Proloog

Tobolsk, Siberië, 1925

Toen vlak voor de twee jongens een gure windstoot een sneeuwvlaag omhoogzwiepte, trokken ze hun versleten bontjas strakker om zich heen.

‘Kom mee!’ riep de oudste. Hij was net elf, maar zijn stem had al een barse, schorre klank. ‘Het is mooi geweest. We gaan naar huis.’

De jongste – hij was pas zeven – raapte de stapel brandhout op die ze hadden verzameld en holde achter de oudste aan, die al met grote stappen was doorgelopen.

Ze waren halverwege op weg naar huis toen ze zich bewust werden van een zwak gepiep uit de richting van de bomen. De oudste bleef staan.

‘Hoorde je dat?’

‘Ja,’ antwoordde de jongste. Hij kreeg pijn in zijn armen van de zware bos hout, en hoewel ze nog maar net stilstonden begon hij al te bibberen. ‘Kunnen we alsjeblieft naar huis gaan? Ik ben moe.’

‘Niet zeuren,’ snauwde de oudste. ‘Ik ga op onderzoek uit.’ Hij liep in de richting van het geluid en bleef staan bij een berk. Met tegenzin kwam de jongste achter hem aan.

Hulpeloos wriemelend op de bevroren grond lag een piepjong musje, niet groter dan een roebel.

‘Die is uit het nest gevallen,’ verzuchtte de oudste. ‘Of, ik vraag me af... luister eens.’ Ze spitsten hun oren en hoorden boven zich een snerpend geluid. ‘Ah! Een koekoek.’

‘Die vogel van de klok?’

‘Ja. Maar dat zijn helemaal geen aardige beesten. De koekoek legt zijn eieren in het nest van andere vogels. En als het ei uitkomt gooit het koekoeksjong het andere jong uit het nest.’ Hij snoof. ‘Dat is hier ook gebeurd.’

‘O nee!’ De jongste knielde en streelde met zijn pink het mussenkopje. ‘Het komt goed, vriendje, we zijn er voor je.’ Hij keek op naar zijn metgezel. ‘Misschien kunnen we in de boom klimmen en hem terugzetten.’ Hij stond op en keek omhoog om het nest te zoeken. ‘Het nest zit vast heel hoog.’

Plotseling hoorde hij een misselijkmakend gekraak op de grond. Hij keek omlaag en zag dat de oudste het kuiken onder zijn laars had vermorzeld.

‘Wat heb je nou gedaan?’ riep hij vol afgrijzen.

‘De moeder had hem toch niet geaccepteerd. Dan kan hij maar beter dood zijn.’

‘Maar dat weet je toch niet zeker!’ De bruine ogen van het jongetje stonden vol tranen. ‘We hadden het toch kunnen proberen?’

De oudste stak in een afwerend gebaar zijn hand op. ‘Dat heeft geen zin als je weet dat het toch misgaat. Zonde van de tijd.’ Hij liep verder de heuvel af. ‘Kom op. We gaan verder.’

De jongste boog zich voorover en keek naar het levenloze kuikenlijfje. ‘Sorry voor mijn broer,’ bracht hij snikkend uit. ‘Hij wilde dit niet echt, maar hij heeft veel verdriet.’

Het dagboek van Atlas

1928-1929

..

..

..

..

1

Boulogne-Billancourt, Parijs, Frankrijk

Het dagboek is een cadeau van Monsieur en Madame Paul Landowski. Ze zeggen dat het een goed idee zou zijn om te proberen mijn gedachten op papier te zetten, omdat ik niet kan praten maar wel kan schrijven. Eerst dachten ze dat ik gewoon heel dom was, dat ik niet goed bij mijn hoofd was, en op allerlei manieren ben ik dat ook niet. Of, om preciezer te zijn, misschien zijn ze me heel erg moe, omdat ik al zo lang bij ze woon. Zij zijn heel moe, en ik ben dat ook.

Ze weten dat ik in elk geval nog een beetje verstand heb omdat ze me gevraagd hebben te schrijven. Ze wilden eerst dat ik mijn naam opschreef, en mijn leeftijd en waar ik vandaan kom, maar ik heb lang geleden al geleerd dat je door dat soort dingen op te schrijven in de problemen kunt komen, en problemen wil ik echt nooit meer. Dus ging ik aan de keukentafel zitten en schreef een gedicht dat papa me heeft geleerd. Het was natuurlijk geen gedicht dat zou verraden waar ik vandaan kom voordat ik onder een heg in hun tuin terechtkwam. Het was ook niet een van mijn favoriete gedichten, maar ik vond dat de woorden goed bij mijn stemming pasten en dat het er genoeg waren om dit aardige echtpaar – dat door het lot op mijn weg was gezonden toen de dood bij me aanklopte – te laten zien dat ik kon communiceren. Dus schreef ik:

Vanavond heb ik de maan

en daarna de Pleiaden

onder zien gaan

Nu is de nacht al half voorbij

de jeugd verdwijnt, ik lig

alleen in bed

Ik schreef het in het Frans, Engels en Duits, maar geen van die talen was de taal die ik sprak sinds ik oud genoeg was om te praten. Natuurlijk kan ik praten, maar als je iets zegt – vooral als dat in haast gebeurt – kan dat net als woorden op papier tegen je worden gebruikt. Ik geef toe dat ik genoot van de verbaasde blik op het gezicht van Madame Landowski toen ze las wat ik had geschreven, ook al had ze daar niet veel aan als ze wilde weten wie ik was of bij wie ik hoorde. De blik van het dienstmeisje Elsa toen ze met een klap een kom met eten voor me neerzette, sprak duidelijke taal: ik moest maar zo gauw mogelijk teruggaan naar waar ik vandaan kwam.

Niet praten is helemaal niet moeilijk. Het is al meer dan een jaar geleden dat ik mijn thuis verliet, waar ik had gewoond zolang ik me kon herinneren. Ik heb mijn stem alleen gebruikt als het absoluut nodig was.

Vanaf de plek waar ik dit schrijf kan ik uit het zolderraampje kijken. Ik heb net de kinderen van de Landowski’s het pad op zien komen. Ze waren naar school geweest en zagen er heel deftig uit in hun uniform, Françoise met witte handschoentjes en een strohoed die ze een matelot noemen, haar broers in een wit overhemd en blazer. Ik hoor Monsieur Landowski vaak klagen over geldgebrek, maar ik zie aan zijn grote huis, zijn mooie tuin en de prachtige jurken die zijn vrouw en dochters dragen dat hij erg rijk moet zijn.

Ik heb ook op mijn potlood gekauwd, een gewoonte die papa me wilde afleren door allerlei vieze smaakjes aan het uiteinde te smeren. Hij zei een keer dat de smaak van die dag heel lekker was maar dat het vergif was, dus dat ik zou doodgaan als ik het zelfs maar in de buurt van mijn mond hield. Maar toen ik zat na te denken over een vertaling die ik van hem moest ontcijferen, kwam het potlood toch ongemerkt in mijn mond terecht. Hij schreeuwde toen hij dat zag, greep me bij mijn nekvel en nam me mee naar buiten. Hij propte sneeuw in mijn mond, die ik weer moest uitspugen. Ik ging niet dood, maar ik heb me later vaak afgevraagd of het een wrede truc van hem was om me er in één keer mee te laten stoppen of dat de sneeuw inderdaad mijn leven heeft gered.

Ik doe heel erg mijn best om me mijn vader te herinneren, maar het is al zo veel jaar geleden dat ik hem voor het laatst heb gezien dat hij langzaam uit mijn herinnering verdwijnt.

Misschien is dat maar beter ook. Ja, het is voor iedereen beter dat ik alles wat voorbij is vergeet. Als ze me dan martelen, kan ik ze niks vertellen. En als Monsieur en Madame Landowski, die zo aardig waren om me dat dagboek te geven, denken dat ik daar dingen aan toevertrouw – het heeft een slotje en een sleuteltje, dat ik in mijn leren buideltje bewaar – dan vergissen ze zich. ‘Een dagboek is een plek waar je alles wat je denkt of voelt in kunt opschrijven,’ had Madame Landowski heel vriendelijk uitgelegd. ‘Het is ook een plek van privacy, een plek die alleen voor jou is. Ik beloof je dat we er nooit in zullen kijken.’

Ik had heftig geknikt en mijn dankbaarheid met een glimlach getoond, en was daarna naar mijn zolderkamertje gerend. Ik geloof haar niet. Ik weet uit ervaring dat beloftes en sloten heel makkelijk te breken zijn.

Ik beloof je op de ziel van je geliefde moeder dat ik terugkom voor jou. Bid voor me, wacht op me.

Ik schud mijn hoofd om de herinnering aan papa’s laatste woorden te verjagen. Andere herinneringen vliegen weg als pluisjes van een paardenbloem, hoe hard ik ook probeer ze vast te houden. Maar wat ik ook doe, die laatste zin van papa wil maar niet verdwijnen.

Maar het dagboek is in leer gebonden en heeft heel dun papier. Het moet de Landowski’s zeker een frank (zo noemen ze het geld hier) hebben gekost, en ik denk dat ze me met dat gebaar wilden helpen, dus ik ga het wel gebruiken. Bovendien heb ik mezelf dan wel aangeleerd om niet te praten, maar tijdens mijn lange reis heb ik me vaak afgevraagd of ik het schrijven niet zou verleren. Ik had geen papier of potlood bij me, en een van de manieren om die lange, ijskoude winternachten door te komen was het uit mijn hoofd opzeggen van passages uit gedichten, en dan zag ik ‘voor mijn geestesoog’ hoe je die schreef.

Ik vind dat een heel mooie uitdrukking. Papa noemde dat het venster naar onze verbeelding, en als ik geen gedichten voor mezelf declameerde verdween ik vaak naar die diepe ruimte, die volgens papa geen grenzen kende. Die was zo groot als je zelf maar wilde. Kleingeestige mensen, zei hij er dan bij, hadden per definitie een beperkte verbeelding.

En al zijn de vriendelijke Landowski’s mijn redders, die me fysiek verzorgen, toch heb ik er soms behoefte aan in mezelf te verdwijnen, mijn ogen dicht te knijpen en gedachten toe te laten die ik nooit zou kunnen opschrijven omdat ik nooit meer iemand kan vertrouwen.

Daarom, zo heb ik bedacht, zullen de Landowski’s als ze het ooit lezen een dagboek vinden dat begint op de dag waarop ik mijn laatste gebeden zei. Want ik ben er diep in mijn hart van overtuigd dat ze het een keer zullen lezen, al is het alleen al uit nieuwsgierigheid.

Misschien heb ik die laatste gebeden niet eens hardop gezegd. Ik lag te ijlen van de koorts, ondervoeding en uitputting, dus misschien heb ik het alleen maar gedroomd. Hoe het ook zat, die dag staarde ik in het mooiste vrouwengezicht dat ik ooit had gezien.

Terwijl ik een korte, feitelijke alinea in het dagboek schreef over hoe die mooie vrouw me mee naar binnen nam, lieve woordjes sprak en zei dat ik binnen mocht slapen, iets wat me al heel lang niet meer was overkomen, bedacht ik hoe verdrietig ze keek, de laatste keer dat ik haar zag. Ik was er inmiddels achter gekomen dat ze Izabela, afgekort Bel, heette. Zij en de atelierassistent van Landowski, Monsieur Brouilly (tegen wie ik Laurent mocht zeggen, al kon ik in die verdoofde toestand helemaal niets tegen hem zeggen) waren stapelverliefd op elkaar geworden. En die avond dat ze zo droevig keek was ze afscheid komen nemen. Niet alleen van mij, maar ook van hem.

Ik was toen nog heel jong, maar ik had al veel over de liefde gelezen. Nadat papa was weggegaan had ik me door de boeken op zijn boekenplank heen gewerkt en een paar heel aparte dingen gelezen over wat volwassenen allemaal doen. Eerst dacht ik dat de fysieke handelingen die ze beschreven bedoeld waren om het verhaal leuker te maken, maar toen ik dat soort dingen ook las bij schrijvers die ik kende en van wie ik wist dat het beslist geen humoristen waren, begreep ik dat het echt zo ging. Nou, daar zal ik in mijn dagboek echt niet over schrijven!

Ik moest even grinniken en sloeg snel mijn hand voor mijn mond. Het voelde heel raar, want grinniken betekent dat je in elk geval een beetje gelukkig bent. Het is een natuurlijke reactie van het lichaam.

‘Goeie help!’ fluisterde ik. Het was heel gek om mijn eigen stem te horen. Hij klonk lager dan de laatste keer dat ik iets hardop had gezegd. Hier op mijn zolderkamer kon niemand me horen, de twee dienstmeisjes waren beneden aan het poetsen en boenen en bezig de eindeloze hoeveelheid wasgoed aan de waslijn achter het huis op te hangen. Hoe dan ook, ze konden me niet horen, maar ik moet geen gewoonte maken van dat vrolijke geluidje, want als ik kan grinniken betekent dat dat ik een stem heb en echt wel kan praten. Ik probeerde aan dingen te denken waar ik verdrietig van werd, ook al voelde dat raar omdat aan vrolijke dingen denken de manier was waarop ik Frankrijk tegen alle verwachtingen in heb weten te bereiken. Ik dacht aan de twee dienstmeisjes, die ik ’s avonds door de dunne wand heen met elkaar kan horen kwebbelen. Ze klagen over hun veel te lage loon, de veel te lange uren, het bobbelige matras en hoe ijskoud het ’s winters op hun zolderkamer is. Op die momenten wil ik het liefst op dat wandje bonken en roepen dat ze maar blij moeten zijn dat er een muur tussen ons in staat, dat de familie niet met zijn allen in één kamer hoeft te wonen, dat ze überhaupt een loon krijgen, hoe laag dat ook is. En wat die ijskoude zolderkamer betreft, ik heb me verdiept in het klimaat in Frankrijk en ontdekt dat we aan de rand van Parijs wonen, en Parijs ligt dan wel in het noorden, maar bij het idee dat een paar graden onder nul een probleem is moet ik opnieuw grinniken.

Toen ik de eerste alinea in mijn gloednieuwe ‘officiële’ dagboek af had, las ik hem nog eens door. Ik stelde me voor dat ik Monsieur Landowski was terwijl hij dit las, met zijn grappige baardje en grote, woeste snor.

Ik woon in Boulogne-Billancourt. Ik ben door de aardige familie Landowski in huis genomen. Ze heten Monsieur en Madame Paul en Amélie Landowski, hun kinderen zijn Nadine (20), Jean-Max (17), Marcel (13) en Françoise (11). Ze zijn allemaal heel aardig voor me. Ze zeggen dat ik heel ziek ben geweest en dat het lang kan duren voordat ik weer op krachten ben. De dienstmeisjes heten Elsa en Antoinette, en de kokkin heet Berthe. Ze geeft me steeds weer van die mooie gebakjes, omdat ik moet aankomen, zegt ze. De eerste keer gaf ze me een bord vol. Ik at ze tot en met de laatste kruimel op en moest vijf minuten later vreselijk overgeven. Toen de dokter kwam om me te onderzoeken zei hij tegen Berthe dat mijn maag door ondervoeding was gekrompen en dat ze me kleinere bordjes eten moest geven, anders kon ik weer heel ziek worden en doodgaan. Volgens mij was Berthe daar een beetje door van slag, maar ik hoop dat ik nu bijna weer normaal kan eten en genieten van wat ze klaarmaakt. Er is één lid van het personeel dat ik nog niet heb ontmoet, maar over wie de familie heel vaak praat. Dat is Madame Evelyn Gelsen, de huishoudster. Ze is nu met vakantie, op bezoek bij haar zoon, die in Lyon woont.

Ik ben bezorgt omdat ik deze familie geld kost, met al dat eten dat ze me geven, plus de dokter die hiernaartoe moet komen om me te onderzoeken. Ik weet hoe duur dokters zijn. Ik heb geen geld en geen werk en kan geen manier bedenken om ze terug te betalen, want dat verwachten ze natuurlijk en zo hoort het ook. Ik weet niet hoelang ik hier nog mag blijven, maar ik probeer te genieten van elke dag die ik in dit prachtige huis doorbreng. Ik dank de Heer voor hun vriendelijkheid en bid elke avond voor ze.

Knauwend op het uiteinde van mijn potlood knikte ik tevreden. Ik had simpele taal gebruikt, met een enkel spelfoutje, zodat ik als een gewone jongen van tien zou overkomen. Ze hoeven niet te weten wat voor onderwijs ik vroeger heb gevolgd. Papa had erop aangedrongen mijn lessen bij te houden, en nadat hij was weggegaan had ik dat wel geprobeerd, maar zonder zijn leiding had ik het laten versloffen.

Ik haalde een prachtig vel blanco papier uit de la van het oude bureau – dat ik een la en een eigen plek om te schrijven had was een onvoorstelbare luxe – en begon aan een brief.

Landowski Atelier

Rue Moisson Desroches

Boulogne-Billancourt

7 augustus 1928

Beste Monsieur en Madame Landowski,

Ik wil u allebei graag bedanken voor uw cadeau. Zo’n mooi dagboek heb ik nog nooit gehad en ik zal er elke dag in schrijven, zoals u me hebt gevraagd.

En dank u dat ik bij u mag wonen.

Ik wilde er eerst heel beleefd ‘Met vriendelijke groeten’ en mijn naam onder zetten, maar ik deed het niet. Ik vouwde het papier netjes in tweeën en daarna in vieren en schreef hun namen op de voorkant. Ik zal de brief morgen op de zilveren schaal voor de post leggen.

Ik heb de plek waarnaar ik op weg ben nog niet bereikt, maar ik ben al heel dichtbij. Vergeleken bij de afstand die ik al heb afgelegd is het een wandelingetje heen en terug over de Rue Moisson Desroches. Maar ik wil hen nog niet verlaten. Ik moet op krachten komen, zoals de dokter tegen Berthe heeft gezegd, niet alleen lichamelijk maar ook geestelijk. Dat laatste kon de dokter niet onderzoeken, maar ik had hem kunnen vertellen dat niet de vreselijke fysieke dingen die ik had meegemaakt het ergste waren, maar de angst die me diep vanbinnen nog in zijn klauwen had. De dienstmeisjes hebben – waarschijnlijk omdat ze genoeg kregen van het geklaag over iedereen in huis – tegen me gezegd dat ik in mijn slaap schreeuw en ze wakker maak. Tijdens mijn lange reis was ik daaraan gewend geraakt, en bovendien was ik altijd zo doodop dat ik in slaap viel zodra ik ging liggen. Maar nu ik uitgerust ben en in mijn eigen warme bed slaap, ben ik soft geworden. Vaak kan ik na een nachtmerrie niet meer in slaap komen. Ik vraag me trouwens af of ‘nachtmerrie’ wel het juiste woord is. Heel vaak is het mijn eigen wrede geest die me dwingt om dingen die ik echt heb meegemaakt opnieuw te beleven.

Ik stond op, liep met mijn dagboek in de hand naar mijn bed en kroop onder de dekens, die ik niet nodig had omdat het heel warm was. Ik pakte het dagboek en propte het in mijn pyjamabroek, zodat het goed verstopt zat tegen de binnenkant van mijn dij. Ik trok het leren buideltje dat om mijn nek hing over mijn hoofd en legde het tegen mijn andere dij. Als ik iets van mijn lange reis had geleerd was het dat dat de veiligste plek was om kostbare spullen te bewaren.

Ik ging op mijn rug liggen – op eenzelfde matras als dat van Elsa en Antoinette, al voelde het voor mij als een wolk engelenvleugels – deed mijn ogen dicht, zei een kort gebed op voor papa en mijn mama, waar in de hemel ze ook mocht zijn, en probeerde me mee te laten voeren door de slaap.

Er bleef een akelige gedachte knagen. Ik geef het niet graag toe, maar er was nóg een reden om de Landowski’s een bedankbrief te schrijven: ik wist dat ik mijn reis moet voortzetten, maar ik ben nog niet zover dat ik het heerlijkste gevoel van allemaal kan opgeven: veiligheid.