Proloog

Jeruzalem, 1995

Het schemerde toen de twee tienerjongens voorbij de oude stadsmuren van Jeruzalem kwamen. De eeuwenoude stenen weerkaatsten de laatste zonnestralen, waardoor er een amberkleurige gloed over de stad lag. Het met bladgoud bedekte dak van de rotskoepelmoskee op de Tempelberg schitterde zo sterk dat het leek alsof die van binnenuit verlicht werd.

‘In Jeruzalem komt al het goede en al het slechte samen,’ zei de jongen die gedecideerd als een reisleider vooropliep. Hij sprak Engels met een onmiskenbaar Duits accent. ‘Het is de plek waar het hele universum zich heeft samengebald, waar al duizenden jaren lang de confrontatie tussen licht en duisternis plaatsvindt.’

‘Eh… oké,’ antwoordde de ander, die achter hem aan sjokte. ‘Whatever.’ Hij veegde zijn donkere krullen voor zijn ogen weg. ‘We gaan toch niet te ver weg? Ik wil straks met de rest mee uit eten.’

‘Nee, rustig maar. We zijn er al bijna.’

‘Je wilde iets uitpraten, zei je?’

‘We hebben de laatste weken nogal wat aanvaringen gehad.’

‘Dat klopt.’ Nonchalant schopte hij een steentje weg. Met zijn handen in de zakken, de schouders omlaag en de blik naar de grond gericht straalde hij uit dat hij overal wilde zijn, maar niet hier. ‘Het punt is…’ Hij keek zijn leeftijdgenoot aan. ‘Jij bekijkt het hele leven door een religieuze bril. Ik kan daar niet zoveel mee… Jij hebt een enorme passie voor je geloof, en echt, ik waardeer het als mensen ergens gepassioneerd over zijn. Ik heb dat zelf met metalmuziek bijvoorbeeld. Thuis in Nederland heb ik veel cd’s van metalbands en ga ik vaak naar concerten. Maar ik heb nooit de neiging om andere mensen tot metal te bekeren. Dát is het verschil tussen ons. Het is ook een beetje leven en laten leven, toch?’

‘Ja, ik weet dat ik soms vervelend kan zijn. Daarom juist wilde ik de lucht tussen ons een beetje te klaren.’

‘Ik heb op zich geen probleem met je… Het zou al helpen als je wat minder drammerig was.’

De Duitse jongen ging niet op die woorden in. ‘Hoe dan ook,’ zei hij, ‘het leek me goed om er een punt achter te zetten. Een einde te maken aan onze discussies.’

‘Als jij nou eens wat minder preekt,’ opperde de Nederlandse jongen met een vriendschappelijke glimlach, ‘dan zal ik wat minder op jouw preken reageren.’

Zijn metgezel knikte. In zijn ogen werd een fonkeling zichtbaar. ‘Kijk, dáár lopen we heen,’ wees hij. Met zijn lange haar had hij in het stervende avondlicht iets weg van Jezus die zijn discipelen door het heilige land leidde. ‘Het Dal van Hinnom. Het is nog vier-, vijfhonderd meter, maximaal.’

Zodra de zon definitief achter de heuvels was verdwenen, kleurde de lucht donkerpaars. De huizen op een van de heuvels heel in de verte leken op opgestapelde blokken. De lichten in de huizen brandden en in het dal hing een serene stilte.

‘Nou, wat wilde je me hier zo graag laten zien?’ vroeg de Nederlandse jongen toen ze op de plek waren aangekomen. Ze stonden op een uitstekende rots en hadden een goed overzicht over de vallei. ‘Het is hier wel erg mooi, dat moet ik toegeven.’ Hij deed zijn kleine rugzak af, zette die op de grond en deed wat rek- en strekoefeningen. ‘Ik ben een beetje stijf.’ Daarna tuurde hij weer over het dal, waar de kruinen van loofbomen langzaam in silhouetten veranderden. Een moment ademde hij diep in en genoot hij zichtbaar van het uitzicht.

De ander deed ook zijn rugzakje af en haalde er een bidon uit waar hij het kleine, beschermende dopje van af haalde. In zijn andere hand hield hij een aansteker vast.

Wij zijn de wierook die Christus brandt voor God, zowel onder hen die worden gered als onder hen die verloren gaan…

Zonder aarzeling kneep hij hard in de bidon. Een dikke straal vloeistof spoot de rug van de Nederlandse jongen nat.

Deze draaide zich om en lachte, half geamuseerd, half verontwaardigd. ‘Wat doe je nou, gek? Waarom spuit je me…’ Hij trok zijn neus op. ‘Is dat benzine?’

Voor de laatsten is het een onaangename geur die tot de dood leidt, voor de eersten een heerlijke geur die leven schenkt…

De jongen kneep nog een keer in de fles en deze keer hield hij de brandende aansteker ernaast, zodat een tong van vuur eerst aan de kleding van de jongen likte maar die toen al snel in brand zette.

‘Wat dóé je?!’ schreeuwde deze wanhopig uit.

‘Elke boom die geen goede vruchten draagt, wordt omgehakt en in het vuur geworpen,’ antwoordde zijn metgezel op rustige toon. ‘God heeft bepaald dat de maat der zonde in jouw leven vol is.’

Verwoed rukte de tiener aan zijn kleding, maar die plakte en smolt al snel aan zijn lichaam vast. Krijsend viel hij op zijn knieën en met grote ogen keek hij omhoog naar zijn vriend. ‘Help me dan,’ schreeuwde hij huilend, maar zijn reisgenoot spoot juist meer benzine over zijn brandende lichaam.

De Duitse jongen staarde onverschillig naar het tafereel. Het geschreeuw zou bij ieder ander door merg en been gaan, maar hem deed het niets.

De oordelen van God zijn rechtvaardig.

De jongen rolde over de grond, in een vergeefse poging op die manier het vuur te doven, maar omdat er steeds nieuwe brandstof werd toegevoegd, was dit tevergeefs. In minder dan een minuut was hij veranderd in een levende fakkel.

De Duitse jongen boog een klein beetje voorover, maar deinsde terug voor de hitte. Hij moest bijna kokhalzen van de geur van verbrand vlees en haar. ‘Dit is je voorportaal,’ sprak hij emotieloos, als een rechter die een vonnis uitsprak. ‘Vanaf nu zul je voor eeuwig branden in de hel. God heeft mij naar je toe gezonden om je op de juiste weg te wijzen. Je had je moeten bekeren toen het nog kon, maar je wilde niet luisteren naar mijn stem.’

Hij schopte een paar keer tegen het lichaam aan, dat nog brandde, rookte en gloeide. Met zijn voet duwde hij de jongen toen over de punt van de rotsen heen waar hij zo kort ervoor nog maar van het uitzicht had genoten. Een doffe klap klonk. Hij keek over de rand, draaide de grote dop van de bidon en goot het laatste restje benzine uit, als een waterval. Onmiddellijk vatte het smeulende hoofd opnieuw vlam en vanaf daar breidde het vuur zich over de rest van het lichaam uit.

Hij wierp de bidon de diepte in, opende de rugzak van de Nederlander en zag dat hij daar zoals altijd zijn moneybelt met zijn paspoort en bankpasje in had gedaan. Snel propte hij de rugzak, die verder niets bevatte, in de zijne en keek om zich heen.

Het was er nog net zo rustig als toen ze waren gekomen.

‘Jezus houdt de wan in zijn hand,’ mompelde hij zachtjes voor zichzelf uit toen hij op zijn gemak uit het dal wegliep. ‘Hij zal zijn dorsvloer reinigen en zijn graan in de schuur bijeenbrengen, maar het kaf zal hij verbranden in onblusbaar vuur.’

1

‘Op 11 april 2002 verzamelden tweehonderd gelovigen zich op een heuvel net buiten het Noord-Spaanse plaatsje Garabandal.’ De stem van Simon Ryevaar galmde door de grote collegezaal. De blikken van tientallen studenten rustten ofwel op hem, ofwel op het enorme scherm direct achter hem, waar de beamer een foto projecteerde van een grote groep mensen in een bergachtige omgeving. De zon was er al ondergegaan, maar de hemel gloeide nog na en een schitterend oranjerood licht kleurde de horizon. Op de gezichten van de gelovigen lag een tedere gloed, die hun de aanblik van engelen gaf. Ze keken allemaal omhoog en sommigen hadden de armen uitgestrekt, de handpalmen naar boven gericht. Velen zaten geknield op de grond, anderen stonden in een halve kring dicht bij elkaar.

‘Het dorpje Garabandal – niet ver van Santander, aan de Spaanse noordkust – genoot op dat moment al tientallen jaren enige faam als bedevaartsoord, omdat het in de eerste helft van de jaren zestig door de Moeder Gods zou zijn bezocht. Volgens de overlevering zou de Heilige Maagd er aan vier meisjes zijn verschenen.’ Simon drukte op een knopje van de afstandsbediening, waarna een nieuwe dia verscheen. ‘Hier is een foto van de vier meisjes op het moment dat zij Maria zagen. Geen van de andere mensen die op dat moment aanwezig waren, zag wat de kinderen zagen, maar ze werden op hun woord geloofd.’

In de collegezaal klonk hier en daar wat gegrinnik. Ook Simon kon een glimlach niet onderdrukken. ‘Ik weet het, ik weet het,’ zei hij, zijn handen in een verdedigend gebaar opgeheven, ‘het is niet erg overtuigend allemaal. Maar goed, daarom heet het natuurlijk ook ‘geloof’. Deze meisjes – ze zullen inmiddels ergens tussen de zestig en zeventig jaar oud zijn – raakten zichtbaar in extase en beweerden niet alleen de maagd Maria te hebben gezien, maar ook de aartsengel Michaël. De toegestroomde toeschouwers verklaarden achteraf dat ze de zieneresjes hun tong zagen uitsteken om de communie in ontvangst te nemen. En wat denk je? Vanuit het niets lag er op alle vier de tongetjes een hostie. Een creatio ex nihilo. Een wonder!’

‘Ja, ja,’ zei een student op de eerste rij. ‘Zijn er foto’s of videobeelden van dat zogenaamde wonder gemaakt?’

Simon schudde zijn hoofd. ‘Nee, helaas. Alle aanwezigen waren zo buiten zichzelf door het mirakel dat niemand op het idee kwam het op de gevoelige plaat vast te leggen. En in die tijd hadden mensen natuurlijk ook geen smartphone bij zich om even een selfie te maken en op Facebook te posten.’

Een andere student schudde het hoofd. ‘Net als het monster van Loch Ness,’ zei hij. ‘Zoveel mensen beweren het beest te hebben gezien, maar om de een of andere reden lukt het niemand om hem te fotograferen.’

Simon humde beamend. ‘Maar nu komt het: de heilige Maagd gaf de vier meisjes een goddelijke boodschap die betrekking had op het einde der tijden. De boodschap was héél concreet, want Maria noemde een dag en een uur! Ze fluisterde de kinderen in dat het op een grote feestdag zou gaan gebeuren, op een donderdag om half negen ’s avonds. Eerst zou er een teken zijn, daarna een wonder, dan een waarschuwing en dan… het einde.’

De zaal hing aan Simons lippen. Als universitair docent was hij verbonden aan de opleiding Religiewetenschappen van de Universiteit Leiden. Van huis uit was hij cultureel antropoloog, gespecialiseerd in religieuze antropologie. Hij was gepromoveerd op een onderzoek naar godsdienstige groepen die meenden dat het einde der tijden nabij was.

Simon was een bevlogen docent, geliefd bij zijn studenten om zijn grote betrokkenheid en zijn vermogen de lesstof helder voor het voetlicht te brengen. Binnen de opleiding was hij als niet-gelovige een beetje een vreemde eend in de bijt, maar zijn enthousiasme en diepe fascinatie voor de Bijbel en de figuur van Jezus compenseerden dat ruimschoots. Met zijn grote bos donkere krullen en zijn ringbaardje met een sikje had hij wel iets weg van een dirigent.

‘Noem dat maar concreet,’ grapte een studente die schuin voor Simon zat. ‘Met deze voorspelling kun je nog steeds alle kanten op, toch?’

‘Dat klopt, Nadine,’ gaf Simon toe. ‘Toch was het voor bepaalde mensen specifiek genoeg om er allerlei theorieën aan op te hangen. Een goed voorbeeld is deze man.’

Op het scherm verscheen een foto van een witte man in pak, een zestiger met borstelige wenkbrauwen en een brede krans grijs haar rond zijn hoofd dat van boven kaal was. Hij zag eruit als een boerenknecht op leeftijd, iemand die veel in de buitenlucht verkeerde.

‘Op deze foto zien we professor doctor Frans Rutten,’ sprak Simon, terwijl hij het zaaltje in keek om de reacties van de studenten te peilen. ‘Vergis je niet, die man was geen koekenbakker, hoor. Integendeel, hij was een vooraanstaande Nederlandse politicus. Van 1973 tot 1990 was hij de secretaris-generaal van het ministerie van Economische Zaken, hij was een belangrijk adviseur van de kabinetten-Den Uyl, Van Agt en Lubbers en werd zelfs het orakel van Den Haag genoemd. Later werd hij voorzitter van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid en was hij bijzonder hoogleraar macro-economische politiek aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Een intelligente, succesvolle man dus.’

‘En híj geloofde in die vage voorspelling over het einde der tijden?’

‘Jazeker. Na zijn succesvolle loopbaan veranderde Rutten van een “lauwe gelovige” – zoals hij dat zelf uitdrukte – in een radicale, oerconservatieve katholiek. Hij raakte in de ban van de zojuist behandelde eindtijdvoorspelling en kreeg iets wat je “eindtijdkoorts” zou kunnen noemen: hij geloofde ineens rotsvast in een naderend einde van de wereld en een spoedig op handen zijnde wederkomst van Christus. Op basis van een naar eigen zeggen honderd procent betrouwbare econometrische methode had Rutten berekend dat donderdag 11 april 2002 de datum was die de Maagd bij haar voorspelling voor ogen had gehad. Op die dag, om precies half negen ’s avonds dus, zou het einde der tijden met een krachtige klaroenstoot worden ingeluid.’

‘Héél intelligent, maar toch een klap van de molen gekregen,’ merkte Nadine, dezelfde studente van zo-even, op.

‘Dat zou je kunnen stellen, ja,’ zei Simon. ‘Maar zoals vaak met eindtijdpredikers wist de beste man toch een schare volgelingen te verzamelen, onder wie veel zieken die in Garabandal genezing hoopten te vinden. Met een karavaan bussen en auto’s vertrokken hij en zijn volgelingen naar het Spaanse dorpje, waar ze zich op die bewuste avond op de heuvel verzamelden om al zingend en biddend het einde der tijden af te wachten.’

‘En,’ zei een student ergens in het midden van de zaal, ‘kwam Jezus die avond terug?’

Door de hele collegezaal klonk gegrinnik.

‘Dat wij hier met zijn allen zitten toont aan dat de voorspelling niet klopte – zoals altijd liep het met een sisser af. Toen er om negen uur nog steeds niets was gebeurd, moest Rutten toegeven dat zijn rekenmethode had gefaald. Veel gelovigen dropen af, ontgoocheld en nog steeds ziek, maar een groepje diehards bleef achter, hopend tegen beter weten in. De volgende ochtend moesten verschillende mensen met onderkoelingsverschijnselen in het ziekenhuis worden opgenomen… Het kan in de Cantabrische bergen erg koud worden ’s nachts.’

‘En wat was Ruttens verklaring dat zijn profetie niet uitkwam?’ vroeg een student.

‘De man hield vol dat het einde wel degelijk zeer nabij was. Hij geloofde dat hij ergens een rekenfout moest hebben gemaakt. En daarmee reageerde hij precies zoals bijna alle eindtijdpredikers reageren wanneer hun profetie niet uitkomt. Vaak wordt de datum van het einde verschoven, en bepaalt men een nieuwe dag en tijd. Soms zegt men dat het uitblijven van het einde een test voor het geloof van de groep was, of men geeft de schuld aan de media, de overheid of aan de zondige wereld. En zo nu en dan wordt de eindtijd “vergeestelijkt”: die is dan wel degelijk begonnen, maar niet op de manier waarop wij mensen die kunnen zien. Geloof me, jongelui, in mijn leven heb ik al zoveel eindtijdpredikers voorbij zien komen. In alle gevallen bloedde hun beweging dood nadat Jezus niet op de verwachte datum was verschenen, maar even vaak vond de beweging zichzelf gewoon opnieuw uit.’

Achter in de zaal ging een deur open. Een meisje met donkerblond, halflang haar liep geruisloos de zaal in. De les was al een kwartier bezig. Om de laatkomer niet in verlegenheid te brengen, deed Simon alsof hij niets had gemerkt.

‘Om de psychologie achter deze – in ons geval christelijke – “eindtijdbewegingen” goed te kunnen begrijpen, moeten we eerst hun fundament onderzoeken,’ ging Simon verder. ‘En dat brengt ons bij de Bijbel, en vooral bij het Nieuwe Testament, waar Jezus zijn beroemde “eindtijdvoorspellingen” doet.’

Vanuit zijn ooghoeken zag hij dat het meisje dat te laat was gekomen op haar plek was gaan zitten, maar omdat ze omlaag keek, was haar gezicht niet goed te zien. Het blauwe licht dat omhoog scheen, verraadde dat ze op haar telefoon zat te kijken.

Toen Simon een moment later haar kant op keek, trof het hem ineens als een bliksemflits. Een onrustig, koortsachtig gevoel trok over hem heen.

Dat postuur. Dat haar, en de manier waarop het langs haar gezicht valt.

Zijn hartslag versnelde, hij kreeg het warm onder zijn overhemd. Er viel een lange, ongemakkelijke stilte. Sommige studenten keken verward op.

Is ze het?

Een fractie van een seconde voelde hij de hoop in zijn lichaam opvlammen. Altijd die hoop, die gekmakende hoop.

Nee. Ze kan het niet zijn.

Maar zijn wanhoop overstemde zijn nuchtere verstand. Hoe langer hij naar de jonge vrouw staarde, hoe sterker het gevoel werd.

Ze is het wel.

Er ontstond wat geroezemoes in de zaal – de studenten leken zich af te vragen wat er aan de hand was.

‘Annabel?’ vroeg Simon, met weinig overtuiging in zijn stem.

Het meisje had duidelijk niet door dat Simon naar haar keek. Ze hield haar blik onafgebroken op haar telefoon gericht.

‘Annabel?’ zei Simon, iets luider nu. Hij kwam van achter zijn bureau vandaan en deed in het gangpad een paar stappen in haar richting. Hij voelde hoe hij begon te zweten. Om hem heen was het inmiddels doodstil geworden, het leek alsof alle aanwezigen hun adem inhielden.

Is ze het echt?

Na drie, vier passen was hij nog maar twee meter van de jonge vrouw verwijderd. Ineens keek ze op. Een gezicht dat hij meende nooit eerder te hebben gezien, staarde hem met grote ogen aan.

Ze is het niet. Natúúrlijk is ze het niet.

Simon voelde dat hij een knalrode kop kreeg.

‘Sorry, sorry,’ verontschuldigde het meisje zich, terwijl ze haar telefoon snel op de lege stoel naast zich neerlegde. Daarna haalde ze airpods uit haar oren. Die legde ze voor zich op tafel. Haar hoofd was inmiddels minstens zo rood als dat van Simon. ‘Mijn excuses, meneer Ryevaar,’ stamelde ze. ‘Ik was… Dit had echt even haast. Ik móést dit berichtje even beantwoorden. Mijn moeder ligt in het…’

‘Het is al goed,’ zei Simon, achterstevoren terug naar zijn bureau lopend. ‘Het is al goed. Sorry, ik had je voor iemand anders aangezien.’ Hij legde zijn rechterhand op zijn borst, als in een verontschuldigend gebaar, maar het was eigenlijk een poging om zijn hevig bonzende hart onder controle te krijgen.

Inmiddels was hij vertrouwd met de stekende pijn die naar boven kwam wanneer zijn hoop hem voor de zoveelste keer bedroog.

Hij nam weer plaats achter zijn bureau en nam enkele slokken water in een poging weer wat rustiger te worden. Hoewel hij dit toch regelmatig meemaakte en zich altijd bleek te hebben vergist, was hij iedere keer toch weer even van de kaart.

Het duurde een tijdje voordat hij zijn gejaagde ademhaling weer onder controle had.

Ze komt niet terug, Simon.

‘Waar waren we gebleven?’ probeerde hij op een zo rustig mogelijke toon te zeggen, maar hij voelde zich als een dronkaard die door duidelijk te articuleren zijn dronkenschap probeerde te verhullen.

Ze leeft misschien niet eens meer.

2

Thomas Weissenberg nam een trekje van de nargileh, zijn waterpijp. De rook, die een aangename, frisse appelsmaak had, vulde zijn mond. Hij bolde zijn wangen waarna hij zijn lippen een klein stukje van elkaar deed, zodat de rook langzaam kon ontsnappen, alsof het afkomstig was van een inwendig vuur diep binnen in hem.

Hij roerde in het hoge theeglas totdat de twee suikerklontjes volledig waren opgelost. Met de duim en wijsvinger van zijn vrije rechterhand omvatte hij voorzichtig de dunne rand van het glaasje, maar hij merkte direct dat de thee nog te heet was om te drinken. Hij zette het terug op het lage tafeltje.

‘Alles in orde, efendim?’ vroeg de ober.

‘Alles in orde, Mehmet,’ antwoordde Thomas. Hij voelde hoe het zweet zich boven zijn donkere wenkbrauwen verzamelde. De hitte hier wende nooit helemaal.

‘Kan ik u nog van iets voorzien?’

‘Bedankt, abi,’ zei Thomas, en hij klopte goedmoedig op zijn buik, waar de knoopjes van zijn overhemd zichtbaar onder hoogspanning stonden. ‘Ik probeer een beetje hierop te letten.’

De ober trok zich terug, terwijl Thomas een nieuwe teug van zijn nargileh nam. Het water in de versierde glazen houder borrelde even hevig en kwam vervolgens weer tot rust. Thomas probeerde te verzitten om een comfortabele houding te vinden op de grote zitzak.

Café-restaurant Dünya was zijn stamplaats, de plek waar hij altijd even tot zichzelf kon komen. Het terras waar hij zat, had een afdak dat bestond uit gevlochten rieten matten. Rondom lage tafeltjes – in feite kunstig bewerkte zilverkleurige dienbladen die los op een houten frame rustten – stonden in groepjes telkens vier bontgekleurde zitzakken. Op de achtergrond klonk rustige Turkse muziek. In zijn eerste jaren hier had hij weleens cassettebandjes gekocht, maar thuis in Keulen hadden die toch niet hetzelfde geklonken als in deze omgeving.

Vanaf waar hij zat, had hij een mooi uitzicht op de vallei. Het stadje Göreme was vervlochten met het landschap; de imposante rotsen staken als puntmutsen boven de zandkleurige huizen uit. Door de eeuwen heen had zich hier in Cappadocië een grillig, sprookjesachtig landschap gevormd doordat wind- en watererosie het zachte vulkanische tufsteen hadden verweerd. Op die manier waren de beroemde, natuurlijk gevormde pilaren ontstaan – zuilen en torens of schoorstenen tot wel veertig meter hoog.

In de middeleeuwen hakten christelijke monniken kerken uit in de zachte rotsen, die ze vanbinnen met prachtige fresco’s versierden. De vallei van Göreme, waar een groot aantal van deze kerken bij elkaar lag, was inmiddels een nationaal park en was door de unesco tot werelderfgoed uitgeroepen. Overdag, en dan met name in de zomer als de onbarmhartig hete zon de temperatuur tot een kookpunt bracht, had de streek veel weg van een woestijn. Maar als het ’s avonds wat koeler werd, was er niets heerlijker dan over de verlaten paden een wandeling te maken, met een schitterende sterrenhemel boven je hoofd.

Voorzichtig nipte hij van zijn thee en hij sloot gelukzalig zijn ogen. De verzengende warmte maakte hem doezelig. Hij wist dat hij moest oppassen nu niet in slaap te vallen, al was de verleiding groot na de uitgebreide lunch, de waterpijp en het heerlijke kopje zoete thee.

In de verte klonk een ronkend geluid, dat langzaam dichterbij kwam.

‘Professor Weissenberg,’ klonk een stem boven het geronk uit. ‘Professor Weissenberg!’

Thomas keek in de richting van waar het geluid vandaan kwam en zag Umut Ev, een ambitieuze studente die dit jaar voor het eerst deel uitmaakte van zijn team. Ze zat op een van de quads die het team gebruikte om korte afstandjes mee af te leggen – een uiterst handig vervoermiddel voor het ruige terrein van Cappadocië.

Als Thomas op vrouwen zou vallen – en als hij vijfentwintig jaar jonger was geweest – zou Umut absoluut zijn type zijn geweest. Haar diepzwarte haren, deels verborgen onder een felrode bandana, had ze slordig opgestoken. Daaronder waren haar groene ogen zichtbaar. Zelfs vanaf deze afstand zag Thomas de fonkelende blik die hij van haar had leren kennen.

Umut draaide vol ongeduld aan de gashendel van de quad, die gromde als een levensgrote bromvlieg en daarbij een wolk blauwe uitlaatgassen uitstootte. ‘U moet komen,’ zei ze. ‘Snel.’

‘Kom even hier,’ riep hij terug, en gebaarde haar dichterbij te komen. Verlangend keek hij naar zijn waterpijp, waar Mehmet zojuist verse gloeiende kooltjes op had gelegd.

Umut schudde gedecideerd het hoofd. ‘Nee, professor. Ik weet dat dit moment voor u heilig is, en dat we u alleen in uitzonderlijke gevallen mogen storen…’

‘En dit is zo’n geval?’

‘Dit is zo’n geval, professor.’

Nu had Umut Thomas’ volledige aandacht. Hij stond op uit de logge zitzak, wat nog niet meeviel, en stootte daarbij het theeglaasje om. Hij keek opzij naar Mehmet en gebaarde dat die de gemaakte kosten op Thomas’ rekening mocht zetten.

Nog wat stijf van het zitten liep hij naar Umut toe.

‘Wat is er dan?’

Ze negeerde zijn vraag. ‘Kom maar gauw achterop zitten.’

Thomas kon zich niet voorstellen dat ze hem zou komen ophalen als het niet heel erg dringend was. Hij nam plaats en legde losjes zijn armen om haar middel. Umut keek een moment om zich heen en bracht de quad voorzichtig in beweging.

Toen ze na een tijdje de geasfalteerde hoofdweg verlieten en op hobbeliger terrein kwamen, verstevigde hij zijn grip. De warme wind waaide door zijn grijze, halflange haar, terwijl Umut met een pittig vaartje doorreed, behendig de kuilen op de stenige bergpaden ontwijkend. In hun kielzog warrelde het stof op als in een kleine zandstorm.

De bizarre rotsformaties die Cappadocië beroemd maakten, kwamen dichterbij. Thomas was letterlijk de tel kwijtgeraakt hoe vaak hij hier was geweest. Hij had de rotsen zo vaak gezien dat hij soms vergat hoe bijzonder ze waren. Als jonge student archeologie had hij hier enkele zomervakanties deelgenomen aan opgravingen en aan het in kaart brengen van de kunsthistorische rijkdom van de provincie. Later had hij zich met zijn promotieonderzoek op de turbulente geschiedenis van het christendom in dit gebied gericht. Na zijn promotie had hij bij zijn aanstelling als universitair docent weten te bedingen dat hij het laatste trimester van het academische jaar werd vrijgesteld van lestaken, zodat hij zich volledig aan zijn werkzaamheden in en rond Göreme kon wijden.

Thomas gaf leiding aan een team van archeologen en archeologisch medewerkers in dienst van het aan de Universiteit van Keulen verbonden Archäelogisches Institut, in samenwerking met de Erciyes Üniversitesi uit Kayseri. Daarbij beschikte hij over een aantal enthousiaste, zowel Duitse als Turkse, studenten. Systematisch speurden ze het hele gebied af op zoek naar verborgen holtes en brachten ze reeds bekende grotten gedetailleerd in kaart. Ook grotten die ze al kenden konden soms voor grote verrassingen zorgen doordat achter een muur onverwacht nóg een ruimte schuil bleek te gaan of doordat onder het stof van eeuwen een wonderschoon fresco of een primitief kruis verborgen was.

Het woestijnstof waaide op rondom de quad. Thomas sloot zijn ogen om te voorkomen dat hij zand in zijn ogen kreeg.

‘Kun je echt niets zeggen?’ schreeuwde hij voor zich uit, tegen haar achterhoofd aan.

Ze draaide haar gezicht half om zonder hem aan te kijken.

‘U moet het met eigen ogen zien, professor. Maar ik denk dat u heel erg blij zult zijn. Ik heb niemand anders in het team erover verteld.’

‘Hoe bedoel je? Waarom niet?’

Umut nam kort gas terug, waardoor het geraas iets afnam. Ze boog haar hoofd nog iets verder naar achteren.

‘Ik vertrouw niet iedereen daar.’

Thomas kon ergens wel begrijpen dat Umut op haar hoede was. In het verleden had hij als teamleider meer dan eens iemand van de opgraving weg moeten sturen. In de meeste gevallen had dat te maken gehad met drankgebruik, blowen of klachten over ongewenste intimiteiten – of een combinatie daarvan. Soms ging het echter om andere zaken, zoals het vernielen of verduisteren van vondsten. In dat laatste geval ging het dan meestal om jongeren met dollartekens in de ogen – artefacten van vele honderden jaren oud leverden in het illegale circuit veel geld op. Een enkele keer kwam het voor dat medewerkers dingen vanuit religieuze motieven vernielden. Tot tweemaal toe had Thomas meegemaakt dat een medewerker zojuist ontdekte fresco’s onherstelbaar had beschadigd door bij sommige heiligen de ogen en of zelfs het hele gezicht weg te hakken – gedreven door het islamitische verbod op het afbeelden van mensen en dieren. Thomas had beide keren als een klein kind staan huilen toen hij de fresco’s zag die duizend jaar lang de tand des tijds hadden doorstaan, maar niet bestand waren gebleken tegen de overtuiging van één fanatiekeling.

Thomas was zelf echter minder voorzichtig dan Umut – misschien vanwege zijn grote vertrouwen in de mens. Vanuit een soort kinderlijk enthousiasme schreeuwde hij bijzondere ontdekkingen het liefst van de daken. Bovendien waren er op dit moment geen mensen bij hem in dienst bij wie hij een slecht gevoel had. De meesten kende hij al van eerdere graafseizoenen. De vier, vijf nieuwe gezichten die erbij waren gekomen, waren of door hemzelf in Keulen uitgekozen of door zijn collega Ergün Altıntas van de Universiteit van Kayseri.

‘Vroeg niemand waarom je ineens wegging?’ schreeuwde Thomas in haar oor. Er waaide zand in zijn ogen. Hij kneep ze toe en wreef er met zijn vingers in.

Ze schudde haar hoofd. ‘Ik heb verteld dat ik bij mijn ouders ging lunchen.’

Umut was opgegroeid in een klein dorpje dat net buiten Ürgüp lag, het stadje op nog geen tien kilometer afstand van Göreme dat in de regio een centrumfunctie vervulde. Haar familie beschikte over een lappendeken aan kleinere en grotere veldjes die verspreid door het landschap lagen; ze verbouwden druiven die ze op de markt in het stadje verkochten.

Umut nam gas terug. Ze waren bijna bij de plek waar het onderzoek zich in deze maanden concentreerde. Tegen Thomas’ verwachting sloeg ze een klein geitenpaadje in dat nauwelijks breed genoeg was voor de quad. Takken van de stugge struiken sloegen tegen zijn benen aan. Hij vroeg zich af waar Umut hem in vredesnaam heen wilde brengen. Dit was niet de locatie waar ze met het onderzoek bezig waren.

‘We zijn er bijna,’ schreeuwde Umut voor zich uit.

Soms verbaasde Thomas zich erover dat ze na meer dan twintig jaar graven nog steeds op nieuwe zaken stuitten, maar het gebied dat zijn team als onderzoeksterrein had was enorm uitgestrekt. Er waren ook nog eens zo’n veertig ondergrondse steden, die soms wel achttien verdiepingen telden en plaats aan een kleine twintigduizend mensen hadden geboden. In lang vervlogen tijden hadden vervolgde christenen die uit het zicht van islamitische veroveraars probeerden te blijven zich daar schuilgehouden.

Amper een minuut later bereikten ze een open plek, waar Umut de quad parkeerde. Toen ze de motor had uitgeschakeld, was de stilte oorverdovend.

Een mooie plek waar Ergün en ik ons eens stilletjes kunnen terugtrekken, schoot het onmiddellijk door Thomas heen.

Ze stapten af. Thomas wreef een paar keer over zijn oren tegen het plotselinge suizen en daarna over zijn ogen om ze stofvrij te maken.

‘Aan het eind van de ochtend ging ik een klein stukje lopen,’ zei Umut, terwijl ze voor Thomas uit liep. ‘Ik zag een hagedisje wegschieten, een rotsspleet in. Daar.’ Ze wees met haar vinger. Thomas kneep zijn ogen tot spleetjes, de felle zon op de rotsen verblindde zijn zicht.

‘Ik liep erheen en ging op mijn knieën zitten om wat stenen weg te halen en al snel ontstond er…’

‘Een doorgang,’ maakte Thomas haar zin af.

‘Precies,’ zei Umut. ‘Van binnenuit zie je het beter, maar over een lengte van een paar meter zijn hier stenen opgestapeld. Als je die weghaalt, heb je een opening van vijf, zes meter lang en misschien wel twee meter hoog.’

‘Je bent naar binnen gegaan?’

‘Inderdaad,’ zei ze.

Thomas keek haar berispend aan.

‘Ik weet dat het tegen de voorschriften is,’ verontschuldigde ze zich, ‘maar ik was te nieuwsgierig. Ik dacht: ik kruip er een heel klein stukje in. Ik had het lichtje van mijn telefoon aangedaan.’

Ze hadden in het team de afspraak nooit alleen een grot of oude ruimte in te gaan, want als je op zo’n moment iets overkwam, zou niemand weten waar je was.

‘En toen?’ vroeg Thomas ongeduldig.

‘Kom maar kijken.’

Ze haalden wat stenen weg zodat er een doorgang ontstond. Umut knipte het lampje van haar telefoon aan en zakte door haar knieën. Thomas volgde haar voorbeeld en als twee eenden waggelden ze naar binnen. Na een meter was het al hoog genoeg om goed rechtop te kunnen staan. Er hing een klammige kou, een vreemd contrast met de droge hitte van zo-even.

Thomas scheen om zich heen en probeerde zich te oriënteren. Fijne deeltjes dansten als sterrenstof in de baan van het licht. Hij schatte de ruimte waar ze stonden een kleine twintig meter diep en circa tien meter breed. De haksporen in de muren en op het plafond waren nog goed te zien.

Onmiddellijk vielen hem vier verweerde pilaren op die het ruwe plafond een meter of drie, vier boven hen leken te stutten. Ze stonden in een vierkant, op een perfect gelijke afstand van elkaar.

‘Zo op het eerste gezicht lijkt het een ceremoniële plaats te zijn geweest,’ zei hij. ‘Gezien de historische context van deze omgeving denk ik dan toch algauw aan een kerk.’

‘Dat was ook mijn eerste gedachte,’ zei Umut. ‘Maar het vreemde is dat iedere versiering ontbreekt. Geen mozaïeken, geen fresco’s… Er is nergens verf gebruikt. Alle kerken die we gevonden hebben zijn hooguit duizend jaar oud, maar deze ruimte…’

Thomas zocht haar blik. Daarna maakte hij haar zin af.

‘Lijkt véél ouder te zijn.’