Johannes

Voor mijn dochters:

Mieneke, Sophia, Daniëlle, Laurence

Geesje Vogelaar - Van Mourik

Johannes

© B.V. Uitgeverij De Banier, Utrecht - 2003

Omslagtekening: Mariëtte Wilgehof

Omslagillustratie: Wenneke Boogaard-Alblas

ISBN 90 336 2793 0

NUR 344

Alle rechten voorbehouden.

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij digitaal, elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

GEESJE VOGELAAR-VAN MOURIK

Johannes

DE BANIER

1

Vredig lag het kind daar, alsof het sliep. De wimpers als sluiers over het bleke gezichtje, het mondje iets geopend.

Ze stond er roerloos bij, maar van binnen woedde de storm. Ze wilde het pakken, de adem erin blazen. Haar handen strekten zich uit, maar vielen meteen weer slap naar beneden. Een kreun ontsnapte aan haar gemoed, terwijl ze hevig terugverlangde naar wat ze eerst weggewenst had.

‘Lieveling’, steunde ze, ‘O mijn lieveling.’

Ze wilde het kind schudden, zodat het wakker werd en zou bewegen, zoals het tot het laatst toe in haar schoot bewogen had. Al het verdriet en de pijn, tijdens het dragen en de geboorte van het kind, waren niet te vergelijken met de intense smart die ze voelde nu ze het moest missen.

Ze streelde het hoofdje. Het voelde ijskoud aan. Het was dezelfde kou als die binnen in haar. Ze stond bij het kind, totdat ze wankelde. Ze ging in een stoel naast het kistje zitten en staarde voor zich uit.

In huis hing de stilte van de dood. Ze huiverde en trok haar duster vaster om zich heen.

Beneden kraakte een deur, die een scheur maakte in de stilte. Er mocht niemand komen. Alleen vader zou ze kunnen verdragen. Moeder oordeelde zo scherp en haar straf was al zwaar genoeg.

De deur ging open. Daar stond vader. Mager en in enkele maanden vergrijsd. Dat kwam door haar, wist ze.

‘Kind’, was het enige wat hij zei.

Er rolde een traan over zijn wang, toen hij het kind zag. Ze las daarin echter een zee van smart.

‘Het lijkt op jou, Hanna’, zei hij zacht.

‘O vader.’ Ze viel tegen hem aan en klampte zich als een drenkeling vast aan zijn wollen jas. ‘Vader! O vader! Mijn schuld! Mijn schuld! Had ik maar naar u geluisterd…’

Hij streelde haar haren totdat het rillen overging, maar sprak geen woord.

Na een tijdje duwde hij haar zacht terug in de stoel. Ze hoorde hem de trap afgaan. Vader mocht niet weggaan. Hij hoefde niets te zeggen, als hij maar bleef. Als vader ‘Hanna’ zei, klonk de naam mooi. Het was de klank in de stem, die de naam mooi maakte.

Het duurde lang, voordat ze opstond. Haar benen weigerden dienst. Eindelijk stond ze weer bij het kind. Ze dronk het beeld in. Het leek op haar. Het kind had het leven ook deels door haar gekregen. Het leven… maar het leefde niet meer. Het was gestorven. Gestorven! Het woord sneed als een mes door haar heen. De wroeging overspoelde haar als een golf en dreigde haar te verpletteren.

Ze zag niets van de rest van haar kamer. Enkel het kistje. Het gordijn voor haar raam was open. Ze zou stikken als het dicht was. Voor het raam waren enkele kale bomen. Ze hoorde de bovenste treden van de trap kraken. Zacht ging de deur open.

‘Dank u’, zei ze zacht, toen vader haar een mok koffie aanreikte. De koffie viel zwaar op haar lege maag. Ze had al een dag niets gegeten. Toch knapte ze ervan op.

Vader zei niets, maar bleef bij haar. Hij maakte nog een beschuit voor haar klaar en dwong haar die op te eten. Met veel moeite kreeg ze hem binnen. Toen nam hij de Bijbel. Ze hoorde de woorden van de Psalm, maar het drong niet tot haar door welke het was. Ze keek naar vaders gezicht, dat toch kalm stond. Het gaf haar de steun om niet te bezwijken.

‘Moeder kan niet komen’, zei hij later. ‘Het is woensdag.’

Moeder was bij tante. Daar hielp ze elke woensdagmorgen.

Ze dronk haar laatste slok koffie. Vader stond bij het kistje. Ze zag zijn schouders, gebogen als onder een last.

‘Dit is een jongen’, zei ze.

Vader draaide zich om en keek haar alleen maar aan.

Ze wist wat hij zeggen zou. Ze wilde het horen.

‘Je bent me niets minder’. Zijn donkere ogen bleven liefdevol op haar rusten. ‘Je moet hem een naam geven’, zei hij.

Ze keek hem verbaasd aan. ‘Een naam? Welke dan?’ vroeg ze fluisterend.

‘Johannes’, zei vader.

Hij keek een tijd in het kistje. ‘Ja, hij moet Johannes heten’, zei hij bewogen.

Waarom moest haar kind zo heten? Ze durfde niets te vragen.

Er werd gebeld. De begrafenisondernemer kwam langs. Hij sprak op een correcte manier en schikte nog iets aan het kind, hoewel er niets te doen viel. Het lag er nog precies bij, zoals het erin gelegd was. Zacht sprak hij nog enkele woorden tegen haar. Ze kon hem nauwelijks antwoorden. De brok in haar keel belette haar dat. Al was hij vriendelijk, deze man zou haar kindje weghalen en dat kon ze niet verdragen.

De begrafenisondernemer ging juist weg, toen de zuster kwam. Ze hoorde die twee in het portaal zacht met elkaar spreken. De zware stem van de begrafenisondernemer klonk wat vaker dan de lichte van de zuster. De zuster had beloofd twee keer op een dag langs te komen. Ze vroeg gelukkig niet hoe het ging. ‘Niet te lang opzitten, hoor’, zei ze alleen.

De wind loeide om het huis. De kale takken van de bomen bewogen wild heen en weer. Het werd donker en het begon te regenen. Vader was naar beneden. Zij moest rusten van de zuster. Het was intens stil. Zo stil kon het alleen zijn, als de dood ergens heerste. Ze vloog overeind, zodat haar lichaam pijn deed. Duizelend knielde ze bij het kistje neer en kermde als een dier in nood.

‘Kind.’ Vaders hand trok haar omhoog en leidde haar naar bed.

‘Het kind’, zei ze. ‘Het is dood.’

Hij vouwde zijn handen. Ze zag het en sloot haar ogen. Zijn gebed kalmeerde haar verslagen geest.

Met een schok werd ze wakker. Hoe kon ze slapen met het kind naast haar? Ze keek verwonderd om zich heen. Er brandde een klein licht. Vader zat naast haar. Hij had een boek op zijn schoot, maar hij sliep. Hij had waarschijnlijk ook vanaf maandagnacht niet geslapen. Zijn mond was iets opengezakt. Ze durfde niet op te staan, uit angst dat ze hem wakker maakte.

Ze rekte zich uit om in het kistje te kijken. Het lukte niet. Moe liet ze zich achterover zakken.

De bel snerpte door het huis. Geschrokken keek ze naar vader. Ze hoopte dat hij doorsliep. Er hoefde niemand te komen.

Vader keek slaperig in het rond. ‘Ging de bel?’ vroeg hij.

Moeder is er, wist ze met zekerheid, toen de bel meteen weer ging.

Ze keek naar vaders rug, toen hij de kamer uitliep. De schouders leken nog meer gebogen dan daarnet. Vader deed de deur achter zich dicht. Het duurde lang, voordat ze kwamen.

‘Dag Hanna’, zei moeder. Ze gaf haar een vluchtige kus.

‘Je moet de groeten van tante Rachel hebben.’

Was tante maar meegekomen. Ze verlangde naar haar. Het zou beter geweest zijn, als zij erbij was geweest.

‘Tante heeft wat voor je meegegeven.’ Moeder viste iets uit haar tas.

In een papieren zakje zaten een paar slaapsokken. Ze straalden de zorg van tante uit. Het prikte achter haar ogen. Ze legde de sokken naast zich op het bed.

‘Je moet ze aantrekken’, kwam moeders stem.

Ze had inderdaad ijskoude voeten, maar ze trok de sokken niet aan. Het kind had wel sokjes aan. Die had zij van tante gehad toen ze zwanger was. Er had een briefje bij gezeten. Dat moest ze opzoeken, zodra moeder weg was. Ze wilde het nog eens lezen.

‘Trek ze dan aan’, hield moeder vol.

‘Nee’, zei ze enkel. Ze kon het nu niet.

‘Dan niet’, zei moeder kort. Ze stond op en knoopte haar jas dicht. ‘Ik ga maar weer.’

De kou kwam weer in hevige mate terug.

Moeder keek vlug in het kistje, voordat ze vertrok. ‘Wanneer wordt het begraven?’ vroeg ze.

‘Hij heet Johannes’, kwam vaders stem.

Ze zag moeder verbaasd kijken, maar er kwam geen woord. Vaders donkere ogen stonden zo, dat moeder niets kon zeggen. Haar mond was echter vertrokken, alsof het haar niet zinde.

‘Wanneer?’ vroeg moeder nogmaals.

‘Vrijdag’, antwoordde ze. ‘Om twaalf uur.’

Het was ook op een vrijdag, dat ze Hugo voor het eerst had ontmoet. Ze was naar de markt geweest. Daar ging ze uit kantoor altijd even heen. Paprika, champignons en uien stonden boven aan haar lijstje. Daarbij kaas en wat andere dingen die ze nodig had. Na haar inkopen liep ze vaak een rondje door het park. Daar had hij gezeten. Een lange, donkere jongen met blauwe ogen. Ze had hem meteen heel sympathiek gevonden.

Hij was een gesprek begonnen over de bomen en de planten in het park. Hij had er veel verstand van, merkte ze.

‘Ik hou van tuinieren’, vertelde hij.

Daarna sprak ze hem regelmatig. Vaak was het op een vrijdag. Hij werkte in een kantoor bij haar in de buurt. Hij droeg meestal haar tas, als ze terugliepen naar hun werk.

Toen, op die vrijdag, terwijl ze weer zaten te praten, vroeg hij hoe laat het was.

‘Vijf voor twaalf’, had ze geantwoord.

‘Dan moet ik opschieten, anders ben ik niet op tijd’, had hij gezegd. Hij was gehaast vertrokken. Ze had zich opeens heel verlaten gevoeld.

Even later luidde de klok. Er werd iemand begraven, misschien was hij daarheen? Ze had de zware tas zelf moeten dragen.

Nu zou vrijdag ook de klok luiden. Om twaalf uur werd zijn kind begraven. Hugo zou niet op tijd zijn. Hij zou er helemaal niet bij zijn. Ze zag zijn gezicht voor zich, maar onmiddellijk kwam het stille gelaat van het kind voor haar geest. De droefheid van dat verlies overwon het andere.

Ze hadden elkaar weer ontmoet. Over die vrijdag was niet meer gesproken. Er was meer dan vriendschap ontstaan tijdens hun gesprekken. Hij was bij haar thuis gekomen. Vader had niet veel gezegd, toen hij hoorde bij welk kerkverband Hugo behoorde, alleen op zijn eigen kalme manier met haar gepraat. Moeder was heftiger geweest. Had haar steeds gewaarschuwd er niet mee door te gaan. Ze vonden Hugo wel aardig, maar hij had totaal andere opvattingen dan zij. Bovendien mocht hij van zijn kerkgenootschap geen contact met andersdenkenden hebben.

Ze had naar haar ouders moeten luisteren, maar ze hield zoveel van hem en als hij haar Hannelore noemde, duwde ze de waarschuwingen van haar ouders ver weg. ‘Hannelore, ik heb jou uitverkoren.’ Ze was geschrokken van die opmerking. ‘Dat moet je niet zeggen’, zei ze. ‘Dat past bij een ander gebied.’ Hij had haar even aangekeken. ‘Toch is het zo’, hield hij vol. Ze wist dat hij geen tegenspraak duldde en had gezwegen.

‘Ik ga’, zei moeder. Er was nauwelijks een kwartier verstreken.

Ze trok de deur te hard achter zich dicht.

Er zwiepte een tak tegen het raam. De boom moest gesnoeid worden, had de eigenaar van het huis gezegd. Het werd te donker in haar kamer. Het kon nooit zo donker zijn als binnen in haar. Ze zag het zakje met de slaapsokken en stopte het onder haar kussen. Ze zou ze niet aandoen. Het kind had ze aan. Dat waren geen slaapsokken en toch sliep het. De slaap des doods.

Ze voelde zich wegzakken. Het zwarte gat had geen bodem. Vaders stem kwam van ver. Hij waste haar gezicht met een koud washandje. Daar kwam ze van bij, al wilde ze het niet. Ze wilde sterven, net als haar kind. Ze wilde wel sterven, maar ze kon niet sterven. Gods Rechterstoel, het oordeel… ging het door haar heen. Maar het kind dan? Haar ziel kromp ineen.

‘Ik haal wat eten voor je’, zei vader.

‘Ik hoef niets’, fluisterde ze.

‘Jawel’, zei vader. Het leek of hij de kamer uitslofte.

Ze had medelijden met hem. Hij leed door haar. Acht jaar hadden ze op haar moeten wachten en nu had ze hen te schande gemaakt. Was ze maar nooit geboren! Zou vader dat ook denken?

Hij kwam terug met een kop soep. ‘Die heeft moeder meegebracht’, zei hij. Het klonk als een verontschuldiging.

De soep verwarmde haar. ‘Neem zelf ook wat’, zei ze.

‘Hij is voor jou’, antwoordde vader.

‘Er zal wel genoeg zijn.’ Ze kende moeder. Er stond vast een grote pan soep in de keuken.

Vader bleef echter zitten.

‘Wanneer komt de zuster weer?’ vroeg hij, terwijl hij door zijn golvende haar streek.

‘Om zes uur. U hoeft niet te blijven.’ Ze hoopte echter, dat hij het wel deed.

‘Daar vroeg ik het niet om’, klonk vaders stem vermoeid. Hij stond bij het kistje en keek naar haar kind.

Ze had het kind weggewenst. Nu wenste ze het terug in haar schoot. Het leek of er wat bewoog in haar schoot. Ze legde haar hand op haar buik. Hij was leeg.

Het was erg koud toen het kind begraven werd. Hanna hield de kraag van haar jas hoog tegen haar gezicht. Ze zag de begrafenisondernemer het kistje in het gat zetten. Het voelde of er een stuk van haarzelf meeging, toen hij het kistje langzaam in het diepe gat liet dalen.

Daarna sprak de dominee. Ze wilde luisteren, maar moest steeds naar het kistje kijken, dat daar zo diep en eenzaam stond. Vanachter de donkere wolken brak opeens de zon door. De heldere stralen zetten het diepe gat in het volle licht. Ze leken het te verwarmen. Ze wierpen ook een gouden straal op het kleine kistje.

‘Johannes’, hoorde ze vader fluisteren.

De zon bleef er toen de dominee een psalm voorlas. Ze herkende de psalm, maar kon niet zeggen welke het was. Uit de mond der kinderkens hebt Gij sterkte gegrondvest, hoorde ze nog, toen werd het haar teveel.

De begrafenisondernemer gaf haar snel een stoel en bleef achter haar staan.

‘Je had niet moeten gaan’, fluisterde moeder. ‘Ik zei het nog.’

Ze antwoordde niet, maar staarde naar het graf.

Het kistje was vanaf de stoel niet te zien. Ze wilde overeind komen, maar de kracht ontbrak haar.

‘Dan is nu een einde gekomen aan de teraardebestelling van Johannes Woord’, zei de begrafenisondernemer.

Ze stond op en wierp een blik in het diepe gat. De zon scheen nog steeds op het kistje en verlichtte het gouden plaatje met zijn naam: Johannes Woord.

Toen zag ze opeens tante Rachel. Ze was toch gekomen. Ze had het zo gehoopt, maar ze had het niet durven vragen.

Tante kwam naar haar toe en voerde haar weg van het graf. ‘Hij heeft een goede begrafenis gehad, kind’, zei ze zacht.

Weer durfde ze niets te vragen.

‘Ik moest hierheen’, zei tante. ‘Wacht, ik moet mijn fiets even pakken.’

Ze was op de fiets gekomen, ondanks de kou. Waarom hebt u vader niet gebeld? wilde ze vragen, maar er kwam geen geluid uit haar keel. Ze zag steeds het graf voor zich. De diepe kuil, met daarin de kleine kist, de letters in vlammend goud daarop geschreven.

Vader reed de auto voor het hek. Ze wilde liever met tante meelopen, maar ze voelde zich zo zwak.

‘Stap maar gauw in’, zei moeder. ‘Ik loop wel met tante mee.’

Ze hoopte dat tante ook een poosje naar haar toe kwam. Haar wens ging in vervulling. Even later zaten ze met zijn zessen in haar kamer. Dit beeld zou op haar netvlies gedrukt blijven. Dominee en de begrafenisondernemer spraken gedempt. Er was alweer iemand overleden, daar moest dominee zo meteen naartoe. Dan was haar kind verleden tijd, maar voor haar werd hij dat nooit. Altijd zou ze zijn beeld met zich meedragen. Ze zuchtte om de duizeligheid tegen te gaan.

Tante keek bezorgd naar haar. ‘Gaat het?’ vroeg ze. ‘Anders kun je beter naar bed gaan.’

‘We zullen sluiten’, zei dominee. ‘Daarna kunt u inderdaad beter gaan rusten.’

Toen ze vertrokken waren, hielp tante haar in bed. ‘Ik blijf nog een poosje bij je vader’, zei ze. ‘Je moeder gaat naar huis. Ze heeft hoofdpijn.’

Ze hoorde vader en tante zacht praten. Het hinderde haar niet. Ze kon toch niet slapen. Steeds weer zag ze het kind voor zich. Ze richtte zich op, maar de plek waar het kistje stond was leeg. Een verlammend gevoel overviel haar. Het leek of het leven uit haar trok. Het klamme zweet brak haar uit. De kamer draaide. Ze hield de rand van het bed vast, totdat ze wat rustiger werd. Ze moest proberen niet meer te denken.

Beneden sloeg de klok van de buren. Hoe vaak had ze hem de afgelopen maanden horen slaan, toen ze zwanger was van het kind. Ze had haar oren soms dicht willen stoppen, zodat ze hem niet hoorde. Hij herinnerde er haar immers aan dat er alweer een uur slapeloos voorbijgegaan was. Nu leek de klok een ander geluid erbij gekregen te hebben. Hij meldde dat het kind al weer een uur langer weg was. De doodsklokken hadden het kind vergezeld naar het graf. Ze hoorde het geluid nog in haar oren. Ze woelde door het bed.

De deur ging zacht open. Tante kwam de slaapkamer binnen. Ze ging op de rand van het bed zitten. ‘Hanna!’ zei ze alleen en streelde met haar gerimpelde hand haar gezicht.

Er brak een snaar. Ze schreide alsof ze nooit op zou houden.

De schemer drong de kamer binnen en nog zat tante er. Hanna voelde zich loom worden.

‘Probeer wat te slapen’, zei tante. ‘Ik blijf bij je.’

Hanna soesde weg. Tante bleef naast het bed zitten, ook toen het donker al in de kamer stond. Hanna merkte niet dat de zuster even om de hoek keek en meteen weer wegging. ‘Laat ze maar slapen’, zei ze tegen tante. ‘Dat is op dit moment het beste medicijn.’

Pas tegen negen uur werd ze wakker. ‘Bent u er nog?’ vroeg ze verbaasd.

‘Dat had ik toch beloofd’, zei tante. ‘Maar nu ga ik.’

Ze greep tantes hand en hield hem stevig vast. ‘Wanneer komt u weer?’

‘Morgen hoop ik weer te komen. Is dat goed?’ vroeg tante. Ze dekte haar zorgzaam toe.

Hanna knikte en draaide zich naar de wand. Tante hoefde haar tranen niet te zien.

Zacht sloot tante de deur.

‘Ik breng tante even thuis’, zei vader.

Laat me niet alleen, wilde ze roepen, maar er kwam geen geluid.

‘Hoor je me, Hanna?’ vroeg vader. Ze hoorde de bezorgde klank in zijn stem.

‘Ja’, fluisterde ze.

‘Ik hoop snel weer terug te zijn’, zei vader nog.

Even later hoorde ze de auto wegrijden. Stil en donker was de kamer. Ze moest een lichtje aandoen, maar ze deed het niet. Het kind lag in het donker. Vanmiddag scheen de zon in het graf, maar nu was het bijna nacht. Stikkend benauwd vloog ze overeind. Ze rukte aan het boord van haar nachthemd. Het knoopje sprong eraf en rolde over de vloer. In bed blijven, hield ze zich voor. Ze zou vallen, als ze er nu uit ging. Maar ze moest eruit.

Beneden sloeg de klok. Ze hoorde geluid in de gang. Gespannen luisterde ze. Toen klonken er voetstappen op de trap. Wie zou dat zijn? Vlug gleed ze terug onder het dekbed.

‘Ik kom toch nog maar even kijken’, zei de zuster. Ze knipte een schemerlamp aan. ‘Zo, dat is beter. Je ligt zo in het donker.’ Ze voelde bijna ongemerkt haar pols, pakte daarna een glas water en deed er wat in.

‘Drink dit maar op, dan slaap je vannacht eens goed door.’

Ze wilde niet slapen, ze wilde denken, maar dronk toch gehoorzaam het glas leeg.

De stem van de zuster had een kalmerende invloed op haar.

‘Is je vader weggegaan?’ vroeg ze.

‘Hij is tante wegbrengen’, antwoordde ze. Ze geeuwde.

‘Ga maar gerust slapen. Ik wacht wel op je vader’, zei de zuster.

Vader moest nog met haar lezen en bidden, maar haar ogen waren zo zwaar. Ze kon ze niet meer openhouden.

De zuster keek naar het stille gezicht. Ze was geschrokken van de wanhoop die ze in de ogen van de jonge vrouw had gelezen. Het was ook een zware dag voor haar geweest. Het was een oplossing dat haar vader deze dagen bleef. Hij Straalde rust uit. Het was maar goed, dat ze nog even aangegaan was. De patiënte was heel onrustig toen ze binnenkwam. Dat was aan de pols wel te voelen geweest. Voorlopig mocht ze echt niet alleen blijven. Ze keek een poos naar het smalle gezicht, toen hoorde ze geluid op de trap. Ze kon naar huis. De vader was terug.

2

Het vroor dat het kraakte. Hugo huiverde in zijn jas. Met snelle passen liep hij het pad naar de kerk op. Voor hem liep een meisje. Hij kende haar al jaren. Eerst had hij nooit zo op haar gelet, maar sinds de laatste maanden viel zijn oog steeds op haar. Ze deed hem aan Hanna denken.

Hij haalde zijn schouders naar voren alsof hij wat weg wilde duwen. Even later zat hij twee banken achter het meisje.

Hugo hoorde weinig van wat er gezegd werd. Dat was niet zo best. Vader had de gewoonte om na de dienst over het gehoorde te spreken.

Met het uitgaan van de dienst keek hij het meisje recht in de ogen. Ze had echt wat van Hanna weg, alleen was ze het niet. Dat zou makkelijker zijn. Hij hield van Hanna, maar kon niet op tegen de weerstand die hij thuis ondervond als hij met een andersdenkende omging. Ze hadden hem gedreigd dat hij nooit meer thuis hoefde te komen. Dat was het ergste niet, maar de vreselijkste voorspellingen hadden ze hem gedaan. Hij mocht beslist niet met haar mee naar de kerk.

Hij groette het meisje, toen ze naast hem liep. Thuis dacht hij echter niet aan haar. Hanna stond hem steeds voor ogen. Het was toch niet goed, dat hij nooit meer naar haar geïnformeerd had.

Vader begon een gesprek over de preek. Hij antwoordde nauwelijks.

‘Je bent er met je gedachten niet bij’, zei vader.

Dat klopt, dacht hij. Vader moest eens weten waar zijn gedachten heen zwierven. Vader vroeg het nu aan Harriët, zijn vier jaar jongere zus. Die wist het wel.

‘Aardig meisje, die oudste van Bos’, zei moeder tegen Harriët, maar ze hoopte natuurlijk dat hij het hoorde.

Moeder had hem in de gaten gehouden. Dat deed ze steeds de laatste tijd. Nu had ze vast gezien dat hij het meisje groette. Ze kon gerust zijn. Hij had geen contact meer met Hanna. Wel keek hij steeds de berichten van de burgerlijke stand na. Tot zijn verbazing en opluchting had hij nooit wat gevonden. Misschien was het wel verkeerd gegaan. Hij hoopte het maar. Meteen kreeg hij een naar gevoel. Hij mocht zo niet denken, maar hij wist er ook geen raad mee. Hij kon er niet voor zorgen, ze zouden hem uit de kerk en uit zijn familie werpen. Dat zou hij niet kunnen verdragen. Hanna moet er wel tegen kunnen, zei een stemmetje van binnen, maar hij legde dat het zwijgen op.

Hugo had een onrustige zondag. Het eten smaakte hem niet en hij kon ook zijn aandacht niet bij zijn boek houden. Aan de linkerkant boven zijn ogen begon het te steken. De laatste maanden had hij daar veel last van. Dat kwam door het piekeren over Hanna. Hugo sloot zijn ogen. Hopelijk zakte de hoofdpijn af.

Met een schok werd hij wakker. Hij keek verbaasd in het rond. ‘Hanna’, fluisterde hij, maar ze was er niet, zomin als het kind dat op haar schoot zat.

‘Wat zei je?’ vroeg zijn moeder. Ze keek hem argwanend aan.

‘Ik ga naar bed, ’k heb hoofdpijn’, mompelde hij.

‘Ik roep je straks wel’, zei moeder.

De kerkgang moet niet verzuimd worden, dacht hij wrang.

Hij woelde door zijn bed. Hij zag zich weer met Hanna in het park. Vele fijne gesprekken hadden ze gevoerd. Hanna was een lief meisje. Hij kon haar al snel niet meer missen, hoewel zijn verstand zei, dat hij niet verder met haar moest gaan. Ze behoorde immers niet tot zijn kerk. Dat leverde enorme problemen op. Zelf interesseerde het kerkelijk leven hem niet zo, maar zijn ouders en verdere familie zouden het nooit goedkeuren, dat hij met een andersdenkende omging. Onlangs was er een meisje naar een ander kerkverband overgegaan. Het had drama’s opgeleverd. Ze mocht niet meer thuiskomen. Dat wilde hij niet. Hij hield veel van Hanna, maar hij was ook erg op zijn familie gesteld. Die kon hij niet missen. Had hij zijn verstand maar laten spreken, dan waren ze tijdig uit elkaar gegaan. Maar dat was helaas niet gebeurd.

Hij durfde het niet tegen zijn ouders te zeggen. Hanna weigerde immers van hun kerkverband te worden. Ze zou nooit geaccepteerd worden en hij kon ook zijn koffers wel pakken. Hij zuchtte. De droom had hem Hanna weer levend in herinnering gebracht. Als het doorgegaan was, kon ze het kind al hebben. Morgen zou hij de krant weer afzoeken of hij iets zag. Maar als hij las dat ze een kind had, wat moest hij dan doen?

Woord heette ze, Hanna Woord. Hannelore had hij haar vaak genoemd. Hij zag haar voor zich met haar lange, donkere haren en de bruine ogen. Het was alsof ze hem riep.

‘Hugo!’ Het was echter de stem van zijn moeder die hem tot de werkelijkheid terugriep. ‘Kom je? Het is zo kerktijd.’

Hij had zin om te blijven liggen, maar weer klonk moeders stem, nadrukkelijker dan de eerste keer.

Met z’n vieren liepen ze even later naar het kerkgebouw.

‘Het is koud’, zei moeder. ‘Kijk, daar loopt de oudste van Bos weer.’

‘Mooi laten lopen’, antwoordde hij kort. Hij voelde dat zijn moeder naar hem keek, maar deed net of hij het niet merkte.

‘Ik mag het toch wel zeggen?’ vroeg ze een beetje gepikeerd.

‘Jazeker’, antwoordde Hugo. Hij hing zijn jas aan de kapstok in de hal.

De koster had de verwarming hoog gezet. Het was behaaglijk warm in het kleine kerkgebouw. Het meisje zat weer een paar banken voor hem. Hij wilde niet naar haar kijken, maar zijn blik werd naar haar toegetrokken. Hanna, dacht hij weemoedig. Zat zij daar maar, dan ging hij onmiddellijk naast haar zitten.

Hij hoorde niets van de preek. Hij dacht aan de laatste avond, dat ze elkaar gesproken hadden. Hij zag weer haar wanhopige ogen voor zich. Hij zong niet mee. Moeder schoof het boekje dichter naar hem toe. Hij was wel gedwongen mee te zingen, maar de inhoud van het vers ontging hem.

Het had geijzeld toen ze het gebouw verlieten. Het pad voor de kerk was spekglad.

‘Hou mij maar vast, vrouw’, zei vader.

Hugo zag zijn ouders lopen. Een twee-eenheid. Ze maakten zo minder kans om te vallen. Hanna was nu alleen. Waar zou ze zijn? Hij was zo in gedachten, dat hij bijna onder een auto liep.

‘Kijk uit joh’, zei zijn moeder. Ze trok hem aan de kant. Wat Hugo heeft weet ik niet, dacht ze. Als hij maar niet weer met dat meisje omgaat.

Ze moest er ’s maandagsmorgens steeds aan denken, ook toen ze Hugo’s kamer een goede beurt gaf. Het was weer een behoorlijke rommel op zijn kamer. Zuchtend ruimde ze alles op. Drie broeken lag op de stoel en een stel overhemden lag eronder. Hij leerde het ook nooit. Ze hing elke broek afzonderlijk over een hangertje en deed de overhemden in de was. Daarna verschoonde ze het bed. Ze was nog vergeten om zijn bureau te stoffen. Daar was trouwens geen beginnen aan. Het lag vol met papieren en mappen. Dat moest hij vanavond zelf maar doen. Ze keek nog eens over de chaos heen.

De foto stond verscholen achter een pennenbak. Het was een lief meisje moest ze eerlijk bekennen, terwijl ze Hanna recht in de ogen keek. Ze had mooie bruine ogen. jammer dat ze niet bij hun kerkverband behoorde, dan was er niets aan de hand. Ze veegde eens met de stofdoek over het glas en zette de foto weer op zijn plaats terug. Ze merkte niet dat het lijstje wankel op een stapel papieren kwam te staan.

Vlug stofte ze de rest van de kamer en zeemde de deur en het raam. Het zinde haar eigenlijk niet, dat het bureau niet klaar was. Vanavond moest Hugo dat meteen zelf even doen. Ze hoopte, dat hij het deed. De laatste tijd, na zijn verbroken vriendschap, was hij niet makkelijk in de omgang. Het leek wel of hij haar de schuld van alles gaf. Dat was niet eerlijk. Haar man was er even fel op tegen als zij, maar zei er niet zoveel van. Wel tegen haar, maar niet tegen Hugo. Dat was eigenlijk niet goed.

Ze klopte de stofdoek uit en trok de deur stevig achter zich dicht. Daardoor hoorde ze niet dat het lijstje met een klap van het bureau viel.

‘Ik heb je kamer gedaan’, zei ze ’s avonds tegen Hugo. ‘Je kunt beter varkensstal zeggen’, mopperde ze.

‘Dan moet u er niet komen’, antwoordde hij.

‘Je wilt toch niet vervuilen?’ vroeg ze. ‘Wil jij je bureau nog opruimen, dan stof ik het morgen wel af.’

‘’t Zit me best’, zei hij, zonder van de krant op te kijken.

‘Maar mij niet. Je ruimt het wel op’, hield ze vol.

‘Ik ben geen kind’, antwoordde hij.

‘Die zou niet zo’n rommel maken.’ Ze pakte de strijkplank om een aantal overhemden van haar man en Hugo weg te werken.

Hugo maakte geen aanstalten om aan haar verzoek gehoor te geven. Nijdig keek ze een paar keer naar hem, hoe hij uitgebreid de krant ging zitten lezen, in plaats dat hij eerst zijn bureau even in orde maakte.

‘Ik ga al’, bromde hij, toen hij haar blik opving. ‘Ik heb de hele dag gewerkt.’

‘Ik ook’, antwoordde ze.

‘Ik help je wel even Hugo’, kwam Harriët tussenbeide. Ze had een hekel aan woordenwisselingen.

Hugo keek zijn zusje even aan. Haar blauwe ogen waarschuwden hem niet verder te gaan.

‘Goed’, zei hij, ‘als je het dan maar netjes doet.’

‘Poeh’, blies ze, maar haar blik veranderde niet.

‘Waarom doe je nu zo, Hugo?’ vroeg ze, toen ze op zijn kamer waren. ‘Ik ben blij dat ik met het nieuwe cursusjaar op kamers ga. Vroeger was het altijd zo gezellig met z’n vieren.’

‘Het komt door moeder’, antwoordde Hugo geïrriteerd.

‘Ook door jou’, wees Harriët hem terecht. ‘Het is niet goed om moeder alleen de schuld te geven. Vader was ook tegen jouw vriendschap met Hanna, want daar komt het door.’

‘Dat is zo’, gaf Hugo toe. ‘Maar moeder houdt me steeds in de gaten. Daar kan ik niet tegen. Ze probeert alles om me maar van Hanna vandaan te houden.’

Hij liep naar het bureau en legde een stapel papieren op elkaar.

Harriët keek vanaf het bed toe.

‘Ik dacht, dat je me zou helpen’, zei Hugo, terwijl hij de mappen in de kast zette.

‘Daar is geen beginnen aan. Als ik moeder was, deed ik de deur op slot, of ik smeet alles weg.’

‘Dat doet ze ook wel. Kijk hier maar eens’, zei hij driftig.

Hij toonde haar het lijstje waar dwars over de ogen van Hanna een grote barst in het glas liep.

‘Ik kan ze wel…’ tierde hij.

‘Dat lijstje is gevallen’, zei Harriët bedaard. ‘Dat zie je toch.’

‘Dat is dan wel toevallig. Ze heeft mijn bureau niet schoongemaakt, maar wel aan de foto gezeten. Ik ga…’

‘Alsjeblieft Hugo, maak geen drama van zoiets. Ik koop morgen wel een nieuw lijstje voor je. Een veel mooier lijstje, beloof ik je.’

‘Dat hoeft niet, ik haal de foto er wel uit.’

Hij staarde naar het vertrouwde gelaat. De foto was gelukkig niet geschonden. Zij wel, dacht hij bitter, door mij. Opeens ebde de woede weg en maakte plaats voor verdriet. Stil keek hij naar de foto.

‘Kun je haar niet vergeten, Hugo?’ vroeg Harriët. Ze legde haar kleine hand op zijn schouder.

‘Nee’, zei hij zacht. ‘Ik kan haar nooit vergeten. Je moest alles eens weten. Jet.’

Hij noemde haar zoals vroeger. Altijd waren ze samen geweest. Zij met haar grote broer. Ze vertelden elkaar altijd alles.

‘Waarom vertel je het dan niet?’ vroeg ze.

‘Dan mag je me nooit meer’, antwoordde hij.

‘Natuurlijk wel’, zei ze stellig.

‘Hanna is misschien wel zwanger’, zei hij zo zacht, dat Harriët het nauwelijks kon verstaan.

‘Nee toch!’ schrok ze.

‘Ze was er bang voor, toen onze relatie verbroken werd’, vertelde hij verder.

Harriët keek hem verslagen aan. Wat ze ook verwacht had, dit niet. ‘En nu?’ vroeg ze.

‘Ik weet het niet. Ik pluis elke dag de krant na, maar heb niets zien staan bij de burgerlijke stand.’

Harriët beet op haar lip. Dat moest moeder eens weten, dacht ze.

‘Heb je haar nooit meer gesproken?’ vroeg ze toen.

‘Nee, maar ik wil haar gaan schrijven. Ik ben al zo vaak bezig geweest. Kijk maar…’

Hij sloeg een blocnote open. ‘Lieve Hanna’, stond er boven een brief. Verder niets.

Harriët zweeg. Ze wist niet wat ze zeggen moest. Dit moest ze verwerken.

‘Komen jullie. De koffie is klaar!’ riep vader.

‘Ja’, antwoordde Harriët, toen hij voor de tweede keer vroeg of ze kwamen.

‘Dus daarom ben jij zo gespannen’, zei ze nog snel. ‘Dat is te begrijpen.’ Ze keek nog even naar de foto van Hanna. ‘Ik heb medelijden met haar. Arme Hanna, wat zal zij een moeilijke tijd hebben.’

‘Dus jij vindt ook dat ik haar moet schrijven?’ vroeg Hugo.

‘Ik weet het niet. Je weet de consequenties. Niemand van ons of de familie mag dan nog bij jullie komen. Waarschijnlijk kun je gelijk je koffers pakken.’

‘Dat geloof ik niet.’

‘Ik wel; je weet hoe het met Jan gegaan is. Die komt er bij oom en tante ook niet meer in. Jij kunt vast ook vertrekken.

‘Dan heeft moeder ook geen rommel meer’, antwoordde Hugo.

3

Hanna zag dat er een laagje ijs op de takken van de bomen lag. Het had geijzeld. Voor het eerst was ze alleen. De zondag duurde lang. Vader had willen blijven, maar ze wilde het niet, nu ze zich weer wat sterker voelde. Hij had al zes nachten in de kamer op de bank geslapen en verlangde vast naar zijn eigen bed.

De klok in de gang sloeg vijf uur. Er lag nog een lange avond voor haar. Ze keek naar buiten. De kale bomen staken somber af tegen de grauwe lucht. Ze miste vader. Ook al sprak hij niet veel, toch was het goed geweest. Nu was het zo stil. Beneden hoorde ze ook geen enkel geluid. De buren waren zeker naar de kerk. Ze voelde zich verlaten.

Stil staarde ze voor zich uit, terwijl de schemer bezit van de kamer nam. Buiten vloog een vogel tegen de ruit. Het wekte haar uit haar gepeins. Ze knipte een lichtje aan en nam een boek. Vermoeid legde ze het boek even later weer terug. Ze nam niets op. Het liefst wilde ze in bed kruipen, diep onder het dekbed en niet meer denken. Maar ze moest steeds denken. Geen minuut stonden haar gedachten stil. Dan zag ze Hugo voor zich, dan weer het kind.

Hugo… Ze kon niet begrijpen, dat hij nooit meer contact had gezocht. Dat was toch het minste wat hij had kunnen doen. Ze was er verdrietig, boos en wanhopig om geweest. Ze had hem ook niet meer in het park gezien. Dat had ze wel gehoopt.

Ze wilde naar kantoor. Liefst morgen al, maar de baas hield haar tegen. ‘Je moet eerst aansterken, Hanna’, had hij gezegd, toen hij haar opzocht, met een grote bos bloemen. Ze had de bloemen meteen na zijn bezoek beneden in de hal gezet. De baas bedoelde het goed, maar ze kon de bloemen niet verdragen. Ze pasten niet bij het kistje. Dat was wel weg, maar zij zag het nog steeds in de hoek van de kamer staan.

Ze nam het boek weer op, las een stukje, herlas, maar na drie pogingen gaf ze het op. Buiten tikte de ijzel tegen de ruiten. Het eentonige geluid maakte haar nog eenzamer. Ze verlangde naar vader. Alleen zijn aanwezigheid, zonder dat hij een woord sprak, was voldoende. Morgen kwam hij weer, maar dat duurde zo lang.

Ze kleedde zich uit en dook in haar bed. Ze knipte het licht uit. De duisternis kwam dreigend op haar af. Met een sprong was ze uit bed en deed het licht aan. Ze huiverde in haar nachthemd. Ze zuchtte en kleedde zich weer aan. Ze moest wat eten. Tussen de middag had ze enkel een kop soep op. Ze voelde zich licht in haar hoofd. Ze had geen zin in brood. Een kop soep was het enige wat ze op het moment lustte. Moeder zorgde steeds dat ze een pan soep in huis had. Verder zag ze haar weinig. Tante was van de week wel twee keer geweest.

De buren kwamen thuis. Ze hoorde de sleutel in de voordeur. Gelukkig, nu was ze niet zo alleen meer. Normaal vond ze dat niet erg, maar nu kon ze er slecht tegen. De soep verwarmde haar. Ze nam nog wat. Misschien kon ze vannacht dan beter slapen. Met een lege maag lukte haar dat nooit.

Hugo zou wel naar de kerk geweest zijn. Daar zorgden zijn ouders wel voor. Zij was nooit in die kerk geweest. Hugo mocht niet met haar mee, dus hadden ze besloten ’s zondags niet bij elkaar te komen, ’s Zaterdags kwamen ze bij elkaar en tussen de middag in het park. Met de kerk zou het wel goed komen, zei Hugo steeds. Hem maakte het niet zoveel uit. Het was toch allemaal hetzelfde.

Ze moest niet aan Hugo denken. Ze werd er zo naar van. Toch zag ze hem voor zich met zijn bruine haar en blauwe ogen. Het deed zeer van binnen. De laatste dagen moest ze steeds vaker aan hem denken. Hij moest eens weten wat er gebeurd was. Ze zag nog zijn ontstelde blik, toen ze hem vertelde dat ze zwanger was. Haar hoop dat hij dan met haar mee zou gaan, bleek ongegrond. ‘Het maakt jou toch niet uit?’ had ze gezegd.

‘Nee, maar mijn ouders wel. Ik kom er niet meer in, als ik hieraan begin.’

‘Hieraan begin’, zei hij. Hij had alleen aan zichzelf gedacht. Het had zeer gedaan. Zo’n pijn, dat ze weggevlucht was. Ze was ontredderd naar haar kamer gegaan. Weken had ze het geheim voor zich gehouden, totdat moeder een keer binnenkwam, terwijl ze stond te braken. Ze was zo naar geweest.

Moeder had haar in bed geholpen. Ze had het nog willen verzwijgen.

‘Wat heb je?’ had moeder gevraagd en haar onderzoekend aangekeken. Moeder zag het altijd snel als iemand zwanger was. Ze had het gevoel dat moeder met haar groene ogen dwars door haar heen keek.

‘Ik ben zwanger’, had Hanna zacht gezegd.

‘Nee toch?’ had moeder verschrikt gevraagd.

‘Jawel’, had ze geknikt. Ze moest meteen weer braken.

Toen ze terugkwam, was moeder tegen haar uitgevaren. ‘Ik heb je altijd gewaarschuwd. Vader trouwens ook. Nu heb je je zin.’

‘Mijn zin’, had ze moeilijk gevraagd. De misselijkheid weerhield haar verder te spreken.

‘U kunt beter naar huis gaan’, zei ze toen ze weer terugkwam.

Ze sprak tegen een lege kamer. Moeder was al vertrokken. Moeders gezegde bleef de hele nacht in haar gedachten.

De volgende dag had moeder gebeld. ‘Wanneer gaan jullie trouwen?’ had ze gevraagd.

‘Ik trouw niet met Hugo. Dat kan niet.’

Ze wil niet met hem trouwen’, hoorde ze moeder roepen. Toen hing ze op.

Het duurde een week voordat ze weer wat hoorde. Ze wist niet dat vader toen al een paar keer aan de deur geweest was.

Op een zaterdagmorgen was hij er opeens. ‘Hanna’, had hij gezegd. Hij huilde. Dat was erger geweest dan de scherpe opmerkingen van moeder.

‘Ik kán niet met hem trouwen vader’, had ze gezegd. Ze had alles verteld.

Vader had haar niets verweten, alleen met haar gesproken. Zacht, zoals hij altijd deed. Spijt, diepe spijt voelde ze dat ze niet eerder naar hem geluisterd had, maar het was te laat.

Het was vreemd om weer naar kantoor te fietsen na zo’n lange afwezigheid. Nog wat onwennig reed ze door de straat. Uit de verte zag ze het licht in het kantoorgebouw branden. De baas was er al. Gelukkig was ze de enige medewerkster. Dat bewaarde haar voor nieuwsgierige blikken.

‘Welkom Hanna’, zei de baas. ‘Ik ben blij, dat je er weer bent.’

Dat was ze zelf ook, maar het viel wel tegen. Regelmatig moest ze even stoppen vanwege duizeligheid.

‘Je moet kalm aan doen, hoor’, zei de baas om de hoek van zijn kantoor. ‘Wat vandaag niet klaarkomt, gebeurt morgen wel.’

’s Avonds lag er een flinke stapel in de postbak. Ze was echter zo moe, dat ze zonder eten naar bed ging, waardoor ze de volgende morgen met bonzende hoofdpijn wakker werd. Schuifelend liep ze naar de keuken. Ze at een beschuit en nam daarna een paar tabletten in. Hopelijk zakte het wat. Ze wilde niet de tweede dag al verstek laten gaan.

Langzaam liep ze terug naar bed. Haar hoofd bonsde zo, dat ze er misselijk van werd. Bij de wastafel maakte ze een washandje nat. Ze moest zich aan gaan kleden, maar dat kon niet. Eerst moest de hoofdpijn zakken. Na tien minuten ging het wat beter. Net op tijd arriveerde ze op kantoor.

De baas keek bezorgd naar haar witte gezicht. Hij en zijn vrouw wilden haar eerdaags eens mee uit eten vragen. Ze zat natuurlijk maar steeds op haar kamer. Vrijdag, besloot hij. Dan hoefde zijn vrouw ook niet te koken. Voor haar zou het ook goed zijn.