De allerbeste wensen

Marianne Golombek-Jansen, Annemarie Veenstravan Pruissen en Elsbeth Visser-Vogel

De allerbeste wensen – Aan de slag met opvoedingsidealen

Serie: Driestarreeks voor opvoeding en onderwijs

© B.V. Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2017

Omslagfoto en foto p. 12: Dieuwertje Photography

Foto's binnenwerk: Niek Stam

Omslagontwerp en vormgeving: Erik van den Broek

Binnenwerk: André Kikkert

ISBN 978 94 0290 1504

NUR 746 000

www.debanier.nl

www.driestar-educatief.nl

Alle rechten voorbehouden.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Marianne Golombek-Jansen

Annemarie Veenstra-van Pruissen

Elsbeth Visser-Vogel

De allerbeste
wensen

Aan de slag met opvoedingsidealen

Inhoud

Inleiding

Hoofdstuk 1       Opvoedingsidealen

Hoofdstuk 2       Een gelovig kind

Hoofdstuk 3       Een gelukkig kind

Hoofdstuk 4       Een sociaal kind

Hoofdstuk 5       Een zelfstandig kind

Hoofdstuk 6       Een succesvol kind

Hoofdstuk 7       Een verantwoordelijk kind

Tot besluit

Verantwoording

Notities

Inleiding

In De allerbeste wensen willen we je stimuleren om aan de slag te gaan met jouw eigen opvoedingsidealen. De informatie in dit (cursus) boek is bedoeld om hier eens bewust over na te denken: wat zijn jouw wensen voor je kind? Vanuit de Bijbel willen we de verbinding leggen tussen jouw handelen als opvoeder en de wensen die hieronder liggen: De allerbeste wensen. In dit boek noemen we dit opvoedingsidealen.

In de dagelijkse opvoedingspraktijk kan de waan van de dag je snel afleiden. Het samen nadenken over opvoedingsidealen kan je dan helpen om richting te geven aan de opvoeding. Het kan je daarnaast helpen in te zien wat echt belangrijk is en voorkomen dat je je krachten verspilt aan minder belangrijke zaken in de opvoeding. Het kan je weer energie geven om zelf ermee aan de slag te gaan.

  Verfrissend om aan idealen te werken
  A. Gezelligheid bovenal

Tijdens een cursusavond vertellen Pieter en Stine over hun Thijs van drie jaar. Thijs is een vrolijk en erg beweeglijk kind. Pieter en Stine waren altijd gewend rustig aan tafel te eten, maar sinds Thijs niet meer in een kinderstoel zit, is het rustige eten voorbij. Ze merken dat ze tijdens het eten steeds meer aan het corrigeren zijn en dat komt de gezelligheid tijdens de maaltijd niet ten goede.

De cursusleider stelt een aantal vragen, waardoor Pieter en Stine nadenken over welk ideaal ze eigenlijk hebben. Vinden ze het echt zo belangrijk dat het kind stil op een stoel zit? Of vinden ze het belangrijker dat er gegeten wordt en dat het gezellig is aan tafel? Ze kiezen voor de tweede optie en zijn er alert op Thijs te prijzen op momenten dat hij rustig zit. Thijs beweegt heen en weer, zit soms omgedraaid, maar hij eet en ze hebben niet meer de strijd van eerst.

B. Zelfstandigheid of verantwoordelijkheid?

Stefan en Anne praten samen over hun zoon Mark van 18. Mark wil met een groep vrienden op vakantie. Ze zijn van plan om het vliegtuig te nemen. Stefan en Anne vinden dat hij ook prima dichterbij op vakantie kan gaan met de trein of fiets. Soberheid staat bij hen hoog in het vaandel. Ze hebben zelf ook altijd voor een eenvoudige vakantie gekozen. Ze vinden het jammer dat Mark gelijk bij zijn eerste zelfstandige vakantie met het vliegtuig wil gaan.

Samen denken ze erover na wat hun opvoedingsidealen zijn. En dat is inderdaad dat hun zoon iemand wordt die goed voor het milieu zorgt, die sober leeft, die verantwoorde keuzes maakt. Maar al pratend komen ze erachter dat ze het ook belangrijk vinden dat hij eigen keuzes maakt en verantwoordelijkheid draagt voor zijn keuzes. Ze besluiten om met hun zoon in gesprek te gaan en te vertellen wat zij ervan vinden, maar vooral ook te benadrukken dat het zijn eigen keuze is. Ze nemen zich voor om zijn keuze te accepteren.

Zo zie je dat het soms verfrissend kan zijn om eens goed na te denken over wat je ideaal eigenlijk is. Het kan je helpen andere keuzes te maken. Dat kan ander opvoedingsgedrag vragen van jou als opvoeder. Het kan natuurlijk ook zijn dat je bevestigd wordt in dat wat je al deed.

Opbouw van het boek

Om met dit boek aan de slag te kunnen, leggen we eerst uit hoe het is opgebouwd. In dit boek worden zes opvoedingsidealen behandeld: een gelovig kind, een gelukkig kind, een sociaal kind, een zelfstandig kind, een succesvol kind en een verantwoordelijk kind.

Deze onderwerpen zijn gekozen op basis van onderzoek van de kenniskring ‘Opvoedingsidealen in de praktijk’ van Driestar educatief. We hebben onderzoek gedaan naar opvoedingsidealen van christelijke ouders en hoe ze hier vorm aan geven. Opvoedingsidealen helpen de meeste ouders om de opvoeding in de praktijk vorm te geven. De opgedane kennis vormt de basis voor dit boek. De gekozen idealen blijken veel christelijke ouders belangrijk te vinden. Hierbij vormt ‘een gelovig kind’ de basis voor alle andere idealen: voor christelijke ouders zal het belangrijkste ideaal zijn dat hun kind God liefheeft. Bovendien is het een opdracht aan elke ouder om het kind op te voeden in ‘de vreze des Heeren’. Het ideaal ‘een gelovig kind’ staat zo als het ware midden in de cirkel van alle wensen die je kunt hebben voor je kind.

Veel ouders die geïnterviewd zijn over hun opvoeding en de idealen die ze daarbij hadden, vonden het verfrissend en waardevol om eens samen met iemand anders stil te staan bij de opvoeding en op een andere manier naar de opvoeding te kijken. Nadenken over opvoedingsidealen kan je helpen doelen te formuleren voor je opvoeding. Opvoedingsidealen motiveren je voor je opvoeding en bieden je weerstand in moeilijke situaties. Deze ervaring gunnen we jou ook. Elk hoofdstuk bevat informatie en verdieping over het betreffende ideaal. Voor de invulling van de verschillende opvoedingsidealen gebruiken we steeds de Bijbel als bron en uitgangspunt. De Bijbel biedt een duidelijk kader voor het nadenken over opvoedingsidealen en de vertaling hiervan naar de praktijk. Daarnaast zijn er ook andere (christelijke) bronnen gebruikt bij de ontwikkeling van deze cursus. De hoofdstukken bevatten casussen en opdrachten om verder over het ideaal na te denken, in gesprek te gaan en het in je eigen opvoeding toe te passen. Daarnaast zijn er kaders die verdieping bieden aan ouders die nog meer informatie willen over het onderwerp.

De Bijbelstudies fungeren als een rode draad door de hoofdstukken heen. Er is voor gekozen om in alle Bijbelstudies verhalen over opvoeding uit de tijd van de aartsvaders centraal te stellen. Hun wensen voor hun kinderen lijken op onze wensen, ze maken dezelfde fouten en van hun levenslessen kunnen wij leren. Bovenal ontdek je in deze verhalen dat God trouw is aan de opvoeders en de kinderen, hun zwakheid wil vergeven en doorgaat met Zijn plan.

Gebruik

Deze cursus is bedoeld om te gebruiken op kerkelijke gemeenteavonden of opvoedkringen. Het is ons ideaal als de cursus gebruikt wordt door ouderparen. De cursus zal het grootste effect hebben in de opvoeding als beide ouders de cursus volgen en samen nadenken over hun opvoedingsidealen en de bijbehorende opvoedingspraktijk. Vader en moeder zijn beiden verantwoordelijk voor de opvoeding van hun kind.

We kunnen ons voorstellen dat ons ideaal niet altijd haalbaar is. In het geval van eenoudergezinnen raden we aan iemand mee te laten doen die veel bij de opvoeding betrokken is, bijvoorbeeld een vriend(in) of familielid. Als er een opvoedkring gehouden wordt met een van beide ouders, dan is het goed om met de partner of een ander die bij de opvoeding betrokken is (bijvoorbeeld de opa of oma van het kind) de ervaringen te bespreken. Natuurlijk is het boek ook te gebruiken door ouderparen thuis of voor individueel gebruik.

Ons uitgangspunt

Dit boek biedt geen stappenplan, dat precies aangeeft wat je moet doen om opvoedingsidealen te bereiken. Dat is ook niet mogelijk, want elke opvoedingssituatie, elke ouder, elk kind is verschillend. Bovendien is opvoeden meer dan alleen de ‘beste’ technieken toepassen. Jij bent degene die, samen met anderen, je opvoedingssituaties steeds beoordeelt, afwegingen maakt en handelt. In dit boek willen we je daarbij inspireren en ondersteunen om dat op grond van je opvoedingsidealen te doen. We nodigen je uit om steeds zelf de verbinding te leggen met jouw opvoedingspraktijk. Dit boek zal je daarvoor genoeg handvatten bieden. Onze wens is dat dit boek je helpt om je idealen bewust voor ogen te krijgen, zodat je je voordeel ermee kunt doen. Want een helder beeld van je eigen opvoedingsidealen geeft inspiratie en richting en kan helpen om in lastige situaties vast te blijven houden aan wat jij belangrijk vindt.

Spreekvorm

In dit boek spreken we steeds over ‘het kind’. Wanneer je meerdere kinderen hebt, kun je hier ook ‘de kinderen’ lezen. Het kind kan van alle leeftijden zijn. We gebruiken in voorbeelden en casussen de hij-vorm. Verder heb je al gemerkt dat we jou als lezer aanspreken met jij en je. In de opdrachten spreken we vaak in de ‘jullie-vorm’, omdat we uitgaan van ouderparen. Hiermee sluiten we ouders die de cursus individueel gebruiken of alleenstaande ouders natuurlijk niet uit.

Hoofdstuk 1
Opvoedingsidealen

Voordat we aan de slag gaan met opvoedingsidealen, willen we je graag drie dingen meegeven. Allereerst zullen we in dit hoofdstuk aandacht geven aan het begrip opvoedingsidealen. In de tweede plaats willen we een aantal hulpmiddelen aanreiken om na te denken en in gesprek te gaan over je opvoedingsidealen om zo beter zicht daarop te krijgen. We sluiten dit hoofdstuk af met de belangrijke notie dat het allemaal niet maakbaar is. We zijn in alles, ook als het gaat over de opvoeding van onze kinderen, afhankelijk van de zegen van God.

Wat zijn opvoedingsidealen?

Een opvoedingsideaal geeft aan wat je het allerliefste wilt meegeven aan je kind, wat je ten diepste voor ogen hebt, het allerbeste. Vandaar de titel van dit boek: ‘De allerbeste wensen’. Als opvoeder hecht je veel waarde aan je opvoedingsidealen. Ze horen helemaal bij jou. Het is een wezenlijk onderdeel van je identiteit. Met hart en ziel ben je gericht op datgene wat je zo van belang vindt voor je kind. Als je het bijvoorbeeld zelf heel belangrijk vindt om sociaal te zijn en het goede te zoeken voor de mensen om je heen, zal dit waarschijnlijk ook een opvoedingsideaal zijn voor je kind. Je bent er van binnenuit voor gemotiveerd en vindt het ontzettend belangrijk dat je kind die situatie bereikt.

Heb je je weleens voorgesteld hoe je zou willen dat je kind later als volwassene zal zijn? Waarschijnlijk kun je aan de hand van het beeld dat je hierbij hebt iets zeggen over de opvoedingsidealen die voor jou belangrijk zijn. Een opvoedingsideaal gaat over later en is dus nog niet bereikt, anders is het geen ideaal meer. Stel, je hebt voor je kind het opvoedingsideaal ‘een zelfstandig kind’. Als kleuter past daar wellicht het tussendoel zelfstandig veterstrikken bij, bij een 12-jarige het zelf met de trein reizen en als 18-jarige het zelfstandig op vakantie gaan. Een tussendoel is niet het opvoedingsideaal zelf, maar vormt daar wel een onderdeel van. Een tussendoel dient om het opvoedingsideaal te bereiken. Het opvoedingsideaal kan in de loop van de tijd een andere invulling krijgen.

Hoewel een opvoedingsideaal wat verder in de toekomst ligt, heeft het alles met de opvoedpraktijk in het hier en nu te maken. De manier waarop je als ouder je kind opvoedt, is voor een deel een praktische vertaling van ideeën en opvattingen over wat je belangrijk vindt in de opvoeding. De idealen die je hebt, beïnvloeden wat je doet en niet doet met en voor je kind. Daarbij is het ook belangrijk om als opvoeder rekening te houden met de eigenheid van je kind door aan te sluiten bij zijn aard, aanleg, leeftijd enzovoort. Voor elk kind kan een opvoedingsideaal in de praktijk anders vorm krijgen.

Het is niet altijd makkelijk om de relatie aan te geven tussen je opvoedingsidealen en wat je als ouder doet in je opvoeding. Door de dagelijkse drukte kunnen de idealen op de achtergrond raken. Idealen kunnen ook verborgen zitten achter een aanpak die je als ouder vanzelfsprekend bent gaan vinden. Er zijn verschillende manieren om meer zicht te krijgen op je opvoedingsidealen. Vragen naar het waarom en waartoe van je handelen als ouder kunnen ervoor zorgen dat je je er meer bewust van wordt: Waarom handel ik in mijn opvoeding zoals ik doe? Waarom wil ik het op deze manier aanpakken? Waarom wil ik dit (tussen)doel bereiken? Het kader ‘Herkomst van je opvoedingsidealen’ nodigt uit om dit (met elkaar) in concrete situaties toe te passen. Een andere manier om meer zicht te krijgen op je opvoedingsidealen is het aanvullen van zinnen als:

Ik wil dat mijn kind een volwassene wordt die …

Als ik drie dingen aan mijn kind zou mogen meegeven, dan zou ik kiezen voor …

Ik ben trots of dankbaar, wanneer mijn kind …

Ik ben bang, dat mijn kind …

Een ander hulpmiddel zou kunnen zijn om eens na te denken over de vraag waar je opvoedingsidealen eigenlijk vandaan komen. Wat heeft gemaakt dat je sommige dingen heel belangrijk vindt en andere weer helemaal niet?

Waar komen idealen vandaan?

Hoewel opvoedingsidealen onder invloed staan van alles wat je als ouder doormaakt, zullen zij in de meeste gevallen niet wezenlijk veranderen. Daarvoor zijn opvoedingsidealen te nauw verbonden met wie jij bent als mens en ouder. Het kan wel zijn dat bepaalde ervaringen leiden tot grote vragen en wellicht tot het bijstellen van de invulling van opvoedingsidealen. Door na te gaan waar jouw opvoedingsidealen vandaan komen en hoe zij in de loop van de tijd veranderen, worden het meer en meer jouw eigen, bewuste opvoedingsidealen (zie ‘Aan de slag – Herkomst van je opvoedingsidealen’).

In de gesprekken die de kenniskring heeft gevoerd met christelijke ouders over de vraag waar hun opvoedingsidealen vandaan komen, noemen ouders verschillende dingen die belangrijk zijn geweest in de vorming ervan. In de eerste plaats natuurlijk het gezin waarin je zelf bent opgegroeid. Sommige idealen van je ouders zul je hebben overgenomen, omdat je ze zelf als waardevol hebt ervaren en je ze je eigen kind ook mee wilt geven. Op andere punten zullen je ervaringen van vroeger juist leiden tot andere idealen of invullingen daarvan, bijvoorbeeld omdat je iets in je eigen opvoeding gemist hebt, iets zelf als negatief of niet effectief hebt ervaren en mogelijkheden ziet om het anders te doen. Ouders die vroeger niet de ruimte kregen of maakten voor hun eigen mening of keuze, kunnen bijvoorbeeld het belang gaan inzien voor hun kind om een eigen mening te hebben, kritisch na te denken en eigen keuzes te kunnen maken. Het gevolg kan zijn dat ze bij de opvoeding van hun eigen kinderen juist wél willen zorg dragen voor een open gesprek. Wanneer je hierover nadenkt, gaat het er niet om een oordeel te geven over de opvoeding van je eigen ouders. Je hebt zelf ook je eigen inbreng gehad, je eigen plek in het gezin ingenomen en zo invloed gehad op de opvoeding. Het terugdenken aan je eigen opvoeding kan helpen om erachter te komen waarom bepaalde aspecten van de opvoeding je zo aan het hart liggen.

Ten tweede worden opvoedingsidealen mede gevormd door wat de Bijbel ons leert. Uit de Bijbel kunnen we leren wat goed leven is, hoe God wil dat we zullen leven. Dat kan veel invloed hebben op de opvoedingsidealen die je nastreeft. De verbinding naar opvoedingsidealen vinden ouders echter niet altijd makkelijk, bleek uit het onderzoek onder christelijke ouders.

In de derde plaats komt naar voren dat ouders het belangrijk vinden, dat de opvoedingsidealen aansluiten bij het unieke van hun gezin of bij de eigenheid van hun kind. Als ouder wil je aansluiten bij wat je kind nodig heeft, bij wat bij je kind past. Soms blijkt de invulling die je had bij een bepaald ideaal niet haalbaar en ook niet wenselijk, bijvoorbeeld als er sprake is van een beperking of stoornis.

In de vierde plaats kunnen belangrijke gebeurtenissen in je eigen leven ook hun weerslag hebben op datgene wat jij met de opvoeding wilt bereiken. Een echtscheiding, ruzie in de familie of het verliezen van werk en een inkomen kan je bijvoorbeeld bepalen bij welke dingen echt de moeite waard blijken te zijn en die richting geven bij de opvoeding van de kinderen. Het betekent niet altijd dat deze gebeurtenissen je nieuwe opvoedingsidealen geven, maar het kan ook zijn dat je door de gebeurtenissen opvoedingsidealen anders in gaat vullen.

Ook een nieuwe context kan invloed hebben op de invulling van je opvoedingsidealen. Je doet misschien bepaalde dingen, omdat veel mensen om je heen het op die manier doen. Veel dingen lijken vanzelfsprekend, totdat je buiten je eigen wereld stapt. Ervaringen die je ergens anders opdoet, kunnen je bevestigen in wat je altijd al vond, maar kunnen ook aanleiding zijn om je opvoedingsidealen bij te stellen of aan te scherpen. Denk ook eens aan de invloed van een stukje sociale controle of juist het wegvallen daarvan. Het kan ervoor zorgen dat je je gedrag bijstelt, maar niet het ideaal dat je ermee wilt bereiken. Een nieuwe context kan verfrissend werken en ervoor zorgen dat je je idealen meer toe-eigent.

Als laatste stelt de maatschappij ons elke keer voor de vraag of we onze opvoedingsidealen (of de invulling ervan) moeten aanpassen. Er vinden veel dingen plaats in de maatschappij waartoe je je als ouder moet verhouden. Dit kan van invloed zijn op je opvoedingsidealen. De maatschappij vraagt bijvoorbeeld van onze kinderen dat zij mondig zijn en kunnen verwoorden waarvoor zij staan. Ook als het gaat om hun geloof. Hiervoor is het nodig ook zaken die voorheen als vanzelfsprekend golden nu met je eigen kind bespreekbaar te maken. Ook allerlei (nieuwe) trends in de maatschappij vragen om een antwoord van ouders en kinderen. Dat wat je tegenkomt in het dagelijks leven, stelt je tegelijk ook de vraag hoe je daarover iets wil doorgeven of voorleven aan je kind.

Haalbaarheid van idealen

We hopen dat je met dit boek aan de slag kunt met je opvoedingsidealen. Als ouder ben je als eerste verantwoordelijk voor de opvoeding van je kind. Je doet je uiterste best, maar dat wil niet zeggen dat het allemaal maakbaar is. Zo goed en zo kwaad als het gaat, voeden wij ons kind op voor het leven in deze wereld en het leven daarna. Dat doen we in het besef dat de zegen van de Heere God voor de opvoeding onmisbaar is.

Het zou ook kunnen dat je in je eigen gezin merkt dat de praktijk weerbarstig is en dat je daarom terughoudend bent in het nadenken over opvoedingsidealen. Zo kun je als ouder het gevoel hebben dat je wel van alles kunt wensen, maar dat het in de praktijk toch niet haalbaar zal zijn. Wanneer je kind kampt met een beperking of stoornis kan het je zwaar vallen om over je opvoedingsidealen na te denken. Maar je kunt ook geconfronteerd worden met bepaalde keuzes van je kind, die niet de jouwe zouden zijn. We hopen dat je dan alsnog de moed kunt opbrengen om binnen de mogelijkheden van jouw situatie na te denken over de allerbeste wensen voor je kind. En natuurlijk over de manier waarop je hieraan in je opvoeding gestalte wilt geven.

  Definitie van opvoedingsidealen
  Prof. dr. Doret de Ruyter heeft veel nagedacht en geschreven over opvoedingsidealen. Zij geeft er drie kenmerken van:

Er wordt door de opvoeder grote waarde en veel belang gehecht aan het opvoedingsideaal. Als je als opvoeder er weinig voor doet en er weinig waarde aan hecht het ideaal te bereiken, is het waarschijnlijk geen echt opvoedingsideaal.

Ze verwijzen naar kenmerken van personen of situaties die excellent of perfect gevonden worden door de opvoeder. Je hebt als opvoeder dus iets voor ogen wat je wilt bereiken met je kind.

Opvoedingsidealen zijn nog niet gerealiseerd. Als je kind het ideaal bereikt heeft, kan het geen opvoedingsideaal meer zijn. Kinderen kunnen soms wel een invulling van een ideaal bereiken, maar daarmee vervalt nog niet het ideaal. Je richt je op een volgende stap op weg naar de realisering van het ideaal. Als je bijvoorbeeld ‘zelfstandigheid’ als ideaal hebt en je kind kan veterstrikken, dan ga je verder door je kind te leren om zelfstandig naar school te fietsen enzovoort.

Bespreek met elkaar een opvoedingsideaal dat jullie in de opvoeding hebben, aan de hand van de kenmerken die Doret de Ruyter noemt.

Bron: D.J. de Ruyter, G. Bertram-Troost en M.A. Sieckelinck (red.), Idealen, idolen en iconen van de pedagogiek. Bijdragen aan de twaalfde landelijke pedagogendag, Amsterdam, SWP, 2005.

  Grenzen aan opvoedingsidealen
  We gaven al aan dat we moeten onthouden dat het allemaal verre van maakbaar is. Als opvoeder heb je ook met ‘begrensd materiaal’ te maken: je kind. Bij de opvoeding en het bereiken van je opvoedingsidealen dien je rekening te houden met bijvoorbeeld de eigenschappen of capaciteiten, maar ook met de leeftijd van je kind.

Volgens de Griekse mythologie was er een prins uit Cyprus, Pygmalion geheten, die een grote voorliefde had voor beeldhouwkunst. Hij wilde zijn beelden de perfecte schoonheid en het mooiste uiterlijk geven. Hij had een droombeeld voor ogen en probeerde dit te beeldhouwen. Uren, dagen, jaren werkte hij aan een beeld. Hij moest en zou zijn droombeeld uit steen hakken. Op een dag was hij bezig aan zijn kunstwerk, maar het beeld brak. Kapot. Zijn droombeeld was in veel stukken gebroken. Hij was weer terug bij af.

Michelangelo was ook een beeldhouwer. En ook hij had een droombeeld voor ogen. Maar dit beeld stond minder vast. Michelangelo hield van het materiaal, van de grote steen die voor hem stond. Hij wist hoe voorzichtig hij om moest gaan met zijn materiaal. Voorzichtig ging hij te werk en hij vroeg niet te veel van het materiaal. Op een dag wist hij: het is af. Het was een prachtig kunstwerk geworden. Misschien niet precies zoals zijn droombeeld, maar het materiaal kwam tot zijn recht en het stond.

Het verschil tussen Pygmalion en Michelangelo is dat Pygmalion alleen zijn droombeeld wil bereiken, zonder daarbij rekening te houden met (de beperkingen van) het materiaal. Michelangelo hield echter wel rekening met zijn materiaal en was bereid zijn doelen aan te passen aan de mogelijkheden. Het resultaat laat grote verschillen zien: het beeld van Michelangelo stond en was kunst, het beeld van Pygmalion lag in stukken op de grond.

In hoeverre houd je rekening met de mogelijkheden en grenzen van je kind? Ben jij bereid je idealen aan te passen?