1. De ambities van de cpc

De Chinese Communistische Partij heeft zich ten doel gesteld de wereldorde te transformeren en de wereld naar haar eigen beeld te herscheppen, zonder daarbij ook maar een kogel af te vuren. In plaats van de tegenstander van buitenaf uit te dagen is de partij bezig het verzet van binnenuit te verzwakken door aanhangers te rekruteren, critici monddood te maken en instituties te ondermijnen.

Terwijl analisten aan beide zijden van de Atlantische Oceaan zich nog altijd het hoofd breken over de vraag of China als tegenstander of als vijand moet worden gezien, heeft de cpc deze vraag dertig jaar geleden al beantwoord. Na de ondergang van de Sovjet-Unie trok de partij de conclusie dat zij aan alle kanten was omringd door vijanden die ofwel verslagen, ofwel geneutraliseerd moesten worden. Terwijl de cpc en haar aanhangers in het Westen het graag doen voorkomen alsof er een ‘nieuwe koude oorlog’ tegen China wordt gevoerd, is de partij zelf al die jaren al in een ideologische strijd tegen ‘vijandelijke krachten’ verwikkeld. In de ogen van de cpc is de Koude Oorlog nooit ten einde gekomen.

Om te garanderen dat de partij in eigen land aan de macht blijft en China uiteindelijk in de grootste supermacht ter wereld verandert, moeten bondgenootschappen gewijzigd worden en moet de wereld anders over de partij gaan denken. De plannen van de partij zijn uitgebreid uit de doeken gedaan in toespraken en documenten. Er is ook een strategie voor de tenuitvoerlegging van deze plannen, namelijk de beïnvloeding van de westerse elites, zodat ze China’s suprematie ofwel zullen verwelkomen of deze uiteindelijk als onvermijdelijk zullen accepteren omdat verzet zinloos is. Een cruciaal onderdeel van deze strategie is dat er in sommige landen gebruik wordt gemaakt van de economische en politieke invloed van de Chinese diaspora, terwijl de critici binnen deze diaspora tegelijkertijd het zwijgen wordt opgelegd.

Dankzij zijn enorme economische overwicht kan China zware pressie en diplomatieke druk uitoefenen. Er wordt gebruikgemaakt van eenheidsfront- en vriendschapsverenigingen, van manipulatie van de media, denktanks en universiteiten. En al deze tactieken overlappen en versterken elkaar. Sommigen beweren dat China’s pogingen om invloed uit te oefenen in de rest van de wereld niet veel verschillen van die van andere landen. En hoewel niet alle activiteiten van de partij op dit terrein uniek zijn, betekenen de reikwijdte, de organisatiegraad en de bereidheid dwangmiddelen te gebruiken dat de algehele strategie van de cpc sterk verschilt van de diplomatieke activiteiten van andere landen.

China is de op een na grootste economie op aarde en de grootste fabriek ter wereld en oefent daarmee een grote aantrekkingskracht uit op het westerse zakenleven en veel westerse politici. Sommige takken van industrie zijn sterk afhankelijk van toegang tot de enorme Chinese markt en Peking zet deze afhankelijkheid graag in als politiek wapen. Zoals een directe waarnemer het uitdrukte: ‘Als je niet doet wat de machthebbers in Peking willen, word je economisch gestraft. Ze draaien de economische duimschroeven aan bij politici overal ter wereld. Dat doen ze al jaren en dat werkt goed.’1

Soms gebeurt het aandraaien van deze duimschroeven wel heel opzichtig. Zo werd na de arrestatie van Huawei-topvrouw Meng Wanzhou in Canada in 2018 de import van Canadese sojabonen, raapzaad en varkensvlees geblokkeerd. In 2017 reageerde China op soortgelijke wijze toen Zuid-Korea, in antwoord op agressieve handelingen van Noord-Korea, Amerikaanse luchtdoelraketten op zijn grondgebied plaatste. Peking kondigde drieënveertig vergeldingsmaatregelen af. Zo werden groepsreizen naar Zuid-Korea verboden, moest een groot Zuid-Koreaans conglomeraat zijn activiteiten in China staken, werden K-popsterretjes niet meer toegelaten en werd de import van elektronica en cosmetica geblokkeerd.2 In oktober 2019 zat Peking Zuid-Korea nog steeds dwars, door te eisen dat de gerenommeerde Eastman School of Music van de University of Rochester in de staat New York drie Zuid-Koreaanse studenten uit zijn beste orkest verwijderde, anders zou de geplande tournee niet doorgaan.3 Omdat hij vreesde dat Eastman in China reputatieschade op zou lopen als de tournee werd afgelast, besloot de rector de Koreanen achter te laten. Pas nadat dit tot grote verontwaardiging leidde onder studenten en alumni besloot de school de hele tournee af te gelasten.4

Eind 2019 verstuurde Daryl Morey, de manager van het Houston Rockets-basketbalteam, een tweet waarin hij steun betuigde aan de betogers in Hongkong. Peking sloeg onmiddellijk terug.5 (De stroom aan kritiek die hij via Twitter over zich heen kreeg, was waarschijnlijk afkomstig van internettrollen en nepaccounts in China.6) Wedstrijden van de in China uiterst populaire Rockets werden niet langer uitgezonden. Sponsors trokken zich terug. Morey ‘kwetst de gevoelens van het Chinese volk’, verklaarde Peking woedend. De staatsomroep, China Central Television, kwam met een nieuwe definitie van vrijheid van meningsuiting, waarin uitspraken die ‘de nationale soevereiniteit en maatschappelijke stabiliteit bedreigen’ waren verboden.7 De Amerikaanse National Basketball Association probeerde wanhopig zijn groeiende markt in China te beschermen met een kruiperige verontschuldiging die door het Centrale Propagandadepartement van de cpc geschreven had kunnen zijn.8

Hoewel er slechts een paar extreme strafmaatregelen nodig zijn om angst te zaaien geeft Peking de voorkeur aan vage en dus ontkenbare dreigementen, waarbij het doelwit altijd in het ongewisse blijft. Zoals Perry Link zegt, is zulke vaagheid veel angstaanjagender omdat mensen niet zeker weten of China ze in het vizier heeft en daarom ‘meer activiteiten nalaten’.9

Peking is inmiddels de absolute meester in de duistere kunsten van de economische machtspolitiek. Dat komt deels doordat het Westen de afgelopen decennia zo heilig in de vrijemarktideologie geloofde dat bijna niemand bereid was de internationale handel als politiek drukmiddel te gebruiken. Daarom reageerde de rest van de wereld zo geschokt toen Donald Trump in 2018 een handelsoorlog tegen China ontketende. Hoewel Trump het in veel kwesties bij het verkeerde eind heeft, heeft hij gelijk als hij zegt dat China jarenlang ongestraft en systematisch de internationale economische omgangsvormen heeft geschonden.

Pekings gigantische buitenlandse investeringen in het zogenoemde Belt and Road Initiative [bri, in ons land beter bekend als de Nieuwe Zijderoute, soms ook als Gordel- en Weginitiatief, vert.], een project op het gebied van vervoer en infrastructuur, is het ultieme machtsmiddel op het gebied van economisch staatsmanschap, of beter gezegd, economische chantage. Het project biedt investeringsmogelijkheden voor China’s gigantische kapitaaloverschotten en de Chinese bouwsector. Tegelijk voorziet het in de behoefte aan buitenlandse investeringen van landen die kampen met kapitaalgebrek en geen toegang hebben tot de gebruikelijke financieringsmogelijkheden. Leningen tegen zeer lage rentes zijn bijzonder verleidelijk, vooral wanneer er geen milieueisen of andere voorwaarden aan worden gesteld.10

De Nieuwe Zijderoute is echter zeker niet alleen bedoeld om investeringsmogelijkheden te creëren voor Chinees kapitaal of om arme landen te helpen in hun ontwikkeling. Het initiatief is China’s belangrijkste instrument voor de reorganisatie van het geopolitieke systeem.11 Xi Jinpings troetelproject is inmiddels zo onlosmakelijk verbonden met bijna alle andere internationale activiteiten van de Chinese regering – op commercieel, technologisch, wetenschappelijk en cultureel gebied – dat het niet langer los kan worden gezien van het algemene diplomatieke beleid van de Volksrepubliek China.

Xi Jinping heeft herhaaldelijk gezegd dat de Nieuwe Zijderoute van cruciaal belang is voor zijn langetermijnvisie: ‘een gemeenschap met een gedeelde toekomst voor de mensheid’.12 En al klinkt dat in westerse oren misschien heel positief, toch is dat einddoel een wereld met China als het middelpunt; dat wil zeggen, de wereld die de haviken nastreven die Xi op de belangrijkste functies heeft benoemd. Zij zien een door China geleide wereldorde als een essentieel onderdeel van de ‘grote verjonging van het Chinese volk’.13

De Nieuwe Zijderoute is dus het belangrijkste instrument waarmee China de naoorlogse internationale machtsverhoudingen wil veranderen.14 In 2015 gaf Qiao Liang, een defensiestrateeg en generaal-majoor b.d. van het pla oftewel Volksbevrijdingsleger [pla = People’s Liberation Army, vert.] een onthullende toespraak waarin hij de Nieuwe Zijderoute louter omschreef als instrument om China machtiger te maken dan de Verenigde Staten. De Nieuwe Zijderoute staat, aldus Qiao, voor China’s nieuwe en onstuitbare vorm van mondialisering en het succes daarvan zal worden afgemeten aan de mate waarin de renminbi de dollar zal vervangen als globale munteenheid, waarbij de VS ‘uitgehold’ achterblijven.15 Hoewel Qiao iemand is die graag grenzen overschrijdt, zijn de geostrategische achtergronden van de Nieuwe Zijderoute ook elders duidelijk beschreven, zoals in de uitgelekte notulen van een Chinees-Maleisische bespreking over het project, die in 2019 werd gehouden. Daarin stond dat de Nieuwe Zijderoute weliswaar een ‘politiek karakter’ had, maar dat het grote publiek het als een door marktwerking gedreven project moest zien.16

Het bijvoeglijk naamwoord dat het meest in combinatie met de Nieuwe Zijderoute wordt gebruikt is ‘groots’ en toen China’s belangrijkste diplomaat, Yang Jiechi, in april 2019 zei dat China met dit project ‘niet aan kleine geopolitieke spelletjes doet’, was daar geen woord aan gelogen.17 De voormalige eindredacteur van de Far Eastern Economic Review, Nayan Chanda, noemt de Nieuwe Zijderoute ‘een openlijk symbool van China’s machtsstreven in de eenentwintigste eeuw’.18

Net als bij veel andere zogenoemde parallelle instituties in de Chinese overheid, zoals de Aziatische Infrastructuurinvesteringsbank, wordt net gedaan alsof de Nieuwe Zijderoute de bestaande instituties van de deelnemende landen niet aantast, terwijl het project in werkelijkheid hun belangen verschuift en de internationale machtsverhoudingen verandert. Binnen het denken van de cpc over mondiale en regionale machtsverhoudingen speelt de identificatie van een ‘hoofdtegenstelling’ en een ‘hoofdvijand’ waartegen men zich moet verenigen een sleutelrol. Op mondiaal niveau is die vijand de Verenigde Staten, die van zijn bondgenoten moet worden losgeweekt en geïsoleerd.

De brexit, de onvrede binnen de Europese Unie en de verkiezingsoverwinning van Donald Trump hebben China een strategische buitenkans in de schoot geworpen om het trans-Atlantisch bondgenootschap te verzwakken en de Europese eenheid verder te ondermijnen. In het verleden zag de cpc Europa vooral als het onbelangrijke kleine broertje van de Verenigde Staten, maar nu wordt dit werelddeel juist als een van de hoofdrolspelers gezien. Door Europa voor zich te winnen hoopt de cpc de wereld ervan te overtuigen dat China de ‘voorvechter van het multilateralisme’ is die het hoognodige tegenwicht tegen de Amerikaanse hegemonie en het unilateralisme kan bieden.19 Peking probeert Europese steun te verwerven voor zijn initiatieven in ontwikkelingslanden. (Hoewel ze buiten het bestek van dit boek vallen, is er ook in andere werelddelen sprake van strategieën om bestaande bondgenootschappen te ondermijnen.)

Ondanks alle nieuwsberichten over ‘schuldendiplomatie’, ‘mondiale connectiviteit’ en ‘win-winoplossingen’ is het maar al te duidelijk dat voor de verandering van het strategisch machtsevenwicht die met de Nieuwe Zijderoute moet worden bewerkstelligd, niet alleen de politieke invloed van belang is die hand in hand gaat met grote investeringen in infrastructuur, maar ook gebruik wordt gemaakt van een subtiel en wijdvertakt programma op het gebied van mondiaal ‘gedachtemanagement’. De Nieuwe Zijderoute is een vorm van machtsprojectie die bewerkstelligd wordt door de grenzen van het discours te controleren. (In hoofdstuk 6 werken wij dit punt verder uit.) Het is niet langer zinvol alleen over de Nieuwe Zijderoute te praten in termen van handel en economie, want het project duikt overal op, bijvoorbeeld in het netwerk van Zijderoutedenktanks, in afspraken over de media, in samenwerkingsverbanden tussen culturele organisaties en in de vorming van stedenbanden en ‘uitwisselingsprogramma’s van mens tot mens’; allemaal zaken die in de memoranda van overeenstemming voor de Nieuwe Zijderoute terug zijn te vinden.

De cpc is nog altijd erg op haar hoede voor ‘ideologische infiltratie’ door vijandige mogendheden die een ander Chinees bewind nastreven. Zoals een handboek van het Centrale Propagandadepartement het in 2006 uitdrukte: ‘Wanneer vijandige krachten onrust willen stoken in een samenleving en een politiek bewind omver willen werpen, zoeken ze altijd eerst een kier op ideologisch gebied waardoor ze naar binnen kunnen kruipen om verwarring te zaaien onder het volk.’20 Deze koudeoorlogsmentaliteit is van cruciaal belang voor een juist inzicht in de internationale activiteiten van de cpc. Deze moeten voor alles de veiligheid van het regime bewerkstelligen op het internationale vlak.

Geconfronteerd met het risico van ideologische infiltratie, heeft de cpc de conclusie getrokken dat de aanval de beste verdediging is. Wanneer de Chinese leiders zeggen dat ze de wereldorde ‘democratischer’, ‘opener’ en ‘diverser’ willen maken, is dat codetaal voor een orde waarin ‘autoritaire systemen en waarden wereldwijd dezelfde status krijgen als de waarden van de liberale democratieën’, zoals Melanie Hart en Blaine Johnson het uitdrukken.21

In april 2016 gaf de Global Times, de militante tabloid van de partij, zijn lezers een inkijkje in het denken van de cpc toen die de Great Firewall – de Chinese internetcensuur – beschreef als een tíjdelijke verdedigingsmaatregel ‘tegen westerse pogingen om China ideologisch te penetreren’.22 Dat wil zeggen: zodra de cpc de wereldwijde publieke opinie heeft bijgesteld, zodra haar waarden, politieke systeem en beleid rondom de wereld worden geaccepteerd, zal er van de westerse opvattingen geen dreiging meer uitgaan en is de Great Firewall niet langer nodig. De partij gelooft dat zij nu machtig genoeg is om het wereldwijde discours te kunnen veranderen.23

Peking probeert er ook voor te zorgen dat Chinese dissidenten en voorstanders van een onafhankelijk Taiwan uit de wereldgemeenschap worden gestoten. Peking wil niet alleen internationale steun voor het principe dat slechts de cpc in staat is China te regeren, maar wil ook dat de internationale gemeenschap erkent dat het Chinese politieke en economische systeem superieur is aan de westerse democratie en de liberaal-kapitalistische economische wereldorde. Verder wil Peking dat China onder de cpc, in tegenstelling tot de VS, gezien wordt als een verantwoordelijke wereldmacht die zijn best doet voor een betere wereld.

Sommige mensen zeggen dat zulke pogingen om de partijideologie te exporteren tot mislukken gedoemd zijn, maar dat argument gaat niet langer op, zoals we zullen aantonen. Want Pekings bewering een verantwoordelijke wereldmacht te zijn en de Chinese kritiek op de VS als een ‘onverantwoordelijke schurkenstaat’ oefenen op een deel van de wereldbevolking een zekere aantrekkingskracht uit, vooral sinds de onthullingen van John Snowden, de rampzalige Amerikaanse invasie in Irak en Donald Trumps steun aan een regimewisseling in Venezuela. De ironie van Trump is dat hij China’s economische macht aan banden probeert te leggen, terwijl hij de cpc tegelijkertijd in de kaart speelt door een scheuring te bewerkstelligen tussen de VS en zijn bondgenoten, waardoor zij kwetsbaarder worden voor beïnvloeding door de cpc. China’s toenemende invloed in Europa komt degenen die wantrouwen koesteren jegens Amerika uitstekend uit en wordt ook toegejuicht door sommige eurosceptici die China beschouwen als een tegenwicht voor de Europese Unie, of tegen de grotere en machtiger landen van Europa.

Daarnaast zijn er ook nog mensen die twijfels hebben over de effectiviteit van de democratie en bewondering koesteren voor het Chinese autoritaire systeem. Weer anderen, onder wie groepjes westerse journalisten die worden uitgenodigd voor volledig verzorgde reisjes naar China, zijn diep onder de indruk van de razendsnelle economische groei en technologische vooruitgang, maar ze vergeten dat andere landen net zo snel groeiden toen ze de economische inhaalslag maakten en negeren het feit dat het de cpc zelf was die de vooruitgang in China tientallen jaren in de weg stond. Alhoewel veel mensen in het Westen de bewering van de cpc nabauwen dat de partij zevenhonderd miljoen mensen uit de armoede heeft bevrijd, zou het juister zijn te zeggen dat de cpc in de eerste dertig jaar na de stichting van de Volksrepubliek China in 1949 honderden miljoenen mensen arm heeft gehouden. Pas toen het basisvrijheden werd gegund – zoals het recht op bezit, om een bedrijf op te zetten, van baan te veranderen of te verhuizen – kon het Chinese volk zichzelf uit de armoede verheffen.