1

23 april 1945

‘Zwarthemden,’ siste ik tegen Salo.

Vrijwel tegelijkertijd lieten we ons op onze hurken zakken, waardoor de geborduurde, met bosdieren versierde tafelkleden die netjes gerangschikt in de opslagkast hingen niet langer op onze smalle schouders rustten maar voor ons uitwaaierden tot vlak boven de vloer.

Terwijl het stof nog opdwarrelde vloog het kastdeurtje open en graaiden in het vale, dansende licht twee handen tussen de tafelkleden.

Ik drukte me nog dichter tegen de houten kastbodem en bad dat Salo zich stil zou houden.

Een van de kleden werd uit de kast getrokken, waardoor een straal overweldigend licht ons plotsklaps blootlegde.

Ik schrok, maar nog voordat ik de kans kreeg om het uit te schreeuwen klapte het deurtje weer dicht en smoorde de duisternis mijn paniekuitbarsting. In de doodse stilte die volgde voelde ik het warme lichaam van Salo naast me rillen. Ik wist zeker dat hij aan hetzelfde dacht als ik. Aan de plaatjes in de bladen die we van Frau Beer hadden gekregen. Trotse mannen in zwarte uniformen met een speciaal embleem waarop twee bliksemschichten stonden afgebeeld. Leden van de gevreesde ss.

Voorzichtig kwam ik overeind, tot ik weer bij de barst in het hout kwam die zicht bood op de eetzaal van Gasthof Vorderbrand. Over het glimmende hout van de tafel lag nu een kleed met geborduurde herten. Aan de tafel zaten nog altijd twee mannen in zwarte uniformen. Frau Beer stond bij hen en vulde hun kroezen met bier. Mijn blik dwaalde naar het midden van de tafel, waar op een houten plank verse hompen brood en een mooie grote droge worst lagen. Het water liep me in de mond, en ik realiseerde me dat Frau Beer aan deze mannen niets verdiende. Het was ons rantsoen dat ze aan hen moest afstaan.

Een van de mannen sloeg een vel papier om, dat samen met mappen vol paperassen op de tafel lag. Terwijl hij iets mompelde wenkte de ander Frau Beer. Ze kwam snel aanlopen met haar korte benen die onder de groene jurk met witte kanten randen uitstaken. In haar hand had ze een kan bier, maar de ss’er gebaarde geïrriteerd dat ze die moest wegzetten. De ander wees haar nu iets aan op de bladzijde die hij zojuist had omgeslagen en Frau Beer keek hem geschrokken aan. Ze schudde haar hoofd en deinsde achteruit terwijl hij opstond. Hij hield zijn hand op het pistool in een houder aan zijn glimmende riem. Met zijn andere hand pakte hij de verstijfde arm van Frau Beer beet en trok haar mee naar de trap die naar de bovenverdieping ging. Op hetzelfde moment voelde ik een hand langs mijn arm glijden. Heel even ging er een siddering door mijn lijf, tot ik me realiseerde dat het Salo was.

‘Kom mee, we moeten terug naar de Bibliotheek,’ fluisterde hij.

Ik schudde mijn hoofd, al wist ik dat hij dat in de duisternis niet kon zien.

Nu gleden zijn vingers in mijn hand en hij probeerde me mee te trekken.

‘Wacht, ze hebben Frau Beer,’ siste ik.

Zijn greep werd dwingender en hij trok me bijna omver.

‘Sukkel,’ beet ik hem toe terwijl ik aan het zachte gestommel hoorde dat hij verdween via de verborgen trap in de kist met dekens. Ik twijfelde een seconde en kroop toen snel achter hem aan.

2

23 april 1945

De grote kroonluchter aan het plafond in de ruimte onder Vorderbrand vormde een baken van licht. Duizenden geslepen steentjes weerkaatsten en vermenigvuldigden de kristalheldere gloed en zonden het naar de verste uithoeken van wat ooit de meest geliefde ruimte van het huis was. Een toevluchtsoord, een plek om tot rust te komen.

Mijn blik dwaalde van de fonkelingen aan het plafond langs de grote boekenkasten naar beneden, waar zich onder de onderste planken nu onze bedstedes bevonden. Knus, maar met precies genoeg ruimte voor een kind om rechtop te zitten. Zoals Elias nu deed, kijkend in het blaadje dat Samuel hem eerder had aangereikt. Ik wist dat de zwarthemden hem bezighielden. De jongens hadden het over niets anders gehad sinds Salo en ik waren teruggekeerd uit het Bovenhuis.

Een bedstede verder lag Salo op zijn rug met zijn hoofd rustend op De Toverberg van Thomas Mann, zijn favoriete schrijver. Hij staarde door de kieren tussen de planken boven hem naar de lijvige boeken die op hem stonden te wachten. Honderden verhalen die de paar vierkante meters van ons bestaan verruimden tot een onmetelijke en onbegrensde wereld. De collectie van de familiebibliotheek bestond aanvankelijk vooral uit Duitstalige literatuur, maar de vader van Frau Beer, die toen hij nog leefde Engelse en Amerikaanse literatuur aan de universiteit van Salzburg had gedoceerd, had deze steeds verder uitgebreid met Engelstalige meesterwerken.

En hoewel ieder van ons vrijwel alles las hadden we natuurlijk onze eigen voorkeuren. Zo las Salo het liefst oorspronkelijk Duitstalig werk, terwijl Elias een voorkeur had voor de Griekse mythologie, en Samuel de werken van alle Russische grootmeesters kon spellen. Zelf was ik het afgelopen jaar steeds meer Engelstalige literatuur gaan lezen.

Maar nu waren onze gedachten, die doorgaans afzonderlijk van elkaar dagenlang beheerst werden door de werelden van Dickens, Twain en Swift, heel even op dezelfde plek.

Met een schuin oog keek ik naar Samuel, die aan het tafeltje bij de kachel zat en doelloos de schaakstukken over het bord leek te verplaatsen.

‘We hadden haar moeten helpen,’ zei ik, terwijl de jongens stoïcijns voor zich uit bleven kijken. ‘Misschien schieten ze haar wel dood,’ ging ik verder.

‘Ze schieten haar niet dood,’ zei Samuel terwijl hij zonder op te kijken een loper verplaatste. ‘Ze nemen haar alleen maar mee naar de bovenste verdieping.’

‘Alsof ze daar veilig is,’ zei Elias vanachter zijn blaadje met een lichte trilling in zijn stem.

Samuel negeerde hem en keek mij nu met een venijnige blik aan. ‘Ze maken haar dood als ze ontdekken dat ze in haar huis Joodse kinderen verbergt. We helpen haar door hier te blijven.’

‘Wat gebeurt er op de bovenste verdieping?’ vroeg ik.

Niemand gaf antwoord.

‘Nou?’

‘Je hebt genoeg gelezen om dat zelf te kunnen bedenken,’ zei Samuel.

De fictieve werelden van Jane Austen, Emily Brontë en Virginia Woolf vulden mijn gedachten en ik zag hoe kwetsbaar en weerloos Frau Beer alleen met deze gewapende mannen zou zijn. En tegelijkertijd begreep ik de kern van haar zorgen toen ze ontdekte dat wij alles verslonden wat haar vader gedurende zijn leven aan boeken had verzameld. ‘Kinderen van elf begrijpen niets van Goethe en Dostojevski,’ verzuchtte ze dan. Maar wij wisten niet beter dan dat alle schatten die wij hier openden voor ons toegankelijk waren. Er waren echter dingen die wij als kinderen nog niet hoefden te begrijpen, die we nog niet kónden begrijpen. Natuurlijk hadden wij heus wel dingen meegemaakt hier beneden: Salo had gebloosd toen ik zag dat hij met zijn piemel speelde, en toen de zieke muis die Elias wekenlang had verzorgd bezweek onder de voet van Frau Beer waren we alle vier ontroostbaar geweest. Maar ondanks de beperking dat we ons niet altijd met alle gebeurtenissen in de verhalen konden vereenzelvigen, had dat lezen ons inlevingsvermogen ontzettend vergroot. En dat ontging Frau Beer natuurlijk niet. Vaak genoeg zei ze dat wij anders waren dan de kinderen die ze kende.

Ik dacht opnieuw aan de woorden van Samuel, aan wat er zou gebeuren als we Frau Beer zouden helpen.

‘Oké, dan blijven we hier.’ Mijn stem plakte achter in mijn keel en ik wist dat de jongens me niet hoorden. Maar het was niet nodig om mezelf te herhalen. Dat we hier zouden blijven stond voor hen allang vast.

Ik sloeg het boekje open dat Frau Beer me had gegeven. Het viel in het niet bij de dikke pillen die haar vader hier tot aan zijn dood in 1936 had verzameld. Twee decennia eerder al, bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog, was de immense bibliotheek afgesloten van de rest van het huis. De doorgang was vervangen door een kast met daarin een deur waarvan alleen hij de sleutel had. Alleen mensen die hier voor 1914 waren gekomen konden van het bestaan van de Bibliotheek weten.

Ik bladerde naar de laatste bladzijde en dacht aan de bijzondere manier waarop het boekje in het bezit van Frau Beer was gekomen. Het was afgelopen zomer in hergebruikt beige pakpapier bij het Alpengasthof bezorgd en was louter voorzien van een adres, een naam ontbrak. Aan de postzegels en het stempel kon Frau Beer zien dat het verzonden was vanuit Oostenrijk, waar haar vader docent was geweest. Hoewel ze wist dat het onmogelijk was, wilde ze graag geloven dat het boekje afkomstig was van hem, en dat hij vanuit het hiernamaals zijn bibliotheek bleef aanvullen. In die fantasie zat ze toen ze het boekje uit het pakpapier haalde en voor het eerst naar de kaft staarde. Ze omschreef wat ze toen voelde later aan mij als een betoverende vertedering. Op de kaft zag ze een plaatje van een jongetje boven op een kleine planeet. Boven het jongetje stond de Engelse titel van het boekje: The Little Prince.

Aanvankelijk had Frau Beer het opgeborgen, maar toen ze ontdekte dat ik ook Engels las en omdat het haar niet verkeerd leek dat ik eens een kinderboek zou lezen, gaf ze het, een klein jaar nadat ze het zelf had ontvangen, aan mij.

Mijn ogen gleden langs de regels op de laatste pagina tot ze lazen wat Frau Beer over het hoofd had gezien toen ze me het boekje gaf. In het Duits stond onder de laatste regel van het verhaal in potlood geschreven:

Für Ezra, meinen kleinen Prinzen.

Natuurlijk had ik eerst gedacht dat Frau Beer dit had geschreven. Ik kleedde en gedroeg me als een van de jongens en vond het verschrikkelijk als ik als een meisje werd behandeld. Het was dus heel verklaarbaar dat Frau Beer daar op een speelse manier een grapje over maakte, of misschien juist wilde laten blijken dat ze me serieus nam. Maar dat het niets van dit alles was werd me pijnlijk duidelijk toen ik haar een paar dagen geleden de in potlood geschreven tekst toonde. Er gebeurde iets vreemds met haar gezicht, dat niet alleen lijkbleek werd, maar uit elkaar getrokken werd door haar grote paniekerige ogen. Zonder een woord te zeggen vertelde haar blik me alles wat ze dacht.

Iemand wist van mijn bestaan en iemand wist waar ik was.

Maar, diegene wist niet alles. Dat ik geen jongen, maar een meisje was.

Toen Frau Beer van de schrik bekomen was daalden haar grote ogen terug in de lieve lach die ik van haar kende.

‘Je bent niet alleen op deze wereld,’ zei ze, terwijl ze zachtjes met haar hand door mijn haar streek.

‘Maar ik ben geen prins,’ zei ik.

Nu grinnikte ze en er kropen rimpeltjes over haar neus.

‘Nee, je bent geen prins. Beter nog: je bent een prinses.’

‘Maar waarom staat er dan…’

Frau Beer bracht haar wijsvinger voor haar mond. Toen wierp ze een blik op de jongens, die lagen te slapen, en keek mij weer aan.

‘Ze zouden vier jongens brengen, verspreid over een periode van een maand. De eerste was Samuel, daarna verschenen Elias en Salo op dezelfde dag en ten slotte kwam jij. Jullie waren vier jaar oud. De jongens waren timide en misten hun ouders heel erg. Bij jou was dat anders. Je eiste al mijn aandacht op als ik hier beneden was. Een keer kroop je bij me op schoot en keek me aan met je mooie donkere ogen alsof ik je moeder was. Vanuit je kortgeknipte jongenskoppie keken ze me ongelukkig aan en ik voelde meteen waarom. Je had het in je broek gedaan. Toen ik je ging verschonen ontdekte ik dat ze een vergissing hadden begaan.’

Ik keek haar vragend aan.

‘De mensen die je hier brachten wisten van niets.’

Ik glimlachte. ‘Ze wisten niet dat ik een prinses ben?’

‘Nee.’

‘En degene die dit boekje stuurde wist dat ook niet?’

‘Nee.’

‘Maar wel mijn naam…’

Frau Beer knikte. ‘Misschien is het iemand die je ouders heeft gekend voordat ze…’

Ik deed het boekje dicht terwijl ik dacht aan Frau Beer met de ss’ers op de bovenste verdieping. En ik keek opnieuw naar het plaatje op de kaft. Net als de kleine prins die zijn komeet verliet om de wereld om hem heen te ontdekken was ik nieuwsgierig naar de wereld buiten onze Bibliotheek. Maar bovenal wilde ik naar die wereld reizen om ons te bevrijden van het gevaar dat ons bedreigde.