Een echte

Vermeer

Jan van Mersbergen

Aerial Media Company

1

Signatuur

Vanuit het niets staat hij voor me: zijn zoon. Donkerder dan Han was, langer dan hij was en veel ouder dan toen ik hem voor het laatst zag.

Jac.

Ik noem zijn naam. Hoe oud zal hij nu zijn? Drie-, vier-,
vijfentwintig? Mijn vingers liggen nog op de toetsen van de trekzak, zoals ik mijn goede oude accordeon noem. Zijn verschijning heeft de muziek opgeslokt.

Ik kijk naar hem en hij kijkt naar mij, onze blikken lijken te botsen, zoals hij daar staat met zijn koffer in zijn hand. Een lange reis moet het geweest zijn. Dat dunne katoenen jasje, lang niet gewassen. Die koffer, die hoed in zijn andere hand, een baardje.

Hij zegt: Zigeunermuziek, net als toen.

Dat was het inderdaad, de noten zweefden net nog tussen de olijfbomen, boven de droge grond, het stof. De tijd lijkt te hebben stilgestaan want ook toen ik hier voor het eerst kwam was het warm en stoffig, en de geluiden zijn hetzelfde: de krekels, heel soms die poort. Alleen mis ik de chemische lucht van de verf waar Han aan sleutelde, jarenlang. De rook, de dampen.

Over het pad komt Jac naar me toe gelopen. Hij zet de koffer op de tegels van het terras, net achter een stoel, ik hou mijn vingers stil op de toetsen.

Ik vraag hem waarom hij teruggekomen is. Waarom hij nu pas teruggekomen is, na de begrafenis.

Ik haalde het niet, zegt hij.

Onzin. Hij had het gemakkelijk kunnen halen. Hij wist dat hij ziek was, hij wist dat hij op sterven lag, iedereen wist het en we reizen tegenwoordig overal naartoe. Hij staat daar in zijn katoenen jasje en zegt: Ik hoorde dat jij die tekening hebt.

Dat klopt, ik heb hem, zwart en oud en een belediging voor mij en voor hem en voor iedereen die Han gekend heeft, iedereen die hem bejubeld heeft. Ieder op zijn eigen manier.

Maar ik zeg: Ik heb hem niet.

Hij gelooft me niet.

Echt niet, zeg ik.

Acteren kan ik, maar liegen is niet mijn sterkste kant, ik heb tekst nodig of geluid, en dus beweeg ik de accordeon en daar is de muziek weer, alsof de muziek het verhaal vertelt en liegt tegelijk – Ik heb hem niet, die tekening.

De eerste noten zwaar, en dan gaan mijn vingers sneller en is daar het ritme dat ik sinds mijn geboorte ken, dat levendig en ook verdrietig is, deinend en hotsend hier in de tuin. De gitaar en de viool die over de tonen heen harken en huilen denk ik er vanzelf bij.

Jac luistert.

Ik speel door. Ik kijk hem aan en zonder iets te zeggen maak ik hem duidelijk: Ik heb die tekening niet. Maar zoals die woorden een leugen zijn is de muziek dat ook, in alle kronkels die de muziek bezoekt, tonen die een voet laten tikken op de vloer, twee handen die klappen, mensen die dansen, mensen die hun tranen maar net binnen kunnen houden, dat allemaal in dit oude ritme.

Ieder publiek vraagt iets anders, ieder levensverhaal wordt anders verteld, zo ook ons verhaal. Deze muziek is het begin.

Jac luistert, maar hij lijkt op zijn vader, koppig, ongelovig, vasthoudend.

Ik speel maar even en toch is de muziek een reis van dagen, door verschillende landen, een heel leven. Muziek neemt je terug naar waar je geboren bent, naar waar die muziek vandaan komt, naar waar de muziek zich in je bloed heeft vastgezet. Naar Hongarije, waar mijn wieg stond. Jac weet daar volgens mij niks van, zijn reis gaat van Holland naar dit huis in Zuid-Frankrijk, naar Indonesië. Voor hem heeft deze muziek geen wortels. Mijn vingers gaan als vanzelf over de toetsen, ook al wacht ik tot hij me onderbreekt, een zware donkere melodie waar vuur in zit en rook, waar een moment van rust in zit, bijna stilte. Even lijkt het alsof ik met dit deuntje alles kan verwerken want er schieten beelden langs van de oorlog en van de expositie, van een schilderij dat onthuld wordt en van mijn eigen gezicht, vastgelegd op een doek, van mijn ogen die dezelfde reis maakten en alles vastlegden, als een camera, maar die ook veel vergaten.

En dan zegt hij: Ik wil die tekening zien. Ik ben gekomen om die tekening te zien.

Wat moet je ermee? vraag ik rustig. Hij kan het papier bijna ruiken.

Het is mijn vader, zegt hij. Die tekening is mijn vader.

Hij heeft gelijk, ook daarin lijkt hij op zijn vader. Het gelijk aan zijn kant, en niet opgeven. Wat betreft karakter zijn ze hetzelfde, vader en zoon. Dat zag ik al toen deze jongen klein was en hij zijn vader een glas water kwam brengen in het atelier. Ze hadden dezelfde houding, dezelfde blik. Toen ik hem voor het eerst zag had Jac een pet op, hij droeg een korte broek en zijn wangen waren rood alsof hij een heel stuk gerend had. Vooral zijn ogen vielen me op, helder en sterk. Hij keek me aan zonder iets te zeggen, en iets vertelde me dat hij precies wist wat er allemaal ging gebeuren. Dat ik niet voor niets bij zijn vader was.

Ik zal de tekening even pakken, zeg ik.

Makkelijker gezegd dan gedaan. Die tekening ligt ver weg. Hij ligt in de rommelkamer, in een boek. Waar hij thuishoort, tussen de andere herinneringen. Achterste kamer. Kille gang door. Mijn blote voeten op de tegels. Stof danst in de lucht als ik de deur opendoe. Lang niemand geweest hier. Luiken open, licht binnen laten.

Ik vraag Jac of hij de Ilias kent. Homerus. Natuurlijk kent hij de tekening maar hij schudt zijn hoofd en zegt: Ik lees geen poëzie.

Vijftienduizend dichtregels over de wrok van Achilles. Achthonderd verzen. Duurde volgens de overlevering tien jaar, Han besteedde zijn halve leven aan wraak.

Dat zeg ik zijn zoon maar Jac wil het niet weten, hij komt hier voor iets anders. Dus lopen we door, gaan de kamer in.

In de rommelkamer oude stoelen met rieten zittingen, een trapje, een opgerolde poster, een oud raam waarvan het glas stuk is. Kleren. Een gereedschapskist. Moet hier ergens zijn. Op tafel of in die kast? Op die plank.

Hoe heette die oorlogsbuit van Achilles? Iets met een b. Moeilijke naam. Bri- nog wat. Briseis? Zoiets was het.

Was ik de oorlogsbuit? Niet vaak heb ik me zo gevoeld, alleen in de rechtbank en in Rome, toen alles nog niet definitief was.

Jac zoekt mee, ik wijs hem de kast.

Daaronder misschien.

Daar ligt het. Het boek is groot, het lijkt zich te verstoppen, of wilde ik dat boek wegstoppen, niet alleen hier maar ook in mijn gedachten?

Daar ligt het.

Ik neem het boek mee naar buiten en leg het op de terrastafel. Het zonlicht doet de kaft glimmen. Jac wacht tot ik het boek opensla, maar ik doe niks, laat hem zelf maar kijken. Hij gaat tegen de rand van de tafel staan en slaat het boek open, daar staat wat hij zocht: de tekening.

Zijn ogen veranderen.

Zie je wel, zegt hij.

Zacht vloekt hij. Tranen in zijn ogen. Ik leg een hand op zijn arm.

Ik heb het maar één keer gelezen, toen ze me de tekening lieten zien. Toen wist ik genoeg. Toen wist ik wat ik eigenlijk al wist. Ik wist niks meer of minder. Het maakte niet uit.

Ik zeg: Weet je dat ik vaak jaloers op je was?

Jac kijkt op.

Jij bent de enige om wie hij echt gaf, zeg ik maar Jac wijst naar de geschreven woorden onder aan een tekening.

En dit dan?

Dem geliebten Führer in dankbarer Anerkennung
gewidmet.

Met daaronder zijn handtekening. Zijn echte handtekening.

Hij houdt nog even vol, die handtekening.

Ik zeg: Een vervalsing.

Hij schudt zijn hoofd: een verrader. Ik ben de zoon van een verrader.

Een jongen was hij, en hij lag in zijn armen, hij zag hem werken en hij bewonderde hem, zoals zovelen. Hij gelooft het niet, zoals zovelen Han niet geloofden. Dat was het spel. En dan deze woorden in dat schrift, gericht aan de Führer.

Een vervalsing, herhaal ik. Maar het vervalsen houdt ergens op en het maakt me niet uit hoe je ze noemt, het maakt me alleen uit wat ze denken, verder niks. Dat is zijn erfenis, wat in je hoofd zit haal je er niet zomaar uit, en als het eruit is stop je het ook niet meer terug. Dan is het er.

Jac zwijgt. Hij kijkt naar het huis, naar de ramen, daarachter de eettafel, de stoelen. Die donkere kamer, zijn donkere gedachten. Of zijn dat mijn gedachten?

Met wat voor vader wil jij verder leven? zeg ik dan, mijn stem anders, mijn toon anders. Alsof ik een paar keer ademgehaald heb.

Ik wijs hem een stoel en hij gaat zitten. Grote jongen, knappe man, zonder dat baardje.

Hij legt de hoed op tafel. De zon in zijn ogen. Het boek op tafel. Voor mij is het ook lang geleden: dat boek, de tekening, die handtekening, alles wat er gebeurd is.

Ik ga tegenover hem zitten. Ik vraag of hij wat wil drinken, ik heb lekkere wijn. Wat er ook gebeurt, altijd is hier lekkere wijn. Daar zorgen de Fransen wel voor. Het verheldert en vertroebelt tegelijk. Meesterlijk.

Jac knikt.

Ik sta weer op, loop door de schaduw naar de keuken en in het raam zie ik mezelf voorbijgaan, mijn jurk niet het lichte en zomerse jurkje met de felle kleuren van nu maar het donkere van het schilderij. Uren daar zitten, en hij maar schilderen, zonder een woord te zeggen. Hij keek naar me omdat hij wist wat hij wilde maken, verliefd op wat hij zou maken. Ik wilde dat hij altijd zo naar mij kijken kon.

Op het aanrecht staat een fles rode wijn die al geopend is, een slokje slechts eruit. Ik pak twee glazen en neem de fles mee naar buiten, zet hem op tafel. Jac schenkt in. De wijn klokt. We proosten, we drinken. Glazen tikken tegen elkaar, hij slikt, ik slik iets later. Het boek op de tafel als een groot stuk marmer waar alleen het beeld nog maar uitgehouwen hoeft te worden. Maar het is geen beeld, het staat niet vast, het is papier. Jac zet zijn glas terug op tafel en lijkt mijn gedachten te volgen.

Werkt die oven nog? vraagt hij.

Natuurlijk, zeg ik.

Hij loopt met de tekening naar de keuken, om de tafel heen naar de oven. Ik volg hem, ik begrijp wat hij wil doen.

Het liefst zou ik de accordeon weer oppakken en dit laatste moment begeleiden met de muziek die me naar het westen bracht, naar België, die me in een hotelkamer met de vader van deze Jac verbond, die me Rome liet zien. Dan zou het verhaal helemaal af zijn. Mooi rond. De
cirkel gesloten, af. Een verhaal met hobbels en moeilijkheden en dat staat er op de laatste bladzijde: Eind goed, al goed.

Maar ik doe het niet. Dit is het moment van Jac. Hier heeft hij een reis voor afgelegd, ik was hier al en ik zal hier blijven, morgen ook, overmorgen. Zo lang het kan.

Geen muziek uit mijn verleden, uit mijn geboortegrond, alleen het plan van de zoon van de kunstenaar die de eilanden in de Oost verliet om de handtekening van zijn pa te zien, en om dat hoofdstuk af te sluiten. Tussen vader en zoon was er geen muziek, tussen hen waren er alleen schilderijen, lagen verf op doek, een krabbel.

Wat zijn die werken? Afbeeldingen van de werkelijkheid? Die Bijbelse verhalen, opgetekend. Is het allemaal werkelijk zo gebeurd? Wat is er echt en wat is er niet echt?

Ik pak het doosje lucifers van de richel boven het
fornuis, kniel bij de oven, doe het deurtje open en draai aan de knop. Ik strijk een lucifer af en hou die bij de
opening rechtsonder. Woef, dat bekende blaffende geluid van vuur, ontsteking. Een begroeting of een aanmoediging.

Jac geeft me de tekening. Ik kijk er nog een laatste keer naar. Dan leg ik hem in de opening waaronder het vuur geel en blauw oplicht. Het papier vat vlam.

2

Vrouw met

weegschaal

Jac vertrekt weer. Hij heeft genoeg gezien. Hij laat mij achter in dit huis met mijn accordeon en mijn gedachten die ik moet ordenen. Hoe heeft het zo kunnen lopen, waar ging het mis, waar ging het keer op keer mis?

Het boek met die krabbel is natuurlijk niet het begin, eerder het einde. Die krabbel is niet hetgeen Jac en ik met elkaar verbindt. Dat was een schilderij van Han en een mes.

In die volgorde: hij schilderde het met zijn beste penselen om het – en dat was zijn plan – meteen na de onthulling kapot te steken. Zijn zoon was de enige die dat wist, en ik wist het ook. Ik was degene die hem ervan weerhield.

Maar zo ver zijn mijn hersenen nog niet, alles een voor een. Net nog zat die jongen, die man, bij me in huis, als een verloren zoon die teruggekomen is. Ook al ben ik zijn moeder niet.

Jac lijkt op zijn vader, maar ook op zijn moeder. Dat donkere. Dat donkere van Anna. Indisch. Een prachtige vrouw, donkere huid, donkere ogen. Trouwe ogen. Hij heeft me nooit verteld waar ze elkaar ontmoet hebben of hoe ze bij elkaar gekomen zijn, al kan ik me daar wel iets bij voorstellen, van haar uit gezien. Hij was in de twintig toen, een mooie man, een kunstenaar, al viel ze niet op dat schilderen. Ik stel me zo voor dat ze elkaar ergens in Delft troffen, jong en mooi, en je weet hoe dat gaat bij jonge mensen, alles lijkt definitief. De droom van het samenzijn en een gezin, een kindje, is zo dichtbij plots, dat moet dan allemaal gebeuren. Onwetendheid is de kracht van de jeugd. Dus waren ze bij elkaar, na die eerste kus al. Dus woonden ze bij elkaar in die kleine woning, slechts één kamer, amper ruimte voor het kind dat kwam en dat ze Jac noemden, amper ruimte voor Han om te schilderen.

Hoe gaat dat? Een Indische vrouw en een kunstenaar die samen in één kamer wonen. Han heeft me wel een keer verteld dat Anna geen verstand had van kunst, maar dat hoeft niet het probleem te zijn. Ik denk dat het meer de manier is waarop zij met kunst omging, met zijn kunst.

Hij portretteerde haar. Verpletterend zou het worden. Anna zat heel stil, dat kon ze wel. Ze was gedienstig en braaf. Stilzitten is echter nog geen poseren. Een echte muze geeft meer dan alleen een gezicht en een paar schouders en borsten. Poseren doe je met je ogen, net als acteren. Dat was het grootste verschil tussen die kleine brave Anna en mij. Als je poseert moet je weten wat het belang van het schilderen is, wat het belang van dat schilderij wordt, wat het belang van het poseren is. Dat moet op het doek.

Han was jong maar helemaal bezeten van dat schilderen, en van wat hij het doek mee wilde geven. Met Anna voor zijn neus kon hij dat niet, of misschien alleen een beetje. En dan was daar ook nog die jongen die net wakker werd of wat wilde drinken. Een model dat de kruk verlaat om de borst te geven, dat is een matig model, ook al is het kindje van de schilder.

Die kleine Jac.

Han ging wel met hem op pad. Wandelen. In de kinderwagen.

Die jongen de stad laten zien waar hij zo van hield, die straatjes, steentjes, de muren met oud stucwerk waarachter holle ruimtes waren. Dan klopte hij op de muur en zocht hij de holtes, en dan zei hij: Hoor je dat? Daar verschuilen bijen zich. Salamanders.

Luisteren en dan iets verzinnen. Die jongen laten zien wat er niet was.

Kijken was zijn vak, en eigenlijk het laten zien. Het kijken van anderen beïnvloeden.

Ook dan zocht hij de kunst. Ik weet dat hij een keer met die jongen, echt klein nog, een huilende jengelende dreumes, in het Mauritshuis was – Han vertelde er met trots over.

Mijn zoon, zei hij dan. Mijn zoon zag de kunst.

Dat was Vermeer voor hem. Hij duwde die kinderwagen het Mauritshuis door en liet de kleine Jac kijken naar het Gezicht op Delft. Daar wonen wij, zei hij dan.

Jac staarde naar het schilderij. Een vierkante meter Delft. Het water van de Stadskolk met aan de voorste oever een paar kleine gestalten en aan de overkant de Schiedamse Poort en de Rotterdamse Poort. In de verte de kerktoren. Wat doet dat met een klein kind?

Han had hem gezegd: We zouden niet zeuren.

Maar daar luisteren kinderen niet naar, dus natuurlijk begon dat jengelen ook in het Mauritshuis, ondanks Delft en ondanks de andere schilderijen. Vrouw met de weegschaal, die zagen ze ook. Daar had Han het altijd over. De kleine Jac hield pas op met huilen toen hij het Meisje met de parel zag, over haar linkerschouder keek ze Jac aan, en hij was stil.

Daar valt een mens bij stil, zei Han.

Lange tijd bleven ze elkaar aanstaren, baby en parelmeisje. Dat blauw en dat geel, die band in haar haren, en vooral ook dat wit van de kraag dat van het doek springt. Die parel is klein en grijs, lijkt niet eens te glimmen. Het waren haar ogen. Ze keek die jongen aan met glimmende donkere ogen en ze hield haar mond iets open, heel spannend.

De weegschaal is anders. De vrouw van de weegschaal houdt haar ogen dicht, je kunt in ieder geval de pupillen niet zien, en daardoor is alle aandacht gericht op de kleine handweegschaal met twee hangertjes, een klein instrument om parels of diamanten te wegen, of goud. Kleine spullen van waarde. Een heel klein schilderij ook, met twee handen kun je het volledig bedekken.

Han zei over de weegschaal: Ze weegt geen parels of diamanten of goud, er lijkt niets op te liggen want de hangers zijn gelijk, en toch is die weegschaal niet voor niets. Ze weegt het lot. Met haar ogen gesloten.