1

Maart 1930

FANNY BRUNNENMAYER STOPTE MET roeren in de schaal en luisterde naar het getimmer in de aanbouw, dat helemaal in de keuken van de villa te horen was.

‘Het begint weer,’ bromde ze geïrriteerd. ‘Ik had gedacht dat het gebonk nu eindelijk afgelopen was.’

‘Nog lang niet,’ zei Gerti, die aan de lange tafel zat en een beker koffie met melk dronk. ‘Twee ramen lekken en de badkamer voldoet nog steeds niet aan mevrouw Elisabeths wensen.’

Ruim twee jaar geleden waren ze begonnen om aan de achterkant van de villa een vleugel aan te bouwen met twee verdiepingen. Daar woonde Elisabeth nu, de oudste dochter van de Melzers, met haar man Sebastian Winkler, hun drie kinderen en hun personeel. Er waren woon- en slaapvertrekken en op zolder waren een paar kamers voor de personeelsleden. De keuken bleef in het hoofdgedeelte van de villa, evenals de eetkamer op de eerste verdieping. Daar nuttigden de familieleden gezamenlijk de maaltijden. Die voorwaarde had Alicia Melzer gesteld voordat ze met de aanbouw akkoord was gegaan. Zoals het ging met werklui, moest er zelfs na de verhuizing telkens weer wat gebeuren. Onlangs had mevrouw Elisabeth nog verzucht dat dit huis waarschijnlijk eeuwig een bouwplaats zou blijven.

Fanny Brunnenmayer schudde haar hoofd en ging weer verder met het deeg voor de spätzle. Voor vijf volwassen eters en vijf kinderen was er een grote hoeveelheid nodig, en daar kwamen de personeelsleden nog bij, die ook veel trek hadden. Voor de familie was er rundergoulash als hoofdgerecht, het personeel moest genoegen nemen met speksaus bij de spätzle. Er moest bezuinigd worden in de villa, de tijden waren allesbehalve rooskleurig. Het arme Duitsland had na de verloren oorlog niet meer echt kunnen opkrabbelen, wat natuurlijk kwam door de hoge herstelbetalingen die het Duitse Rijk aan de overwinnaars van de Wereldoorlog moest betalen.

Fanny Brunnenmayer ging op een keukenstoel zitten en begon hard met een lepel tegen het deeg te slaan, waardoor ze flink begon te zweten.

‘Kom hier, Liesl!’ riep ze in de richting van het fornuis, waar Liesl Bliefert net twee briketten in legde zodat het water voor de spätzle goed aan de kook gebracht kon worden.

‘Ik kom eraan, mevrouw Brunnenmayer!’

Augustes dochter Liesl was nu al sinds twee jaar keukenmeisje in de villa. Ze was behendig, begreep alles heel snel en zag zelf wat er gedaan moest worden. Je hoefde haar maar zelden aanwijzingen te geven. Ze was totaal niet ambitieus, zoals Gerti vroeger wel was geweest. Liesl was gewillig, altijd vriendelijk en stelde nooit nieuwsgierige vragen. Ze had een goed geheugen en onthield hoe de gerechten klaargemaakt moesten worden. Ja, Liesl was echt het bekwaamste keukenmeisje dat Fanny Brunnenmayer in haar lange loopbaan had gehad. Afgezien dan van de jonge Marie Hofgartner, die nu al lang de vrouw van Paul Melzer was. Zij was van begin af aan van een heel ander kaliber geweest en had het in zich gehad om de mevrouw te worden, ook al was ze als arm weeskind in de villa gekomen.

‘Al die liefdespaartjes hier in de villa,’ mopperde Gerti. ‘Humbert en Hanna, en nu ook nog Liesl met tuinman Christian. We mogen wel uitkijken dat we niet aangestoken worden. Nietwaar, Else?’

Er klonk een doffe klap. Else was met haar hoofd, dat ze op haar armen had gesteund, op de tafel gegleden.

‘En nu wegwezen hier!’ brulde de kokkin.

Gerti stond op en liep snel de keuken uit.

‘Zij kan ook nooit eens haar mond houden, die roddelaarster,’ zei Fanny Brunnenmayer geïrriteerd. ‘Gerti was vroeger zo’n lief meisje, maar sinds ze kamenierster is, doet ze me elke dag meer aan Maria Jordan denken. God hebbe haar ziel, het arme mens. Maar mijn hemel, wat was dat mens een kwelling, zeg.’

Liesl kon zich de kamenierster nog maar vaag herinneren, want toen Maria Jordan op tragische wijze om het leven was gekomen, was Liesl nog maar een klein meisje geweest. Maria Jordan was vermoord door haar echtgenoot, een aan lagerwal geraakte kerel. Hij scheen nog steeds in het tuchthuis te zitten om te boeten voor zijn gruwelijke daad.

‘Ach, ik denk dat Gerti hier niet gelukkig is,’ zei Liesl tegen Fanny Brunnenmayer. ‘Ze volgt in de avonduren een cursus waarbij ze op een schrijfmachine leert typen.’

Dat was zelfs voor de kokkin, die normaal alles van het personeel wist, een nieuwtje. Zozo, Gerti wilde op kantoor werken. Terwijl ze zich al tot kamenierster had opgewerkt. Sommige mensen waren ook nooit tevreden.

‘Het is een schande,’ bromde Fanny Brunnenmayer. Ze stond inmiddels met de houten plank en het keukenmes bij het fornuis, want het water kookte bijna en ze moest de spätzle schaven. Ze wilde nog iets zeggen, maar hield het voor zich, omdat er haastige voetstappen bij de keukendeur klonken.

‘Jezus Maria, dat is Rosa met de kinderen,’ riep ze naar Liesl. ‘Kijk uit dat niemand te dicht bij het hete fornuis komt als ik de spätzle schaaf.’

‘Ik pas op, mevrouw Brunnenmayer!’

Het meisje had nog net tijd om het deeg voor de kokkin klaar te zetten voordat de keukendeur openvloog en de uitgelaten kinderen naar binnen renden.

Er waren in de villa tijden geweest dat het voor de kinderen van de familie streng verboden was om naar het personeel in de keuken te gaan. Mevrouw Alicia Melzer vertelde daar af en toe over. Ook later, toen de verschrikkelijke gouvernante Serafina von Dobern de scepter zwaaide in de villa, mochten de kinderen absoluut niet in de keuken komen. Maar sinds Elisabeth Winkler weer in de villa was komen wonen en haar derde kind had gekregen, een meisje dit keer, waren er andere gewoontes ontstaan. En Marie Melzer, haar schoonzus, had er al helemaal niets op tegen dat de vierjarige Kurt, haar innig geliefde nakomeling, met zijn neven Johann en Hanno in de keuken vertoefde.

‘Dooooorst!’ riep de vijfjarige Johann, die als eerste bij de lange keukentafel aankwam. ‘Appelsap, Bruni. Alsjeblieft!’

Johann had rood haar, wat zijn moeder Elisabeth aanvankelijk vreselijk had gevonden, maar waar ze zich inmiddels mee had verzoend. Vooral omdat haar oudste wel een sterk jongenslijf en een energiek karakter had. De vierjarige, sierlijke Kurt volgde zijn neef als een schaduw. Ze waren onafscheidelijk en Kurt logeerde vaak bij zijn tante Lisa aan de noordkant van de villa. Hij wilde liever bij Johann slapen dan bij Leo en Dodo, zijn grote broer en zus.

Achter Johann en Kurt kwam Rosa Knickbein, de altijd vriendelijke kinderjuffrouw, de keuken in met de driejarige Hanno aan de hand. Ze had een wandelingetje in het park met hen gemaakt en natuurlijk wilden de drie kinderen per se nog even gauw langs de keuken voordat ze naar boven gingen om zich om te kleden en hun handen te wassen.

Het was inmiddels druk bij het fornuis. Liesl viste de spätzle die klaar was uit de pan en deed die voor de familie in een van de dure porseleinen schalen, terwijl de kokkin onvermoeibaar verder schaafde. Huisknecht Humbert verscheen in het gangetje van de keuken om zijn donkerblauwe jasje met de gouden knopen aan te trekken, dat hij droeg als hij boven de maaltijden serveerde. Humbert was na zijn uitstapje in de cabaretscene van Berlijn berouwvol naar de villa teruggekeerd. De positie van huisknecht was net weer vrijgekomen en ze hadden hem met plezier weer aangenomen. Hij was al jaren goed bevriend met Hanna, die na een ernstig fabrieksongeval door Marie Melzer in de villa was aangenomen. Ze hingen aan elkaar als broer en zus, hoewel sommige roddelaars iets anders beweerden.

‘Doe de runderbouillon in twee schalen van het goede servies, Hanna,’ commandeerde de kokkin. ‘En strooi er wat van de fijngesneden peterselie over, die daarginds op de houten snijplank ligt.’

Hanna haastte zich om te doen wat haar was opgedragen. Ze was een goedhartig, lief meisje. Het zou nooit in haar zijn opgekomen dat zij als kamermeisje niet was aangesteld voor klusjes in de keuken. Ze hielp overal waar ze haar nodig hadden. Ze zorgde voor de kinderen, bracht Alicia Melzer, die ze aanbad, haar hoofdpijnpoeder en klopte samen met Else de tapijten uit.

‘Schiet eens op!’ zei Rosa Knickbein. ‘Drink op, Kurti. We moeten naar boven.’

Pruilend liepen de drie jongens met de kinderjuffrouw de keuken uit en de hal in, om daar de trap van de familie naar de eerste verdieping te nemen. Handen wassen, omkleden, haren kammen – dat soort overbodige procedures vonden ze allemaal verschrikkelijk, maar grootmoeder Alicia lette er streng op dat de kleinkinderen netjes gekleed en met schone handjes aan tafel zaten. Zo was het in haar jeugd geweest en zo had ze het met haar eigen kinderen gedaan. En hoewel de tijden en de gebruiken veranderd waren, wilde ze deze mooie traditie in ere houden.

Humbert droeg de soepterrines naar de etenslift. Hoewel hij in de oorlog aan zijn rechterhand gewond was geraakt, serveerde hij de gerechten elegant en zelfverzekerd. Geen enkele andere huisknecht in de villa had het zo goed gekund als hij. Alleen als het onweerde, raakte hij in paniek. Dan moest je er rekening mee houden dat hij denkend aan de loopgraven en kogelregens onder de tafel kroop en niet in staat was zijn werk te doen. De Wereldoorlog, waaraan hij tegen wil en dank had moeten deelnemen, had zijn sporen nagelaten bij deze gevoelige man, zoals bij zovelen.

Hanna en Liesl deelden in de keuken borden en bestek voor de personeelsleden uit. Else pakte de bekers voor het appelsap uit de kast en tuinman Christian kwam door de achterdeur binnen om ook het middagmaal te nuttigen. Hij was jaren geleden bij de ongelukkige Maria Jordan in dienst geweest, die een winkel in de Milchstraat had gehad. Na de afschuwelijke gebeurtenis had hij een poosje in de tuinderij van Gustav Bliefert gewerkt, waar hij Liesl had ontmoet en op slag op de jonge meid verliefd was geworden. Inmiddels was de vroeger zo magere en blonde jongen uitgegroeid tot een statige jongeman. Hij had brede schouders en stevige armspieren gekregen van het werk in de tuin en er waren heel wat meisjes die naar hem lonkten. Maar Christian had alleen oog voor Liesl, zeker sinds Paul Melzer hem een baan als tuinman van de villa had aangeboden. Hij was in het tuinhuis gaan wonen, waar vroeger de Blieferts hadden gewoond, die inmiddels naar een nieuw huis waren verhuisd. Hij had het oude, uitgewoonde huisje met veel liefde en verstand van zaken opgeknapt en mooi ingericht, en nu wachtte iedereen vol spanning of Liesl zin had om er als Christians vrouw in te trekken. Overigens wist niemand of de jonge tuinman haar al een aanzoek had gedaan, want hij was vreselijk verlegen en weinig spraakzaam. Ook nu zei hij alleen ‘eet smakelijk’ tegen iedereen en bleef verder zwijgend op zijn plek zitten, helemaal aan de kop van de lange tafel, direct naast de eierkast. Met verlangen in zijn ogen keek hij naar Liesl, die de zware pan met de speksaus op tafel zette.

‘Hallo, Christian,’ riep Gerti naar hem. ‘Wat heb je leuke gebloemde gordijnen voor het slaapkamerraam gehangen. Die zal je bruid vast mooi vinden.’

Christians oren werden donkerrood en Liesl roerde zo krachtig met de pollepel in de speksauspan dat Gerti een paar spetters van de vette saus over zich heen kreeg.

‘Kijk uit!’ riep ze en ze veegde een druppel saus van haar mouw. ‘Ik heb deze jurk vanochtend schoon aangetrokken.’

‘Sorry, hoor,’ zei Liesl met een schalkse grijns. ‘Ik ben gewoon niet zo handig.’

De maaltijd nam zijn beloop. De enige die ontbrak, was Humbert. Hij zou er pas later bij komen, als de familie hem boven niet meer nodig had. Gerti voerde het woord, ze vertelde met een gewichtige blik dat meneer Winkler, de echtgenoot van mevrouw Elisabeth, zich grote zorgen maakte over de toekomst van het Duitse Rijk.

‘Omdat er alweer een regering moest aftreden nadat de Rijksdag het niet eens kon worden.’

Niemand aan tafel maakte zich druk om dit nieuws. Else deed nog een lepel speksaus op haar spätzle, Hanna schonk in alle rust appelsap in de bekers. Veranderende regeringen en voortdurende ruzies in de Rijksdag maakten deel uit van het dagelijks leven in de republiek. De betogingen van de communisten en de NSDAP in de straten waren veel erger, en ook de Stahlhelm-organisatie werd gevreesd, omdat de leden in uniform liepen en wapenstokken bij zich hadden. O wee als twee vijandige groepen elkaar ontmoetten, dan vlogen de stukken ervanaf. Mensen werden zonder aarzelen in elkaar geslagen en degenen die de pech hadden in zo’n gevecht terecht te komen, belandden vaak met gebroken botten en een bloedend hoofd in het ziekenhuis.

‘Dat soort dingen gebeurden vroeger onder de keizer niet,’ merkte Else op. ‘Toen heerste er nog recht en orde. Maar aangezien we een republiek hebben, is niemand zijn leven nog zeker.’

Niemand sprak het tegen. Er waren niet veel enthousiaste aanhangers van de Weimarrepubliek, noch onder het personeel, noch onder de familieleden. Vooral Paul Melzer, de directeur van de fabriek, was ontevreden over de republiek. Dat hadden Rosa Knickbein en Humbert verteld en die hoorden allebei veel op de eerste verdieping.

‘Het kan zo niet langer,’ had meneer onlangs uitgeroepen. ‘Dringend noodzakelijke beslissingen worden niet genomen, omdat geen enkele partij de ander een succes gunt.’

De enige die de republiek verdedigde, was Sebastian Winkler, die Gerti meestal ‘de echtgenoot van mevrouw Elisabeth’ noemde. Maar zelfs hij was niet tevreden, aangezien de communisten geen meerderheid hadden in de Rijksdag.

‘Waarom maakt iedereen zich zo druk?’ vroeg Fanny Brunnenmayer minachtend en ze schraapte het restje speksaus uit de pan. ‘Tenslotte is alles op de een of andere manier altijd doorgegaan, nietwaar?’

Daarmee was het onderwerp politiek van tafel. Hanna vertelde dat de veertienjarige Leo nu aan het conservatorium les kreeg van een beroemde Russische pianiste en dat zijn zus Dodo elke dag de krant doorbladerde om te zien of er iets over de luchtvaart in stond.

‘Dodo heeft een album waarin ze alles plakt wat ze over vliegtuigen kan vinden. Ze is er constant mee bezig.’

‘Het is toch niet normaal dat een vrouw in een vliegtuig vliegt,’ klaagde Else terwijl ze met een tandenstoker tussen haar tanden pulkte. ‘Dat is iets voor mannen!’