl hij verderging met zijn werk schudde de majoor zijn hoofd, alsof hij zeggen wilde, wat een rotzooi…

‘Wat een rotzooi! Je hebt hier Belgen, Luxemburgers, Hollanders… De pastoor heeft gezegd dat het hier in Frankrijk voor de buitenlandse vluchtelingen nog moeilijker is om zich te redden dan voor de rest. Hij heeft er een, twee, drie opgevangen, ik weet niet hoeveel het er vandaag zijn, een hele trits, ik ben in ieder geval sinds gisteren aan één stuk door bezig. Het schijnt dat hij de prefectuur bestookt om iemand hierheen te sturen voor een inventarisatie. Hij beweert dat die mensen rechten hebben! Midden in oorlogstijd, wat een idioot! Kortom, er kwam niemand. Toen is hij teruggegaan om met de prefect zelf te spreken en heeft hij zoals gewoonlijk zijn zin gekregen. De prefect komt dinsdag hierheen. Dus heeft hij aangekondigd dat we een openluchtmis gaan opdragen, het is een vreemde gast, dat kan ik je wel vertellen.’

‘En u…’ begon Gabriel.

‘O, ik,’ onderbrak de dokter hem, hij hoefde de vraag niet te horen, ‘kolonel Beauserfeuil heeft me voor twee dagen uitgeleend, maar als je kijkt hoe de zaken gaan dan zal het met mij wel hetzelfde aflopen als met u…’

‘Hoe… aflopen?’

‘Als gevangene van de moffen, wat een vraag! Goed, vooruit, ga eens staan…’

Hij liep naar de tafel, die als bureau diende, ging zitten en keek Gabriel aan. ‘U en ik zijn eigenlijk altijd gevangenen geweest. Eerst in Mayenberg. En nu hier. En straks voor een derde keer in een Duitse gevangenis. Ik zou de voorkeur geven aan de eerste twee, maar we hebben niet veel te kiezen.’

Gabriel was op de tafel blijven zitten.

‘En mijn been?’

‘Hoezo, uw been? O ja, uw been…’

Hij dook in het document dat hij voor zijn neus had. ‘Dat was geen Duitse kogel die door uw dij is gegaan, denkt u soms dat ik gek ben?’

De arts had nog geen enkele diagnose gesteld, Gabriel wachtte, maar er kwam niets. Hij barstte los: ‘Inderdaad, majoor, aangezien u zo van de waarheid houdt, het is een kogel van uw eigen leger die door mijn been is gegaan! En nu gaat u me vertellen of ik die verdomde poot ga houden of dat ik hem aan de varkens kan voeren!’

De dokter leek uit zijn gepeins te ontwaken. Hij was helemaal niet boos, hij was een filosofisch aangelegde arts. ‘Ten eerste: een Franse kogel, u vertelt me niets nieuws. Ten tweede: het spijt me, de varkens zullen hun kostje ergens anders bij elkaar moeten scharrelen. Ten derde: ik heb een drain aangelegd die elke zes uur vervangen zal worden. Als u mijn voorschriften opvolgt, loopt u volgende week naar het dichtstbijzijnde bordeel. Ten vierde: wilt u vanavond een potje schaak met me spelen?’

Die avond verloor de majoor twee potjes, hij was zo blij als een kind.

Het was al diep in de nacht toen Gabriel ging slapen. Om bij Raoul te komen moest hij een groot stuk van het kamp doorkruisen, de kortste weg leidde langs de kapel, waar hij nog niet binnen was geweest. Bij de ingang bleef hij even staan, het schip, de kruisbeuk en zelfs het koor waren bedekt met veldbedden, britsen en matrassen. Er sliepen tientallen mensen, hele gezinnen. Gabriel keek omhoog. Er zaten hier en daar gaten in het dak, het was alsof ze onder de blote hemel lagen. Het geheel maakte niet de indruk van een stel opeengepakte lichamen. Het was eerder… Gabriel zocht het goede woord.

‘Vredig…’

Hij draaide zich om.

Vader Désiré stond achter hem, met zijn handen op zijn rug. Ook hij stond te kijken naar de groep slapende gedaanten.

‘En,’ vroeg vader Désiré, ‘hoe is het nu met dat been?’

‘Dat zal er nog wel even aan blijven zitten, volgens de majoor.’

‘Het is een gekwelde ziel, maar een goede dokter. U kunt hem vertrouwen.’

Gabriel vroeg hoe het met Alice ging.

‘Het gaat goed met haar. Het zag er dramatisch uit, maar het was niet ernstig. Ze moet rust houden. Want de Heer heeft haar nodig!’

Gabriel was gerustgesteld, maar maakte zich ook zorgen om Raoul. Vader Désiré voelde dat waarschijnlijk aan: ‘Met uw kameraad gaat het ook uitstekend. Hij zal wel een lelijke buil op zijn hoofd krijgen, maar als je uit de oorlog komt met alleen een buil, is dat dan geen cadeau van de Heer?’

Heer of geen Heer, Gabriel moest beamen dat zowel Raoul als hijzelf zich goed door die oorlog heen had geslagen.

‘Dinsdag,’ ging vader Désiré verder, ‘lezen we een mis om de komst van meneer de prefect op te luisteren. O, het is geheel vrijblijvend hoor, voelt u zich vooral niet verplicht. Jezus zei tot zijn apostelen: “Volg niet mijn weg. Volg uw eigen weg, want die zal u leiden naar mij”.’

Vader Désiré barstte zachtjes in lachen uit, ondeugend kijkend hield hij zijn hand voor zijn mond, als een kind dat zojuist iets doms heeft gedaan. ‘Slaap lekker, mijn zoon.’

Hij liet zijn wens vergezeld gaan van een discreet kruisteken.

Gabriel sliep die nacht inderdaad vredig. Raoul en hij waren niet ver van de varkenstrog ondergebracht, het rook er niet erg lekker en die beesten zijn altijd bezig, ze wroeten, graven, krijsen en knorren, heel vermoeiend. Behalve voor twee mannen die hard aan slaap toe zijn. Gabriel was niet verbaasd om naast Raoul het uitgestrekte lijf van Michel te ontdekken. Hij aaide hem over zijn kop, het dier was in diepe slaap en ademde rustig.

In de vroege ochtenduurtjes werden ze wakker. Een oorlogsgewoonte.

Toen Gabriel naar de binnenplaats hinkte, stond Raoul daar al met een mok koffie in zijn hand, met de andere streelde hij de kop van Michel, die naast hem zat.

‘Zo te zien gaat het alweer beter met hem,’ zei Gabriel.

Raouls gezicht stond op onweer. ‘Ik denk niet dat ik hier nog lang blijf.’

Dat was niet logisch. Waar dacht hij heen te gaan? Parijs had zich al aan de klok van Berlijn aangepast. Vader Désiré had op de radio gehoord dat de regering zich had teruggetrokken naar Bordeaux. Het leek erop dat je niets anders kon doen dan wachten op de definitieve overgave, en dat kon net zo goed hier als ergens anders.

Gabriel volgde Raouls blik en zag zuster Cécile, die met vader Désiré stond te praten bij de kapel.

‘Ze vindt dat Michel te veel eet. Het schijnt dat er maar net genoeg is voor de mensen, ze vindt dat “een hond voeren geen prioriteit heeft”.’

Hij dronk zijn mok leeg. ‘Ik ga me een beetje opfrissen, langs de dokter om te vragen of hij me wat kan geven voor Michel, en daarna ben ik pleite.’

Gabriel wilde wat terugzeggen, maar Raoul was al weg. Michel liep met trage, vermoeide tred achter hem aan. Gabriel besloot naar vader Désiré te gaan om de zaak bij te leggen. Onderweg kwam hij Louise tegen, die zojuist de tweeling naar de bewaarplaats had gebracht en in het voorbijgaan een kop koffie had gepakt.

‘Hoe is het met uw been?’

‘Helemaal klaar voor de volgende oorlog, de majoor heeft er alle vertrouwen in.’

Ze waren samen op een grafsteen gaan zitten. Gabriel was verbaasd: ‘Weet u zeker dat het geen ongeluk brengt?’

‘Vader Désiré vindt het zelfs sterk aan te raden. Hij zegt dat deze graven gevuld zijn met wijsheid. Het zal wel een soort oecumenische variant van een zitbad zijn.’

Louise moest blozen van haar beeldspraak.

‘Ik weet uw naam niet eens…’

Hij stak zijn hand uit.

‘Ik ben Gabriel.’

‘Ik ben Louise.’

Hij hield haar hand in de zijne.

Het zou toeval kunnen zijn, er waren zoveel Louises… Maar de brief die Raoul had ontvangen, dateerde maar van drie of vier dagen geleden, hij kwam waarschijnlijk uit de buurt, aangezien de adjudant-chef hem had doorgegeven…

‘Louise… Belmant?’

‘Belmont,’ antwoordde ze verrast.

Gabriel stond op.

Ik weet niet hoe, maar Louise begreep het.

‘Ik ga iemand halen… Blijf hier op me wachten… Alstublieft…’

Even later kwam hij terug met zijn makker, tegen wie hij alleen maar had gezegd: ‘Louise is hier.’

‘Louise, dit is mijn kameraad, Raoul Landrade. Ik laat jullie alleen…’

Hij trok zich terug.

Wij gaan hetzelfde doen. Louise en Raoul hebben behoefte aan privacy en wij kennen het verhaal al. Kijk alleen even hiernaar, het is ontroerend. Raoul is naast Louise gaan zitten, ze hebben nog geen woord gewisseld, hij zoekt in zijn zak en diept er een piepklein stukje papier uit op, het enige snippertje van de brief dat hij bewaard heeft, haar handtekening: Louise.

Ze hadden de hele dag gepraat, waren alleen maar van hun plaats gekomen omdat Louise voor de kleine Madeleine moest zorgen, maar ondertussen waren ze gewoon doorgegaan met praten, Raoul wilde alles weten over zijn moeder, hij voelde zich erg verdrietig over haar waanzinnige geschiedenis, haar depressie. Te moeten ontdekken dat ze in Parijs had gewoond, op een steenworp afstand, dat als de dokter hem alleen maar de waarheid had verteld hij een moeder zou hebben gehad… Te moeten inzien dat Jeanne nooit had geweten dat haar kind in Neuilly was, vlakbij, in hetzelfde huis waar zij als dienstmeisje had gewerkt… En wat nog het ergste was, wat hem het meeste pijn deed: dat de dokter, degene die hem had overgeleverd aan zijn vrouw, die ontaarde stiefmoeder, zijn echte vader was. En dat hij nooit een vinger had uitgestoken om hem tegen haar te beschermen.

Halverwege de ochtend, nadat hij terug was gekomen van zijn voedselronde met de vrachtwagen van God, kwam vader Désiré langsgelopen, hij stopte, keek, en zag aan hun ineengestrengelde handen, aan de tranen die Raoul onhandig wegveegde, dat zich daar iets aangrijpends afspeelde.

‘De Heer,’ begon hij, ‘heeft jullie wegen doen kruisen. En welk verdriet jullie ook voelen, bedenk dat hij heeft welgedaan, want dat verdriet maakt jullie sterker.’

Hij maakte een kruisteken boven hun hoofd en verdween.

Om twaalf uur had Raoul het pakketje met brieven van Jeanne in zijn handen, dat Louise tijdens haar vlucht op wonderbaarlijke wijze had weten te redden.

‘Lees ze maar,’ zei ze.

‘Straks,’ antwoordde hij, hij kon nog niet beslissen.

Uiteindelijk, nadat ze elkaar duizend vragen hadden gesteld en het verloop van hun geschiedenis duidelijk begon te worden, nam Raoul een besluit en maakte hij de knoop los.

‘Nee, blijf maar,’ zei hij.

En hij begon te lezen.

‘5 april 1905’.

Het was ongeveer zeven uur, de avond viel. Vader Désiré had er altijd op aangedrongen dat het avondeten vroeg opgediend werd. Vanwege de kinderen, zei hij. ‘Het is goed om met het hele gezin te eten, maar ze moeten vroeg naar bed, dus laten we op tijd aan tafel gaan.’ Het avondmaal was altijd de grootste verrassing voor de nieuwkomers. Er was geen gezamenlijk middagmaal, iedereen deed waar hij zin in had, maar het avondeten, dat was een ander verhaal.

‘Het is een beetje onze mis,’ verklaarde vader Désiré.

Op het afgesproken tijdstip verspreidden de gezinnen en groepjes zich altijd over de grafstenen en de paar tafels die bestemd waren voor de jongste kinderen en oudste vluchtelingen. Maar niemand begon te eten zolang vader Désiré zijn tafelgebed nog niet had uitgesproken. Alle gezichten waren op hem gericht, de vorken en lepels keken omhoog.

Met luide stem, zijn ogen gericht op de wolken, declameerde hij bijvoorbeeld: ‘Heer, zegen dit gedeelde moment. Sta onze lichamen toe kracht te verzamelen om U te dienen. Sta onze zielen toe ons te versterken met Uw aanwezigheid. Amen.’

‘Amen!’

Dan begon iedereen in stilte te eten, daarna klonk er gefluister en al snel hoorde je een geroezemoes als in een eetzaal, wat vader Désiré in vervoering bracht. Hij was dol op dat moment. Hij vond het leuk om zijn avondgebed aan te passen aan de omstandigheden van de dag of zelfs van het moment.

Die avond zei hij: ‘Heer, Gij die het nodige schenkt om ons lichaam te voeden, Gij voedt ook onze zielen, want Gij staat ons toe de ander te ontmoeten, de ander die zo nabij en zo verschillend is, de ander in wie we onszelf herkennen, en U helpt ons onze harten voor hem te openen, zoals Gij Uw hart voor ons geopend hebt. Amen.’

Ze begonnen te eten.

Op het moment van het tafelgebed keek Alice altijd een beetje zwijmelend, alsof ze werd vervuld door de goedheid van de Heer, de schoonheid van het moment en de dankzegging van vader Désiré.

Maar deze avond niet.

Ze staarde als gehypnotiseerd naar een donkere plek bij de ingang van de tuin. Daar stond een bebaarde man, gekleed in een smerig uniform, met een bungelende knapzak aan zijn arm.

‘Fernand!’

Ze stond op, sloeg haar handen voor haar mond en zei: ‘Mijn God…’

‘Amen!’ zei vader Désiré.

‘Amen!’ herhaalde de menigte.

53

‘Dat is niet hetzelfde,’ benadrukte Fernand. ‘Hij is hier, begrijp je? Ze zijn allebei hier.’

Hij praatte heel zacht, de slaapzaal was overvol.

Alice trok hem tegen zich aan. Zoals altijd had hij zijn hand op haar borst gelegd, die stevige, volle, gastvrije, tere, moederlijke, liefdevolle, satijnzachte borst, hij had nooit genoeg woorden om de borsten van Alice te beschrijven. Hij was tot tranen geroerd door dat hervonden gevoel. Hij had al zijn vragen gesteld. Hoe is het met je hart? Waarom ben je hier? Hou je op met je zo in te spannen? Wat doe je precies? Hebben ze dan niemand anders om te helpen? Het spijt me, maar die pastoor lijkt op van alles, behalve op een pastoor! We gaan naar Villeneuve, je gaat uitrusten. Nee? Maar waarom niet? Et cetera.

Alice kende Fernand als haar broekzak. Als hij haar zo met vragen bestookte, was dat niet omdat hij bijbedoelingen had, het waren belangrijke vragen en hij wilde graag antwoord, maar het was ook een teken van verlegenheid, van bezorgdheid, die man was zo tobberig. Ze antwoordde geduldig, ja, nee, uiteindelijk kwam het er altijd uit. Het kwam er eerst in deze vorm uit. Hij omvatte haar borst (hij had in alle jaargetijden warme handen, dat was zo geruststellend) en zei: ‘Het is begonnen met die vuilnismannen, toen moest ik natuurlijk denken aan ‘Duizend-en-een-nacht’ en aan Perzië, begrijp je?’

Alice maakte een geluidje. Voor haar lag het verband tussen vuilnismannen en de Duizend-en-een-nacht niet echt voor de hand.

Hij had het uitgelegd.

In plaats van hem te veroordelen, vond ze het avontuur ongelooflijk romantisch. De Duizend-en-een-nacht waardig. Dat Fernand in staat was gebleken om zoiets te doen, alleen maar om haar droom uit te laten komen, deed haar in tranen uitbarsten. Fernand dacht dat ze wanhopig was, dat ze hem zou veroordelen, maar ze zei lieve woorden tegen hem, woorden van verlangen, ze ging op hem liggen, reeg zich aan hem vast, ze wisten niet of ze lawaai hadden gemaakt, het was hier zoals in heel arme, kinderrijke gezinnen, je hoorde alles maar zei niets.

Eindelijk hadden ze elkaar teruggevonden. Dit was gewoonlijk het moment waarop Fernand begon te snurken, maar nu bleef hij wakker.

Alice begreep dat hij nog niet alles had verteld.

‘Ik heb een deel van dat geld bij me. In mijn knapzak. Er zal nog wel meer dan een half miljoen franc in zitten.’

Tot dan toe had hij het over geld gehad, maar niet over de hoeveelheid. Hij had het over een ‘tas met geld’ gehad, ze zag een handtas voor zich. Maar als er alleen al in zijn plunjezak een half miljoen franc zat…

‘En in de kelder, in Parijs?’ vroeg ze.

Fernand wist het niet, hij had het niet geteld. ‘Ik zou zeggen… acht miljoen… of tien…’

Alice was stomverbaasd.

‘Ja, eerder tien.’

Bij een groot bedrag ben je verbaasd. Bij een aanzienlijk bedrag ben je geschokt. Maar bij een dergelijk bedrag… Alice barstte in lachen uit. Fernand legde zijn hand op haar mond, maar ze kon niet meer ophouden, ze beet in wat als kussen diende, ‘Ik ben gek op je,’ zei ze, het was niet vanwege het geld, het was vanwege zijn dwaasheid, ze ging weer op hem liggen, reeg zich opnieuw aan hem vast, ze was klaar om te sterven aan een hartstilstand, nooit zou daar een beter moment voor gekozen zijn.

Daarna begon Fernand nog steeds niet te snurken.

Het was dus nog niet afgelopen. Ze had de indruk dat hij vier levens in een week had geleefd, wat moest hij haar nog meer bekennen?

‘Misdaden, Alice, misdaden.’

Ze werd bang. Had Fernand mensen gedood? Toen vertelde hij over de Cherche-Midi, de bus van de TCRP, en het eindigde met een kogel in het hoofd van een jongeman, met een onbuigzame kapitein die tevreden was over zichzelf omdat hij zijn plicht had gedaan en met Fernand, die twee vluchtelingen in het vizier had en niet op hen had durven schieten.

‘En die zijn hier, het is ongelooflijk,’ zei hij. ‘Ik had ze meteen toen ik ze daar op het kerkhof aan tafel zag zitten in de kraag moeten vatten, ze moeten arresteren in de naam der wet, en ik heb niets gedaan. Het zijn voortvluchtigen, Alice, deserteurs, plunderaars! Nu is het afgelopen. De oorlog is afgelopen, met mij is het afgelopen.’

Fernand was niet bedroefd, maar verbijsterd. Hij dacht niet zozeer aan de voortvluchtigen als wel aan zijn eigen lafheid, zijn slapheid, zijn mislukking.

Wat de plicht betreft, dat was een ander verhaal dan het geld, Alice kon hem niet tot bedaren brengen, want Fernand was niet voor rede vatbaar. Ze deden allebei echt geen oog dicht. De haan die iedereen tegen vijf uur ’s ochtends wakker kraaide (men had vader Désiré gesmeekt om hem aan het braadspit te rijgen, maar tevergeefs: ‘Hij roept ons naar de lauden, mijn kinderen, Jezus is onze “opkomende zon”!’), de haan haalde hen dus niet uit de slaap, ze lagen allebei naar de sterren te kijken. Toen draaide Alice zich naar Fernand. ‘Liefste, ik weet dat je stiekem naar de kerk gaat, ik weet niet waarom en ik wil me er niet mee bemoeien, maar ik vraag me af of het niet verstandig en heilzaam zou zijn als je ging biechten…’

Fernand vroeg zich niet af hoe ze dat wist, Alice wist alles, dat verbaasde hem niet. Nee, wat hem in verlegenheid bracht, was te gaan biechten bij een pastoor als vader Désiré, ze hadden een deel van de avond met hem doorgebracht en hij kon hem niet serieus nemen.

‘Niet serieus?’

‘Ik bedoel…’

‘Het is een heilige, Fernand! Je krijgt niet iedere dag de gelegenheid te biechten bij een heilige, dat kan ik je verzekeren…’

Dus rond half zes stond Fernand te wachten bij de deur van de cel van vader Désiré (hij kwam er elke dag vóór zes uur uit) en zodra hij hem zag, zei hij: ‘Vader, ik moet biechten, het is dringend…’

De kapel had al lang geen banken, bidstoel of altaar meer, maar nog wel een biechtstoel. Het enige meubilair dat nog over was in deze kerk, was een vergaarbak voor zonden.

Fernand vertelde alles. Vooral het vraagstuk van de voortvluchtigen kwelde hem.

‘Maar, mijn zoon, wat was dan uw taak?’

‘Om ze tot staan te brengen, vader! Dat is de reden dat ik… dat God me daar geplaatst heeft.’

‘De Heer heeft u daar geplaatst om ze aan te houden, niet om ze te vermoorden. Gelooft u mij, als Hij dat gewild had, zouden die twee mannen nu dood zijn.’

Die logica bracht Fernand tot zwijgen.

‘U heeft gehandeld volgens uw geweten, dat wil zeggen in overeenstemming met de wil van onze Heer, u kunt gaan in vrede.’

‘Is dat alles?’ wilde Fernand zeggen.

‘Maar over dat geld,’ vroeg vader Désiré, ‘u zegt dat u het bij u hebt?’

‘Niet alles, vader! Een klein gedeelte maar… Het is gestolen geld…’

Deze keer kreeg je de indruk dat vader Désiré zich boos ging maken: ‘Helemaal niet, mijn zoon, integendeel! In hun verdwazing, in hun ontreddering, hebben de autoriteiten een groot deel van de rijkdommen van de gemeenschap verbrand, dus de rijkdommen van iedereen. En u hebt er een deel van veiliggesteld, dat is de waarheid.’

‘Als je er zo tegen aankijkt… Maar ik moet dat geld wel teruggeven.’

‘Dat hangt ervan af. Als u zeker weet dat het zal dienen om goed te doen, geef het dan terug. Zo niet, houd het dan en doe er zelf goed mee.’

Fernand was een beetje groggy teruggekomen van zijn biecht. Vader Désiré nam de biecht af zoals een advocaat die voor je pleit, dat was tamelijk bijzonder. Maar Fernand moest toegeven, hij voelde zich opgelucht.

54

Zowel Louise als Raoul had troost gevonden in hun lange gesprek. De eerste had het gevoel dat ze iets had goedgemaakt, dat ze een soort gerechtigheid had hersteld.

‘Het is natuurlijk wel een beetje te laat, voor mijn moeder…’

Ze wilde ‘Jeanne’ zeggen, maar ze was Jeanne intussen opnieuw als haar moeder gaan zien.

Raouls gezicht was in een paar uur tijd veranderd. Gabriel, die hen van een afstand bekeek, had de transformatie gezien, net zo spectaculair als bij Jean Valjeans haar, dat tijdens het proces van Arras plotseling volledig grijs was geworden. Raoul was erin geslaagd om woorden te vinden voor een periode in zijn leven, en Louise had die woorden uitgesproken. Hij had geen schuld aan alles wat hem was overkomen. Hij was geen teleurstellend kind geweest, dat gestraft werd omdat ze hem niet konden wegdoen. Hij begreep dat hij het slachtoffer was geweest van een gestoorde vrouw, dat was een grote opluchting.

Jegens zijn vader voelde hij vooral enorme woede. Die man had hem twee keer achtergelaten. Eerst in het weeshuis, daarna in de klauwen van zijn vrouw.

En wat hij Louise had aangedaan, was bijzonder wreed geweest.

‘O nee,’ zei Louise, ‘het was niet wreed. Hij heeft me nooit kwaad willen doen. Het was allemaal sterker dan hemzelf. Hij mocht me graag… Hij moet wanhopig zijn geweest om zoiets te doen.’

Raoul knikte met een ernst die hij niet van zichzelf kende. Terwijl hij met Louise sprak, voelde hij dat hij begon te herstellen van de langdurige ziekte die zijn kindertijd was geweest.

Intussen was het hele kamp in rep en roer. Iedereen was opgewonden over dat gedoe met de mis ter gelegenheid van de komst van de prefect, want die viel op een heel bijzondere dag. De vorige dag had maarschalk Pétain met een ‘bezwaard gemoed’ opgeroepen de strijd te staken, Duitse troepen waren de Loire overgestoken, het zou niet lang meer duren of ze zouden hier aankomen. Kortom, de mensen deden hetzelfde als de regeringsfunctionarissen het jaar daarvoor hadden gedaan, voor wat er verder zou gebeuren verlieten ze zich op God. Toch spraken ze er onderling over, een openluchtmis is toch niet hetzelfde, zeiden ze, de hele maandag hadden ze het erover, ze besloten om voor de gelegenheid het schip, het transept en het koor te ontruimen, de mis van de volgende ochtend zou in de kapel zelf plaatsvinden.

Vader Désiré was dolblij om te zien dat de gelovigen het schouwspel met zoveel enthousiasme voorbereidden. ‘God zegene u,’ zei hij tegen iedereen die het maar wilde horen. Ze maakten genoeg ruimte zodat iedereen tegenover de verhoogde tafel kon staan die als altaar zou dienen, ze veegden en schrobden de eeuwenoude stenen, en op dinsdag stelde vader Désiré voor om de binnenkomst in de kapel vooraf te laten gaan door een processie. Dit initiatief, dat de gelegenheid nog een extra plechtig karakter zou geven, werd enthousiast ontvangen. Aangezien Désiré geen enkel geestelijk gezang kende, verzocht hij zuster Cecile en Alice om aan het hoofd van de optocht te lopen en gezangen aan te heffen die de gelovigen dan zouden herhalen. Daarna vroeg hij aan Philippe de Belg om een kruis te vervaardigen dat hij zou dragen, en aan Alice om een boetekleed te naaien van een witachtig laken.

Toen de prefect zoals afgesproken tegen tien uur arriveerde, stuitte hij in de tuin op de processie. Zuster Cécile liep voorop en zong: ‘Gij zijt, o Heer, het levend brood, gegeven voor ons leven!’

Achter haar liep vader Désiré, helemaal in het wit gekleed, met gebogen hoofd, terwijl hij zijn kruis droeg, als een zware last. Désiré zag zichzelf als bisschop. Als paus.

Tijdens de daaropvolgende mis werd de prefect op de voorste bank geplaatst, met aan zijn rechterzijde een ernstig kijkende zuster Cécile, en aan zijn linkerzijde een verheerlijkt kijkende Alice, en Fernand.

Daarachter zaten Gabriel en Louise, met de baby in haar armen en de tweeling tussen haar knieën. En Raoul, die uiteindelijk niet was vertrokken, dat was nergens meer voor nodig. Niemand vond het ongepast dat hij de mis bijwoonde in gezelschap van Michel, die braaf bij hem zat, als een gewone parochiaan.

‘Arse diem ridendo arma culpa bene sensa spina populi hominem futuri dignitate… Amen.’

‘Amen!’

Iedereen hier kende het vreemde ritueel van vader Désiré, het gebaar om te gaan staan, het gebaar om te gaan zitten, de lange monologen in ‘oorspronkelijk latijn’ en de eigenaardige opeenvolging van bewegingen, die vagelijk deden denken aan wat je gewoonlijk zag tijdens een mis, maar dan in een vreemde volgorde.

‘Pater pulvis malum audite vinci pector salute christi…’

‘Amen!’

Zuster Cécile wendde zich meerdere malen verontwaardigd naar de prefect, maar zag hoe hij volledig gefascineerd was door de nieuwe liturgie, die men hem nochtans had afgeschilderd als de oudste aller tijden.

Vader Désiré ging al snel over tot de preek. Samen met de biecht was dat zijn favoriet, het moment waarop zijn talent zich in alle grootsheid ontvouwde.

‘Zeer geliefde broeders en zusters, laten wij de Heer danken (hij hief zijn handen ten hemel en richtte zich met een smartelijke en hoopvolle blik tot het kapotte gewelf van de kapel) dat hij ons hier bijeengebracht heeft. Ja, o Heer, wij hebben U geroepen. Ja, o Heer (hij was dol op anaforen), wij hebben U gesmeekt. Ja, o Heer…’

Désiré was begonnen aan een mooie, lange reeks, maar alle hoofden draaiden zich om naar de ingang van de kapel, het publiek werd afgeleid.

‘Ja, o Heer, U bent gekomen om de mensen te ver…’

Het geluid van een motor. Meerdere motoren. Vrachtwagens misschien, je hoorde buiten stemmen.

‘Ja, o Heer, wij hebben Uw hemelse licht zien s…’

Désiré zweeg.

Iedereen keek nu naar de drie Duitse officieren die bij de ingang stonden, terwijl op het kerkhof de autodeuren dichtsloegen.

Niemand wist wat te doen.

Prefect Loiseau slaakte een zucht en maakte aanstalten om op te staan en de vijand tegemoet te gaan, toen de stem van vader Désiré donderde: ‘Ja, o Heer, ziehier het bewijs!’

De menigte draaide zich weer naar hem toe. De Duitse militairen verroerden zich niet, ze bleven daar staan, rechtop, met hun handen op de rug.

Désiré pakte zijn bijbel en bladerde er verwoed doorheen. ‘Broeders, zusters, herinner u het boek Exodus. De farao kwam…’ (hij strekte zijn armen uit naar de ingang van de kapel), ‘… dominant en wreed, heerszuchtig en slecht, een schepsel van Satan! En de farao onderwierp de volkeren en maakte de Israëlieten tot slaaf. Toen, Heer, wees U een redder aan, een nederige man, zo vol van twijfel dat U de tien plagen van Egypte moest ontketenen om hem te helpen.’

Vader Désiré hief een arm naar de hemel. ‘O ja, de farao kwam tot inkeer! Maar zijn ziel bleef boosaardig, zijn verdorven aard had de overhand! En hij achtervolgde de Israëlieten met zijn haat, want hij wilde hen vernietigen!’

Als een visionaire predikant liet Désiré zijn stem door de kapel razen. ‘Als enige over de wereld heersen, dat is wat de farao wilde! De Israëlieten begonnen hun exodus. Je zag ze op wegen en paden, op de vlucht voor de apocalyptische woede van de farao, terwijl ze zich angstig probeerden te verstoppen om te ontkomen aan zijn haat. Je zag ze lopen, alsmaar lopen, en uitgeput raken door die exodus waaraan maar geen einde leek te komen!’

Hij zweeg even, liet zijn blik over de menigte gaan. De soldaten achter in de kerk hadden geen vin verroerd en keken de priester onbewogen, kalm en vastberaden aan.

‘Toen kwam de dag dat de farao vlak achter hen aan zat, zo dichtbij dat ze zijn kwaadaardige aanwezigheid konden voelen. Ze waren verloren. Ze zouden allemaal moeten opgeven of sterven. Ze vielen ten prooi aan wanhoop. Moesten ze zich overgeven en buigen voor de heerszucht van de farao? Of nog verder gaan en verdrinken in de zee? Op dat moment, o Heer, kwam Uw wil tot uiting. U hielp de Israëlieten, omdat ze U nodig hadden. Ja, U scheidde de wateren, U liet de golven uiteenwijken! Dankzij U konden de Israëlieten voortgaan en vluchten! Toen sloot U, onverbiddelijk maar rechtvaardig, de wateren weer boven de farao, zijn troepen en zijn legers.’

Désiré spreidde zijn armen breeduit. Hij glimlachte. ‘Zie ons hier nu voor U staan, Heer. We bereiden ons voor op de beproeving, maar we weten dat U hier bent, dat onze opofferingen niet vergeefs zullen zijn, en dat vroeg of laat de farao zal buigen voor Uw wil. Amen.’

Zoals we zien had vader Désiré zich met de bijbeltekst wat vrijheden veroorloofd, maar de bedoeling was duidelijk, de boodschap helder.

Désiré had zojuist zijn leven op het spel gezet.

Toen hij klaar was met zijn preek liep hij door het middenschip de drie officieren tegemoet, van wie de silhouetten zich aftekenden in het portaal.

Je zag hoe hij zijn handen uitstak, langzamer ging lopen. En recht voor degene ging staan die duidelijk de commandant was.

Hij spreidde zijn armen, om duidelijk te maken dat hij zichzelf opofferde.

‘Heil Hitler!’ blafte de officier terwijl hij zijn hand uitstak.

Op dat moment begreep iedereen dat geen van de drie Duitsers ook maar één woord Frans sprak.

Daarom zag je, vanaf het begin van de middag, de grote tafel die als altaar had gediend op de binnenplaats staan, en hoe de vluchtelingen ieder hun papieren aan de Duitse officier lieten zien, die zich naar de rechts van hem gezeten prefect Loiseau wendde om de woorden van deze of gene te laten vertalen. Désiré zat links van hem en fleurde de procedure op met verhaaltjes die de prefect meestal in twee of drie woorden samenvatte.

Ze lieten eerst de gezinnen met kleine kinderen langskomen.

Geflankeerd door de tweeling en met de kleine Madeleine in haar armen kwam Louise naar de tafel. Terwijl ze de jongens liet zien, legde ze alles uit, de kleuterleidster, de stad waarvan ze de naam niet had opgevangen, de burgemeester die de evacuatie had verordonneerd, de ouders die hun kinderen niet waren komen ophalen. Ze was erg aangedaan.

De prefect luisterde naar de vraag van de Duitser. ‘Meneer vraagt of ze papieren bij zich hadden?’

‘Niets,’ zei Louise.

Haar stem beefde. De officier had fijne trekken, waarop niet veel te lezen was, het was moeilijk zijn bedoelingen te doorgronden.

‘En de baby?’ vroeg meneer Loiseau.

Vader Désiré barstte in lachen uit. ‘Ha, ha, ha! Nee, die is van haar! Het is haar baby!’

Toen boog hij zich naar de prefect. ‘Wilt u aan meneer vragen of het mogelijk is om de papieren van mevrouw en haar kind opnieuw te maken, aangezien ze onderweg alles is kwijtgeraakt…?’

De officier stemde toe en gebaarde dat de volgende familie kon komen.

Louise zou zijn omgevallen als vader Désiré niet snel was opgestaan om haar naar Gabriel te brengen, die zich over haar ontfermde.

De optocht duurde de hele dag.

Iedereen kwam langs de tafel.

Fernand liet zijn papieren zien en de officier verlangde, niemand weet waarom, dat ze woord voor woord vertaald werden.

Gabriel en Raoul konden probleemloos vertellen bij welk onderdeel ze gediend hadden. En hoe ze, zoals zoveel soldaten, door de omstandigheden gedwongen waren geweest ervandoor te gaan, wat minder waar was. Ze werden ter plekke onschuldig verklaard.

Ten slotte deed de officier zijn register weer dicht, gaf de prefect een hand, de beide mannen wisselden wat beleefdheden uit. De officier wilde vader Désiré, die al een paar uur niet meer gezien was, nog groeten. Aangezien ze hem niet konden vinden, gingen de Duitsers weg, er werd een afspraak gemaakt voor de volgende ochtend, met het oog op de ontmanteling van het kamp en de overplaatsing van de vluchtelingen.

Er werd lang gezocht naar vader Désiré. Tevergeefs. Ze zagen hem nooit meer terug.

Later op de avond kwam Fernand erachter dat zijn plunjezak verdwenen was.

Toen zuster Cécile hoorde van die verdwijning, ontstak ze in blinde woede, terwijl Alice alleen maar moest lachen.

‘Meneer Loiseau had al zo’n gevoel! Hij zei het nog tegen me! Het was een bedrieger, zonder meer, gewoon een bedrieger!’

‘Inderdaad,’ zei Alice, die nog altijd glimlachte.

‘Wat… wist u dat?’

Zuster Cécile was geschokt.

‘Ja, natuurlijk…’

‘En u hebt niets gezegd?’

Alice keek naar het kamp, naar al de mensen die er hun toevlucht hadden gevonden.

‘Ach, priester of niet, wat doet het ertoe,’ zei ze zacht. ‘Hij was door God gezonden.’

Epiloog

Laten we beginnen met monsieur Jules, hij is alweer een tijd geleden uit ons verhaal verdwenen. Wees maar niet ongerust, hij is geen slachtoffer geworden van het bombardement waardoor hij gescheiden werd van Louise. Hij vervolgde zijn reis naar het zuiden zo goed en zo kwaad als het ging, en werd ingehaald door de wapenstilstand in La Charité-sur-Loire. Hij besloot toen de weg in omgekeerde richting te nemen en terug te keren naar Parijs. ‘Nu ze klaar zijn met die flauwekul moet ik mijn restaurant weer openen!’ zei hij tegen wie het maar wilde horen. Het verslag van de tocht van monsieur Jules terug naar Parijs zou weer een heel ander verhaal zijn, waarin het ongetwijfeld niet zou ontbreken aan pittoreske voorvallen. Hij kwam in Parijs aan op 27 juli 1940 en heropende La Petite Bohème twee dagen later.

Louise en Gabriel trouwden op 15 maart 1941, in Parijs. Ze kregen geen kinderen. Gabriel vond werk als wiskundeleraar op een privéschool, waarvan hij tien jaar later directeur werd. Hij was dol op de kleine Madeleine. Of het nu de oorzaak of het gevolg was van de overstelpende liefde die hij voor het kind voelde, ze bleek een buitengewone aanleg voor wiskunde te hebben en was zelfs lange tijd de jongste afgestudeerde wiskundige van Frankrijk. Nadat Gabriel haar leraar was geweest, werd hij haar student, ze was nog geen zestien. Toen ze Frankrijk verliet om voor een Amerikaanse firma te gaan werken, werd Gabriel in één keer tien jaar ouder. Hij volgde haar werk totdat hij tegen de grenzen van zijn bevattingsvermogen aanliep. Hij bekende Louise eens dat hij haar publicaties en artikelen las zonder ze te begrijpen, zoals gedichten in een vreemde taal, alleen voor de schoonheid van hun muziek.

Zoals te verwachten viel, keerde Louise niet terug naar de gemeenteschool van Damrémont, ze besteedde haar tijd vooral aan de kleine Madeleine. Het was traditie om de verjaardag van het meisje te vieren in La Petite Bohème. Monsieur Jules zette iedereen een uitzonderlijke maaltijd voor, en een taart, waarover hij tegen het meisje zei dat hij haar de dag vóór zijn dood het recept zou geven. Op de dag van haar achtste verjaardag werd monsieur Jules getroffen door een hartaanval. Aan de kleine Madeleine, die aan zijn ziekenhuisbed stond te huilen, terwijl ze zijn hand vasthield, legde hij uit dat hij nu niet zou sterven, omdat hij haar zijn recept nog niet had gegeven. Hij kreeg gelijk. Toch was hij na zijn terugkomst niet meer de oude. Hij vroeg Louise of ze het restaurant wilde overnemen, en dat deed ze. Ze ontpopte zich als een uitstekende kokkin. Net als in de tijd van monsieur Jules zat de zaak altijd vol. Ze weigerde de eetzaal te veranderen, haalde alleen de tafel weg waaraan de dokter bijna twintig jaar gezeten had en verving die door een jukebox.

Monsieur Jules stierf in 1959, omringd door zijn geliefden, zoals dat heet.

In 1980, op zeventigjarige leeftijd, hield Louise op met koken. Gabriel was het jaar daarvoor gestorven, de lust om te werken was haar vergaan. Madeleine woonde in een ander universum, Louise besloot de zaak te verkopen. Tegenwoordig is het een schoenenwinkel.

De ouders van de tweeling waren wanhopig geweest. Het werd duidelijk dat de kleuterleidster, die in paniek was geraakt door de aankondiging dat de Duitsers eraan kwamen, niet heel lang op hun terugkeer had gewacht en verkozen had op weg te gaan met de drie kinderen waarmee ze nu, onvriendelijk gezegd, zat opgezadeld. De tweeling behoorde tot de duizenden kinderen die door de toevalligheden van de exodus wreed van hun ouders waren gescheiden. Velen van hen vonden hun kinderen nooit meer terug, iets wat tegenwoordig moeilijk is voor te stellen. Je hoorde nog maandenlang wanhopige oproepen van vaders, van moeders, je zag honderden kleine advertenties, sommige met foto’s, die de angst en het schuldgevoel weergaven dat die scheidingen veroorzaakten.

De tweeling had geluk.

Daarentegen had niemand in het dorp ooit naar het meisje gevraagd, dat Louise had gehouden. Men ging ervan uit, hoewel daar geen enkel bewijs voor was, dat haar moeder, die haar ’s ochtends bij de kleuterschool had afgegeven, iets was overkomen.

Raoul had heel wat moeite om de door Louise onthulde ontdekkingen over zijn verleden te verwerken. Hij was boos op Henriette, omdat hij ervan overtuigd was dat zij alles wist, en de waarheid uit lafheid voor hem verborgen had gehouden.

Omdat hij niet goed wist wat hij nu verder moest, koos hij voor een carrière bij het leger. ‘Ik weet niet wat voor werk ik anders zou kunnen doen,’ had hij tegen zijn zus gezegd. Het was uiteraard een geschikte omgeving voor zijn hang naar gesjoemel, maar wel een slechte keuze, wat geen van beiden inzag. Voor iemand die zich zijn hele leven had verzet tegen het gezag (belichaamd door Germaine Thirion) was het leger geen goed idee. Zijn carrière stelde niet veel voor. Maar door de gebeurtenissen had hij zichzelf beter leren kennen. In het leger vond hij de sfeer van kameraadschap terug die hij met Gabriel had ontdekt. En toen in het begin van de jaren zestig zijn kameraden hem meenamen naar de OAS, maakte hij die zaak des te gemakkelijker tot de zijne vanwege het verzet tegen generaal de Gaulle, die heel toepasselijk model stond voor een vader om zich tegen af te zetten. Toen Louise begreep dat Raoul nauw bij die organisatie betrokken was, omhelsde ze hem en zei: ‘Ik ben gelukkig voor je, maar ik wil je niet meer zien. Ik zou me altijd afvragen of je geen bloed aan je handen hebt.’

Op dat moment ging hij Henriette weer opzoeken, die hem ontving alsof hij de vorige dag was weggegaan.

Wat betreft Raoul, dit was de eerste keer dat Madeleine en haar moeder tegenover elkaar stonden. Hij was voor haar altijd een soort suikeroom geweest. Al vanaf haar prilste jeugd kwam hij nooit op bezoek zonder een cadeautje, hij kreeg er nooit genoeg van met haar te praten, haar verhaaltjes te vertellen, ze vond hem erg knap, hij had het leven gered van haar vader, hoe zou een klein meisje daar weerstand aan kunnen bieden…

De gebeurtenissen, alweer de gebeurtenissen, zorgden achteraf voor eensgezindheid.

In november 1961 werd Raoul gedood bij de gewelddadige confrontaties tussen de OAS en de MPC (waarin, dat is toevallig, ex-korporaal-eerste-klas Bornier streed, die in zijn gaullisme even dom en hardnekkig was als in zijn alcoholisme).

Raoul bleef voor Louise en Madeleine een gevoelig terrein, waarop ze zich maar zelden waagden. Af en toe vroeg Madeleine haar vader om te vertellen over de strijd om de brug over de Tréguière, die voor haar zoiets was als een episode uit een napoleontische oorlog.

Een paar maanden na de wapenstilstand keerden ook Alice en Fernand terug naar Parijs. Ze raakten de koffer met bankbiljetten, die bij hun thuiskomst nog onaangeroerd in de kelder stond, niet één keer aan.

Fernand, die niet actief wilde deelnemen aan de operaties die door de politie werden uitgevoerd onder het bevel van Vichy, slaagde erin zich te laten overplaatsen naar een ondergeschikt baantje bij de staf van de republikeinse mobiele garde. Bijna vier jaar lang bracht hij de post rond bij de diensten en wachtte hij op het goede moment, dat kwam op 13 augustus 1944. Op die dag was hij een van de aanvoerders van de staking van de nationale gendarmerie, twee dagen later gevolgd door die van de politie. Hij nam samen met het Verzetsleger deel aan de slag om de bevrijding van Parijs en werd 22 augustus 1944 gedood, op de hoek van de Rue Saint-Placide (niet ver van de gevangenis van Cherche-Midi).

Alice bleef haar hele leven kampen met hartproblemen, wat haar er niet van weerhield zevenentachtig jaar oud te worden. Enkele maanden na de dood van Fernand haalde ze het appartement en de kelder leeg en ging ze wonen in de buurt van Sully-sur-Loire, waar ze de zorg op zich nam voor de zus van de man van wie ze zoveel had gehouden. Ze besteedde haar hele fortuin aan goede werken, organisaties, hulpinstanties en solidariteitsacties. Ze ontpopte zich als een soort barmhartige Samaritaan in de regio Sully. Aan haar is de bouw (en tot haar dood het onderhoud) te danken van de prachtige gebouwen waarin het weeshuis Sainte-Cécile is gevestigd, die geloof ik tegenwoordig het bezit zijn van een privébank (er worden conferenties, seminars, dat soort zaken georganiseerd) maar het belangrijkste blijven natuurlijk de beroemde tuinen en vooral de schitterende ‘grote moestuin van het weeshuis Sainte-Cécile’ die bezoekers van over de hele wereld trekt.

En ten slotte Désiré. Ik ga u geen verhaaltjes vertellen, bijna niets van wat men over hem denkt te weten is bewezen of aangetoond. Uit de paar zeldzame universitaire studies die aan hem zijn gewijd, blijkt dat de periode 1940-1945 (ik citeer) ‘het enige eilandje van zekerheid’ over hem is. Het staat vast dat Désiré sinds 1940 actief was in het verzet. Daarin had dit buitengewone personage nog veel meer mogelijkheden om allerlei identiteiten aan te nemen dan in de oorlog. Désiré moet zich in die beweging hebben thuisgevoeld als een vis in het water. Men denkt hem tegen te komen op meerdere plaatsen en in verschillende periodes. Het enige erkende feit is dat een zekere Giedrius Adem, een duidelijk anagram van Désiré Migaud, het meesterbrein was achter de gewaagde ontsnapping van Philippe Gerbier (eind 1942 of begin 1943, ik weet het niet zeker), die met behulp van een touw en rookeffecten wist te ontsnappen van het schietterrein van Lyon. Men komt hem weer op het spoor (of wat men dénkt dat zijn spoor is) bij meerdere voorvallen die met het verzet te maken hebben. Sommige historici blijven ervan overtuigd (de foto is nogal wazig) dat Désiré samen met generaal de Gaulle over de Champs-Élysées defileert op 26 augustus 1944, dat zou heel goed mogelijk zijn. Met Désiré Migaud (of Migault, of Mignon, et cetera) gaat het zoals met veel grote figuren: men schijft hem van alles toe. We wachten met belangstelling op het werk van de moedige historicus die een diepgaande studie heeft aangekondigd (die volgens zijn uitgever spectaculaire onthullingen belooft) over wat Roland Barthes heeft betiteld als ‘de mythe Désiré’.

Zoals het hoort…

Aan het eind hoor je te bedanken. Ik doe dat met veel genoegen en erkentelijkheid.

Allereerst bedank ik Camille Cléret, die ik bestookt heb met verzoeken en vragen en die zich altijd scherpzinnig, oordeelkundig en doortastend heeft betoond.

Een groepje vrienden is zo aardig geweest om deze roman door te lezen en nuttig commentaar te geven. Bedankt dus, voor jullie geduld en aandacht, allereerst Gérald Aubert en Camille Trumer, evenals Jean-Daniel Baltassat, Jean-Paul Vormus, Catherine Bozorgan, Solène Chabanais, Florence Godfernaux en Nathalie Collard. Mijn vriend en kompaan Thierry Depambour heeft deze roman met een aandachtige en scherpzinnige blik doorgenomen, waarvan ik veel profijt heb gehad; aan hem heb ik het einde van hoofdstuk 22 te danken, de scène met de duif en de kraaien. Ten slotte dank aan mijn redacteur, Véronique Ovaldé.

Iemand aan wie ik bijzonder veel dank verschuldigd ben is Jacky Tronel, aan wie ik de episode van de ‘gevangenisuittocht’ te danken heb, een opmerkelijke gebeurtenis, die werkelijk heeft plaatsgevonden. Ik heb me op dit vlak uiteraard wat vrijheden veroorloofd, maar in juni 1940 ging een indrukwekkende colonne militaire gevangenen op weg (om precies te zijn op de 12e vanuit de Cherche-Midi en op de 10e vanuit de La Santé- gevangenis), om naar Avord te gaan, in de Cher. Op 15 juni werden zes gevangenen gedood wegens ‘rebellie, ontsnappingspoging of weigering te volgen’. De volgende dag nog eens zeven. Van de 1865 gevangenen die aanwezig waren bij vertrek uit Parijs ontbraken er 845 bij aankomst in het kamp van Gurs op 21 juni, ofwel 45,31 procent van het oorspronkelijke aantal…

Op de website van Jacky Tronel, een historicus die deze gebeurtenis nauwgezet heeft gedocumenteerd, kan de lezer alle details vinden van deze trieste geschiedenis (http://prisons-cherche-midi-mauzac.com/bienvenue-sur-leblog-de-jacky-tronel).

Ik dank een groot aantal feiten aan twee werken van ooggetuigen: Simple militant (Denoël, 1974) van Maurice Jaquier, en Le Radeau de la Méduse (Aden, Bruxelles, 2009) van Léon Moussinac.

In het boek van Henri Amouroux, Le peuple du désastre (Laffont, 1976), staat het voorval van de verbrande bankbiljetten vermeld (drie miljard, verzekert hij), dat hij in vier regels samenvat. In de archieven van de Banque de France zijn alle gegevens over deze vreemde gebeurtenis te vinden.

Désiré Migault is een aantal van zijn ideeën verschuldigd aan het pleidooi waarin mr. Maurice Garçon in 1942 de van moord verdachte verpleegsters van Orsay verdedigde, waarop Pierre Assouline mij opmerkzaam heeft gemaakt.

Hartelijk dank aan Jerôme Limorté voor de Latijnse uitspraken van de schooldirecteur van Louise.

Sommige berichten die in de radio-uitzendingen van Désire als ‘monsieur Dupont’ worden meegedeeld, klinken nogal bizar. Vele ervan zijn absoluut authentiek, en dat zijn niet eens de minst bizarre…

Fort Mayenberg is een verzinsel dat ik grotendeels heb ontleend aan de Hackenberg in Veckring, in het departement Moselle. Ik ben ter plaatse geweldig goed ontvangen door Robert Varoqui, een voortreffelijke gids. Ook bij Jacques Lambert en zijn uitgaven Terres Ardennaises heb ik waardevolle bijzonderheden gevonden.

Een roman die de exodus van juni 1940 als achtergrond heeft, zou moeilijk te verwezenlijken zijn geweest zonder de waardevolle informatie uit de volgende werken: Léon Werth (33 jours, Viviane Hamy, 2015), Éric Alary (L’Exode, Perrin, 2013), Pierre Miquel (L’Exode, Plon, 2003), François Fonvieille-Alquier (Les Français dans la drôle de guerre, Laffont, 1970), Éric Roussel (Le Naufrage, Gallimard, 2009) en Jean Vidalenc (L’Exode de mai-juin 1940, PUF, 1957).

Van de werken die buitengewoon behulpzaam zijn geweest noem ik, met dank: Éric Alary, Bénédicte Vergez-Chaignon en Gilles Gauvin (Les Français au quotidien, 1939-1940, Perrin, 2009), Marc Bloch (L’Étrange Défaite, Franc-Tireur, 1946), François Cochet (Les Soldats de la drôle de guerre, Hachette Littérature, 2006), Jean-Louis Crémieux-Brilhac (Les Français del’an 40, Gallimard, 1940), Karl-Heinz Frieser (Le Mythe de la guerre éclair, Belin, 2003), Ivan Jablonka (Ni père, ni mère, Histoire des enfants de l’Assistance publique 1874-1939, Seuil, 2006), Jacques Lambert (Les Ardennais dans la tourmente, Terres Ardennaises, 1994), Jean-Yves Marie en Alain Hohnadel (Hommes et ouvrages de la ligne Maginot, Histoire et collections, 2005), Jean-Yves Mary (Le Corridor des Panzers, Heimdal Éd., 2010), Jean-Pierre André-Ruetsch (Tempête à l’est. L’infanterie berrichonne dans la campagne de France, Alice Lyner Éditions, 2011), Michaël Séramour (Les Troupes de forteresse en Lorraine et en Alsace et La Ligne Maginot. Ses casernes disparues, Éditions Sutton, 2016), Dominique Veillon (Vivre et survivre en France, 1939-1945, Payot, 1995), Maurice Vaïsse (Mai-juin 1940. Défaite française, victoire allemande sous l’oeil des historiens étrangers, Autrement, 2000), Henri de Wailly (L’Effondrement, Perrin, 2000) en Olivier Wieviorka en Jean Lopez (Les Mythes de la Seconde Guerre mondiale, Perrin, 2015).

Tot zover de boeken.

Wat betreft de digitale media heb ik opnieuw een beroep gedaan op Gallica en op RetroNews, de fantastische databases van de Bibliothèque Nationale de France, met name over de dagbladpers. Ik wacht met spanning op de digitalisering van de jaren na de oorlog…

Jean-Christophe heeft me op het idee gebracht van de oorzaak van Louises onvruchtbaarheid, mijn vriend dokter Bernard Giral bezorgde me de details over de gezondheidstoestand van Gabriel, voorts heb ik zeer nuttige informatie gekregen bij mijn bezoek aan het museum Guerre et Paix in de Ardennen, waar ik ontvangen en geholpen ben door Marie-France Devouge en Stéphane André.

Zoals gebruikelijk zijn me tijdens het schrijven woorden, zinnen, beelden, hier een idee, daar een uitdrukking ingevallen, die in dit boek zijn terug te vinden. Ze zijn onder andere afkomstig van Louis Aragon – Gérald Aubert – Michel Audiard – Honoré de Balzac – Charlotte Brontë – Dino Buzzati – Stephen Crane – Charles Dickens – Denis Diderot – Françoise Dolto – Roland Dorgelès – Fjodor Dostojevski – Albert Dupontel – Gustave Flaubert – Romain Gary – Guilleragues – Joseph Heller – Victor Hugo – Joseph Kessel – Jean-Patrick Manchette – Carson McCullers – Claude Moine – Paul Murray Kendall – Marcel Proust – François Rabelais – Restif de la Bretonne – Georges Simenon – Émile Zola.

Hier eindigt dan de trilogie van het interbellum, een avontuur dat is begonnen in 2012 en dat natuurlijk zonder Pascaline nooit zou hebben bestaan.

Zoals zoveel andere zaken.

Lees ook van Pierre Lemaitre

Tot ziens daarboven

De winnaar van de Prix Goncourt 2013

De Eerste Wereldoorlog heeft van Frankrijk een ruïne gemaakt. Te midden van de verwoesting proberen Albert en Édouard, soldaten die de verschrikkingen van de loopgraven meemaakten, de draad van het gewone leven weer op te pakken. Beiden zijn alles kwijtgeraakt en voelen zich bedrogen en verstoten door de maatschappij. Met een bedrieglijk plan besluiten ze het Franse volk een lesje te leren én zelf fortuin te maken.

Tegen de tijd dat het bedrog aan het licht komt, hebben ze al plannen gemaakt om Parijs te verlaten. Maar zal het hen lukken om het verleden achter zich te laten?

Tot ziens daarboven is een imposante roman over de gevolgen van de Grote Oorlog en hoe een land de doden herdenkt, maar de overlevende soldaten lijkt te vergeten.

Lees ook van Pierre Lemaitre

De kleuren van de brand

Een adembenemend epos over het Parijs van het interbellum

Februari, 1927. De Parijse elite komt bijeen om de begrafenis van de gerespecteerde bankier Marcel Péricourt bij te wonen. Voor aanvang van de plechtigheid gebeurt er echter iets afschuwelijks, iets wat het leven van Madeleine Péricourt en haar zevenjarige zoontje Paul voorgoed zal veranderen.

Als erfgenaam is het aan Madeleine om de leiding van het financiële imperium van haar vader over te nemen. Zonder enig verstand van zaken komt ze terecht in een door hebzucht en corruptie gedomineerde wereld. Madeleine probeert met alles wat ze in zich heeft overeind te blijven, in een Frankrijk dat machteloos moet toezien hoe een volgende oorlog steeds dichterbij komt.

Uitgegeven door Xander Uitgevers

www.xanderuitgevers.nl

Oorspronkelijke titel: Miroir de nos peines

Oorspronkelijke uitgever: Albin Michel

Vertaling: Andreas Dijkzeul

Omslagontwerp: Studio Marlies Visser

Omslagbeeld: RUE DES ARCHIVES / TALLANDIER

Auteursfoto: Roberto Frankenberg

Verzorging ePub: ZetSpiegel, Best

Copyright © Editions Albin Michel - Paris 2020

Copyright © 2020 voor de Nederlandse taal:

Xander Uitgevers BV, Haarlem

ISBN 978 94 0161 349 1 | NUR 302

De uitgever heeft getracht alle rechthebbenden te traceren. Mocht u desondanks menen rechten te kunnen uitoefenen, dan kunt u contact opnemen met de uitgever. Niets uit deze uitgave mag openbaar worden gemaakt door middel van druk, fotokopie, internet of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.