De belijdenisgeschriften

dr. A. Baars, dr. P.C. Hoek en dr. A.J. Kunz
De belijdenisgeschriften – Pastoraal en actueel
Serie: Driestarreeks Studium Generale
© B.V. Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2017
Omslagfoto: Ton Borsboom
Binnenillustraties: Wikimedia en fotoarchief Refomatorisch Dagblad
Omslagontwerp: Erik van den Broek
Vormgeving: André Kikkert
ISBN 978 94 0290 0057
NUR 700 051

www.debanier.nl
www.driestar-educatief.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

dr. A. Baars,

dr. P.C. Hoek en

dr. A.J. Kunz

De belijdenisgeschriften

Pastoraal en actueel

Inhoud

Woord vooraf – dr. A.L.H. Hage

1. De Triniteit als basis van de Godsleer. De Geloofsbelijdenis van Nicea en Athanasius – dr. A. Baars

2. De rechtvaardigingsleer als het eigene van de Reformatie dr. P.C. Hoek

3. Zinnebeelden van Gods beloften. Doop en avondmaal in de gereformeerde belijdenis – dr. A.J. Kunz

Personalia

Woord vooraf

Het is inmiddels een gevestigde traditie om elk jaar uit het programma dat Studium generale van Driestar hogeschool aanbiedt één thema te selecteren om daarvan een uitgave in boekvorm te verzorgen.

Uit de lezingencyclus die in de cursus 2015-2016 is gegeven, is gekozen voor De belijdenisgeschriften: pastoraal en actueel. Die keuze is begrijpelijk, want het onderwerp past bij uitstek in een van de doelstellingen van Studium generale: ‘verdieping van de kennis van de Bijbel en de belijdenisgeschriften’. Die verdieping krijgt in dit boekje inhoud doordat de auteurs ook de betekenis van de belijdenisgeschriften voor de actualiteit aan de orde stellen. Daarnaast is die verdieping zichtbaar in de aandacht voor de context waarin zij tot stand zijn gekomen én in de wijze waarop de intenties en de tekst van de opstellers worden verduidelijkt. Daarom is dit boekje een handreiking voor allen die zich verbonden weten met het belijden dat in deze geschriften is verwoord en dat wordt onderschreven door de kerken die in traditie van de Reformatie staan.

De eerste bijdrage, over de oudkerkelijke belijdenisgeschriften, maakt duidelijk dat de klassieke triniteitsleer in de Geloofsbelijdenissen van Nicea en Athanasius de basis vormt voor een zuivere Bijbelse Godsleer. In de twee daaropvolgende opstellen staan de Heidelbergse Catechismus en de Nederlandse Geloofsbelijdenis centraal. Helder wordt positie gekozen in de vraag naar de betekenis van de leer van de rechtvaardiging, die in de Reformatie werd herontdekt: zij vormt het hart ervan. De laatste bijdrage, over de sacramenten doop en avondmaal, is waardevol, omdat hierin bij de vragen die in de gereformeerde gezindte hierover leven, richting wordt gewezen door deze geschriften zelf aan het woord te laten.

Belijdenisgeschriften zijn en blijven menselijke geschriften. Ze dienen om ons te helpen om het geloof dat zich grondt op de Schrift opnieuw te belijden in het heden. Om dit belijden ook in onze tijd te verstaan én te verwoorden op een wijze die de belijdenisgeschriften recht doet, is dit pastorale en actuele boekje een geslaagde handreiking.

dr. A.L.H. (Tom) Hage
Studieleider Studium Generale

1

De Triniteit als basis
van de Godsleer

De Geloofsbelijdenis van Nicea en Athanasius

– Dr. A. Baars –

Zijn de oude belijdenissen achter in ons kerkboek in deze tijd nog actueel? De meeste van de lezers van deze bijdrage zullen wel toegeven dat de Twaalf Artikelen van het Geloof van blijvende betekenis zijn. Deze oude belijdenis wordt immers met grote regelmaat in onze kerkdiensten gelezen. Bovendien neemt zij in de meeste catechismi uit de tijd van de Reformatie een belangrijke plaats in. Zij wordt daarin doorgaans ook van een uitvoerige uitleg voorzien, zoals in de Heidelbergse Catechismus.¹ Mede daardoor is er een keur aan geschriften verschenen waarin het Apostolicum voor de gemeente van nu wordt uitgelegd, al ontbreekt het ook niet aan kritische stemmen rond deze belijdenis.² Maar de beide andere oudkerkelijke belijdenisgeschriften, de Geloofsbelijdenis van Nicea en de zogenaamde Geloofsbelijdenis van Athanasius, staan die niet veel verder van ons af? Zij houden verband met de oudkerkelijke strijd rond de Drie-eenheid, die ver buiten de horizon van de meeste gemeenteleden ligt en dus al lang vergeten is. Het concilie van Nicea veroordeelt in 325 namelijk de visie van Arius als ketters. Deze leert – kort gezegd – dat de Zoon van God niet in de volle zin van het woord God is. Hij is dus niet gelijk aan God de Vader, maar is Zijn allereerste schepsel, geschapen vóór de grondlegging van de wereld. Dat betekent in feite dat de Zoon een soort tussenpositie inneemt tussen God boven Hem en de schepselen onder Hem. Hiertegenover handhaaft de meerderheid van het concilie van Nicea met kracht dat ‘de eniggeboren Zoon van God uit de Vader geboren is vóór alle eeuwen, God uit God, Licht uit Licht, waarachtig God uit waarachtig God, geboren, niet gemaakt, van hetzelfde Wezen met de Vader’.³ Spreken dergelijke diepzinnig klinkende uitdrukkingen mensen tegenwoordig nog aan of zijn ze voor hen volstrekt ontoegankelijk geworden?

Deze vraag klemt des te meer, omdat er al geruime tijd allerlei geluiden te horen zijn die een soort eerherstel voor Arius lijken te bepleiten. Ik noem drie voorbeelden. Wel heel bont maakt Dan Brown het in zijn veelgelezen boek De Da Vinci Code. Daarin staat het volgende te lezen: ‘[Keizer] Constantijn stelde op het Concilie van Nicea een hele nieuwe Bijbel samen die alleen maar boeken bevat die over Jezus als goddelijk spreken. Alle boeken die over Hem als menselijk spreken werden verbrand.’⁴ Nog niet zo lang geleden werd een merkwaardig boekje herdrukt onder de pakkende titel Vrijspraak voor Arius. Hoe joden, christenen en de islam in vrede kunnen leven.⁵ Daarin wordt op zijn minst de suggestie gewekt dat het portret dat met name de drie eerste evangelisten van Jezus tekenen joden, christenen en moslims zou samenbinden. De latere theologische speculaties van het concilie van Nicea over Christus als God zouden deze drie godsdiensten uit elkaar gedreven hebben. Maar ook in de serieuze theologische discussie gaan stemmen op die pleiten voor een gedeeltelijk eerherstel van Arius en die grote vragen hebben bij de leer zoals het concilie van Nicea die ontwikkelt. We kunnen hier onder meer denken aan de bekende dogmatiek van H. Berkhof, Christelijk Geloof. Een inleiding tot de geloofsleer.⁶ Het is ook mogelijk te verwijzen naar het grote boek van de vorige aartsbisschop van Canterbury, Rowan Williams, die ontegenzeggelijk een groot kenner is van de kerkvaders: Arius. Ketterij en traditie.⁷ Williams tekent er bezwaar tegen aan Arius af te schilderen als de aartsketter die alleen maar de kerk wilde verwoesten. Hij schildert hem als een oprecht man die ervan overtuigd was dat hij een eerlijke uitleg gaf van de omstreden teksten uit de Bijbel die spreken over Jezus als de Zoon van God of als God. Hierbij aarzelt Williams overigens niet ketterse elementen in het denken van Arius aan te wijzen.

Wat moeten we met dit alles aan, vooral als we beseffen dat de Geloofsbelijdenis van Nicea als enige van de drie oecumenische symbolen algemene officiële erkenning heeft gevonden? Zij geldt nog altijd als de eigenlijke belijdenis van de oosterse kerken. Zij heeft echter ook een ereplaats in de Rooms-Katholieke Kerk.

Bovendien hebben de kerken van de Reformatie deze belijdenis breed aanvaard als betrouwbare samenvatting van het christelijk geloof. Dat blijkt zowel uit de latere belijdenisgeschriften van de lutherse kerken (Augsburgse Confessie, art. 1; Formula Concordiae I, 2), als van de anglicaanse (Anglicaanse Geloofsbelijdenis, art. 8) en de gereformeerde kerken (Nederlandse Geloofsbelijdenis, art. 9; Franse Geloofsbelijdenis, art. 5; Ierse artikelen, art. 7).⁸ De geloofsbelijdenis van Athanasius – die zoals we nog zullen zien niet door Athanasius geschreven kan zijn, al ademt zij wel in belangrijke mate zijn geest – heeft ook brede erkenning gevonden. Die is echter wel beperkter dan de openlijke instemming met de Geloofsbelijdenis van Nicea. Zo wordt zij alleen genoemd in geloofsbelijdenissen die behoren tot de westerse christenheid, namelijk in lutherse (Formula Concordiae I, 2), anglicaanse (Anglicaanse Geloofsbelijdenis, art. 8) en gereformeerde belijdenisgeschriften (Nederlandse Geloofsbelijdenis, art. 9; Ierse artikelen, art. 7). Zodoende wordt het tijd dat we nagaan waarom deze oude belijdenissen van zoveel belang zijn. In dit verband willen we ook enige aandacht schenken aan de vraag waarom de klassieke triniteitsleer de basis is van een zuivere Bijbelse Godsleer. We zouden het zelfs zo kunnen zeggen: Waarom de Drie-eenheid de bron is van alle dogma’s (fons omnium dogmatum).

1.1 De weg naar Nicea

Nu is het lastig de ontwikkelingen te schetsen die geleid hebben tot de samenroeping van het concilie van Nicea. We kunnen dat het beste doen langs twee sporen. Eerst schetsen we de politieke ontwikkelingen aan het begin van de vierde eeuw. Dat doen we hoofdzakelijk aan de hand van het eerste deel van de levensgeschiedenis van Constantijn de Grote. Deze keizer zet namelijk een krachtig stempel op het concilie en speelt ook een belangrijke rol bij de formulering van de Geloofsbelijdenis van Nicea. Daarna gaan we in op het conflict dat rond Arius rijst over de leer van de Drie-eenheid.

Diocletianus en zijn medekeizers

Om het leven van Constantijn de Grote goed te begrijpen, moeten we teruggaan naar de regering van de Romeinse keizer Diocletianus, die heerst van 285 tot 305. Onder zijn voorgangers, die bekend staan als de ‘soldatenkeizers’, is het enorme Romeinse Rijk van crisis tot crisis gegaan. Er heerst een zware economische neergang. Het bestuurlijke apparaat verbrokkelt. Barbaarse stammen bedreigen de grenzen vooral in het oosten en het noorden, terwijl de onoverwinnelijk geachte Romeinse legioenen niet of nauwelijks tegen hen opgewassen blijken. Bovendien zijn vele van de zogenaamde soldatenkeizers weliswaar met steun van het leger in het zadel geholpen, maar niet echt in staat het grote rijk te regeren. Velen van hen regeren ook maar kort en ‘sterven niet in bed’: zij komen om door moordaanslagen of op het slagveld.⁹ Niet zonder reden wordt daarom de derde eeuw na Christus ‘de eeuw van de angst’ genoemd. Angst voor een dreigende catastrofe heerst namelijk onder brede lagen van de bevolking van het Romeinse Rijk.¹⁰ En in die angst zoekt men naar een ‘zondebok’, die de oorzaak zou zijn van alle dreigingen en rampen. Dat zijn met name de christenen. Hun ‘verraad’ aan de oude staatsgoden van Rome en hun weigering de Romeinse keizer als goddelijk te vereren, roept het ongenoegen en de wraak van deze ‘goddelijke’ machten over het rijk af. Daarom moeten zij zwaar gestraft worden. De ergste vervolgingen van christenen vallen dan ook in deze periode, tijdens de derde en aan het begin van de vierde eeuw na Christus. Het is ontegenzeggelijk de verdienste van Diocletianus dat hij in deze chaotische periode weer enige orde en eenheid in het Romeinse Rijk weet te scheppen. Wanneer hij in 285 keizer wordt, versterkt hij het keizerlijk gezag aanzienlijk en bevordert de militaire macht van het Romeinse leger krachtig.¹¹ Zo beschouwt hij het feit dat hij keizer wordt als de wil van Jupiter, de hoogste god van de Romeinse staat. Hij claimt dus goddelijk gezag voor zijn bewind, ook al beschouwt hij zichzelf niet als god in de volle zin van het woord, zoals sommige keizers voor hem wel deden. Met behulp van bekwame generaals en sterke legers weet hij aanvallen van barbaarse stammen van buitenaf en opstanden binnen het rijksgebied neer te slaan. Bovendien reorganiseert hij de bestuursvorm van het enorm uitgestrekte Romeinse Rijk. Omdat hij geen mannelijke erfgenaam heeft, benoemt hij een van zijn belangrijkste generaals, Maximianus, tot medekeizer naast zich. Zelf draagt hij de titel ‘Augustus’ – wat ik wat vrij zou willen vertalen met ‘opperkeizer’. Deze titel kent Diocletianus ook aan Maximianus toe. Hiernaast worden twee ‘caesaren’ – wat vrij vertaald met ‘onderkeizers’ – aangesteld. Ook zij zijn succesvolle generaals in het leger van Diocletianus. Hun namen zijn Galerius en Constantius. Laatstgenoemde is vooral voor ons van belang, omdat hij de vader is van de latere keizer Constantijn. Binnen dit viermanschap blijft Diocletianus de onbetwiste leider, die in alle beslissende zaken de dienst uitmaakt. De Romeinse legers worden echter wel onder de vier machthebbers verdeeld. Elk van hen kiest een residentie die strategisch van belang is voor de verdediging van het grondgebied en de grenzen waarvoor hij verantwoordelijk is.

De verdeling van de gebieden onder de vier keizers

De residentie van Diocletianus is Nicomedia in Klein-Azië, gelegen vlak bij de Bosporus aan de Zee van Marmora. Dat is een uitstekende basis om leiding te geven aan de verdediging van Egypte, de Aziatische provincies en de gebieden die tegenwoordig bekend staan als Macedonië, Bulgarije en Roemenië. Galerius, die met zijn troepen de Donaugrens moet bewaken, vestigt zich in Sirmium, het huidige Sremska Mitrovica in Servië. Aan Maximianus is het gezag over het tegenwoordige Zwitserland, Italië, Noord-Afrika en Spanje toevertrouwd. Zijn residentie wordt Milaan. De bescherming van de Rijngrens en van Romeins Engeland valt ten slotte onder de verantwoordelijkheid van Constantius. Hij vestigt zich in Trier (Augusta Treverorum) in Duitsland, dat dan tot de Romeinse provincie Gallia behoort. Dit alles betekent dat Rome niet langer de residentie van de keizer is en het bestuurlijke centrum van het Romeinse Rijk. Toch blijft ‘de eeuwige stad’ een bevoorrechte plaats houden als cultureel centrum en worden haar inwoners op staatskosten voorzien van ‘brood en spelen’.¹² Deze vernieuwde grondstructuur van het keizerschap houdt overigens wel in dat uiteindelijk de twee onderkeizers de twee opperkeizers zullen opvolgen en op dat moment tot de rang van Augustus worden verheven. Zij benoemen vervolgens zelf nieuwe caesaren als hun opvolgers. Zoals nog duidelijk zal worden, zal deze regeling de nodige problemen opleveren.

De christenvervolgingen

Diocletianus is nog om een andere reden bekend – of misschien beter gezegd: berucht. Tijdens zijn bewind vindt de laatste grote vervolging van de christenen plaats. Na de dood van keizer Valerianus (260) hebben de christenen in het Romeinse Rijk bijna een halve eeuw lang geen last meer van strafrechtelijke maatregelen en vervolgingen die tegen hen gericht zijn. Zij nemen bovendien in aantal sterk toe, mogelijk zelfs tot een tiende van de hele bevolking van het rijk. We treffen hen aan op alle sporten van de maatschappelijke ladder, ook in verschillende hoge overheidsfuncties. De inrichting van de kerk is veel duidelijker en meer omlijnd geworden, zodat zij meer en meer de trekken gaat vertonen van een soort ‘staat in een staat’. Nu hebben we gezien dat Diocletianus sterke nadruk legt op de goddelijke autoriteit van de keizer en op de absolute noodzaak offers te brengen aan de Romeinse staatsgoden.

Zodoende is een conflict tussen de staat en de christenen haast onvermijdelijk. Aan het begin van de vierde eeuw vaardigt Diocletianus dan ook een serie edicten uit met een oproep christenen als vijanden van de staat te vervolgen. De strafmaatregelen die hierin bepaald worden, gaan steeds verder. Zo beveelt het eerste edict van 23 februari 303 dat de kerken afgebroken moeten worden en de Heilige Schriften dienen te worden ingeleverd en verbrand. Bovendien verbiedt hij de samenkomsten van de christelijke gemeente, ontneemt hij alle christenen uit de hogere standen hun ambten, waardigheden en voorrechten en maakt hij christenen die bij het keizerlijke hof in dienst zijn tot slaven.¹³ Spoedig volgen een tweede en een derde edict, die vooral tegen de geestelijken gericht zijn. Het tweede beveelt alle geestelijken te arresteren en het derde bepaalt dat de geestelijken vrijgelaten kunnen worden als ze aan de goden offeren, maar dat ze gefolterd en gedood moeten worden wanneer ze dat weigeren.¹⁴ Ten slotte wordt in een vierde edict een algemeen bevel uitgevaardigd om aan de goden te offeren, waardoor de vervolging zich uitbreidt tot alle christenen.¹⁵ Op de weigering te offeren staan zware straffen: men kan veroordeeld worden tot slavenwerk in de bergen of tot de marteldood.

Keizer Diocletianus