Schaduw

Michael Morpurgo

Geïllustreerd door Christian Birmingham

Aerial Media Company

Voor Juliet, Gabriel, Ros en Tommo

Schaduw

Velen hebben bijgedragen aan de totstandkoming van Schaduw. In de eerste plaats Natasha Walter, Juliet Stevenson en iedereen die betrokken is geweest bij het schrijven en uitvoeren van Motherland, het krachtige en zeer verontrustende toneelstuk dat me attendeerde op het lot van gedetineerde asielzoekersfamilies in Yarl’s Wood. Daarnaast vormden twee buitengewone en onvergetelijke films een belangrijke inspiratiebron voor het deel van dit verhaal dat afspeelt in Afghanistan: The Boy who Plays on the Buddhas of Bamiyan, geregisseerd door Phil Grabsky, en In This World, van Michael Winterbottom. Verder gaat mijn dank uit naar Clare Morpurgo, Jane Feaver, Ann-Janine Murtagh, Nick Lake, Livia Firth en al die anderen voor alles wat ze hebben gedaan.

Michael Morpurgo

Voorwoord

Dit verhaal heeft het leven van veel mensen beïnvloed en voor altijd veranderd. Het wordt door drie van hen verteld: Matt, zijn opa en Aman. Zij waren erbij. Zij hebben het meegemaakt. Daarom kunnen ze het maar beter zelf vertellen, in hun eigen woorden.

Als de sterren vallen

Matt

Als oma’s boom er niet was geweest, was dit niet gebeurd. Dat is zeker. Sinds oma’s overlijden – nu zo’n drie jaar geleden – was opa elke zomervakantie bij ons in Manchester komen logeren. Maar deze zomer kon hij niet komen, zei hij, omdat hij zich zorgen maakte om oma’s boom.

We hadden de boom samen geplant in zijn tuin in Cambridge, met de hele familie erbij. Het was een kersenboom, omdat oma de witte voorjaarsbloesem altijd zo mooi had gevonden. We hadden de gieter aan elkaar doorgegeven en om de beurt een scheutje water bij de kluit gedaan om hem een goede start te geven.

‘Hij hoort nu bij de familie,’ had opa gezegd, ‘en daarom zal ik altijd voor hem zorgen alsof hij familie is.’

Dus toen mama opa een paar weken geleden belde met de vraag of hij deze zomer kwam logeren, zei hij dat hij niet kon komen vanwege de droogte. Het had al maanden niet geregend, en hij was bang dat oma’s boom het niet zou overleven. Dat kon hij niet laten gebeuren. Hij zei dat hij thuis moest blijven om de boom water te geven. Mama deed haar best hem over te halen. ‘Dat kan iemand anders toch wel doen?’ zei ze tegen hem. Maar hij hield voet bij stuk. Daarna mocht ik het proberen, in de hoop dat het mij wel zou lukken.

‘Ik kan niet naar jou toe komen, Matt,’ zei opa, ‘maar jij kunt wel naar mij komen. Dan neem je je monopolyspel en je fiets gewoon mee. Hoe lijkt je dat?’

En zo kwam het dat ik op mijn eerste avond bij opa thuis met hem in de achtertuin naast oma’s boom sterren zat te kijken. We hadden de boom water gegeven, een hapje gegeten en Dog brokken gegeven, die nu gezellig aan mijn voeten zat.

Dog is opa’s kleine bruin-witte spaniël. Zijn tong hangt altijd uit zijn bek en hij kwijlt heel erg, maar hij is ontzettend lief. Ik schijn hem Dog te hebben genoemd. Toen ik klein was hadden opa en oma een kat die Mog heette, en ik zou voor de naam hebben gekozen omdat ik Dog en Mog zo leuk vond klinken samen. Die arme Dog heeft dus nooit een echte naam gekregen.

Hoe dan ook, opa en ik hadden ons eerste spelletje monopoly gedaan (dat ik had gewonnen) en aan een stuk door zitten kletsen. Maar nu zaten we al tijdje stilletjes samen naar de sterren te kijken.

Opeens begon opa te neuriën, en toen te zingen. ‘When the stars begin to fall… De rest van de tekst herinner ik me niet meer,’ zei hij. ‘Het komt uit een lied dat oma erg mooi vond. Ik weet dat ze daarboven ergens is, Matt, en op ons neerkijkt. Op avonden als deze lijken de sterren zo dichtbij dat je ze bijna kunt aanraken.’

Ik hoorde tranen in zijn stem. Ik wist niet wat ik moest zeggen, en daarom zei ik maar niets. Totdat me iets te binnen schoot. Het klonk bijna als een echo in mijn hoofd.

‘Dat heeft Aman ook een keer tegen me gezegd,’ zei ik. ‘Dat de sterren zo dichtbij lijken, bedoel ik. We waren op schoolreisje in Devon en logeerden op een boerderij. Op een avond waren we met zijn tweetjes rond middernacht naar buiten geglipt om een stukje te gaan lopen toen we al die miljoenen sterren aan de hemel zagen staan. We zijn in een weiland gaan liggen en hebben onze ogen uitgekeken. We zagen Orion en de Grote Beer, en de Melkweg, waar geen eind aan leek te komen. Aman zei dat hij zich nog nooit zo vrij had gevoeld als op dat moment. Toen hij als kleine jongen in Manchester kwam wonen, dacht hij dat wij in Engeland geen sterren hadden. En hij heeft gelijk, opa. Bij ons in Manchester kun je ze lang niet zo goed zien als hier. Door de straatlantaarns, denk ik. In Afghanistan is de hemel ’s nachts bezaaid met sterren, zei hij, en daar lijken ze ook heel dichtbij, alsof ze op een plafond geschilderd zijn.’

‘Wie is Aman?’ vroeg opa. Ik had hem weleens over Aman verteld – hij had hem zelfs een paar keer ontmoet. Maar opa had de laatste tijd de neiging dingen te vergeten.

‘Je weet wel, mijn beste vriend,’ zei ik. ‘Hij is veertien, net als ik. We zijn zelfs op dezelfde dag geboren, 22 april, ik in Manchester, hij in Afghanistan. Maar ze willen hem terugsturen naar zijn land. Hij is een keer langsgekomen toen jij bij ons logeerde, dat weet ik zeker.’

‘O ja, nu herinner ik het me weer,’ zei opa. ‘Een kleine jongen met een stralende glimlach. Maar hoezo wordt hij teruggestuurd? Door wie?’

En dus vertelde ik het hem nog een keer, al wist ik zeker dat ik dat al eens had gedaan. Ik vertelde dat Aman zes jaar geleden als asielzoeker naar Engeland was gekomen en dat hij geen woord Engels sprak toen hij bij ons op school kwam.

‘Hij pikte alles heel snel op, opa,’ zei ik. ‘Op de basisschool zaten Aman en ik in dezelfde klas, en nu zitten we samen op Belmont Academy. En hij is inderdaad klein, opa, maar hij is vliegensvlug en kan toveren met een voetbal. Hij praat niet vaak over Afghanistan. Dat was een ander leven, zegt hij, en bovendien een leven waaraan hij niet wil terugdenken. Daarom vraag ik er ook niet naar. Toen oma overleed was Aman de enige met wie ik erover kon praten. Misschien omdat ik wist dat hij de enige was die me zou begrijpen.’

‘Het is fijn om een vriend als Aman te hebben,’ zei opa.

‘Ja,’ ging ik door, ‘maar nu zitten hij en zijn moeder dus al drie weken opgesloten in een soort gevangenis. Ik was erbij toen ze hem kwamen halen, alsof hij een misdadiger was. Ze zitten daar vast totdat ze worden teruggestuurd naar Afghanistan. Op school hebben we brieven geschreven aan de premier en de koningin, en aan nog een heleboel andere mensen, om ze te vragen of Aman mag blijven. Ze hebben ons niet eens teruggeschreven. En Aman heb ik ook geschreven, heel vaak zelfs. Hij heeft maar één keer teruggeschreven, kort nadat hij was aangekomen. Hij zei dat het ergste aan opgesloten zitten is dat hij ’s avonds niet naar buiten kan om naar de sterren te kijken.’

‘Een soort gevangenis? Hoe bedoel je, een soort gevangenis?’ vroeg opa.

‘Het heet Yarl’s, of zoiets,’ zei ik. Ik probeerde me het adres te herinneren waar ik de brieven naartoe had gestuurd. ‘Yarl’s Wood. Ja, dat was het.’

‘Nou je het zegt, dat is hier in de buurt. Of in elk geval niet ver hiervandaan,’ zei opa. ‘Misschien kun je hem gaan opzoeken.’

‘Dat kan niet. Ze laten geen kinderen toe,’ zei ik. ‘We hebben het gevraagd. Mama heeft gebeld, maar ze zeiden dat het niet mocht. Ik was te jong. Maar nu weet ik dus niet of hij daar nog is, want ik heb niets meer van hem gehoord.’

Opa en ik vielen stil en keken weer omhoog naar de sterren. Toen kreeg ik een idee. Ik denk dat het idee daar vandaan kwam. Van de sterren.

‘En daarbinnen zitten kinderen opgesloten?’

Matt

Ik besloot het erop te wagen, ook al was ik een beetje bang voor opa’s reactie.

‘Opa?’ begon ik. ‘Ik vraag me af hoe het met Aman gaat. Ik bedoel, misschien kunnen we proberen erachter te komen. Misschien kun jij Yarl’s Wood bellen om te vragen of hij daar nog is. En als hij er nog is, zou je ernaartoe kunnen gaan. Dan kun jij Aman in mijn plaats een bezoekje brengen.’

‘Maar ik ken hem amper,’ wierp opa tegen. ‘Wat moet ik tegen hem zeggen?’

Hij vond het duidelijk geen goed idee, dus ik drong niet verder aan. Opa liet zich niet dwingen, dat wist iedereen in de familie. Mama zei weleens dat hij zo koppig was als een oude ezel. Weer viel er een stilte, maar ik merkte aan hem dat hij erover nadacht.

Die avond kwam hij er niet meer op terug, en ook de volgende ochtend aan het ontbijt begon hij er niet over. Of hij was het vergeten, of hij had besloten het niet te doen. Ik durfde er niet opnieuw naar te vragen. Trouwens, zelf had ik het idee ook al bijna laten varen.

Opa had de gewoonte vroeg op te staan en om met Dog langs de rivier naar Grantchester te lopen, weer of geen weer. Hij noemde het zijn ‘ochtendfitness’. Als ik bij hem logeerde, vond hij het altijd fijn als ik met hem meeging. Niet dat ik graag vroeg opstond, maar als ik eenmaal buiten was, genoot ik altijd van die wandelingen, en al helemaal op mistige ochtenden zoals deze.

Op een enkele roeiboot na, kwamen we niemand tegen. Wel eenden, heel veel eenden. En omdat er koeien in de wei stonden, moest ik Dog aan de lijn houden. Hij was moeilijk mee te krijgen. Er was altijd wel een konijnenhol dat hij nodig moest onderzoeken, of een mol waarmee hij per se vrienden wilde worden. Hij trok voortdurend.

‘Grappig toeval eigenlijk,’ zei opa ineens.

‘Wat?’ vroeg ik.

‘Gisteravond had je het toch over Yarl’s Wood? Volgens mij is dat het detentiecentrum waar oma jaren geleden vaak kwam, voordat ze ziek werd. Mijn geheugen is niet meer zo best, maar als ik me het goed herinner heette het Yarl’s Wood. Daarom kwam de naam me bekend voor. Ze was daar een soort maatje.’

‘Maatje?’

‘Ja,’ zei opa. ‘Ze ging ernaartoe om met de mensen te praten – je weet wel, de asielzoekers – en ze een beetje op te vrolijken, omdat ze het moeilijk hadden. Dat heeft ze haar hele leven in gevangenissen gedaan. Maar ze vertelde er niet veel over, omdat ze erdoor van streek raakte als ze erover praatte, zei ze. Een paar keer per week ging ze de deur uit om iemand anders voor eventjes gelukkiger te maken. Zo was ze. Ze zei altijd dat ik het ook zou moeten doen, dat het echt iets voor mij was. Maar ik was niet zo moedig als zij. Ik kon niet tegen het idee opgesloten te zitten, terwijl ik natuurlijk weg kon wanneer ik wilde. Raar eigenlijk, hè?’

‘Weet je wat Aman in zijn brief schreef, opa?’ zei ik. ‘Dat er tussen hem en de buitenwereld zes afgesloten deuren zitten en een hek van prikkeldraad. Hij had ze geteld.’

We keken elkaar aan, en op dat moment wist ik dat opa het zou doen. We zijn nooit in Grantchester aangekomen. We hebben ons omgedraaid en zijn terug naar huis gelopen. Dog vond het maar niks.

Voordat opa met pensioen ging, was hij journalist. Hij wist dus hoe je dit soort zaken moest aanpakken. We waren nog niet thuis of hij belde naar Yarl’s Wood. De telefoniste legde hem uit dat hij per brief om toestemming moest vragen om mevrouw Khan en Aman te kunnen bezoeken. Er gingen een paar dagen voorbij voor we antwoord kregen.

Het goede nieuws was dat ze nog steeds in Engeland waren en dat opa aanstaande woensdag in Yarl’s Wood op bezoek kon komen, tijdens de bezoekuren, tussen twee en vijf uur ’s middags. Dat was al over twee dagen! Ik stuurde Aman meteen een brief waarin ik hem vertelde dat opa bij hem op bezoek zou komen. Ik hoopte dat hij me zou bellen of zou terugschrijven, maar dat deed hij niet. Ik begreep er niets van.

Toen we naar Yarl’s Wood reden, merkte ik dat opa nerveus was. Hij bleef maar zeggen dat hij er nooit aan had moeten beginnen. Dog, die op de achterbank zat en zoals altijd zijn kop op opa’s schouder liet rusten, tuurde voor zich uit naar de weg. ‘Als je Dog de kans zou geven, zou hij zelf achter het stuur kruipen,’ zei ik om opa een beetje op te vrolijken.

‘Ik wou dat je mee naar binnen kon, Matt,’ zei hij.

‘Ik ook. Maar het gaat vast goed, opa. Ga ervoor. Aman is heel aardig. Ik weet zeker dat hij je zal herkennen. Je hebt het monopolyspel toch bij je, hè? Hij gaat van je winnen, opa. Maar maak je geen zorgen, hij wint van iedereen. En wil je tegen hem zeggen dat hij me moet schrijven? Of sms’en of bellen?’

We reden een lange, steile helling op die nergens naartoe leek te leiden. Het enige wat ik zag was lucht. Totdat we op de top aankwamen en er een poort met een omheining van prikkeldraad zichtbaar werd.

‘En daarbinnen zitten kinderen opgesloten?’ mompelde opa nauwelijks hoorbaar.

We willen je terug

Opa

Ik liet Matt en Dog in de auto achter en liep naar de poort. Ik zag er vreselijk tegen op. Ik had hetzelfde draaierige gevoel in mijn maag dat ik me herinnerde van mijn eerste schooldag.

Een beveiligingsman met een onvriendelijk gezicht opende de poort. Hij paste precies bij deze plek. Als Matt niet vanuit de auto had toegekeken, had ik meteen rechtsomkeert gemaakt. Maar ik had het beloofd en wilde hem niet teleurstellen.

Toen ik me omdraaide, zag ik dat Matt al was uitgestapt om een eindje met Dog te gaan wandelen, zoals hij had gezegd. We zwaaiden kort naar elkaar, en het volgende moment stond ik binnen de omheining. Er was geen weg meer terug.

Terwijl ik naar het detentiegebouw liep, probeerde ik de moed erin te houden door aan Matt te denken. Sinds ik alleen woonde, nu een jaar of drie, was Matt regelmatig bij me komen logeren. Ik genoot ervan om hem met Dog te zien spelen.

Dog wordt oud, net als ikzelf, maar als Matt er is, gedraagt hij zich weer als een jonge hond. Matt houdt hem jong, en mij ook. Als ik alleen al aan hen samen denk, moet ik glimlachen. Ik word er vrolijk van. En dat is goed voor me, want ik ben de laatste tijd een beetje somber. Matt en ik zijn geen opa en kleinzoon meer, maar beste vrienden.

Terwijl ik met een paar andere bezoekers het centrum binnenging, vroeg ik me af wat ik hier deed. Aman en zijn moeder waren immers asielzoekers die op het punt stonden te worden uitgezet naar hun land van herkomst. Wat had het voor zin hen te bezoeken? Ik bedoel, wat kon ik doen? Wat kon ik zeggen om verschil te maken?

Maar Matt wilde dat ik het deed voor Aman. En dus stond ik hier met een monopolyspel onder mijn arm, terwijl de deuren van het centrum achter me werden afgesloten. Ik hoorde kinderen huilen.

Net als de andere bezoekers werd ik gefouilleerd. Het monopolyspel moest ik ter controle afgeven aan de beveiliging, en ze tikten me op de vingers voor het feit dat ik het überhaupt had meegenomen. Het was tegen de regels. Als ik geluk had, kreeg ik het later terug, bromden ze.

Overal stuitte ik op bewakers met strakke gezichten, die me bruusk en vijandig zwijgend fouilleerden. Alles aan het centrum was kil: de sombere garderobe waar de bezoekers hun jassen en tassen moesten achterlaten, de geur van desinfecteringsmiddel, het geluid van de sleutels die werden omgedraaid in de sloten, de trieste plastic bloemen in de bezoekersruimte, en altijd en overal het geluid van een kind dat ergens huilde.

En toen zag ik hen: de enige twee mensen zonder bezoek. Ik herkende Aman meteen, en hij mij, zoals Matt had voorspeld. Ze zaten aan een tafel op me te wachten en namen me met een lege blik op. Geen van beiden glimlachte, en geen beiden leek blij me te zien. De situatie was te geforceerd, te formeel, te stijfjes. Net als alle andere bezoekers moesten we tegenover elkaar aan een tafel zitten. En overal stonden oplettende bewakers in zwart-wit uniform en met een sleutelbos aan hun riem.

Amans moeder zat zwijgend tegenover me, met afhangende schouders en een trieste blik. Ze had donkere wallen onder haar ogen en leek volledig in zichzelf gekeerd. Aman zelf was nog kleiner en magerder dan ik me herinnerde, en uit zijn ogen sprak wanhoop en eenzaamheid.