I

Het oude leven

Wanneer was het oude leven eigenlijk begonnen?

Toen ze had besloten met Stelvio Ansaldo te trouwen, zou Marisa met zekerheid hebben gezegd.

Het begon precies op het moment dat ze in stilte naast elkaar liepen in Via del Moro, en ze had zich naar hem toe gekeerd en hem aangekeken. ‘Ik wil met je trouwen! Laten we trouwen, Sté,’ zei ze opeens tegen hem, op de toon van iemand die een ander uitdaagt om iets geks uit te halen.

Hij keek haar aan, in de war van verbazing. Op zijn lippen lagen vele stille vragen, de alsen, de maren, de waaroms. Vervolgens gaf zijn verliefdheid op die vrouw met de kuiltjes die puntjes in haar wangen zetten naast haar glimlach, en met die levendige en eerlijke blik die niet kon liegen, alle antwoorden. Hij knikte zonder iets te zeggen. Terwijl hij haar een arm gaf en haar hand in de zijne nam, begon hun oude leven.

Het was een zondag in november 1956.

In haar herinnering lagen haar kinderjaren en vroege tienerjaren een beetje door elkaar heen, als in een groot zwart-witfotoalbum. Scènes die steeds minder scherp werden, terwijl de tijd de randjes liet vervagen en de details langzaam afknabbelde. Het waren de jaren met haar zus Emma geweest, bij haar ouders. Een lange reeks bedaarde en lawaaierige dagen, maar altijd verwelkomend, als de omhelzing van haar vader, met zijn buik die op een grote watermeloen leek en die steevast in een slagersschort was ingepakt.

Marisa herinnerde zich niet wanneer ze Stelvio voor het eerst had gezien. Hij was in haar leven verschenen als figurant voor een regisseur, op de achtergrond van een film die zonder aandacht werd bekeken. Misschien aan het begin van 1954, toen Ruggero, de bezorger van Forno Camastra, ontslag nam om het geluk te zoeken in Turijn. Volledig in beslag genomen door haar dingen en door het werken in de kruidenierswinkel van haar ouders, had Marisa hem lang niet opgemerkt, die stille jongeman die in plaats van Ruggero vroeg in de ochtend het brood van Camastra kwam bezorgen. Vóór openingstijd legde zij elke dag de waren in de stellingkasten, plakte de prijs erop, schreef op welke bestellingen er gedaan moesten worden. Ondertussen legde haar vader, met zijn onberispelijke schort, de verse spullen in de nieuwe gekoelde vitrine, waar hij zo trots op was als op een zoon. Toen Stelvio aankwam, gaf hij twee discrete klopjes met zijn knokkels op het glas van de deur, wachtte tot haar vader de deur opende en gaf hem de mand met de brede broden en de stokbroden, en vervolgens de mand met de ronde broden. Haar vader haastte zich om ze leeg te maken zodat hij ze aan hem kon teruggeven, en ondertussen kwam hij naar de kassa om de rekening te laten tekenen. Alleen een hartelijk goedemorgen en een dank u wel, elke ochtend behalve op zondag.

Zij zat met haar hoofd destijds ergens anders, ze dacht aan Francesco, de verloofde die twee jaar daarvoor naar Zwitserland was gegaan om daar ober te worden in Hotel Bellavista, aan het Meer van Genève. Het was een offer, zeker. Ze waren ver van elkaar vandaan, en moesten het doen met brieven, maar de beloften voedden het geduld van het wachten. Om haar te troosten hield Francesco haar steeds weer voor dat hij daar was voor hen, om het nodige geld bij elkaar te krijgen om een grand café te openen, daar op het plein, waarbij die van Via Veneto zouden verbleken. Wanneer het hem lukte om een paar dagen terug te komen naar Rome, dan beschreef hij – nadat ze de liefde hadden bedreven – haarfijn en tot in detail hoe hun Gran Caffè Malpighi eruit zou zien: tafeltjes en stoeltjes in art-nouveaustijl, met roze marmer, sierstucwerk tegen het plafond, verlichte vitrines afgezet met smeedijzeren omlijsting, muziek na vijf uur ’s middags. Francesco had besloten dat zij niet achter de kassa hoefde te zitten en ook niet zou gaan bedienen, daar zouden ze personeel voor hebben. Zij zou zich af en toe laten zien, in bontjas, zoals een eigenares betaamt. Marisa had de eerste keer gelachen en tegengeworpen dat ze het niet erg vond om te moeten werken, daar was ze aan gewend: ze werkte al sinds ze gestopt was met school in de winkel van haar ouders en dat vond ze niet zwaar. Bovendien kon je met een personeelslid minder flink geld besparen, zeker in het begin. Hij had er echter niet van willen horen, omdat hij haar lange wachten wilde goedmaken en hij wilde een wit voetje halen bij haar ouders, die er na al die tijd naar uitzagen dat ze er warmpjes bij zou komen te zitten.

Marisa was jong, verliefd en afgeleid. In november 1955, toen ze elkaar zes maanden niet gezien hadden, kwam Francesco naar Rome voor de begrafenis van zijn tante aan moederszijde. Ze hadden weinig oog voor het verlies, want ze gingen helemaal op in de opnieuw opgelaaide passie na zo’n lange tijd bij elkaar vandaan te zijn geweest, en net na Kerstmis kreeg Marisa te horen dat ze in verwachting was.

Die ochtend eind december smeekte ze de huisarts van de familie in tranen om het niet aan haar ouders te vertellen en ze rende naar de winkel, waar ze haar vader een of ander smoesje vertelde over de reden dat ze te laat was.

Met weer een ander excuus daalde ze af naar het kleine magazijn, waar ze begon te ijsberen. De schaamte, de angst met Francesco zo ver weg… Ze stond zichzelf een korte huilbui toe, overrompeld door de ontreddering, en daarna depte ze haar ogen goed met koud water en zei ze tegen zichzelf dat het uiteindelijk niet het eind van de wereld was. Een bruiloft was binnen enkele weken te organiseren, ze kon Francesco naar Zwitserland volgen en daar de benodigde tijd verblijven. Ze had het hem zo vaak voorgesteld, in het verleden, maar hij had dat liever niet gewild: het Grand Hotel gaf hem kost en inwoning in een tweepersoonskamer die hij deelde met een collega, en dat was een mooie besparing.

Aan het einde van de maand lukte het hem om, na aftrek van het bedrag dat hij naar zijn familie stuurde, bijna zijn gehele loon opzij te zetten. Nu veranderde echter alles door dat kindje. Ze moest het snel zien op te lossen, met een of ander motief, en het maakte niet veel uit als de mensen zouden roddelen.

De zondag daarop verzon ze het excuus dat ze op bezoek ging bij een vriendin die in het Santo Spirito was opgenomen en belde Francesco vanuit de telefooncel in een hotel in het centrum. De juffrouw van de centrale liet haar een eeuwigheid wachten. Vervolgens liet de man van het Grand Hotel, die gelukkig Italiaans sprak, haar nog iets langer wachten terwijl hij het telefoontje doorschakelde naar het restaurant. Marisa bad dat ze zouden opschieten, want ze had niet veel muntjes meer over, met de spoedopslag erbij. De stem van Francesco klonk eindelijk in haar oor, aan de andere kant van de lijn, zo mooi en vol van die bezorgdheid die haar goed deed, en dat gaf een kleine beetje opluchting van de spanning die zich sinds twee dagen in haar maag had genesteld.

‘Mimi! Wat is er gebeurd?’ Zo noemde hij haar altijd. Mimi. Je kon horen dat hij zijn best had gedaan om meteen naar de telefoon te komen rennen.

Marisa hield het kort, want er lagen steeds minder muntjes. ‘Francesco, er is iets. Je moet naar Rome komen, we moeten praten.’

‘Naar Rome? Nu? Wat is er dan?’

‘Dat kan ik je zo niet zeggen. We moeten praten.’ Vervolgens ging ze precies zo veel zachter spreken dat er een veelzeggende tederheid in haar stem doorklonk, terwijl ze glimlachte en eraan toevoegde: ‘Je moet snel komen, maar je hoeft je geen zorgen te maken. Het gaat goed met me… met ons.’

Aan de andere kant, onder het kraken van de lijn, hoorde ze een lange stilte die alleen werd onderbroken door gerinkel van vaatwerk in de verte. ‘Heb je met iemand gepraat?’ vroeg hij zo zachtjes dat zij het amper verstond.

Marisa schudde langzaam haar hoofd, van haar à propos gebracht door deze onverwachte vraag. ‘Nee, natuurlijk niet.’

‘Ik kom na oud en nieuw die kant op, maar dat moet je tegen niemand zeggen. We zien elkaar donderdagavond, om zes uur, bij mijn tante thuis. Ik wacht daar op je.’

Voordat ze ‘dat is goed’ kon fluisteren, had hij zonder gedag te zeggen opgehangen.

Marisa ging te voet terug, diep weggedoken in haar wollen winterjas. De kou was bijtender geworden. Een niet al te harde maar doordringende wind speelde met de sjaal die ze om haar haren en hals gewikkeld had. Ze stapte in geen van de trams die meermaals langs scheerden, ook al deden haar voeten nog zo’n pijn. Ze was dankbaar dat het al donker was, want zo kon ze de teleurstelling en het ongemak die ongetwijfeld uit haar ogen straalden laten gaan, zonder dat ze zich zorgen hoefde te maken over indiscrete blikken. Kon het zijn dat Francesco het niet had begrepen? En als hij het daarentegen, zoals ze dacht, wél had begrepen, wat voor reactie was dit dan? Onverwacht de telefoon ophangen, de kilheid van een afspraak alsof het om een haastklus ging. Zonder lief te doen. Zonder emotie. Marisa probeerde het te begrijpen: hij was altijd een ambitieuze man geweest, met zijn plannen scherp en helder in zijn hoofd. Hij wilde niet zo’n leven leiden als dat van zijn vader, die telefoonbediende was bij de teti, met vijf kinderen om te voeden en weinig middelen. Was dat niet ook een van de redenen waarom ze hem altijd leuk had gevonden? Ze kon moeilijk ontkennen dat een kind dat zo onverwacht was, veel te vroeg ook, de dingen overhoopgooide. Maar eigenlijk had hij lang genoeg gespaard, zij had zelf ook iets op haar spaarbankboekje bij elkaar gescharreld, en dan was er nog de som die hij zou erven na de verkoop van het appartement van zijn tante aan moederszijde, die als oude vrijster was gestorven. Ze raakte ervan overtuigd dat ze, als ze de koppen bij elkaar staken, een oplossing zouden vinden waardoor alles in orde zou komen zonder zichzelf al te veel te hoeven ontzeggen. Voordat ze thuiskwam, zei ze tegen zichzelf dat de kilte van Francesco uiteindelijk toch wel begrijpelijk was, en ze voelde zich bijna schuldig dat ze geen betere manier had weten te vinden om hem te vertellen dat hij vader zou worden.

De dagen tot de donderdag na Nieuwjaar leken voorbij te kruipen. Om haar bedrukte stemming te rechtvaardigen verzon ze dat ze last had van een griepje; verhoging met keelpijn, en een barstende hoofdpijn die maar niet wegging. Ze accepteerde gretig de warme melk met honing waar haar moeder steeds mee aan kwam zetten, de uren rust die haar vader haar oplegde, en ze bleef lang opgesloten in de kamer die ze ooit met Emma had gedeeld, haar oudere zus die twee jaar geleden was getrouwd. Emma had nooit willen weten van de winkel van haar familie. Op haar veertiende was ze gaan werken bij de kleermaker, omdat ze modiste wilde worden, en omdat ze zo toegewijd was hadden haar ouders begin 1951 geld gegeven zodat ze haar eigen kledingzaak kon openen aan Via Pinerolo. Vervolgens had ze Emanuele Bassevi leren kennen, een Joodse textielhandelaar die vanwege zijn liefde voor haar de banden met zijn familie had verbroken, en hij had geaccepteerd dat hij uit zijn onbuigzame wereld werd geweerd. Hij had leren leven met de pijn die hij voelde doordat zijn vader hem had vervloekt, tot aan zijn sterfbed toe. Nu waren ze ondanks alles een rustig echtpaar. Ze hadden hun eerstgeborene Donato genoemd, naar zijn verdwenen opa aan vaderszijde. Voor Emanuele was het op deze manier net alsof hij boete had gedaan voor wat hij zijn vader had aangedaan, die hem tot aan het huwelijk met Emma innig had liefgehad en die ervoor had gezorgd dat het hem aan niets ontbrak. Alle jaren van de verloving met Francesco had Marisa gedroomd van zo’n samenzijn, dat bestand was tegen alles, tegen alle narigheid.

Op donderdagmiddag zei ze dat ze zich beter voelde, en dat ze naar Clelia ging, haar kapster, om haar haar te laten doen, dat ze in werkelijkheid al had gewassen en meer dan goed gekamd. Clelia was ook een vertrouwde vriendin, dus had ze haar gewaarschuwd dat ze het spel moest meespelen, en toen had ze de tram genomen naar Porta Maggiore. Ze kwam een uur te vroeg aan op de afspraak, maar ze klopte toch aan. Eerst probeerde ze het met een aarzelend klopje, daarna wat vasthoudender, en Francesco kwam opendoen. Hij was in hemdsmouwen, de bovenste drie knopen open en de mouwen omgeslagen. Hij groette haar met een gezicht waar geen enkele vriendelijkheid op te lezen was. ‘Kom binnen,’ zei hij alleen, en hij stapte opzij. Verlamd door ongemakkelijkheid had Marisa niet eens de neiging om hem te omhelzen.

In dat appartement waren ze de afgelopen twee jaar al diverse malen geweest, aangezien tante Costantina in de tijd voor haar dood meer tijd doorbracht in het sanatorium dan thuis. Ze gingen er in het geniep naartoe om samen te zijn, vanaf de dag dat Marisa had besloten hem te geven wat hij verlangde, zodat hij niet ergens anders zou zoeken wat zij hem ook kon geven, vanaf het moment dat ze van elkaar hielden. Al na de eerste middag die ze samen in de pompeuze slaapkamer van Costantina hadden doorgebracht, wist Marisa met nog meer zekerheid dat Francesco Malpighi de man van haar leven was. Toen ze hem zo naast haar zag liggen, zijn ogen zo vol van haar, viel al haar preutsheid weg, alle verstand. Ze was gelukkig geweest, maar toch had Marisa die avond het gevoel gehad dat de wanden die bekleed waren met bordeauxrood behang en de kastjes vol snuisterijen haar bedrukten; ze maakten haar het ademen moeilijk.

Francesco wees haar op het karretje met likeur. ‘Wil je een glaasje?’

Terwijl Marisa traag haar hoofd schudde, gebaarde hij haar te gaan zitten. Ze gehoorzaamde zonder het te beseffen, en nam plaats op de bank met de hoge rugleuning met gouden lijst. Ze zakte iets verder weg in de versleten en slappe kussens dan zou moeten. Haar jas had ze nog aan, en ze kneep met beide handen in de hengsels van haar handtas.

Plotseling was die mannelijke figuur, slank, in staat om zelfs bij vermoeidheid elegant te blijven, dat lichaam dat ze had leren kennen met alle zintuigen die de natuur haar had gegeven, haar onbekend. Hij was in een starre houding blijven staan, de handen in de zakken, bewust op een afstandje. Zijn gefronste gezicht was naar haar toe gekeerd, en toch had hij haar niet aangekeken, zelfs niet toen hij zijn blik op haar richtte. Als een blinde stond hij voor haar zonder haar te zien. Of beter gezegd, zonder haar te wíllen zien. Marisa voelde in plaats van wanhoop verrassend genoeg een enorme rust over zich heen komen. Ze had zichzelf voorbereid op huilbuien, op smeekbedes, omdat ze toen al wist hoe dit zou gaan; ze had het geweten vanaf de dag van het telefoontje, daar in de cel van het hotel. Ze had de nodige krachten bij elkaar verzameld om dat moment aan te gaan alsof het een veldslag was, maar nu was haar hart tot rust gekomen, haar ademhaling was regelmatig en ze keek hem recht in zijn ogen en wachtte af.

‘Ik had gedacht om in februari te komen om met je te praten, Mimi,’ begon hij, met zijn ellebogen iets wijder, maar zonder zijn handen uit zijn zakken te halen.

Marisa luisterde geduldig.

‘Er is zoveel veranderd…’ ging hij verder. ‘Wat kan ik zeggen?’ Haar zwijgen, de vaste blik op hem; hij werd er zenuwachtig van. ‘De tijd, de afstand… Ik heb altijd van je gehouden, maar de omstandigheden zijn gewijzigd.’ Zijn toon was licht veranderd, alsof hij antwoord gaf op vragen die zij nog niet had uitgesproken. ‘Je moet me begrijpen, Mimi!’

Marisa slaakte een trage, diepe zucht. ‘Dit is ook jouw kind,’ had ze rustig gezegd, zonder nadruk.

‘Dat weet ik, dat weet ik,’ zei hij, terwijl hij geërgerd knikte. Hij haalde zijn handen uit zijn zakken en bewoog zijn opengesperde handen op en neer, om zijn wanhoop kracht bij te zetten, alsof hij die zo aan haar kon tonen. ‘Ik wilde het je op een andere manier vertellen, op een ander moment…’

‘Wat vertellen?’

Francesco bekende het haar zonder ook maar het minste teken van schaamte. ‘In Zwitserland heb ik me verloofd met een ander.’

Ze was verbijsterd, maar ze stond zichzelf slechts een minieme beweging van haar wenkbrauwen toe.

‘De dochter van de eigenaar. Begrijp je wat dat voor mij betekent?’ De woorden knalden van zijn lippen, terwijl hij zich lichtjes over haar heen boog en zijn handen weer in zijn zakken stak. ‘De dochter van de baas, Mimi!’

Marisa knikte bijna onzichtbaar. ‘De bazin…’ Haar lip krulde tot een bittere glimlach.

Er viel een stilte die alleen werd verstoord door het getik van de pendule. Opeens voelde ze de behoefte om haar geest ergens anders heen te brengen en ze liet haar blik naar het ronde tafeltje bij de bank dwalen. Naast een lege kristallen vaas stond een beeldje van wit porselein: een melancholische dame zat voor eeuwig stil op een schommel die aan een tak vol bloesem hing, bedekt door een dikke laag stof. Ze had medelijden met tante Costantina, die al die jaren misschien geen ander gezelschap had gehad dan deze simpele ornamenten. In al die maanden was de seniele eenzaamheid die uit die muren sijpelde haar niet één keer opgevallen.

‘En ik, wat moet ik nu doen?’ vroeg ze zonder hem aan te kijken, haar blik vast op de dame op de schommel. Ze nam de beweging waar van zijn hand die deze keer weifelend uit zijn zak kwam.

‘Ik heb hier het adres van een betrouwbare vrouw, in de wijk Garbatella. Als je er donderdagmiddag heen gaat, tegen tweeën, dan vertelt zij je wat je moet doen.’

Marisa richtte haar blik op wat hij haar zonder ongemak aanreikte, eerder alsof hij haast had. Het was een bioscoopkaartje dat was dubbelgevouwen en verfrommeld, waarop iemand het adres had geschreven in een simpel handschrift dat haar onbekend was. Ze keek hem opnieuw aan, alsof ze zich wilde vergewissen dat hij het echt was, de man met wie ze van plan was geweest de rest van haar leven door te brengen, met wie ze in de intimiteit had gelachen, mond tegen mond, met vurige hartstocht vanbinnen.

Ze bewoog zich niet en hij boog voorover om haar bij de pols te grijpen en het kaartje in haar hand te drukken. Het was de eerste keer dat hij haar aanraakte sinds ze er was. Door de grofheid van dat gebaar trok ze haar arm met een ruk terug, en terwijl ze opstond viel het papiertje op de grond.

‘Mimi, je moet me begrijpen,’ herhaalde hij in een dreigende smeekbede, terwijl hij bukte om het kaartje op te pakken.

‘Wat moet ik begrijpen?’ mompelde ze.

‘Je maakt me kapot, zo!’

Zij ging nog iets verder opzij. ‘Ga maar terug naar Zwitserland. Van jou hoef ik niets.’

Francesco hield haar bij haar arm vast, terwijl hij boven haar uittorende, met een somber gezicht van een wrok die haar nog ongeloviger maakte dan de woorden. ‘Mari, als dit kind geboren wordt, weet iedereen dat het van mij is!’

Met een ferme beweging maakte ze zich los uit zijn greep. ‘Waarom zou dat zo zijn? Kan ik je niet hebben bedrogen?’ zei ze provocerend, terwijl ze hem bleef aankijken.

‘Praat geen onzin!’

‘Zoals ik met jou ben meegegaan, kan ik ook met een ander zijn gegaan, toch?’

De woede kwam uit zijn lichaam zetten met een stoot lucht uit zijn neusgaten. ‘Waarom denk je niet na?’ schreeuwde hij. ‘Verdomme! Wat schieten we ermee op als dit kind wordt geboren?’

Marisa zou hem hebben willen slaan, maar ze had er de kracht niet voor. Ze pakte haar tas die ze op de kussens van de bank had laten glijden en liep naar de deur. Hij hield haar opnieuw tegen, trok haar net genoeg naar zich toe om iets uit de zak van zijn jas, die over de armleuning van de fauteuil hing, te kunnen pakken. Ze probeerde zich los te maken, maar tevergeefs. Deze keer drukte Francesco Malpighi haar een kokertje in haar hand, dat strak in krantenpapier was gewikkeld met plakband eromheen.

‘Dit zijn Zwitserse franken. Ik had geen tijd om ze te wisselen. Aan Largo Santa Susanna zit een grote bank, daar kun je ze wisselen.’ Hij zweeg even en liet toen het bioscoopkaartje met het adres in haar zak glijden. Daarna zei hij, bijna alsof hij haar geruststelde: ‘Het is een mooi bedrag. Die mevrouw in Garbatella heb ik al betaald, dus dit geld is voor jou.’

Marisa keek naar het briefgeld. Hij had het netjes opgerold, misschien om redenen van discretie, of zodat het hem niet in de weg zou zitten. Of misschien dacht hij dat het voor haar, als caissière in een kruidenier, zo makkelijker was. Opeens had ze het gevoel dat ze in haar hand de eindeloze gemeenheid vasthad van de man aan wie ze alles had gegeven.

‘Je bent een intelligente vrouw,’ fluisterde hij haar toe met hervonden zachtheid, en daarbij liet hij langzaam haar arm steeds wat losser, alsof hij haar de tijd wilde geven haar gezonde verstand terug te vinden voordat hij haar liet gaan.

Ze keek hem in de ogen en las alle kwelling die hij de laatste dagen had doorgemaakt: de spanning, de slaap die werd verstoord door laffe angst, het gewetensbezwaar, waarvoor hij zich niet anders had weten te beschermen dan door zijn gemene kant aan te scherpen. ‘Als ik een intelligente vrouw was geweest, dan stond ik nu niet hier,’ antwoordde ze beheerst. Langzaam haalde ze het bioscoopkaartje uit haar zak en drukte hem dat voorzichtig in zijn hand, net als de bundel bankbiljetten.

Ze aarzelde, met haar vingers gestrekt op de zijne, totdat ook hij de tijd had gehad om het volle gewicht van zijn nutteloosheid te voelen, daar, op zijn handpalm. Ze zou hem hebben willen zeggen dat hij zich beter nooit meer kon laten zien, maar ze wist ook dat dat niet nodig was.

Ze keerde hem de rug toe en voelde zijn blik in haar rug toen ze de deur van het appartement opende en vertrok.

Marisa liet hem daar achter, in het stoffige huis van tante Costantina.

Die keer nam ze wel de tram om naar huis te gaan. Er was een vermoeidheid op haar neergedaald die ze nooit eerder zo had gevoeld. Ze zat op een plek bij het raam en hield haar blik strak op straat gericht omdat ze de gedachte aan oogcontact met een ander niet kon verdragen. Meer dan wanhoop was het schaamte die haar verpletterde. Niet om wat zij had gedaan, niet om het kind dat de vrucht was van een liefde die voor haar oprecht was geweest. En ook niet om wat er zou gebeuren als de omstandigheden haar zouden dwingen om aan haar ouders op te biechten wat er aan de hand was. Het was de schaamte over zichzelf, dat ze haar onschuld was verloren, over haar blinde vertrouwen in een man van wie ze niets had begrepen, waardoor ze nu in een soort opera terecht was gekomen. Daar zat ze dan, Marisa Balestrieri, als een van de heldinnen uit de films van Matarazzo waar zij en haar moeder altijd meteen voor naar de bioscoop renden. Ze dacht terug aan het moment dat ze die naïeve vrouwtjes had beoordeeld met de verontwaardiging van de moderne vrouw, die niet begrijpt hoe iemand een zo in het oog springend bedrog niet kan zien. ‘Wat ontzettend dom,’ had ze tussen twee scènes vaak opgemerkt. ‘Wat ontzettend dom,’ herhaalde ze nu voor zichzelf, terwijl de tram over de rails naar huis ratelde.

Hoezeer ze ook haar best deed om iets van helderheid te hervinden, het lukte haar niet om een oplossing te vinden die niet tot smart zou leiden. Francesco had haar zijn oplossing voorgesteld, maar wat voor hem goed was, was voor haar onaanvaardbaar. Het was geen kwestie van moraal: ze wilde zich niet ontdoen van het kind, omdat ze er al van hield. Dat was al zo sinds het moment dat ze de zwangerschap vermoedde, en die liefde was geen moment aan het wankelen gebracht, ook niet toen de gevoelens die haar aan de vader van het kind hadden verbonden wegvielen. Ze voelde zich als een stad die in oorlogstijd was platgebombardeerd: aan het oppervlak alleen maar verwoesting, maar in haar buik bewaakte zij dat schepseltje als een schat. Door al die onzekerheid voelde ze zich ellendig. Wat kon ze van haar ouders verwachten? Hoe zou ze omgaan met de teleurstelling in de ogen van haar vader, die haar tegenover zijn klanten altijd vol trots de hemel in prees? Het geschreeuw, het geweeklaag, de beschuldigingen van haar moeder kon ze waarschijnlijk wel aan. Maar de teleurstelling van Ettore Balestrieri niet; bij het idee alleen voelde ze de grond onder haar voeten wegzakken.

Misschien was het om de blik van haar ouders nog iets voor zich uit te schuiven dat ze twee haltes te vroeg uit de tram stapte en met snelle pas naar haar beste vriendin Maria Elena Frau liep, om troost te zoeken in haar omhelzing. Haar man luisterde naar het journaal, in de eetkamer, en zij vertelde alles op fluistertoon. Zittend aan de keukentafel huilden ze samen om de rampspoed die haar had getroffen. Haar vriendin was heel solidair en was kwistig met verwensingen aan het adres van Malpighi, die ze, om eerlijk te zijn, nooit had gemogen, en ze beloofde haar dat ze haar altijd terzijde zou staan. Ze veroordeelde haar niet, ze hechtte eraan om dat meermaals te zeggen, ze kon op haar rekenen voor wat dan ook.

Om niet te laat thuis te komen nam Marisa na een half uur afscheid en ze legde het laatste stuk naar huis te voet af. Toen ze aankwam, was haar moeder zo boos over het feit dat ze zo laat was dat ze niet eens opmerkte dat haar haar niet gekapt was. Ze foeterde haar flink uit, terwijl Marisa een of ander smoesje ophing, en liet haar alleen achter met het avondeten. Zij en Ettore hadden namelijk al gegeten; het had van weinig respect getuigd om ze zo te laten wachten zonder waarschuwing.

Terwijl ze met moeite een paar lepels doorgekookte en koud geworden soep naar binnen werkte, stak vader zijn hoofd even om de hoek, op de drempel, uit het zicht van haar moeder. ‘Gaat het?’ vroeg hij zachtjes, zorgzaam.

‘Ja, hoor…’ Marisa glimlachte naar hem. ‘Ik was even bij Maria Elena voor een kletspraatje en toen ben ik de tijd uit het oog verloren.’

Hij knikte goedkeurend en verdween.

Op hetzelfde moment vertelde Maria Elena, om haar eigen onrust wat te beteugelen, in huize Frau via de telefoon op vertrouwelijke toon aan haar zus Ivana, die de overbuurvrouw was van de Balestrieri’s, over de tragedie die de arme Marisa was overkomen. Ze waren het erover eens dat ze het ergens min of meer over zichzelf had afgeroepen. Omdat het bekend was dat Francesco Malpighi voordat hij haar had leren kennen een rokkenjager was, en het viel amper te geloven dat een scherpzinnig meisje als Marisa daar nooit bij had stilgestaan. Het feit dat ze knap was en uit een goede familie kwam, verzekerde haar tenslotte niet van een bevoorrechte behandeling. Vlak voordat ze het telefoongesprek beëindigden, slaakten ze beiden op hetzelfde moment een zucht om te onderstrepen dat sommige gevolgen nu eenmaal onvermijdelijk waren als je te nonchalant werd.

Minder dan vierentwintig uur later was Marisa, de dochter van de slager, officieel een vrouw over wie werd geroddeld.

De volgende dag kwam de familie Balestrieri bij elkaar bij Emma thuis, voor het feestelijke middagmaal ter gelegenheid van Driekoningen. Marisa besloot niets te zeggen, om ervoor te zorgen dat haar ouders in elk geval konden genieten van wat er over was van de feestdagen. Wie weet wanneer ze weer zo rondom een tafel zouden kunnen zitten na de ellende die zij had veroorzaakt. Ze dwong zichzelf om zichzelf niet meer zo erg te kwellen en ze bedolf haar neefje onder de kusjes en knuffels, meer dan normaal. Het ging al helemaal vanzelf om op een heel vertrouwde manier met kinderen om te gaan, alsof een voorouderlijke wijsheid haar vanbinnen aanraakte terwijl ze hem goed in de kinderstoel zette, zich ervan vergewiste dat hij lekker zat en zich geen pijn kon doen. Ze sprak op zachte toon tegen hem, terwijl ze zijn fluwelen huidje streelde met de glimlach van iemand die naar eenzelfde soort vreugde kan uitkijken, en ze vroeg zich af of zij ook een jongetje zou krijgen. Ze droeg zichzelf op om niet aan Francesco Malpighi te denken, zelfs niet vluchtig. Ze was ervan overtuigd dat ze hem gemakkelijk uit haar hoofd kon zetten, maar toch dreigde soms de bijna fysieke pijn die in haar borst pulseerde te versmelten tot een wanhopige huilbui die ze amper kon tegenhouden.

Het was juist vanwege alle inspanning om een opgewektheid aan de dag te leggen die ze niet voelde, dat ze de volgende morgen, na enkele uren lichte slaap die werd verstoord door nare dromen, moe en bedroefd wakker werd. Ze ging ver voordat het tijd was naar beneden, naar de winkel, en zette zich aan het werk, op zoek naar wat afleiding. Ruim voor openingstijd had ze al alle waren in de schappen gelegd, waarna ze achter de kassa wat in een tijdschrift ging zitten bladeren, terwijl haar vader vrolijk fluitend het brood klaarlegde.

‘Gaat het goed met u, juffrouw Marisa?’

Marisa schrok op; die woorden die anders waren dan ‘goedemorgen’ en ‘dank u wel’ leken uit de mond van een onbekende te komen. Toen ze opkeek zag ze Stelvio Ansaldo staan, die net zijn pakbon naast de kassa had gelegd en haar aankeek met enige ongerustheid in zijn donkere ogen.