Tot dienst aan God
Teksten over opvoeding en onderwijs

Maarten Luther
Tot dienst aan God – Teksten over opvoeding en onderwijs
© B.V. Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2016
Verzameld en vertaald door: Karla Boersma
Omslagontwerp: José van der Meer
Vormgeving binnenwerk: André Kikkert
ISBN 978 94 0290 1498
NUR 707

www.debanier.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Woord vooraf

1. Kinderen en jongeren

2. Vaders en moeders

3. Scholen en onderwijs

4. Leraars en onderwijzers

5. Adviezen en aanwijzingen

6. Doel en inhoud

7. Geloof en liefde

8. Een rijke God

Woord vooraf

‘Ik wil je geen geld geven, maar een rijke God.’

Je ziet het voor je: Maarten Luther die ’s avonds bij het bed van een van zijn kinderen zit en dan een zegen uitspreekt waarin hij zijn diepste verlangen voor dit kind uit: ‘Ik wil je geen geld geven, maar een rijke God.’ Daarmee is eigenlijk alles gezegd: Als het kind die rijke God leert kennen en dienen, is het een rijk mens. Meer kan het niet krijgen, omdat God Zijn kinderen alles geeft wat ze nodig hebben. Hij is de grootste Gever, zoals Luther het zegt.

Luther, voor wie kinderen de grootste vreugde in het leven waren, heeft veel geschreven over opvoeding en onderwijs. Voor dit boek zijn driehonderd citaten verzameld en in het Nederlands vertaald. Enkele geschriften waaruit geput is, zijn: Aan de christelijke edelen van de Duitse natie (1520), Aan de raadsheren van alle steden in het Duitse land (1524), Preek dat we de kinderen naar school moeten sturen (1530). Ook uit andere preken, Bijbelverklaringen, zijn doopboekje, de tafelgesprekken, de Kleine en Grote Catechismus et cetera zijn teksten gehaald. Bij elk citaat is de vindplaats vermeld in de Weimarer Ausgabe (WA), de officiële uitgave van Luthers werken, of in de uitgave van Johann Georg Walch: Dr. Martin Luthers Sämtliche Schriften. De citaten uit Luthers Kleine Catechismus zijn overgenomen uit Luther Verzameld.¹

Luther heeft een positief beeld van het jonge kind. Tot een jaar of zeven zijn kinderen volgens hem open, eerlijk en natuurlijk. Ze vertrouwen God eenvoudig en kennen geen angst, zijn zelfs niet bang voor de dood. ‘Het leven van kinderen is het allergelukkigste, want het kent geen wereldlijke zorgen, ziet ook niet de vreemde toestanden in de kerk, kent geen angst voor de dood of toekomstige gebreken. Nee, kinderen hebben alleen maar mooie gedachten.’ Zoals kinderen zijn, zo waren mensen in het paradijs, aldus Luther. Ze zijn in hun geloof een voorbeeld voor volwassenen, voor wie het veel moeilijker is om te geloven: ‘Het geloof en het leven van kinderen is het beste, want zij hebben alleen het Woord. Daar houden ze zich aan en ze geven God eenvoudigweg de eer dat Hij waarachtig is.’ Toch erkent Luther ook dat kinderen in zonde ontvangen en geboren zijn. In zijn uitleg bij Psalm 51 schrijft hij dat zonde zijn natuur is en ‘dat zelfs het begin van mijn bestaan, mijn ontvangenis, zonde is. Om maar niet te spreken van mijn woorden, werken en gedachten in het leven dat daarop volgt.’ De jeugd is als was, schrijft Luther, laat zich makkelijk inpakken door verleiders en moet daarom ouders, leraars en anderen gehoorzaam zijn. Wat overigens nieuw is voor die tijd, is dat Luther aandacht heeft voor het kind als kind. Kinderen zijn anders dan volwassenen en moeten daarom op een aparte manier benaderd worden, passend bij hun eigen mogelijkheden.

De opvoeding begint volgens Luther thuis in het gezin. Ouders zijn een soort overheid thuis, zij moeten de kinderen ‘regeren’. Luther noemt dat het Hausregiment. Ouders bekleden daarin volgens Luther een ambt, om hun kinderen goed op te voeden ‘tot de dienst aan God en tot Zijn lof en eer en nergens anders toe’. Het komt vandaag misschien wat vreemd over dat Luther de ouders als een overheid ziet. Dat heeft ermee te maken dat – anders dan in onze tijd – het familieleven niet zo gescheiden was van het openbare leven. Men werkte vaak thuis en eventuele medewerkers verbleven daar ook, zaten met de familie aan tafel enzovoort. Het leven thuis vormde zo een maatschappij in het klein en daar sluit Luther bij aan in zijn spreken over een huiselijke overheid. De opvoeders thuis, vader en moeder, moeten hun kinderen wijs regeren: aan de ene kant streng, aan de andere kant mild. Ouders moeten niet bang zijn om te straffen, maar dan wel zo, ‘dat altijd de appel naast de roede ligt’.

Luther heeft zich sterk gemaakt voor de reformatie van het onderwijs, dat er destijds volgens hem slecht voor stond. Zijn oproep om het onderwijssysteem te reformeren, baseert hij op Gods opdracht hiertoe, die kerken, de overheid en ook ouders verzaakt hebben. Ouders hebben meer aan hun eigen belang dan aan dat van hun kinderen en de maatschappij gedacht. Daarom moeten er weer goede scholen komen en mensen die goed les kunnen geven. Waar het bij het onderwijs volgens Luther om gaat, is kennis van de Bijbel met het oog op een leven naar Gods wil en gebod. Kennis is niet nodig om gered te worden, want een mens wordt volgens Luther gerechtvaardigd door het geloof. De gerechtvaardigde mens heeft echter wel kennis nodig om als vrij mens in deze wereld te leven. Kennis verkrijg je onder andere uit ervaring, maar als je alles eerst zelf zou moeten ervaren, zou dat dat volgens Luther enorm veel tijd kosten: je zou wel honderd keer moeten sterven. Daarom is onderwijs belangrijk, zodat kennis overgedragen en sneller verkregen kan worden. Luther prijst het ambt van leraar, dat volgens hem het beste is: ‘Een vlijtige, eerbare leraar (…) kan nooit genoeg beloond en met geld betaald worden.’ Schoolmeesters en leraars zijn belangrijk, want ‘als de jeugd geen goede schoolmeesters en leraars krijgt, heeft de duivel met zijn legers het spel snel gewonnen’.

Bij Luther vind je geen uitgewerkte didactiek, maar wel allerlei didactische en pedagogische adviezen en aanwijzingen, verspreid door zijn hele oeuvre. Ook is er een praktisch model om gebod en gebed bij elkaar te brengen als in een viervoudig kransje: bedenken, bedanken, biechten en bidden. Verder ontwikkelde Luther een methode om al spelend te leren en om Bijbelteksten te ordenen in twee zakjes, geloof en liefde. In de citaten is te lezen hoe dat in zijn werk gaat. En hij voegt daar nog een waarschuwing aan toe: ‘Laat niemand denken dat hij hiervoor te slim is en dit kinderspel verachten. Christus moest mens worden om mensen te onderwijzen; als wij kinderen onderwijzen, dan moeten we met hen kleine kinderen worden. God zou willen dat dit kinderspel goed gespeeld werd!’

Luther was enorm vaardig met taal. Zijn zinnen zijn vaak beeldend en rijk aan woordspelingen en spreekwoorden. Bij de uitleg van Psalm 101 gebruikte hij zelfs ongeveer 170 spreekwoorden.² Het beeldende taalgebruik vinden we ook terug in Luthers fabels. In zijn voorwoord op een bewerking van enkele fabels van de Griekse dichter Aesopus (ca. 620 - ca. 560 v. Chr.) schrijft Luther dat hij dit boek geschreven en verbeterd heeft ‘vooral voor de jeugd, zodat ze de goede leer en waarschuwing in de lieflijke vorm van een fabel – zoals bij een verkleedpartij of een spel - des te liever leert en beter onthoudt.³ Enkele van deze fabels zijn daarom in dit boek opgenomen.

Het doel van de opvoeding is ‘dienst aan God’ en dat is een leven in geloof en liefde.⁴ Dezelfde tweeslag van geloof en liefde vinden we ook terug in Luthers model ‘leren als spel’, en daarom zijn in dit boek ook wat algemenere citaten over geloof en liefde opgenomen. Als het gaat om wat kinderen en jongeren moeten leren, dan is dat natuurlijk lezen en schrijven en allerlei andere vakken, maar vooral de inhoud van de Schrift, zoals die is samengevat in de catechismus (gebed, gebod, geloof ). Die inhoud moeten ze zich eigen maken om in geloof met God te leven. En daar kun je een leven lang mee bezig zijn volgens Luther: ‘Zo is het met de Heilige Schrift: als je denkt dat je uitgeleerd bent, begin je pas.’

Inmiddels zijn we vijfhonderd jaar verder. In de tijd die er tussen Luther en vandaag ligt, is er veel veranderd en zijn ook nieuwe inzichten ontstaan over opvoeding en onderwijs. Mensen van vandaag doen de dingen daarom vaak anders dan Luther ze deed. Ook zijn didactische inzichten hebben niet altijd de tijd doorstaan en zijn vervangen door andere. Toch zijn veel van zijn teksten blijvend actueel, omdat ze spreken over de mens in zijn relatie tot een rijke God en hoe je dat kunt voorleven en doorgeven aan kinderen en jongeren, zowel thuis, in de kerk, als op school. Wat dat betreft is er weinig veranderd: God is dezelfde rijke God gebleven en wil ook vandaag gekend en gediend worden zoals Hij dat in Zijn Woord openbaart. Dit boek zou niet compleet zijn zonder citaten over de rijke God Zelf, Die Luther heeft leren kennen als een God vol van genade en liefde en Die hij ergens ‘een gloeiende bakoven vol liefde’ noemt. Die citaten staan dan ook aan het einde van dit boek.

Voor mij persoonlijk was het verzamelen en vertalen van deze teksten een vreugde, niet in de laatste plaats omdat ikzelf moeder ben van drie kinderen, hen mocht begeleiden in hun leven met de Heere en me aangesproken voel door wat Luther zo mooi kan zeggen.

Ik hoop dat Luthers teksten voor de lezer een inspiratie zijn bij het doorgeven van een rijke God aan kinderen en jongeren.

Enschede, augustus 2016
Karla Boersma, projectleider van het internationale platform Refo500

1. Herman J. Selderhuis (red.), Luther Verzameld, deel II, Utrecht 2016, 934-936.

2. WA 51, 197-264.

3. WA 50, 454.

4. Ivar Asheim, Glaube und Erziehung bei Luther. Ein Beitrag zur Geschichte des Verhältnisses von Theologie und Pädagogik, Heidelberg 1960, 58-59.

1. Kinderen en jongeren

Gods schepping is wonderlijk

God heeft de geboorte van alle schepselen wonderlijk beschikt. Want niemand kan bedenken en doorgronden hoe de geboorte in zijn werk gaat, hoe het kindje tijdens de geboorte naar buiten kan komen en in een halve dag al zo merkbaar kan groeien. Als je een kuikentje dat net uit het ei gekropen is er weer in zou proberen te duwen, dan zou dat nooit lukken. Zo leren en ervaren we in het huwelijk ook allemaal, dat het verwekken en het baren van kinderen niet tot onze mogelijkheden behoort. Ouders weten van tevoren niet of ze vruchtbaar zijn, of dat ze een zoontje of dochtertje zullen krijgen. Dit alles gebeurt buiten onze wil, gedachten en voorkennis om. Mijn vader en moeder hebben niet geweten dat ze een doctor zouden voortbrengen. Het is alleen Gods schepping, die wij niet kunnen bedenken en ook niet echt kunnen begrijpen.

Walch, TR, 156

De geboorte

Kinderen baren is heel zwaar voor een vrouw, omdat de vrucht door de botten naar buiten moet, want de schaambenen moeten zich met kracht van elkaar duwen. Zoals ze normaal staan, kan er nauwelijks een appel doorheen (lijkt het wel). Dit is een groot en onbegrijpelijk wonder van God.

Walch, TR, 155

Aankomst

Net zomin als kinderen in de moederschoot iets weten over hun aankomst, zo weinig weten wij van het eeuwige leven.

WA TR 3, 276

In ongerechtigheid geboren

‘Zie, ik ben in ongerechtigheid geboren, en in zonde heeft mij mijn moeder ontvangen’ (Ps. 51:7). Daarom is het waar dat ik voor U een zondaar ben en gezondigd heb, dat zonde mijn natuur is en dat zelfs het begin van mijn bestaan, mijn ontvangenis, zonde is. Om maar niet te spreken van mijn woorden, werken en gedachten in het leven dat daarop volgt. Hoe kan ik zonder zonde zijn als ik in zonde ontvangen ben en zonde mijn natuur en aard is? Ik ben een slechte boom en van nature een kind van toorn en zonde. Daarom, zolang wij deze natuur en aard hebben, zolang zijn wij zondaren en moeten we zeggen: ‘Vergeef ons onze schulden’ enzovoort, totdat het lichaam sterft en ondergaat. Want Adam moet sterven en vergaan voordat Christus geheel kan opstaan. Dat begint met een boetvaardig leven en wordt met het sterven voleindigd. Daarom is de dood heilzaam voor alle mensen die in Christus geloven. De dood doet immers niets anders dan laten vergaan en tot stof en as worden wat uit Adam geboren is – opdat Christus alleen in ons zij.

WA 18, 501-502

Het wonder dat kinderen op de ouders lijken

Hij had een roos in de hand en verwonderde zich erover dat het zo’n prachtig werk en schepsel van God was en zei: ‘Als een mens een roos zou kunnen maken, dan zou men hem een keizerrijk geven. Maar voor de ontelbare werken van God hebben de mensen geen oog. Omdat ze gewoon zijn en we er dagelijks mee te maken hebben, vragen de mensen er niet naar en denken ze dat ze vanzelfsprekend zijn, dat ze vanzelf gaan. Wij zien dat God aan bijna alle mensen kinderen geeft, de vrucht van hun lichaam, die op de ouders lijken. Al heeft een boer wel drie of vier zonen, die zoveel op hem lijken dat ze als uit zijn aangezicht gesneden zijn, de mensen letten er niet op. Omdat het gewoon is en het steeds opnieuw gebeurt. Maar het is geen geringe zaak, ook bij de heidenen niet, dat er kinderen worden geboren die zoveel op de ouders lijken.’

Walch, TR, 154-155

Waarom heb ik jou zo lief?

Tegen zijn pasgeboren kind dat hij in zijn armen droeg, zei Maarten Luther: ‘Waaraan heb jij het verdiend of waarom heb ik jou zo lief dat ik jou tot mijn erfgenaam maak? Door poepen, plassen, huilen en jouw geschreeuw door het hele huis en dat ik zo bezorgd over jou moet zijn?’

WA TR 1, 505

Moederliefde

De liefde van een moeder is veel sterker dan alle viezigheid en korsten van een kind. Zo is ook de liefde van God voor ons veel sterker dan onze vuilheid en onreinheid. Dus, hoewel wij zondaren zijn, verliezen wij het kindschap niet vanwege onze vuilheid en we vallen ook niet vanwege onze zonden uit Zijn genade.

WA TR 1, 190

Doop

Ik dank God en ben blij dat ik als kind gedoopt ben. Toen heb ik gedaan wat God geboden heeft. Of ik nu geloofd heb of niet, ik ben toch op Gods gebod gedoopt. De doop is goed en zeker en door God gegeven. Mijn geloof kan vandaag zeker of onzeker zijn, en ik kan denken dat ik nog ga geloven en zekerheid zal krijgen. Aan de doop ontbreekt niets. Aan het geloof ontbreekt altijd iets, want in het geloof blijven we leerlingen, ons hele leven lang. Het geloof kan ook inzakken, zodat je zegt: ‘Kijk, daar was geloof, maar het is er niet meer.’ Maar van de doop kunnen we niet zeggen: ‘Kijk, daar was doop, maar hij is er niet meer.’ Nee, de doop blijft staan, want Gods gebod blijft staan. En wat naar Zijn gebod gedaan is, staat en zal ook blijven staan.

WA 26, 165

Kinderdoop (1)

Zo doen we dat ook met de kinderdoop: we brengen het kind ernaartoe, terwijl we denken en hopen dat het gelooft, en we bidden of God het geloof geeft. Maar daarom dopen we het kind niet, we dopen het alleen omdat God dat geboden heeft. Waarom? Omdat we weten dat God niet liegt. Ik en mijn naaste en alle mensen kunnen fouten maken en bedriegen – maar Gods Woord kan geen fouten maken.

WA 30.I, 219

Kinderdoop (2)

Dat God Zijn Heilige Geest aan de gedoopte kinderen geeft, weten we uit de grote gaven van de heiligen die in de kerk geleefd (en de kinderdoop ontvangen) hebben. En als Christus verder zegt: ‘Doopt allen’ (Matth. 28:19), dan noemt Hij daarbij niet de leeftijd. Hier komt de besnijdenis bij, die dezelfde belofte als de doop heeft. De wederdopers argumenteren dat je niet gedoopt kunt worden als je niet je geloof belijdt. Dat bewijzen ze aan de hand van Cornelius (Hand. 10) en zo maken ze van het bijzondere het algemene. Maar dit voorbeeld bewijst niets. En Petrus heeft Cornelius niet vanwege zijn geloof gedoopt, maar vanwege de rechtvaardiging door Christus en vanwege Zijn Woord en het bevel van God. Als alleen die mensen gedoopt mochten worden van wie zeker is dat ze geloven, zou niemand gedoopt kunnen worden. En als ik vanwege mijn geloof gedoopt zou zijn, dan zou het geloof groter zijn dan het Woord en het bevel van Christus, waarmee Hij de doop beveelt.

WA TR 3, 62

Het leven van kinderen

Mijn zoontje, Johannes Luther, zat aan tafel en zei eens ernstig: ‘Het mooiste in de hemel is het eten, dansen enzovoort. Er is een rivier van melk en de broodjes groeien daar vanzelf.’ Het leven van kinderen is het allergelukkigste, want het kent geen wereldlijke zorgen, ziet ook niet de vreemde toestanden in de kerk, kent geen angst voor de dood of toekomstige gebreken. Nee, kinderen hebben alleen maar mooie gedachten.

Walch, TR, 168

Een schat

Kinderen zijn een kostbare en eeuwige schat en God heeft de ouders bevolen die te bewaren, zodat de duivel, de wereld en het vlees hem niet kunnen stelen en doden. Bij de dood en op de jongste dag zal hier ernstig rekenschap van worden gevraagd.

WA 2, 170

Vergeving van zonden

Op 18 augustus [1538] hoorde Luther zijn kinderen ruziemaken en toen hij even later merkte dat zij zich weer met elkaar verzoend hadden, zei hij: ‘Lieve God, wat zult U een genoegen hebben in het leven en spel van deze kinderen. Ja, al hun zonden zijn niets anders dan vergeving van zonden.’

Walch, TR, 166-167

Gods grapjas

Daarna wendde hij zich tot zijn kind en zei: ‘Jij bent de grapjas van onze Heere God en staat onder de genade en vergeving van zonden, niet onder de wet. Je hoeft nergens bang voor te zijn. Het is onschuldig wat je doet.’

WA TR 2, 89

Stank

Kinderen hebben zo hun eigen gedachten over God: dat Hij in de hemel is, dat Hij hun God is. Eens, toen Maarten Luther zijn zoontje Maarten op de arm had, zei hij hierover: ‘Ik wilde dat ik op de leeftijd van dit kindje gestorven was. Daarvoor zou ik alles over hebben aan eer en bezit dat ik in de wereld heb en kan krijgen.’ Toen hij het kind bij zich genomen had en het kind het in zijn broek deed, zei hij: ‘Ach, onze Heere God heeft van ons mensen een veel grotere stank te verduren dan vader en moeder van hun kinderen.’

Walch, TR, 168

Geloven als een kind

Luther zag dat zijn kinderen ongekunsteld waren en hij prees hun onschuld. Volgens Luther waren ze in hun geloof veel wijzer dan wij, oude dwazen, want ze geloven het meest eenvoudig, zonder discussie of twijfel of God genadig is en of er na dit leven een eeuwig leven is. ‘Wat dat betreft is het goed voor kinderen als ze in deze leeftijd sterven, hoewel dat voor mij een groot verdriet zou zijn, omdat dan een deel van mijn lichaam en dat van de moeder zou sterven. Deze natuurlijke liefde en genegenheid blijven ook in de vrome en oprechte christenen bestaan. Het is niet zo dat ze het zich niet aantrekken of dat het hun niet ter harte gaat – zoals stijfhartige en koppige mensen – als het met hen, hun kinderen of familie slecht gaat. Want deze gevoelens en neigingen zijn werken van Gods schepping, die God bij een mens van nature ingeplant heeft, en die zijn op zich niet slecht. De kinderen leven heerlijk ongecompliceerd, puur, zonder dat hun verstand hen hindert in het geloof. Zoals Ambrosius zegt: “Het verstand vormt de belemmering, maar niet het geloof.”’

Walch, TR, 167

Worden als de kinderen (1)