1

‘Anna en Cornelia, kom snel naar beneden. Er is iets met papa. Schiet op.’ De stem van hun moeder klonk ontzet.

De zussen zaten ieder op hun bed te praten en te lachen. Ze bespraken de recente gebeurtenissen en waren het erover eens dat 1903 tot nu toe een prachtig jaar was geweest. Nu keken ze elkaar even aan voordat ze hun rokken optilden en zich naar de zoldertrap haastten.

‘Hij stond op en toen zakte hij gewoon in elkaar,’ zei hun moeder toen ze naar beneden klommen. Ze keek ongerust. Hun vader lag op zijn zij onder de klaptafel, en Anna was als eerste bij hem. Ze draaide hem om en controleerde zijn ademhaling. Toen nam ze zijn pols op terwijl ze naar Cornelia knikte, die de instructie van haar zus onmiddellijk begreep en zijn benen optilde zodat ze tegen de keukenbank rustten.

‘Wat is er? Leeft hij nog?’ Moeder was zo bleek als het schort dat ze stevig met haar hand vasthield. Haar blik schoot tussen haar twee jongste dochters heen en weer. Ze waren weliswaar allebei verpleegkundigen, maar vertrouwen op hun kennis als het ging om zo’n belangrijk iemand als haar man was een andere zaak.

‘Hij is waarschijnlijk te snel opgestaan,’ zei Cornelia. ‘Anna, haal een kom water en besprenkel hem, daar zal hij van opknappen.’

‘Ik ben al opgeknapt,’ kraste de man op de vloer. ‘Er is niets mis met mij.’ Hij probeerde zijn benen van de bank te halen, maar Cornelia hield hem tegen.

‘Op dit moment ben je een patiënt en doe je wat je gezegd wordt.’

Hij mompelde iets en Anna keek naar Cornelia. Ze wisten allebei dat hun koppige vader binnen een minuut op de bank zou zitten, zoals hij gewoonlijk deed voordat hij zich na een lange werkdag terugtrok voor de nacht.

‘Vooralsnog is dit mijn huis en mijn boerderij, en ik ben degene die het hier voor het zeggen heeft. Ik had jullie nooit naar school moeten laten gaan. Schuif eens op.’

‘Petter. Nu doe je wat de meisjes je zeggen,’ zei moeder, terwijl haar wangen weer kleur kregen toen ze besefte dat ze ook vandaag geen weduwe zou worden. ‘Het is niet de eerste keer dat je flauwvalt. Wat als ik de volgende keer niet thuis ben en jij met je hoofd tegen de tafel stoot?’

Hij ontmoette haar blik. ‘En waar was je van plan naartoe te gaan? Je weet dat ik niet zonder je kan.’ Hij stak zijn hand naar haar uit en toen ze die pakte, trok hij haar lachend naast zich op de grond.

Anna was net naar bed gegaan toen Cornelia vanuit de grote kamer de trap op kwam.

‘Ik zal je missen wanneer ik weer in Uppsala ben,’ zei Cornelia, voordat ze de laatste stap de zolder op zette. Hoewel er meerdere kleden op de vloer lagen, kraakte en knerpte het onder haar voeten toen ze naar haar bed bij de andere muur liep.

‘Ik jou ook. We zien elkaar veel te weinig,’ zei Anna. Er ging geen dag voorbij dat ze niet aan Cornelia dacht.

Haar zus leek even te aarzelen en liep toen snel naar Anna’s bed.

‘Maak eens wat ruimte,’ zei ze kordaat.

Een hele week lang waren ze tegelijkertijd op de boerderij geweest. Anna kwam uit Göteborg en Cornelia uit Uppsala. Ook al schreven ze elkaar bijna elke dag, het was bijzonder om elkaar te zien. Ze hadden altijd genoeg om over te praten.

Kon Cornelia maar naar Göteborg verhuizen, dacht Anna. De stad was levendig. Paard-en-wagens, rijtuigen en mensen die luid spraken in een raar dialect en heel andere kleren droegen dan hier op Kamstorp. In de stad wist iedereen hoe te groeten, te eten en zich te gedragen. En de vrouwen waren anders dan thuis. Ze waren nooit tevreden. Bij de slager was het varken niet vet genoeg, op de markt waren de eieren te klein, en God zij de boer genadig die geen vlekkeloze aardappelen leverde. Dan gingen ze zo tekeer dat iedereen naar hen keek. En het leek hun helemaal niets te kunnen schelen. Als de aardappelen slecht waren, zouden de handelaar en iedereen het weten ook. Anna had haar grote zus daar nodig. Zij kon daar goed mee omgaan, terwijl Anna terugdeinsde wanneer mensen geïrriteerd en boos waren.

De kleine kamer die ze huurde in het Sahlgrenska Sjukhuset lag op een heuvel, en wanneer je uit het raam keek, zag je zowel bomen als een grasveld, en daar voelde ze zich op haar gemak. Hoewel het uitzicht zeker heel anders was dan wanneer ze thuis uit het zolderraam keek. Vanuit het zolderraam zag je eerst het modderige erf, waar te veel dieren rondliepen om het netjes en schoon te kunnen houden, en verderop zag je de velden die in de goede jaren een oogst opleverden waarvan ze de hele winter konden leven. Daarachter was het bos, dat veel groter was dan je in eerste instantie dacht wanneer je het betrad. Het hoorde allemaal bij de boerderij van hun vader, waar ze hem waarschijnlijk moesten wegdragen als het zover was.

Anna was ooit eens verdwaald in het bos. Rond etenstijd had iedereen zich afgevraagd waar ze was en haar vader was haar gaan zoeken om even later thuis te komen met een kind dat blauw was van de kou en dat, ondanks het avontuur, niet bang was geweest. Ze had op een boomstronk zitten wachten omdat ze erop vertrouwde dat ze gevonden zou worden. Ondanks de duisternis was er niets om je zorgen over te maken, toen niet en nu niet. In Göteborg verlichtten gaslampen de straten en pleinen, maar ze voelde zich nog steeds niet helemaal veilig als ze ’s nachts alleen door de stad liep. Wat als Cornelia daarheen kon verhuizen en haar gezelschap kon houden? Maar het zou haar niet lukken om haar zus van baan te laten veranderen. Ze zei dat ze van haar werk in Uppsala hield.

‘Je weet dat het mijn grootste droom is om hoofd van het verplegend personeel in het ziekenhuis te worden, en wanneer ik dat ben, zal ik je aannemen, Anna, dat beloof ik,’ zei ze, terwijl ze naast Anna in bed kroop. ‘Zorg dat je werk je eerste prioriteit is en blijf bij mannen uit de buurt. Dan ben je de beste verpleegkundige van allemaal. Want dat wil je toch?’

Anna vroeg zich af wat haar zus bedoelde. Mannen. Ze had er nog nooit over nagedacht en wilde daar ook niet mee beginnen. Als verpleegkundige moest je kiezen: werk of gezin. En hoewel het pijnlijk was om aan een leven zonder kinderen te denken, was het een voorwaarde om te kunnen werken. Het was niet te zeggen wat de toekomst zou brengen. Niet wat haar betreft, in elk geval. Cornelia was duidelijker op dat punt.

‘Nu ben je weer aan het piekeren, Anna. Je denkt te veel. Zeg het hardop,’ drong Cornelia aan.

‘Ben je nooit verdrietig dat je geen kinderen zult hebben?’ vroeg Anna zachtjes.

‘Nee.’ Het antwoord kwam heel snel. ‘Maar ik vind het vreselijk dat je moet kiezen. Ik ben toch geen slechtere verpleegkundige als ik kinderen krijg?’

‘Gezien het aantal uren dat we werken zou het niet gaan,’ zei Anna. ‘Met onze lange dagen zouden de kinderen thuis verhongeren.’

‘Maar dokters hebben gezinnen en kunnen tegelijkertijd werken. Dat werkt prima.’

‘Zij hebben vrouwen,’ glimlachte Anna. ‘Waarschijnlijk ook kindermeisjes.’

‘Stel je voor dat we hier op Kamstorp kindermeisjes hadden gehad,’ mompelde Cornelia. ‘Dat had moeder nooit volgehouden.’

‘Dat we een tijdje een dienstmeisje hadden was meer dan genoeg. Weet je nog hoe kwaad moeder werd als iemand anders dan zij ons de les las?’

Anna lachte. ‘Weet je nog dat je thuiskwam met een vossenjong dat je in het bos had gevonden? Je dacht dat hij was achtergelaten en voedsel nodig had. Papa was toen niet mild.’

‘Misschien was het niet mijn beste idee. Ik was een hele week uit de gratie.’

‘Maar als het iemand van ons was geweest, dan had dat twee maanden geduurd. Je was en bent nog steeds zijn oogappel.’ Anna vond het niet erg. Zij deelde het lot van de tweede plaats met de andere vier zussen. ‘Daarom moet je met hem praten over de boerderij voordat je vertrekt. Naar jou zal hij luisteren.’

De boerderij van hun zus Lovisa en haar man Christen was getroffen door overstromingen, en wat hun restte was de vraag of ze de boerderij moesten verkopen en moesten emigreren zoals zoveel anderen, of de boerderij in Kamstorp moesten overnemen, waar geen van de andere zussen in geïnteresseerd was.

‘Lovisa, Hilma, Justina en Tilda komen morgen.’

‘Het is goed dat ik dan weg ben. Wat een drukte zal het zijn met alle zussen hier.’

‘Hou op,’ glimlachte Anna.

Cornelia zuchtte. ‘Ik weet het. Ik zou willen dat ik bij je kon blijven, maar de plicht roept.’

‘Maar je praat met papa over de boerderij voordat je vertrekt?’

Haar zus knikte.

‘Kom je thuis wanneer we hem naar het knechtenhuisje moeten brengen?’ Anna was ervan overtuigd dat het niet gemakkelijk zou zijn, zelfs als hij beloofde in te stemmen met de overname.

‘Ja, en hoe eerder, hoe beter.’

‘Je klinkt bezorgd.’

‘Het wordt tijd. We willen immers dat papa nog lang bij ons blijft.’

De zussen hadden niet door dat hun moeder halverwege de zoldertrap in het luik stond en naar hun gesprek luisterde. Haar lange rok hield ze stevig vast om niet te struikelen op de smalle trap. Nu klom ze de laatste halve meter omhoog en stapte bukkend de kamer in.

‘Is er nog plek voor mij in dat smalle bed? We moeten een plan maken.’