Opvoedingsreis deel 2

Frans en Andrea van Hartingsveldt
Opvoedingsreis deel 2
© B.V. Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2016
Omslagontwerp: José van der Meer
Vormgeving: Albert Bloemert
Foto op omslag: iStock
ISBN 978 94 6278 5663
NUR 746-000

www.debanier.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Opvoedingsreis

deel 2

Bijbelse opvoeding
en huisgodsdienst

Frans en Andrea van Hartingsveldt

Inhoudsopgave

Voorwoord

Routewijzer

Hoofdstuk 1: Thuisonderwijs
Spreuken 22:6 en Genesis 18:17-19
- de eerste beginselen leren -

Hoofdstuk 2: Aangaande mij en mijn huis
Jozua 24:14-31
- huisgodsdienst -

Hoofdstuk 3: Eerbiedig!
2 Koningen 4:18-37
- bidden met kinderen -

Hoofdstuk 4: Wonen in het Woord
2 Timotheüs 1:3-5 en 3:14-17
- Bijbellezen met kinderen -

Hoofdstuk 5: Zin in zingen
Psalm 147
- (psalm)versjes zingen en leren -

Hoofdstuk 6: Woorden van waarde
Spreuken 6:20-24 en 7:1-5
- Bijbelteksten leren -

Hoofdstuk 7: Wekelijkse feestdag
Leviticus 23:1-3 en Exodus 31:12-17
- de zondag in het gezin -

Hoofdstuk 8: Kom, luister toe!
Lukas 2:41-49 en Handelingen 17:10-12
- de kerk en de preek -

Hoofdstuk 9: Verrijkend vieren
Numeri 10:1-10
- Bijbelse feestdagen in het gezin -

Hoofdstuk 10: In de waarheid wandelen
2 Johannes:1-6
- leer en leven -

Antwoorden

Voorwoord

Welkom! Voor je ligt het tweede deel van Opvoedingsreis. In deel 1 ging het over het doel van de opvoeding, de weg daarnaartoe en de bagage die voor ouders en kinderen op die reis nodig is. Samengevat kun je zeggen dat deel 1 het fundament of uitgangspunt van een Bijbelse opvoeding belichtte. In dit tweede deel wordt dit concreet ingevuld voor de godsdienstige opvoeding en huisgodsdienst: bidden en Bijbellezen met kinderen, mee naar de kerk, de invulling van de zondag en dergelijke.

Net als het eerste deel, is ook dit deel niet alleen een leesboek, maar vooral een luisterboek: Wat zegt de Heere in Zijn Woord hierover? Het Hebreeuwse woord voor ‘horen’ betekent tegelijk ook ‘gehoor geven, gehoorzamen’. Dus als de Heere zegt ‘Hoor, Israël …’ dan betekent dit tegelijkertijd ‘Gehoorzaam, Israël …’ (Deuteronomium 6:4). Dit boek is ook een doeboek: vragen en voorbeelden nodigen je uit om met de opvoeding van je eigen kinderen aan de slag te gaan.

Misschien ben je al een paar jaar aan de opvoedingsreis bezig en heb je ervaring. Misschien ben je in blijde verwachting van je eerste kindje en heb je veel vragen over de opvoeding. Voor beide groepen ouders is dit boekje bedoeld.

OPVOEDINGSSTEUN

Opvoeden is niet eenvoudig. Laten we de oorzaak daarvan niet buiten ons zoeken. Vaak wordt gewezen op de nieuwe ontwikkelingen in de maatschappij of in de jongerencultuur. Maar we zien de zonden van onze kinderen, omdat het kinderen van ons, zondige ouders, zijn. Het grootste probleem voor de opvoeding is de zonde die in ons eigen hart woont. De Heere geeft in Zijn Woord heel duidelijke aanwijzingen voor de opvoedingsreis, maar alles in ons werkt tegen om Zijn aanwijzingen op te volgen. Daarom is het goed om je te bezinnen op het (aanstaande) ouderschap. En als je al wat jaartjes onderweg bent, is het belangrijk om regelmatig stil te staan en na te denken of je nog op koers bent. In welke fase je gezin ook verkeert, houd je opvoeding telkens tegen het licht. Houd het tegen hét Licht: een opengeslagen Bijbel. Deze uitgave wil daarbij helpen.

OPVOEDINGSGROEP

Ook andere ouders kunnen helpen om in de opvoeding de juiste koers te (blijven) houden. Je bent lid van een kerkelijke gemeente. De Heere heeft ook de kerkelijke gemeente gegeven om elkaar te helpen bij de opvoeding (Titus 2). Daarom zijn er in diverse gemeenten opvoedingsgroepen. Dit boekje is zo geschreven, dat het ook in deze groepen gebruikt kan worden. We zijn zelf betrokken (geweest) bij opvoedingsbijeenkomsten in de gereformeerde gemeente van Elspeet. Zo is dit boekje ontstaan. We bedanken alle vaders en moeders die met ons meegedacht hebben voorafgaand aan het schrijven. We hebben ervaren hoe goed het is om binnen de gemeente met elkaar mee te denken en elkaar op te scherpen.

OPVOEDINGSBOEK

We hebben dit boek niet geschreven omdat wij alles van opvoeding weten of op alle vragen een pasklaar antwoord hebben. Ook wij hebben elke dag veel vragen en komen alles tekort. Maar er is een God in de hemel Die alle dingen regeert. Hij heeft Zijn Woord gegeven als Richtsnoer. Het meest betrouwbare Kompas in de opvoeding is Gods Woord. Het is verrassend om te zien hoeveel de Bijbel ons voorhoudt over de opvoeding en vorming van onze kinderen. Ook al is de Bijbel geen opvoedkundig handboek, er staat wel alles in wat nodig is om vader of moeder te zijn; ook voor deze tijd. De Heere is de Schepper van het gezin en weet het beste wat goed voor gezinnen is. Laten we dan samen maar onderzoeken wat Hij over de opvoeding zegt en bidden of Hij ons – ondanks al onze tekorten en gebreken – wil gebruiken als Zijn handen in de opvoeding van onze kinderen. Bewust heeft elk hoofdstuk daarom een Bijbelgedeelte als uitgangspunt. Pas nadat we hebben geluisterd naar Gods Woord, worden er lijnen getrokken naar de dagelijkse opvoedingspraktijk. Vragen en een casus proberen de onderwerpen dichtbij te brengen en het nadenken en spreken erover te leiden.

Het thema huisgodsdienst bevat allerlei praktische thema’s met een hoog ‘doe-gehalte’. We willen je vragen dit in het juiste Bijbelse perspectief te blijven zien, zoals we dat ook in deel 1 hebben verwoord. Bijbels opvoeden blijft onmogelijk van onze kant. Maar … het is door genade mogelijk bij God vandaan. ‘Zo de HEERE het huis niet bouwt, tevergeefs arbeiden deszelfs bouwlieden daaraan’ (Psalm 127). Opvoeden is geen prestatie van mensen, maar een wonder bij God vandaan. Als Paulus in 1 Korinthe 15 vertelt over zijn werk, zegt hij: ‘… niet ik [kanttekening: namelijk als door mijn eigen kracht dat werkende, overmits ik daarvan maar een instrument ben], maar de genade Gods [kanttekening: waardoor Hij mijn arbeid zegent].’ Laten we het in de opvoeding niet van onszelf, maar van de Heere alleen verwachten en Hem bidden om Zijn onmisbare Zegen.

Hij heeft gezegd: ‘En indien iemand van u wijsheid ontbreekt, dat hij ze van God begere, Die een iegelijk mildelijk geeft, en niet verwijt; en zij zal hem gegeven worden’ (Jakobus 1:5).

Frans en Andrea van Hartingsveldt

Routewijzer

OPBOUW

Elk hoofdstuk heeft dezelfde opbouw, te onthouden aan zes keer ‘B’:

1. Bijbelstudie

Een Bijbelgedeelte om te lezen en te bespreken aan de hand van de vragen. Achter in dit boek vind je een korte omschrijving van de antwoorden.

2. Basis

Verdiepingstekst over het thema van het hoofdstuk.

3. Bespreken

Vragen, een stelling, citaat of casus om samen te bespreken.

4. Betrekken

Heb je kinderen? Betrek hen dan bij je zoektocht naar een Bijbelse opvoeding. Dit onderdeel geeft daar tips voor.

5. Boekentip

Titels van christelijke boeken om meer over het thema te lezen. Daarbij is onderscheidingsvermogen gewenst. Sommige boeken (hoewel leerzaam!) hebben theologisch een (heel) andere invalshoek dan je gewend bent.

6. Beklijven

Ruimte voor persoonlijke aantekeningen van dingen die je wilt onthouden.

WERKWIJZE

Gebruik je dit boekje bij een opvoedkring, laat de deelnemers dan thuis de Bijbelstudie voorbereiden en de basistekst doorlezen, zodat op de kring zelf de Bijbelstudievragen en de opvoedingsvragen besproken kunnen worden.

INHOUD

Opvoedingsreis deel 1 behandelt de basis van de opvoeding; dat wat ten grondslag ligt aan een Bijbelse opvoeding. Je kunt ook zeggen: het fundament van of het uitgangspunt in de opvoeding.

Opvoedingsreis deel 2 gaat dieper in op concretere thema’s rond de godsdienstige opvoeding en huisgodsdienst. Bidden en Bijbellezen met kinderen bijvoorbeeld. Maar ook: de invulling van de zondag, je kinderen voorbereiden op een kerkdienst, hen leren luisteren in de kerk en met elkaar napraten over de preek.

Hoofdstuk 1: Thuisonderwijs

- de eerste beginselen leren -

Kinderen zijn een gave van God. Met de gave geeft Hij ook een opgave (Spreuken 22:6): ‘Leer de jongen de eerste beginselen naar de eis zijns wegs …’ Wat houdt dat in?

Bijbelstudie

Lees Spreuken 22:6 en Genesis 18:17-19.

1. Welke opdracht krijgen ouders (Spreuken 22:6a)?

2. Waarom is het belangrijk dat ze hieraan gehoor geven (Spreuken 22:6b)?

3. Hoe wordt het ‘leren’ of ‘onderwijzen’ in Genesis 18:19 door de HEERE Zelf omschreven?

4. Waar vloeit dit ‘leren’ of ‘onderwijzen’ uit voort (vergelijk Genesis 17:7-11)?

5. Wat betekent dit voor ouders nu?

Basis

Salomo lijkt een duidelijke opvoedingstaak voor ogen te hebben wanneer hij schrijft: ‘Leer de jongen de eerste beginselen naar de eis zijns wegs.’ Wat is dat, ‘de eerste beginselen leren’? De kanttekenaren zeggen: ‘Onderwijzen in de fundamenten van de heilige leer tot zaligheid van zijn ziel.’

LEREN

Het Hebreeuwse werkwoord dat vertaald is met ‘leren’ heeft de betekenis van ‘trainen’: voortdurend oefenen, steeds weer herhalen. Er zit ook iets in van: het volgen van een spoor. Sinds Gods openbaring op de berg Sinaï klinkt het woord ‘leren’ als een refrein door Zijn Woord: ‘Vergader Mij dit volk en Ik zal hun Mijn woorden doen horen, die zij zullen leren, om Mij te vrezen al de dagen die zij op de aardbodem zullen leven, en zij zullen ze hun kinderen leren’ (Deuteronomium 4:10). Leren heeft alles te maken met het spoor van Gods geboden kennen en volgen. Iemand is wijs als hij begrijpt wat de Heere wil en ook doet wat Hij wil. Het middel dat de Heere daarbij gebruikt, is Zijn Woord. Paulus wijst Timotheüs erop dat hij de heilige Schriften weet, die wijs kunnen maken tot zaligheid (2 Timotheüs 3:15). In de Bijbel wordt wijsheid van geslacht tot geslacht doorgegeven. De opdracht tot onderwijs ligt op de schouders van de ouderen. Door middel van de oudere generatie geeft God Zijn wijsheid door aan de jongere generatie (Psalm 78 en Titus 2). Daarom zegt Salomo (Spreuken 4): ‘Hoor, mijn zoon! Ik onderwijs u in de weg der wijsheid; ik doe u treden in de rechte sporen.’

NAAR HUN BEGRIP

En wat betekent ‘naar de eis zijns wegs’? Opnieuw de kanttekenaren: ‘Dat is: naar de gelegenheid van zijn ouderdom, begrip en teerheid. Of anders: aan het begin van zijn leven.’ Het gaat er dus om kinderen van jongs af aan te onderwijzen vanuit Gods Woord, aansluitend bij hun leeftijd en begripsvermogen. Het is dus belangrijk om vanaf het begin van het kinderleven na te denken over wat belangrijk is in de opvoeding en hoe je daaraan gestalte wilt geven. Wat wil de Heere dat we onze kinderen meegeven? Wat zijn de belangrijkste waarden binnen het gezin en hoe geven we die vorm?

DE EERSTE BEGINSELEN

Om in de godsdienstige opvoeding aan te kunnen sluiten bij het begripsvermogen van het kind, is het belangrijk te weten dat kinderen een bepaalde godsdienstige ontwikkeling doormaken. De leeftijden die worden genoemd, zijn gemiddelden en kunnen voor kinderen verschillend zijn. Ook kinderen met een verstandelijke handicap wijken hiervan af. Voor kinderen met bepaalde gedragsproblemen geldt dat zij soms een andere aanpak nodig hebben, aansluitend bij de aard van de problematiek.

– o jaar: Wat wel genoemd wordt ‘een gevoelsmatige Godservaring’ meegeven.
Middel: Godsdienstige sfeer in het gezin, gewennen aan avond- en morgengebed, bidden voor en zingen met het kindje.

– I jaar: Ontwakend besef van God versterken. Middel: ‘Amen’ zeggen en eerbied bij het bidden en Bijbellezen.

– 2 jaar: Besef dat God er is, Die alles kan, ziet en hoort.
Middel: Eenvoudige Bijbelverhalen vertellen, begin van leren bidden en zingen, zich leren houden aan grenzen.

– 3 jaar: Ontwakend besef van goed en kwaad.
Middel: Bijbelverhalen uitbreiden, aan ochtend- en avondgebed zinnen laten toevoegen, versjes leren, zelfbeheersing en gehoorzaamheid leren.

– 4 jaar: Mee naar de kerk, zelfstandig bidden en zingen, Bijbelkennis uitbreiden.
Middel: Voorbereiden op en begeleiden van kerkgang, persoonlijk gebed na ochtend- en avondgebed, versjes en teksten leren en ‘kinderbijbel’ met meer niveau.

– 5 jaar: Verwoorden van godsdienstige aspecten.
Middel: Moeilijke woorden uitleggen, napraten over een gelezen Bijbelgedeelte en over de preek, begin met huiscatechese, bijvoorbeeld op zondagmiddag.

– 6-7 jaar: Zelfstandig Bijbellezen en gewetensvorming.
Middel: Meelezen aan tafel uit eigen Bijbel, Bijbelse begrippen uitleggen, meer vertellen en leren over geloof, gebed en gebod.

– 8-9 jaar: Van Bijbellezen naar Bijbelleven.
Middel: Financiële opvoeding, seksuele opvoeding, mediaopvoeding, Bijbelse karaktervorming.

– 10-12 jaar: Geheugen benutten en voortgaande gewetensvorming.
Middel: Bijbelgedeelten leren, vragen leren, van ‘kinderbijbels’ naar zelfstandig Bijbelgebruik, zelfstandige avondsluiting.

– 13-15 jaar: Aansluiten bij abstract denken.
Middel: Open gesprekken vanuit het dagelijkse leven naar wat Gods Woord erover zegt en blijvende regelgeving vanuit Gods Woord naar het dagelijkse leven.