‘Het is een gave als je invalt en in de laatste minuten beslissend bent voor je team.

Het heeft niets met geluk te maken’

– Brian Fairclough

Inhoud

De Pinchhitter

I

II

III

Dick Nanninga

Gekluisterd aan een Belgische boerderij

Ben Rietveld

Straatschoffie dat de Galgenwaard gek maakte

Martin Drent

Steeds weer vechten tegen de publieke opinie

Joop van Daele

Voor altijd de man van 9 september 1970

Rodion Camataru

Hoe een Roemeense superster in Heerenveen belandt

Pieter Keur

Het tweede en derde voetballeven van Pieter Keur

Danny Koevermans

Pinchhitter tegen wil en dank

Rob Landsbergen

Held in Zuid-Korea

Kevin Vink

Waarom ‘de nieuwe Jan Koller’ nooit de nieuwe Jan Koller werd

Kim Christensen

Stodder

Pierre van Hooijdonk

‘Pinchhitter des vaderlands’

Epiloog

Ismael Urzaíz

Dankwoord

Bronnenlijst

Colofon

De Pinchhitter

I

Bij de gedachte om lekker af te bouwen had hij zich vast iets anders voorgesteld. Het seizoen ervoor, 2010/2011, genoot hij nog van het leven in de Australische miljoenen- stad Melbourne, maar door gebrek aan geld kon het pas opgerichte Melbourne Heart hem niet voor een tweede jaar aan zich binden. Stoppen? Nee, daar was hij nog te fit voor. Gerald Sibon wilde graag nog een jaartje doorgaan. Het aanbod om terug te keren bij oude liefde sc Heerenveen, waar hij een seizoen als breekijzer mocht fungeren, kwam als geroepen. Alle voorwaarden voor een mooi laatste jaar van zijn voetbalcarrière waren op voorhand aanwezig. Wat wedstrijdjes meepikken, jonge spelers op weg helpen. Dat werk.

In november 2011 moet Sibon zich echter hebben afgevraagd waarom hij voor de derde keer in zijn loopbaan naar Friesland was getrokken. Vier achtereenvolgende wedstrijden had hij zich zitten verbijten op de tribune. Trainer Ron Jans was van mening dat Sibon de jeugd in de weg stond. Zelfs een plekje op de bank was op dat moment te veel gevraagd voor de 37-jarige spits. Doorselecteren, zo luidde Jans’ credo.

Ook voor de volgende thuiswedstrijd tegen RKC Waalwijk, op een uiterst gure zaterdagavond waarop de temperatuur het vriespunt naderde, leek het erop dat Sibon genoegen moest nemen met een plaats buiten de wedstrijdselectie. Tot de jonge aanvaller Quenten Martinus geblesseerd afhaakte. Dan maar weer eens die lange op de bank zetten, moet Jans hebben gedacht. Daarvoor was Sibon immers gehaald.

Tegenstander RKC speelde dat seizoen met een onbevangenheid die de daaropvolgende jaren ook waarneembaar was bij promovendi als PEC Zwolle en Cambuur Leeuwarden. Onder aanvoering van de getergde en half afgeschreven Evander Sno en met de talentvolle PSV-huurling Jeroen Zoet op doel, had RKC dat seizoen al menig opponent verrast.

Ook sc Heerenveen had het die avond lastig tegen de Waalwijkers. Door een klutsgoal van Geoffrey Castillion was RKC vroeg in de wedstrijd op voorsprong gekomen. De Brabanders controleerden daarna de wedstrijd, zonder dominant te zijn. Tevergeefs probeerde Heerenveen een vuist te maken. De geagiteerde aanvalsleider Bas Dost kreeg amper bruikbare ballen toegespeeld. Oussama Assaidi rende zich op de linkerflank rot zonder een fatsoenlijke voorzet af te leveren en die andere vleugelspeler, Luciano Narsingh, leek niet eens in het schouwspel voor te komen. Terwijl Ron Jans driftig langs de kant stond te coachen, zat collega Ruud Brood ontspannen achteroverleunend in de dug-out. Het gemor in het Abe Lenstra Stadion, waar het publiek dat seizoen al amper op goed voetbal was getrakteerd, werd alsmaar luider. Na iets meer dan een uur was Jans het beu. Er moest iets veranderen. Bij toeval zat de man die daarvoor kon zorgen weer op de bank.

Wat volgde was een van de laatste succesvolle manifestaties van het fenomeen pinchhitter die het Nederlandse voetbal heeft gekend. Er is een hoop gezegd en geschreven over pinchhitters, maar van alle kenmerken die iedere voetballiefhebber kan opsommen werden die avond de meest heroïsche geopenbaard. Gedecideerd betrad aanvaller Sibon als vervanger van verdediger Michel Breuer in de 68ste minuut het veld. In de laatste twintig minuten moesten er risico’s worden genomen. Sibon ging daarbij voorop in de strijd. Binnen een paar minuten sloeg de stemming op de tribune om van chagrijnig naar strijdlustig. Elke in het stadion aanwezige Fries proefde dat oude krijger Sibon voor de ommekeer kon zorgen en ging achter de thuisploeg staan. Op het veld was ‘alle ballen op die lange’ het devies. Even simpel als doeltreffend. De paniek sloeg toe bij RKC, dat met negen man voor het doel ging hangen. Ruud Brood zat ineens niet meer zo ontspannen in de dug-out.

Acht minuten had hij nodig. Acht minuten om de moraal van zijn ploeg en de supporters volledig te doen veranderen en hen en zichzelf hiervoor te belonen met een schitterend doelpunt. In de 76ste minuut kon Sibon de bal net buiten het strafschopgebied in alle vrijheid aannemen. Er was alle gelegenheid om af te spelen naar opkomende teamgenoten, maar met de precisie van een driebander lobde hij de bal met rechts over doelman Zoet. Via de onderkant van de lat belandde deze in het doel.

Met de schitterende gelijkmaker kroonde Sibon zich op dat moment tot Heerenveens topscorer aller tijden in de Eredivisie, maar dit deed hem allerminst besluiten op zijn lauweren te rusten. Met dezelfde gedrevenheid ging hij op zoek naar zijn tweede treffer van de avond. Een kwartier lang werd RKC met de rug tegen de muur gezet. De keren dat de Waalwijkers in de slotfase de middenlijn overstaken, waren te verwaarlozen. Een tweede poging van Sibon om – de opnieuw ver voor zijn doel staande – Zoet met een lob te verschalken, mislukte maar net. Het leek een kwestie van tijd voordat de spits RKC definitief op de knieën zou krijgen.

Zo ver kwam het niet. Het bleef bij 1-1. Voor de supporters van Heerenveen maakte het weinig uit; Sibon had de avond én de thuisploeg gered. In twintig minuten veranderde hij eigenhandig de wedstrijd van saai in zinderend. Na het eindsignaal nam hij nog minutenlang loftuitingen van de aanhang in ontvangst. Sibon nam die avond sportieve wraak op trainer Jans en toonde met zijn één na laatste doelpunt in het betaald voetbal een vlaag van zijn oude klasse. In de catacomben van het stadion stond de pers intussen ongeduldig op de man van de wedstrijd te wachten, maar die genoot terecht van het applaus dat hij van het Friese publiek kreeg. Voordat hij de journalisten te woord stond kreeg RKC-keeperstrainer Ed de Goeij een vrolijke klap op de schouder. ‘Jij had die bal er sowieso uitgehouden, Ed’, liet een grijnzende Sibon hem weten.

Dit is een boek over een van de mooiste fenomenen die het voetbal rijk is: de pinchhitter. De man die een wedstrijd die ‘op slot zit’ moet ‘openbreken’. Een laatste redmiddel dat in de slotfase wordt ingebracht om een achterstand goed te maken of om te buigen in een voorsprong. Een man die vooral voor chaos en paniek bij de tegenstander moet zorgen. Een man die, kortom, oorlog moet stichten in het zestienmetergebied.

Het voetbal heeft pinchhitters in alle soorten en maten gekend. Van absolute geweldenaars tot enorme minkukels. Van oude, sluwe vossen tot jonge gasten met te beperkte kwaliteiten om een hele wedstrijd mee te doen. Van spelers die de rol met verve en trots vervulden tot voetballers die boos konden worden als ook maar gesuggereerd werd dat zij een pinchhitter zouden zijn. Eén ding staat in elk geval vast: of hij nu succesvol is of niet, een pinchhitter laat niemand onbewogen. Of hij krijgt het hele publiek op de banken of de toeschouwers besluiten nog net niet massaal naar huis te gaan. Dit boek omschrijft een serie kleurrijke, succesvolle, onfortuinlijke, opvallende, belangrijke, ontevreden en vergeten pinchhitters die het Nederlandse voetbal heeft gekend.

The Greatest Pinchhitter

In de geschiedenis van het Nederlandse voetbal gingen genoeg spelers Sibon voor: ze vielen in op een moment dat de nood aan de man was. Richard Roelofsen bij Heracles Almelo, Rob Landsbergen, Erik Meijer, René Eijkelkamp en Jan Vennegoor of Hesselink (in zijn tweede periode) bij PSV, Melvin Platje bij FC Volendam, Kingsley ‘Obiekulu’ Obiekwu bij Go Ahead Eagles, Frank Stapleton en Ismael Urzaíz, die verre van succesvol waren bij Ajax, Frank Demouge in zijn nadagen bij Roda JC, Leon de Kogel bij FC Utrecht, Mariano Bombarda en Somalia bij Feyenoord, Mark de Vries, Rodion Camataru, Pieter Keur voor Heerenveen en dan nog een hele lijst spitsen in dienst van het Nederlands elftal, zoals Youri Mulder, Cees van Kooten, John Bosman en uiteraard Wim Kieft. Zonder Kieft was Nederland in 1988 waarschijnlijk geen Europees kampioen geworden. De trainers van deze en andere spitsen zagen op dat moment blijkbaar geen andere oplossing om de wedstrijd naar hun hand te zetten en grepen naar het laatste redmiddel. Het staat inmiddels synoniem voor de pinchhitter: iemand vervangen als alle andere oplossingen kansloos blijken of lijken.

Zou je het woord pinchhitter ontleden en vertalen, dan lijkt het maar bar weinig op een kreet uit de voetballerij. De twee woorden die de term pinchhitter vormen, hebben ogenschijnlijk niets met invallen of vervangen te maken. Haal pinch en hitter uit elkaar en zelfs een logisch verband tussen de twee delen ontbreekt. Hitter laat zich het best uitleggen als iemand die slaat, of iets geraakt heeft (to hit). Pinch komt van het werkwoord to pinch, wat zoiets betekent als knijpen of afknijpen. Andere vertalingen zijn stelen, verduisteren, achteroverdrukken.
Om een beetje in de buurt te komen van de hedendaagse vertaling van pinchhitter, moeten we het zoeken in de spreektaal van het Amerika van de negentiende eeuw. A pinch werd vaak gebruikt als omschrijving voor een lastige situatie waarin de druk hoog is. To be in a pinch. Bijvoorbeeld in het geval waarin een stel bankrovers volledig omsingeld zijn door politieagenten en de situatie steeds nijpender werd. Dan zaten zij in a pinch.

Vaak is de positie inderdaad benard als er een beroep wordt gedaan op een pinchhitter, zo blijkt. Niet alleen in voetbal, of andere sporten, maar ook in delen van de samenleving die de term in de loop der jaren adopteerden. Zoals de Amerikaanse vereniging van vliegtuigbezitters en piloten (AOPA). Die bieden de Pinchhitter-cursus aan waarin je als niet geschoold vlieger leert hoe je een vliegtuig veilig aan de grond moet zetten, mocht de piloot tijdens de vlucht bezwijken.
Iets minder heldhaftig – maar zeker niet minder prijzenswaardig – is de pinchhitter van het gelijknamige Joodse Pinchhitter Program. Sinds 1980 helpt de Joodse gemeenschap in onder meer de Verenigde Staten en Zuid-Afrika een handje tijdens de kerstdagen. Dat doet ze voornamelijk in ziekenhuizen, verpleegtehuizen en politiebureaus. Het niet-Joodse personeel kan zo tijdens de feestdagen bij familie en vrienden zijn en het werk gaat gewoon door.

Een heel wat minder nobele betekenis van de pinchhitter is te vinden in het slang, de taal die ontstond in Amerika en een mengelmoes is van Spaans, Engels en straattaal. De online Urban Dictionary, die alle uitdrukkingen hieruit verzamelt, geeft als vertaling: ‘When a guy/girl cannot fuck the person s/he really wants to fuck that night, they call in a pinchhitter.’ Je zal er ’s ochtends maar achter komen dat je slechts een invaller bent, omdat iemand anders onbereikbaar was. Dat geeft ongetwijfeld een wrange nasmaak aan die passievolle avond.

Nog twee voorbeelden die niets met sport te maken hebben. In 1918 schreef de Nederlandse krant Het Oosten over pinchhitters in het katholieke geloof in de Verenigde Staten. Het gaat om sprekers, vaak dominees, die op het laatste moment ingeschakeld worden omdat de eerst aangewezen gastheer ineens niet kan komen opdraven. Eenzelfde invallersrol zorgde ervoor dat de Nederlandse violist Leon Sametini in de jaren twintig van de twintigste eeuw de titel The Greatest Pinchhitter kreeg. Sametini verving twee keer kort achter elkaar een verhinderde solist bij een optreden in Chicago. Met succes. Pers en publiek waren dolenthousiast over zijn opvoering.

Princeton Charlie Reilly

Zonder sport – specifiek zonder honkbal – hadden al de hiervoor beschreven mensen nu een andere benaming gehad. Honkbal is namelijk de geboortegrond van het fenomeen pinchhitter. Praat over pinchhitters op een honkbalveld en kenners van de sport zien grote, sterke, trage slagmannen voor zich die vooral goed zijn in één ding: een bal perfect raken. Het liefst zo hard mogelijk. Ze houden het grootste deel van de wedstrijd de bank warm en komen daar pas tegen het einde vanaf, zo rond de zevende, achtste of negende inning.

De sport kent overigens ook een variant op de pinchhitter, namelijk de pinchrunner. Als de situatie niet om een man vraagt die zo hard mogelijk kan slaan, maar juist om een die zo snel mogelijk van honk naar honk kan rennen, dan is de pinchrunner het breekijzer.

Tot 1959 gold Jack ‘Dirty Jack’ Doyle als de allereerste pinchhitter in de Amerikaanse Major League, de hoogste honkbalcompetitie. Die status werd niet in de laatste plaats in stand gehouden door Doyle zelf. Volgens de honkballer vervangt hij op 7 juni 1882, een jaar nadat vrij wisselen in de sport wordt ingevoerd, in de negende inning van de wedstrijd Cleveland – Brooklyn ploeggenoot George Davies. Eigenlijk is het Davies’ slagbeurt, maar zijn coach gelooft om de een of andere reden niet dat hij punten gaat pakken voor Cleveland. Hij heeft Doyle nodig. Doyle gaat op de plaat staan en haalt met een krachtige klap een punt binnen voor zijn ploeg. De honkballer houdt tijdens zijn hele leven vol dat door dat punt Cleveland de wedstrijd met 2-1 won. Maar de geschiedenisboeken bewijzen het tegendeel. Niet Cleveland won die avond met 2-1, maar Brooklyn. Het punt van Doyle was helemaal niet zo belangrijk, laat staan winnend.

Hoe dan ook, jarenlang zag honkballend Amerika de invalbeurt van Doyle als het allereerste pinchhittermoment in de geschiedenis van de sport. Totdat honkbalhistorici na Doyles dood in 1959 bewijs vonden dat Princeton Charlie Reilly op 29 april 1892 – anderhalve maand voor Doyle – toch echt de eerste speler is die als pinchhitter in het veld kwam. Desondanks maakte Doyle, net als tijdgenoten Reilly, Tom Daley en later Dode Criss, het type speler eind negentiende, begin twintigste eeuw populair.

Cricket

Honkbal en voetbal zijn niet de enige sporten die het fenomeen pinchhitter kennen. Hoewel er bij cricket niet mag worden gewisseld tijdens een wedstrijd, kent deze sport toch eenzelfde soort breekijzer. Bij cricket probeert de ene partij de slagman (batsman) van de andere partij uit te gooien door het wicket te raken, de paaltjes die achter de slagman staan. Die probeert op zijn beurt het wicket te verdedigen en de door de werper gegooide bal zo ver mogelijk het veld in te slaan. Daarmee kan hij punten binnenhalen. Is een slagman uit, dan komt een teamgenoot van de bank om aan de volgende serie te beginnen. Bij tien slagmannen uit, wisselen de teams van positie. De volgorde van slagmannen staat vooraf vast, maar daar kan tijdens het spel wel in geschoven worden.

Bij cricket is het vaak zo dat de pinchhitter aan slag komt als een team veel punten nodig heeft, legt Ed van Nierop uit. Hij is een telg uit een bekende Nederlandse cricketfamilie, was manager van het nationale team en commentator bij Eurosport. ‘Stel dat een team in de tweede inning tegen een flinke achterstand aankijkt, dan kan een slagman die aanvankelijk als een van de laatsten aan de beurt zou zijn, in de volgorde naar voren worden gehaald. Hij kan dan snel punten binnenhalen, zodat andere batsmen het na hem kunnen afmaken.’
Cricketpinchhitters zijn batsmen die vooral hard kunnen slaan en snel achter elkaar veel punten binnenhalen. Een pinchhitterbatsman is een man die veel risico neemt, in tegenstelling tot normale slagmannen. Dat zijn vaak gedegen spelers die minder gewaagd slaan. Ze spelen meer om het wicket te verdedigen dan punten te scoren. Ze weten namelijk dat, als de bal het wicket raakt, ze uit zijn en hun slagbeurt over is. Pinchhitters zijn daar minder mee bezig en vinden het raken van de bal – en scoren – belangrijker dan het verdedigen van het wicket. ‘Een pure slagman in je team opnemen is een risico’, zegt Van Nierop. ‘Als jouw ploeg niet meer aan slag is, worden ook pinchhitters veldspelers. Dat onderdeel van het spel moeten ze wel voldoende beheersen.’ Door het risico dat hij in zijn spel legt, levert de cricketpinchhitter de toeschouwers wel een hoop plezier op, net als zijn honkballende collega.

Slip of the tongue

Een zindering door het stadion, publiek op de banken, powerplay door grote sterke mannen. Het zijn geen taferelen waarbij je denkt aan dammen. Toch waagt oud-Nederlands Kampioen Auke Scholma het in 1999 om een dammer tot pinchhitter te bombarderen. Scholma schrijft in een wedstrijdverslag in de Leeuwarder Courant het volgende: ‘In de wedstrijd tegen het Drents Tiental liep alles nog op rolletjes. Zelfs de Russische pinchhitter van de Drenten kon worden bedwongen.’

Jaren later geeft de Internationaal Grootmeester antwoord op de vraag wat die pinchhitter daar aan het dambord deed: het was een kleine verspreking. Scholma: ‘Opgegroeid als voetballer en dammer in de jaren zestig (ik ben van 1956) was het gebruik van Engelse sporttermen nog algemeen. Als voetballers spraken wij van back, half, corners, penalty’s en dergelijke. Voetbal kwam tenslotte uit Engeland. Misschien heb ik de term pinchhitter een beetje onnadenkend gebezigd, als ik er nu wat dieper over nadenk. Toch valt er ook wel weer iets voor te zeggen. Dammen is een puur individuele sport, maar net als in tennis, biljarten, schaken en badminton worden ook in dammen teamcompetities en interlands georganiseerd. In de clubcompetitie dammen zijn er zelfs in de hoogste divisie soms grote krachtsverschillen tussen de leden van een team. Vaak krijgen de zwakkere spelers de opdracht om een remise uit het vuur te slepen tegen sterkere opponenten. Het winnen moet dan worden overgelaten aan de sterke grootmeesters, die je daarom zuiverder als scorende spitsen kunt typeren. Sommige teams halen voor belangrijke wedstrijden speciaal een speler over om voor een of enkele potjes in te vallen. Die worden soms ingevlogen uit Rusland of Afrika. Dan kun je spreken van een pinchhitter.’

Het Nederlandse honkbalsucces

Hoewel Scholma zegt dat hij de term pinchhitter waarschijnlijk uit het Engelse voetbaljargon heeft overgenomen, is niets minder waar. Het Engels voetbal heeft niks te maken met de introductie van het woord in het Nederlandse voetbal. Sterker nog, in Engeland kennen ze de term niet eens. We vroegen de sportredacties van onder meer BBC, The Guardian en The Telegraph naar het gebruik van de term pinchhitter in de Engelse voetbaljournalistiek. Hun antwoorden waren eensluidend: van een pinchhitter in de voetballerij hebben ze nog nooit gehoord. Voetbal International-hoofdredacteur Tom van Hulsen, groot kenner van het Engels profvoetbal, bevestigt dat de term er niet bekend is.

De term pinchhitter is door de Nederlandse pers dan ook gewoon uit het honkbal overgenomen. Hoewel, gewoon. Dit was nooit gebeurd als honkbal in de naoorlogse jaren hier niet in rap tempo tot een populaire sport was uitgegroeid.

Honkbal wordt sinds het begin van de twintigste eeuw in Nederland gespeeld. De goede prestaties van de Nederlandse honkballers tijdens de afgelopen decennia zijn algemeen bekend. Nederland behaalde een recordaantal Europese titels en is het tweede Europese land dat ooit wereldkampioen werd. Al vroeg in de vorige eeuw tonen Nederlandse honkbalteams aan dat ze hun mannetje staan. Het is nog allerminst professioneel, maar de vorm die destijds aan de dag wordt gelegd, blijkt een voorbode voor het latere Nederlandse honkbalsucces.

De potentie van de Nederlandse honkballers uit zich al in de jaren twintig. Voordat de Europese- en wereldkampioenschappen bestonden, worden er veel internationale honkbalwedstrijden afgewerkt tussen bondsteams. Tijdens een wedstrijd van het Nederlandse bondsteam tegen de Verenigde Staten op 17 oktober 1923 in Amsterdam worden de Nederlanders met liefst 14-2 afgedroogd. Anders dan de uitslag doet vermoeden, kijken de Amerikanen op van de felle tegenstand die de Nederlanders hun boden. Zij bestempelen de Nederlandse ploeg als de sterkste tegenstander waartegen zij tijdens hun Europese toer gespeeld hebben, zo meldt het Rotterdams Dagblad in een verslag over de wedstrijd.

De jaren erna blijft de populariteit van honkbal in Nederland toenemen. De Tweede Wereldoorlog verandert hier niets aan. Even bestaat de vrees dat de nazi’s niet veel op hebben met de door de Amerikaanse vijand zo aanbeden honkbalsport, maar de Duitsers stimuleren juist elke vorm van lichaamsbeweging. Honkbal vormt – net als andere sporten – tijdens de oorlogsjaren een welkome uitlaatklep voor de Nederlanders. Het aantal spelers groeit gestaag en ook het publiek toont steeds meer belangstelling voor de sport, zo is te lezen in het boek Honderd Jaar KNBSB. Maar het gebrek aan goed materiaal baart het bestuur van de Nederlandse Honkbal Bond steeds meer zorgen. Het noodlot slaat pas echt toe bij het aanbreken van de Hongerwinter in de nadagen van de Tweede Wereldoorlog. Alles wat opgestookt kan worden, verdwijnt dankbaar in kachels en open haarden. Honkbalknuppels worden logischerwijs als brandhout gebruikt en van vanghandschoenen wordt schoeisel gemaakt. Als Nederland op 5 mei 1945 bevrijd wordt, blijkt er nog amper fatsoenlijk honkbalmateriaal voorradig.

Althans, honkbalmateriaal dat van de Nederlanders zelf is. De in ons land gestationeerde Amerikaanse en Canadese troepen zijn voor de oversteek naar Europa niet vergeten hun honkbalspullen in te pakken. De militairen grijpen hun vrije tijd aan om potjes honkbal te spelen. Eerst tegen elkaar, maar al snel ook tegen Nederlandse ploegen. In juni 1945 nemen voor het eerst Canadese militairen het op tegen honkbalploegen uit Amsterdam en Utrecht.

Honkbal maakt een snelle opmars in Nederland. Schooldirecteuren zien in honkbal de ideale zomersport, waardoor leerlingen in het hele land ermee in aanraking komen. In no time richten veel middelbare scholen een eigen team op, met andere onderwijsinstellingen in de buurt worden competities georganiseerd. In steeds meer gemeenten verschijnen honkbalverenigingen of besluiten al bestaande sportclubs een honkbaltak op te richten. Voetbalteams pakken tijdens hun zomerstop de knuppel en handschoen op om fit te blijven voor de start van het nieuwe seizoen.

Honkbal trekt aan, maar met het materiaal is het nog steeds niet goed gesteld. Daar moet verandering in komen, denkt Rotterdammer Jan van Riet, uitkomend voor het plaatselijke Neptunus. Met steun van het Internationaal Olympisch Comité en de burgemeesters van Amsterdam en Rotterdam besluit hij in een uitgebreide brief de Amerikaanse sportjournalist Norman C. MacPhail op de hoogte te stellen van het Nederlandse gebrek aan fatsoenlijke honkbalspullen. Deze hartenkreet slaat aan bij MacPhail. Binnen de kortste keren weet hij voldoende materiaal voor liefst twintig Nederlandse honkbalclubs in te zamelen en dit naar de haven van Rotterdam te verschepen. Op beelden van het Polygoon Journaal van 8 juli 1948 is te zien hoe grote kisten vol honkbalbenodigdheden kort daarvoor in de Maasstad worden gelost. Ballen, kostuums, knuppels, platen, noem het maar op: alles wordt door de Amerikanen geleverd. Terwijl andere sporten tijdens de wederopbouw lang nodig hebben om weer orde op zaken te stellen, kan honkbal door zijn eigen vorm van Marshallhulp een vliegende herstart maken.

Dat honkbal tot een populaire sport uitgroeit is één ding, maar om de status van een sport echt te laten groeien zijn uitblinkers nodig. Ook die dienen zich aan. De Nederlandse journalist Albert Balink, die eind jaren dertig naar de Verenigde Staten emigreerde, stelt de New York Giants op de hoogte van het talent van een paar Nederlandse spelers. De Haarlemse en Amsterdamse werpers Jan Smidt en Han Urbanus krijgen na Balinks tip in 1952 een uitnodiging om mee te gaan op het voorjaarstrainingskamp van de Giants – de club die zich eind jaren vijftig permanent in San Francisco vestigt. Urbanus, tijdens de oorlogsjaren uitgegroeid tot een van de beste spelers van het land, mag als belangrijkste pion van landskampioen OVVO het jaar erop zelfs terugkomen voor een tweede trainingskamp. In dezelfde periode wordt de Haarlemse slagman Martin Jole uitgenodigd om mee te trainen bij de Cincinnati Reds. De ervaring die Urbanus, Smidt en Jole in de Verenigde Staten opdoen, blijkt van grote waarde voor de verdere ontwikkeling van het Nederlandse honkbal.

Omdat Nederland nog niet staat ingeschreven bij de Europese Honkbalbond FEB mist het de eerste twee Europese Kampioenschappen in 1954 en 1955. Als de Nederlandse ploeg in 1956 wel mag meedoen, loodst Urbanus het team samen met zijn OVVO-collega’s naar de titel – de eerste van wat uiteindelijk zes opeenvolgende EK-overwinningen zouden worden.

Het Nederlandse honkbalsucces blijft natuurlijk niet onopgemerkt bij de pers. Een klein jaar na de eerste Europese titel wordt in juli 1957 voor het eerst een honkbalwedstrijd van het Nederlandse team (4-3 verlies tegen de Noord-Amerikaanse legerploeg Sabres) integraal uitgezonden op de nationale televisie. Ook wedstrijden van het in Amsterdam gespeelde EK van 1958 bereiken de gelukkigen die destijds al een televisie hadden. Uniek voor die tijd. Zeker in de wetenschap dat Studio Sport-voorloper Sport in Beeld pas in 1959 het levenslicht ziet.

Ook de geschreven pers omarmt het Nederlandse honkbal en zijn successen innig. Wie oude kranten doorspit ziet dat enorme stukken gereserveerd werden voor verslagen van honkbalwedstrijden. Tegenwoordig is dit schier ondenkbaar. Toentertijd was er echter alle reden voor het nog kleine bataljon sportverslaggevers om veel aandacht aan honkbal te besteden: er was domweg geen enkele teamsport waarin Nederland op dat moment zo goed presteerde. Hoewel voetbal veruit de populairste teamsport was en in Abe Lenstra zijn eerste nationale ster kende, voorspelden verslaggevers dat honkbal zou uitgroeien tot de tweede sport van het land. Niet voor niets worden de wedstrijden van het EK van 1958 op televisie uitgezonden en zitten er tijdens de finale bijna tienduizend toeschouwers op de tribune. Drie jaar later heeft de eerste editie van de inmiddels vermaarde Haarlemse Honkbalweek plaats en weer een jaar daarna, in 1962, kroont Nederland zich voor de vijfde keer tot Europees kampioen. Veel ander sportsucces kent Nederland dan nog niet. Er is Europees en wereldkampioene kunstschaatsen Sjoukje Dijkstra en in 1961 behaalt Anton Geesink als eerste niet-Japanner de wereldtitel in het judo. Andere sporthelden van de jaren zestig, zoals de schaatsers Ard Schenk en Kees Verkerk, tennisser Tom Okker en natuurlijk Johan Cruijff – in zijn jeugd nog verdienstelijk honkballer – moeten hun seniorendebuut op dat moment nog maken. Zij tillen jaren na hun entree hun sporten naar een ongekende populariteit. Honkbal heeft dat dan al bereikt.

Jacques Roggeveen

De term pinchhitter bestaat in het honkbal al sinds het einde van de negentiende eeuw, zoals we eerder zagen. De Nederlandse sportverslaggevers zijn bovendien bekend met het type speler, wat zijn belangrijkste taak is, waarom de coach hem in het spel brengt en wat voor effect de pinchhitter kan hebben op een wedstrijd. De introductie van de term in het voetbal ligt dus wel heel erg voor de hand; al is daar nog wel een belangrijke wijziging van de voetbalregels voor nodig. Tot 1958 mag er namelijk niet gewisseld worden in het voetbal. Het is dus praktisch onmogelijk een pinchhitter in te brengen.

De regels van Wereldvoetbalbond FIFA zoals we die nu kennen, zijn in de loop van de decennia tot stand gekomen. Met name in de twintigste eeuw brengt de spelregelcommissie van FIFA enkele essentiële veranderingen aan. Zo worden bij het WK van 1970 in Mexico voor het eerst gele en rode kaarten uitgedeeld. De buitenspelregel gaat meerdere keren op de schop en sinds 1992 mag een keeper een terugspeelbal van een ploeggenoot niet meer in zijn handen pakken.
In 1958 doet dus de wisselspeler zijn intrede. In dat jaar bepaalt FIFA dat een team tijdens een wedstrijd twee geblesseerde spelers mag vervangen. Een wissel is voor de keeper en de ander voor een veldspeler. Die laatste mag tot een minuut voor de rust worden vervangen. Er is één maar: de spelers moeten wel geblesseerd zijn. Niet echt een spelregel waarbij de pinchhitter het levenslicht kan zien.
Dat verandert in augustus 1967 als de wisselregel wordt versoepeld. FIFA besluit dat trainers twee spelers om wat voor reden dan ook mogen wisselen gedurende de hele wedstrijd. Zo vervalt de eis dat spelers per se geblesseerd moeten zijn. Overigens laat FIFA het aan de nationale voetbalbonden om te bepalen of ze de nieuwe regel willen invoeren. In Nederland wordt de wisselregel vrijwel direct overgenomen.

Twee seizoenen later, op 8 mei 1969 om precies te zijn, een dag na de interland Nederland – Polen, maken de Nederlandse voetbalvolgers kennis met de term pinchhitter. In De Telegraaf, de krant die zo veel aandacht besteedt aan honkbal. De eerste pinchhitter in ons land is Jacques Roggeveen, blijkt uit de archieven van de Koninklijke Bibliotheek. De toenmalige centrumspits van het Haagse Holland Sport doet een dag voor de publicatie van het wedstrijdverslag wat vele pinchhitters na hem zouden doen. Het Nederlands elftal speelt op 7 mei 1969 in De Kuip een kwalificatiewedstrijd voor het WK van 1970 in Mexico. Oranje staat er in de poule niet best voor en een overwinning tegen Polen is dan ook noodzaak. Maar op die voetbal- avond in Rotterdam wil het maar niet lukken met de mannen van bondscoach Georg Kessler. Polen is gevaarlijk en Nederland weet de kansen, met name in de eerste helft, niet af te maken. Kessler ziet het met lede ogen aan. Nederland moet winnen om nog enigszins zicht te houden op het WK en de bondscoach brengt direct na rust Roggeveen in om iets te forceren.

Dat Roggeveen überhaupt bij de selectie zit, is volgens hem een geluk bij een ongeluk. ‘Toentertijd telden schorsingen die je in clubverband opliep ook voor het nationale elftal mee. Ook waren er allerlei schermutselingen rondom verzekeringen, waardoor een boel spelers van de topclubs weigerden voor Oranje te spelen’, zegt Roggeveen, die te kennen geeft niet te weten dat hij ’s lands ‘eerste’ pinchhitter is. ‘Wie destijds niet voor een van de topteams speelde, kwam niet snel in aanmerking voor een selectie. Maar die kans deed zich nu ineens wel voor. Cor van der Hart, mijn trainer bij Holland Sport, tipte bondscoach Kessler over mij. In mijn eerste interland speelden we met een veredeld B-team tegen Tsjecho-Slowakije. In de laatste tien minuten maakte ik beide doelpunten. Dat was voor Kessler reden om mij ook te selecteren voor de wedstrijd tegen Polen. Niet als basisspeler, maar als het nodig zou zijn, moest ik invallen.’

Het spel van Oranje wordt in eerste instantie niet beter van Roggeveens invalbeurt. Sterker, de Polen krijgen nog meer grip op de wedstrijd, maar keeper Jan van Beveren houdt de nul voor Oranje. In de laatste minuut – Nederland speelt inmiddels echt alles of niets – sluipt verdediger Hans Eijkenbroek mee naar voren. Bijna is hij beslissend als hij snoeihard tegen de lat kopt. De 26-jarige Roggeveen let daarna het beste op en scoort: 1-0. Vier maanden na zijn doelpunt tegen Polen speelt Roggeveen in de uitwedstrijd tegen dat land ook mee. Het is zijn laatste interland. Hij kan er geen vuist maken, net als het Nederlands elftal overigens, dat het WK in Mexico niet haalt.

Roggeveen, De Telegraaf en natuurlijk het Nederlandse honkbalsucces zorgen er wel voor dat wij in Nederland nu de pinchhitter kennen. De term is daarna gangbaar geworden in het jargon van de Nederlandse voetbalverslaggevers. Terwijl dit in andere Europese landen niet het geval is.

Edeljokers en revulsivos

In de grote Europese voetbalnaties bestaan diverse benamingen voor spelers die wij een pinchhitter noemen. De Duitsers en Fransen zijn bij het bedenken hiervan het minst creatief geweest. Zij noemen hun troef achter de hand simpelweg joker. Al maken onze oosterburen nog onderscheid tussen normale en heel goede jokers, die eigenlijk te veel kwaliteit hebben om op de bank te zitten. In het laatste geval wordt ook wel over een Edeljoker gesproken. Dit zijn niet louter spitsen. Elke goede speler die op de bank zit kan als Edeljoker worden aangeduid. Neem middenvelder Mesut Ӧzil. Bij het Duitse elftal en Real Madrid onomstreden, tot 2013, toen door de Duitse pers werd gesuggereerd dat er bij Madrid het komende seizoen voor hem slechts een rol als Edeljoker was weggelegd. Niet veel later verkast hij naar Arsenal. Ӧzils collega-international Mario Gómez – toevallig wel een spits – besluit diezelfde zomer te vertrekken bij Bayern München omdat hij zijn rol als invaller zat is. Nog een seizoen als Edeljoker in Beieren ziet hij niet zitten, zo laat hij aan Bild Zeitung weten. Edeljokers in het Nederlandse voetbal, als we dan toch een vergelijking moeten maken. Denk eens aan Robin van Persie en Arjen Robben, die tijdens het EK 2008 geen onbetwiste basisspelers waren.

De Italianen blijken wat virtuozer met taal om te springen: Pescare il jolly, is waar zij over spreken na een succesvolle invalbeurt. Dit behoeft wat uitleg. De jolly verwijst naar de joker uit het kaartspel. Pescare betekent vissen. Volgens Carlo Giordano ‘vist een trainer de jolly, iemand die de wedstrijd kan doen kantelen, van de bank’. Giordano is docent Italiaans aan de Universiteit Utrecht en auteur van het boek L’italiano nel pallone (Italiaans voor bal), een studieboek Italiaans volledig gewijd aan voetbal. Giordano noemt de wissel van Tim Krul voor Jasper Cillessen tijdens de kwartfinale Nederland – Costa Rica op het WK 2014 als voorbeeld van hoe coach Louis van Gaal ‘een troef van de bank viste’.

Ook de in Spanje gebruikte term bestaat niet exclusief voor spitsen. Het woord revulsivo stamt uit de medische wereld, waar het staat voor een snel en effectief paardenmiddel. Het succesvol inbrengen van een revulsivo in het voetbal werkt genezend voor een zwalkend team. Deze speler houdt de anderen op de been of lapt de boel zelfs helemaal op. Ook hier kan elke speler een revulsivo zijn. Zo wordt de invalbeurt van doelman Iker Casillas tijdens de Champions League-finale van 2002 tussen Real Madrid en Bayer Leverkusen als een van de meest legendarische revulsivo-momenten in het Spaans voetbal gezien. De 21-jarige reservekeeper valt in de 68ste minuut in voor de geblesseerde César. Met nog twintig minuten te spelen houdt Casillas met enkele weergaloze reddingen stand bij een aanhoudende stormloop van de Duitsers, waardoor Real Madrid de finale met 2-1 wint.

Supersub

De Britten gebruiken een voor ons veel bekendere term, die naast pinchhitter ook in het Nederlandse voetbaljargon is opgenomen: supersub, de superwissel. De term supersub is wereldwijd het meest gangbare synoniem voor een gouden wissel en ontstond medio jaren zeventig van de vorige eeuw. Oorspronkelijk is supersub geen algemene term, maar een bijnaam. De legendarische rossige Liverpool-spits David Fairclough maakt in de jaren zeventig en tachtig als invaller zo vaak belangrijke doelpunten voor zijn club, dat de supporters op Anfield Road hem liefkozend tot supersub dopen. Faircloughs bijnaam is uiteindelijk geëvolueerd tot een term die niet valt weg te denken uit de moderne voetbaltaal.

Voor Liverpool maakt Fairclough in 62 invalbeurten 18 doelpunten, maar zijn moyenne als basisspeler is met 37 goals in 92 wedstrijden ook niet misselijk. Niettemin zal hij altijd het imago van scorende invaller met zich meedragen, want het waren zijn invalbeurten waarmee Fairclough in heel Groot-Brittannië – en daarbuiten – opzien baarde. Wie de beelden uit Faircloughs periode bij Liverpool ziet, begrijpt waarom. Zo maakt hij in april 1976 na een Maradonna-achtige solo over veertig meter het beslissende doelpunt in de Merseyside-derby tegen stadsgenoot Everton. Zijn finest hour beleeft Fairclough echter op 16 maart 1977, tijdens de return van de Europa Cup I-kwartfinale tegen het Franse Saint-Etienne. De heenwedstrijd is met 1-0 door de Fransen gewonnen en bij een 2-1 stand in Liverpool lijkt Saint-Etienne op doelsaldo de volgende ronde te bereiken. Fairclough besluit echter anders. Na in de 74ste minuut te zijn ingevallen wordt hij tien minuten later tijdens een onvervalste Engelse kick-and-rush