1

De donder klonk heel dichtbij, en het kind werd wakker. Ze bewoog in het bed, op zoek naar de behaaglijk warme lichamen van haar oudere broers. Opeens wist ze het weer. Haar broers waren weg.

Het regende gestaag, een flinke lentebui die de nachtlucht met de zoetzure geur van pasgeploegde aarde vulde. De regen kletterde op het dak van het grubenhaus van de kanunnik, maar door het dicht geweven dak bleef de kamer droog, op een paar plekken in de hoeken na, waar het water plassen vormde en traag in dikke druppels op de aarden vloer viel.

De wind zwol aan en een eik naast het huis begon in een ongelijk ritme tegen de muren van het huis te tikken. De takken van de boom wierpen schaduwen in de kamer. Het kind keek gebiologeerd naar de donkere, monsterlijke vingers die aan de randen van het bed heen en weer bewogen. Ze probeerden haar te grijpen, waarop zij terugdeinsde.

Mama, dacht ze. Ze opende haar mond om te roepen, maar hield zich in. Als ze geluid maakte, zou de dreigende hand toeslaan. Ze lag daar als verstijfd, niet in staat zich te bewegen. Opeens stak ze resoluut haar kleine kin omhoog. Het moest gebeuren en dus zou ze het doen. Met uiterst trage bewegingen, zonder haar ogen van de vijand af te wenden, stapte ze uit bed. Ze voelde de koele aarden vloer onder haar voeten, wat haar direct meer vertrouwen gaf. Terwijl ze nauwelijks durfde te ademen, liep ze achteruit naar de wand waarachter haar moeder lag te slapen. Een bliksemflits; de vingers bewogen en werden langer, haar volgend. Ze wist een schreeuw te onderdrukken, haar keel verstrakte door de inspanning. Ze dwong zichzelf voetje voor voetje te bewegen en niet opeens te gaan rennen.

Ze was er bijna. Opeens klonk er een krakende donderslag recht boven haar. Op hetzelfde moment raakte iets haar van achteren aan. Ze slaakte een gil, draaide zich om en rende om de wand heen, struikelend over de stoel waar ze achterwaarts tegenop gelopen was.

In dit deel van het huis was het donker en stil, op de ritmische ademhaling van haar moeder na. Uit het geluid kon het kind afleiden dat ze in diepe slaap was. Ze was niet wakker geworden door het lawaai. Ze liep snel naar het bed, tilde de wollen deken op en gleed eronder. Haar moeder lag op haar zij, met haar lippen iets van elkaar; haar warme adem streelde de wang van het kind. Ze drukte zich dicht tegen haar moeder aan en voelde haar zachte lichaam door haar dunne linnen hemd.

Gudrun geeuwde en nam een andere houding aan; ze was gewekt door de bewegingen. Ze opende haar ogen en keek het kind slaperig aan. Ze was nu klaarwakker, stak haar armen uit en legde die om haar dochter heen.

‘Johanna,’ vermaande ze haar zachtjes, met haar lippen tegen het zachte haar van het kind, ‘meisje toch, je moet gaan slapen.’

Haastig sprekend met een hoge, verschrikte stem, vertelde Johanna haar moeder over de monsterlijke hand.

Gudrun luisterde, terwijl ze haar dochter streelde en geruststellende woordjes mompelde. Zachtjes liet ze haar vingers over het gezicht van het kind glijden, dat in het duister half zichtbaar was. Ze was niet knap, bedacht Gudrun spijtig. Ze leek te veel op hem, met zijn dikke Engelse nek en brede kaak. Haar kleine lichaam was gedrongen en zwaargebouwd, en niet lang en slank zoals bij Gudruns volk. Maar de ogen van het kind waren goed; ze waren groot en expressief en hadden een mooie, groene tint met donkergrijze ringen in het midden. Gudrun tilde een streng van Johanna’s babyhaar op en terwijl ze die streelde, genoot ze van de witgouden glans, die zelfs in de duisternis zichtbaar was. Mijn haar. Niet het ruige zwarte haar van haar man of zijn wrede, donkere volk. Mijn kind. Ze wikkelde de streng rond haar wijsvinger en glimlachte. Deze is tenminste van mij.

Gerustgesteld door de aandacht van haar moeder kon Johanna zich ontspannen. Speels imiterend begon ze aan Gudruns lange vlecht te trekken en maakt die los, totdat haar haar breeduit rond haar hoofd lag. Johanna zag vol bewondering hoe het over de donkere wollen deken uitgespreid lag, als dikke room. Ze had nog nooit gezien dat haar moeder haar haren los had. Op aandrang van de kanunnik droeg Gudrun het altijd netjes in een vlecht, verborgen onder een ruwe linnen kap. Het haar van een vrouw, zei haar man, was het net waarin Satan de ziel van een man vangt. En Gudruns haar was buitengewoon mooi. Het was lang en zacht, met een zuivere witgouden kleur, zonder een spoortje grijs, hoewel ze nu een oude vrouw van zesendertig winters was.

‘Waarom zijn Matteüs en Johannes weg?’ vroeg Johanna opeens. Haar moeder had haar dit al diverse malen uitgelegd, maar Johanna wilde het toch horen.

‘Dat weet je wel. Je vader heeft hen op zijn missiereis meegenomen.’

‘Waarom mocht ik niet mee?’

Gudrun zuchtte geduldig. Wat had dat kind toch altijd een hoop vragen.

‘Matteüs en Johannes zijn jongens; op een dag zullen ze priester zijn, net als je vader. Jij bent een meisje, en daarom heb je niets met dergelijke zaken te maken.’ Toen ze zag dat Johanna daarmee niet tevreden was, voegde ze eraan toe: ‘Daar komt bij dat je veel te jong bent.’

Johanna was gepikeerd. ‘Ik was vier in Wintarmanoth!’

Gudruns ogen begonnen geamuseerd te glinsteren, terwijl ze naar het mollige babygezicht keek. ‘O ja, ik was vergeten dat je nu een grote meid bent, nietwaar? Vier jaar al! Dat klinkt al erg volwassen.’

Terwijl Johanna stil bleef liggen, streelde haar moeder haar haar. Opeens vroeg ze: ‘Wat zijn heidenen?’ Haar vader en broers hadden voor hun vertrek vaak over heidenen gesproken. Johanna begreep niet wat heidenen waren, hoewel ze snapte dat het iets heel slechts was.

Gudrun verstijfde. Dat woord bezat magische krachten. Het had op de lippen gelegen van de binnenvallende soldaten toen ze haar huis plunderden en haar familie en vrienden vermoordden. De donkere, wrede soldaten van de Frankische keizer Karolus. ‘Magnus,’ noemden de mensen hem, nu hij dood was, ‘Karolus Magnus’. Karel de Grote. Zouden ze hem ook zo noemen, vroeg Gudrun zich af, als ze hadden gezien hoe zijn leger Saksische baby’s uit de armen van hun moeders trok en die in het rond slingerde voordat ze met hun hoofden tegen de bloedrode stenen werden geslagen? Gudrun haalde haar hand uit Johanna’s haar en rolde op haar rug.

‘Dat moet je je vader vragen,’ zei ze. Johanna begreep niet wat ze verkeerd had gedaan, maar ze hoorde de merkwaardige kilte in de stem van haar moeder en wist dat ze naar haar eigen bed werd teruggestuurd als ze niet een manier bedacht om de schade te herstellen. Snel zei ze: ‘Vertel me nog eens over de goden van vroeger.’

‘Dat kan ik niet. Je vader vindt het niet goed als ik zulke verhalen vertel.’ Het klonk half als een bewering, half als een vraag. Johanna wist wat ze moest doen. Ze legde haar beide handen plechtig op haar hart en zegde de eed op, precies zoals haar moeder het haar geleerd had, waarbij ze eeuwige geheimhouding beloofde, in de heilige naam van Thor de Donderaar.

Gudrun lachte en trok Johanna weer dicht tegen zich aan. ‘Heel goed, lieve meid. Ik zal je het verhaal vertellen, omdat je zo goed weet hoe je iets moet vragen.’

Haar stem klonk weer warm, melancholiek en melodieus toen ze begon te vertellen over Wodan, Thor, Freya en de andere goden die haar Saksische jeugd hadden bevolkt, voordat de legers van Karolus te vuur en te zwaard het woord van Christus hadden gebracht. Ze sprak zangerig over Asgard, de schitterende woonplaats van de goden, vol gouden en zilveren paleizen, die alleen te bereiken waren door Bifrost over te steken, de mysterieuze regenboogbrug. Deze brug werd bewaakt door Heimdall de cipier, die nooit sliep en wiens gehoor zo scherp was dat hij zelfs het gras kon horen groeien. In Walhalla, het mooiste paleis van allemaal, woonde Wodan, de vader-God, op wiens schouders de twee raven Hugin – Gedachte – en Munin – Geheugen – zaten. Terwijl de andere goden feestvierden, dacht Wodan na over wat Gedachte en Geheugen hem vertelden.

Johanna knikte blij. Dit was haar favoriete deel van het verhaal. ‘Vertel me over de Bron der Wijsheid,’ smeekte ze.

‘Hoewel hij al heel wijs was,’ legde haar moeder uit, ‘was Wodan altijd op zoek naar nog grotere wijsheid. Op een dag ging hij naar de Bron der Wijsheid, bewaakt door Mimir de Wijze, en vroeg om een slok. “Wat betaal je ervoor?” vroeg Mimir. Wodan antwoordde dat Mimir kon vragen wat hij wilde. “Wijsheid is slechts met smart te koop,” antwoordde Mimir. “Als je van dit water drinkt, moet je ervoor betalen met een van je ogen.”’

Met fonkelende ogen van opwinding riep Johanna uit: ‘En dat deed Wodan, hè mama? Hij deed dat!’

Haar moeder knikte. ‘Hoewel het een moeilijke keuze was, stemde Wodan erin toe zijn oog te verliezen. Hij dronk het water. Later gaf hij de wijsheid die hij vergaard had aan de mensheid door.’

Johanna keek met opengesperde, ernstige ogen naar haar moeder op. ‘Zou jij dat hebben gedaan, mama, alleen om wijs te zijn, om alles te weten?’

‘Alleen goden maken zulke keuzen,’ antwoordde ze. Toen ze zag hoe haar dochter haar nog altijd vragend aankeek, bekende Gudrun: ‘Nee. Ik zou te bang geweest zijn.’

‘Ik ook,’ zei Johanna ernstig. ‘Maar ik zou het wél willen. Ik zou willen weten wat de bron me kon vertellen.’

Gudrun glimlachte naar het meisje, dat een en al aandacht was. ‘Misschien zou je het niet leuk vinden wat je daar zou leren. Er is een gezegde dat bij ons de ronde doet: “Het hart van een wijs man is zelden vrolijk.”’

Johanna knikte, hoewel ze het niet helemaal begreep. ‘Vertel me nu over de boom,’ zei ze, zich weer tegen haar moeder aan vleiend.

Gudrun begon Irminsul te beschrijven, de wonderbaarlijke boom van het universum. Die had in het heiligste Saksische woud gestaan, bij de bron van de rivier de Lippe. Haar volk had hem aanbeden, totdat hij door de legers van Karolus was omgehakt.

‘Die boom was heel mooi,’ zei haar moeder, ‘en zo hoog dat niemand de kruin kon zien. Die...’

Ze zweeg. Omdat ze plotseling besefte dat er nog iemand was, keek Johanna op. Haar vader stond in de deuropening.

Haar moeder ging rechtop in bed zitten. ‘Man toch,’ zei ze, ‘ik had gedacht dat je op zijn vroegst over twee weken zou terugkomen.’

De kanunnik reageerde niet. Hij pakte een waskaars van de tafel bij de deur en liep naar het haardvuur, waar hij de kaars in de gloeiende kooltjes hield tot die vlam vatte.

Gudrun zei nerveus: ‘Het kind was bang geworden door de donder. Ik wilde haar met een onschuldig verhaal geruststellen.’

‘Onschuldig!’ De stem van de kanunnik trilde, terwijl hij probeerde zijn woede in bedwang te houden. ‘Noem jij een dergelijke blasfemie onschuldig?’ Hij liep in twee grote passen naar het bed, zette de kaars neer en trok de deken van moeder en dochter weg. Johanna lag met haar armen om haar moeder, half verborgen onder een gordijn van witgouden haar.

Een moment lang bleef de kanunnik verbijsterd staan, ongelovig naar Gudruns losgemaakte haar kijkend. Toen werd hij overmand door woede. ‘Hoe durf je! En dat terwijl ik het uitdrukkelijk verboden heb!’ Hij pakte Gudrun beet en begon haar van het bed te trekken. ‘Heidense heks!’

Johanna hield zich krampachtig aan haar moeder vast. Het gezicht van de kanunnik werd grimmiger. ‘Kind, verdwijn!’ bulderde hij. Johanna aarzelde, verscheurd tussen de angst en het verlangen haar moeder te beschermen.

Gudrun duwde haar met kracht van zich af. ‘Ja, ga weg. Snel, wegwezen.’

Johanna liet los, liet zich op de grond zakken en rende weg. Bij de deur draaide ze zich om en zag hoe haar vader haar moeder bruusk bij haar haren greep, haar hoofd achterover trok en haar op haar knieën dwong. Johanna rende naar de kamer terug, maar ze bleef dodelijk verschrikt staan toen ze zag dat haar vader zijn lange jachtmes met het benen heft uit zijn vastgesnoerde gordel trok.

‘Forsachistu diabolae?’ vroeg hij Gudrun in het Saksisch, met een stem die bijna fluisterend klonk. Toen ze niet antwoordde, zette hij de punt van zijn mes tegen haar keel. ‘Zeg de woorden,’ gromde hij dreigend. ‘Zeg ze!’

‘Ec forsacho allum diaboles,’ antwoordde Gudrun in tranen, terwijl haar ogen vuur spuwden, ‘wuercum and wuordum, thunaer ende woden ende saxnotes ende allum…’

Verstijfd van schrik zag Johanna hoe haar vader een forse lok van het haar van haar moeder optilde en het mes erdoorheen joeg. Er klonk een scheurend geluid toen de zilveren strengen loskwamen; een lange, witgouden band dwarrelde op de grond.

Terwijl ze haar hand voor haar mond sloeg om haar gesnik te smoren, draaide Johanna zich om en rende weg.

In de duisternis botste ze tegen een gedaante op die haar probeerde te grijpen. Ze slaakte een angstige kreet en werd vastgegrepen. De monsterhand! Daar had ze helemaal niet meer aan gedacht! Tegenstribbelend sloeg ze er met haar vuistjes op los, uit alle macht weerstand biedend, maar de ander was zo groot dat die haar stevig kon vasthouden.

‘Johanna! Johanna, rustig maar. Ik ben het!’

Die woorden wisten haar angst te beteugelen. Het was haar tienjarige broer Matteüs, die samen met haar vader was teruggekeerd.

‘We zijn terug. Johanna, niet zo tegenstribbelen! Rustig maar. Ik ben het.’ Johanna stak haar hand omhoog, voelde het gladde oppervlak van het borstkruis dat Matteüs altijd droeg en liet zich opgelucht tegen hem aan zakken.

Samen bleven ze in het donker naar het zachte geschraap van het mes zitten luisteren dat door het haar van hun moeder sneed. Eenmaal hoorden ze hun moeder een kreet van pijn slaken. Matteüs vloekte luid. Als antwoord klonk gesnik uit het bed waar Johanna’s zevenjarige broer Johannes zich onder de dekens verstopt hield.

Uiteindelijk hielden de schrapende geluiden op. Na een korte pauze begon de kanunnik een gebed te prevelen. Johanna voelde hoe Matteüs zich ontspande. Ze sloeg haar armen om zijn nek en begon te huilen. Terwijl hij haar vasthield, wiegde hij haar zachtjes heen en weer.

Na een tijdje keek ze naar hem op. ‘Vader noemde mama een heiden.’

‘Ja.’

‘Dat is ze toch niet?’ zei Johanna aarzelend. ‘Nee toch?’

‘Ze was het wel.’ Toen hij zag hoe ze vol ongeloof verschrikt opkeek, voegde hij eraan toe: ‘Lang geleden. Nu niet meer. Maar de verhalen die ze jou vertelde, waren heidense verhalen.’

Johanna stopte met huilen; dit was interessante informatie.

‘Je kent het eerste van de Tien Geboden toch?’

Johanna knikte en declameerde gehoorzaam: ‘Gij zult geen afgoden vereren, maar mij alleen aanbidden.’

‘Ja. Dat betekent dat de goden waarover mama jou vertelde, vals waren; het is zondig om over hen te spreken.’

‘Is dat de reden dat vader...’

‘Ja,’ onderbrak Matteüs haar. ‘Mama moest gestraft worden voor haar eigen zielenheil. Ze was ongehoorzaam tegen haar echtgenoot, en ook dat is tegen de wet van God.’

‘Waarom?’

‘Omdat dat zo in het Heilige Boek staat.’ Hij begon voor te dragen: ‘Want de man staat boven de vrouw; daarom dienen de vrouwen zich in alles aan hun man te onderwerpen.’

‘Waarom?’

‘Waarom?’ Matteüs was van zijn stuk gebracht. Niemand had hem dat ooit eerder gevraagd. ‘Nou, ik denk omdat... omdat vrouwen van nature de mindere van mannen zijn. Mannen zijn groter, sterker en slimmer.’

‘Maar...’ Johanna begon met een antwoord, maar Matteüs onderbrak haar.

‘Genoeg vragen, zusje. Je hoort allang in bed te liggen. Kom mee.’ Hij droeg haar naar het bed en legde haar naast Johannes, die al sliep.

Matteüs was aardig voor haar geweest; daarom sloot Johanna op haar beurt haar ogen en nestelde ze zich onder de dekens om te doen alsof ze sliep.

Maar ze maakte zich veel te grote zorgen om te kunnen slapen. In het duister lag ze naar de slapende Johannes te staren, wiens mond een beetje openhing.

Hij kan niet uit het psalmboek voordragen en is toch al zeven. Johanna was pas vier, maar zij kende de eerste tien psalmen al uit haar hoofd.

Johannes was niet slim, maar hij was wel een jongen. Maar hoe kon Matteüs ernaast zitten? Hij wist alles; hij zou priester worden, net als hun vader.

Ze kon niet slapen en lag steeds weer aan het probleem te denken.

Tegen de ochtend viel ze in een onrustige slaap, vol dromen over grote oorlogen tussen jaloerse en boze goden. De engel Gabriël zelf kwam uit de hemel met een brandend zwaard om tegen Thor en Freya te vechten. Het was een verschrikkelijke, harde strijd, maar uiteindelijk werden de valse goden verdreven en stond Gabriël triomfantelijk voor de poorten van het paradijs. Zijn zwaard was verdwenen; in zijn hand glinsterde een kort mes met benen heft.