Anna van Praag

© St. Martin’s Griffin, New York
Originele titel: The mercy seller
Brenda Rickman Vantrease
Anna van Praag
© Uitgeverij De Banier, 2010
Vertaling: Liesbeth Goedbloed
Omslagontwerp en vormgeving: Janneke Paalman
ISBN 978 90 336 08285
NUR 302

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Proloog

PRAAG, BOHEMEN 1410

Johannes Hus stond voor een open raam, hoog in de linkertoren van de Týnkerk, van waaruit hij de verbranding goed kon zien. Deze kerk gaf hem moed. Het was een kerk van de Hussieten, een Tsjechische kerk, niet gebouwd met rooms geld, maar gebouwd door en voor de bevolking van Bohemen. Toch kon hij zelfs hier, op deze heilige plaats, niet voorkomen dat zijn maag samentrok toen hij het schouwspel gadesloeg dat zich voor zijn ogen afspeelde. Deze verbranding op het stadsplein was een oorlogsverklaring door aartsbisschop Zybnek.

Vandaag waren het slechts boeken – heilige woorden die werden prijsgegeven aan de vlammen, niet de mensen die aan die boeken hadden gewerkt – geen vlees, bloed en botten. Maar dit was de voorbode van een grote tragedie.

Hus was er zeker van. Even zeker als van het feit dat de Kerk waaruit hij gebannen was, verrot was tot op het bot. Die Kerk was zo bedorven als een vis die van de kop tot de staart is weggerot. Het pausdom predikte leugens en verkocht een valse verlossing om haar machtswellust te kunnen bekostigen. John Wycliffe was de eerste geweest die de misstanden van de geestelijkheid aan de kaak had gesteld, de eerste die de Bijbel had vertaald in de taal van de mensen, zodat de mensen zouden weten dat de “waarheden” die de monniken predikten leugens waren die hen van pas kwamen en niet Christus, ook al beweerden ze dat ze Hem dienden. Johannes Hus was vastbesloten om in Bohemen de beweging voort te zetten die Wycliffe was begonnen in Engeland.

Waarom ging hij dan niet daar beneden om die verbranding tegen te houden? Hij die de leer van de Heilige Kerk durfde te trotseren door de mensen het brood én de wijn aan te bieden tijdens de viering van de mis? Hij die elke zondag vanaf de preekstoel van de Bethlehemkapel heftig tekeerging tegen de valse leer van geleerde monniken en roomse geestelijken? Was hij te laf om een groep Lollardketters te verzamelen om wat water op het vuur van de aartsbisschop te gooien?

Ze zullen je binnenkort een spaak in de wielen steken, Hus, zei zijn gezonde verstand. Niet te hard van stapel lopen. Het is maar papier, inkt en perkament. Die boeken kunnen worden vervangen. De handen die ze overschrijven, niet. Hoe meer de aartsbisschop er verbrandt, hoe meer wij er zullen overschrijven, totdat in elk armoedig krot van het hele Heilige Roomse Rijk een Evangelie ligt in de volkstaal.

Maar terwijl Hus staarde naar het schemerige Praag was het net of hij, ondanks zijn moedige gedachten, zichzelf zag: vastgebonden aan een paal midden in dat grote vuur. Hij voelde hoe het zweet uit zijn oksels liep alsof hij zelf midden in de vlammen stond, alsof de takkenbossen vlam vatten en met hun vurige tongen aan zijn toga likten. Hij kon de geur ruiken van zijn verschroeide haar, de blaren op zijn huid voelen. Zijn maaginhoud kwam naar boven. Hus deed het raam dicht en keerde zich om. Hij wilde weg van de hitte die de lucht schroeide. Weg van het vuur dat zijn gezicht deed branden, zijn ogen, zijn keel en diep in zijn borst.

Geef me kracht voor die dag, Heere.

Hij bad zijn Gethsémanégebed in het Tsjechisch, niet in het Latijn, en hij bad het in de hoop dat hij vandaag die smartelijke beker niet hoefde te drinken. Hij had nog werk te doen.

Hoe sluw was het geweest van de aartsbisschop om juist deze plek te kiezen in Staré Mĕsto, de Oude Stad. De rook van zijn vreugdevuur zou tot aan Betlémská Kaple verwaaien, waar Hus elke zondag preekte wat hij had geleerd van de Engelsman John Wycliffe.

Hij keek opnieuw naar het plein waar aartsbisschop Zybnek rondparadeerde. Zijn brokaten kleding, zijn gouden borstkruis, zijn witte bisschopsmijter, gespleten als de tong van een slang, glansden in het licht dat het vuur verspreidde. Met elk nieuw stuk perkament dat in de vlammen werd geslingerd, siste het vuur en spuwde oranje vonken naar de schemerige hemel. De menigte joelde opstandig. Zo veel werk, zo veel rijkdom, zo veel heilige gedachten in het vuur geworpen.

Zybnek hief zijn herdersstaf op in een triomfantelijke groet naar de torenspits, alsof hij wist dat zijn prooi toekeek vanuit een verduisterd raam.

Hus, pas op, jij zult de volgende zijn op mijn brandstapel. De brandende kalfshuid ruikt aangenaam in vergelijking met jouw dunne, bleke huid. Die waarschuwing stond geschreven in rook en vuur.

Hus trok zich terug, het vuur van zijn voornemen brandde net zo fel als de gele vlammen die aan de boeken likten. Met steun van koning Wenceslas zou de beweging voortgang krijgen, alle haat van de aartsbisschop ten spijt. Terwijl deze boeken werden verbrand, was een heel leger kopiisten al bezig met het schrijven van nieuwe boeken. En de komende sabbat zou Hus weer preken in de Bethlehemkapel waar het volk de verkondiging van de waarheid zou horen – niet in de vorm van een saaie, Latijnse preek die ze niet konden begrijpen, maar in hun eigen Tsjechische taal. En iedereen zou de mis vieren in de Týnkerk door het symbolische bloed van Christus te drinken uit de kelk.

Maar het beeld dat hij had gezien van zichzelf, vastgebonden aan een paal op het plein onder hem, achtervolgde Hus thuis en in zijn dromen. Johannes Hus zou vele nachten wakker worden door de denkbeeldige geur van geschroeid haar, tot de dag dat die geur niet langer een waanbeeld zou blijken.

1

PRAAG, BOHEMEN
JULI 1412

De Avon komt uit in de Severn,
De Severn stroomt naar zee,
En Wycliffes stof zal zich verspreiden
Over de hele wereld heen.
UIT EEN TOESPRAAK DOOR DANIEL WEBSTER (1849)

Anna ging nooit naar de hrad, het grote, ommuurde kasteel op de heuvel ten westen van Praag, boven de stad. Het kasteel lag ineengedoken, net aan de overkant van de rivier de Vltava, een heel andere wereld. Ook ging ze nooit naar de grote kathedraal die de wacht hield over het kasteel, uit vrees dat ze die vreselijke aartsbisschop zou ontmoeten. Zybnek. De boekverbrander.

Anna bezocht de mis in de Týnkerk of kwam met de rest van de afvalligen uit Praag bijeen in de Bethlehemkapel. Na het grote vreugdevuur dat Zybnek had gestookt van de traktaten van Wycliffe en van vertaalde Evangeliën – de Kerk noemde ze Lollardteksten, ketterse teksten omdat ze het geestelijke verval van de paus aan de kaak stelden en het gezag van de priesters in twijfel trokken – had Hus zijn groeiende gemeente gewaarschuwd: ‘De dag zal zeker komen dat de kerkvorsten van Rome niet langer tevreden zullen zijn met het verbranden van het Woord, maar dat ze voor hun vuren zullen zoeken naar hen die het Woord bij het volk brengen. We moeten bidden om kracht om staande te blijven in ons geloof. We moeten ons omgorden met moed voor als die dag komt.’

Haar grootvader had zijn kleine groep geleerden en vertalers ook gewaarschuwd en hun zorgeloze enthousiasme bestraft.

En kon hij hier niet over meepraten!

Tenslotte was haar grootvader Finn de boekverluchter, ¹Finn de schriftgeleerde van de Lollards, die, samen met magister Jerome was begonnen aan het geheime, Praagse waagstuk om verboden vertalingen te verspreiden. Als jonge student had Jerome in Oxford gestudeerd en toen hij was teruggekeerd naar zijn vaderland Tsjechië had hij de teksten van de Lollards meegenomen. The Trialogus en De Ecclesia van John Wycliffe. Deze boeken waren verboden in Engeland, maar hadden een nieuw leven gekregen aan de universiteit in Praag. De rector, Johannes Hus, had de veroordeelde teksten in het Tsjechisch vertaald, samen met een groot deel van de Evangeliën. En jarenlang had haar eigen grootvader, lang geleden gevlucht tijdens een Engelse kettervervolging, onder de neus van de aartsbisschop een groep afvalligen van de universiteit bijeen laten komen in zijn kleine huis in de stad, waar ze de verboden teksten overschreven.

Anna wierp een blik op het kasteel en de torenspitsen van de Sint- Vituskathedraal die erachter de wacht hield. Ondanks de zomerse hitte huiverde ze. Maar ze wilde vandaag niet denken aan het monster op de heuvel. Niet op een dag waarop het zonlicht dansende juwelen over het water uitstrooide, een dag waarop de lucht naar brandend hout rook. Niet op een dag waarop de vogels in vrolijke cirkels boven de rivier zweefden, hun vleugelpunten spelend met de wolken.

Niet op een dag waarop ze Martin zag.

Ze draaide zich om naar het kasteel en keek stroomafwaarts. In de verte kon ze een soort kampement ontwaren, waarschijnlijk pelgrims die boete deden en door de christelijke wereld reisden, op weg naar een aantal heiligdommen – waarvan Jeruzalem het heiligste was. Dat deden zondaars, zondaars die zich geen aflaat van de Kerk konden permitteren.

Vanuit de stad aan haar linkerhand naderde een bekende, maar niet degene naar wie ze op zoek was. ‘Magister Jerome! Ik dacht dat Martin zou komen’, zei ze, ze voelde dat haar gezicht rood werd, haar teleurstelling was al te zichtbaar.

‘Martin wordt blijkbaar elders opgehouden’, zei de grijze magister mat. Hij overhandigde haar de tas waarin de vertaalde teksten zaten die moesten worden overgeschreven bij de volgende bijeenkomst. ‘Bedankt dat u mijn was hebt gedaan, mevrouw’, zei hij hardop.

Wie wist of de karpers in de rivier geen ogen en oren hadden? Of dat de houtsnijder die zijn handkar over de stenen brug trok geen spion was van de aartsbisschop? Maar ze hield haar sarcasme voor zich. Ze zou hem niet krenken vanwege zijn overdreven behoedzaamheid. Ze had te veel eerbied voor alles wat hij al had gedaan.

Anna nam de “was” van de magister aan en ze wilde hem net goedemiddag wensen toen ze snelle voetstappen hoorde naderen van de andere kant van de brug. Ze draaide zich om en zag een eenzame figuur die naar hen toe kwam rennen alsof de duivel hem op de hielen zat. Even later was Martin bij hen in het veilige duister van de poorttoren. Hij snakte naar adem, zijn gezicht gloeide en zijn zwarte haar viel in een eigenwijze krul over zijn voorhoofd.

‘Het spijt me, magister Jerome. Ik werd opgehouden –’

‘Je hebt niet eens tijd gehad om een baret op te doen?’ Anna streek Martins haar met haar hand van zijn voorhoofd, een list om zijn gezicht te kunnen aanraken.

‘Die ben ik kwijtgeraakt. Maar voor een goede zaak’, zei hij hijgend. Hij knipoogde naar Anna, haalde diep adem en liet zijn stem dalen tot hij bijna fluisterde: ‘Ik zal het je laten zien bij de bijeenkomst – nee. Ik kan niet wachten. Ik moet het jullie nu laten zien.’ Hij trok hen met zich mee, nog dieper in de schaduwrijke leegte van de torenpoort en hij haalde uit zijn eenvoudige, bruine studentenwambuis een zwartfluwelen pakket. Er stond een Jeruzalemkruis op.

‘Stop dat weg’, siste Jerome. ‘Hoe ben je daaraan gekomen?’

‘Is het wat ik denk dat het is?’ Anna vroeg het en vergat haar stem te dempen. ‘Ik heb er nog nooit een gezien. Mag ik eens zien?’

Op Jeromes gezicht stond schrik te lezen. ‘Niet hier, Martin! Je hebt toch niet –’

‘Nee, we hebben die aflaatverkoper geen pijn gedaan, we hebben hem zelfs niet aangeraakt – nou, misschien een paar ... kleine blauwe plekken, weet je. Hij was net zijn kraam aan het uitstallen buiten de Sint-Vituskathedraal. Stasik schopte hem tegen zijn schenen en de aflaathandelaar liet zijn aflaten vallen. Terwijl hij naar zijn schenen keek – hij vloekte zelfs in het Latijn – namen wij het hazenpad via kromme steegjes. Stasik ging richting de Nieuwe Stad. Ik ging naar de Oude Stad. Even simpel als een blinde bedelaar bestelen.’

Jij zou eerder je geld géven aan een blinde bedelaar, dacht Anna, maar ze zweeg en liet hem genieten van zijn triomf.

Martin grijnsde breed terwijl hij in de richting van de brug keek om er zeker van te zijn dat hij niet werd gevolgd. Zoals gebruikelijk tijdens het hete middaguur was de brug verlaten, met uitzondering van de houtsnijder die aan de andere kant de brug afliep en een bedelaar die bij de poort aan de overkant van de brug zat.

Anna kon aan Jeromes frons zien dat hij niet onder de indruk was. ‘Dwaas, wil je dat de aartsbisschop ons op het spoor komt? Wacht maar tot Finn hoort wat je hebt gedaan. Dit is niet onze gewoonte.’ Hij greep het kleine pakket met pauselijke aflaten en verstopte het snel in zijn hemd.

Bij het noemen van de naam van haar grootvader, verdween er wat van Martins bravoure.

Jerome fronste zijn wenkbrauwen. ‘Ik denk niet dat zulke heldendaden in jouw voordeel zullen zijn, wanneer de boekverluchter op zoek is naar een echtgenoot voor zijn kleindochter.’

Nog nooit was hij zo direct geweest.

Martins glimlach verdween snel.

‘Ik wil er wel een zien, magister Jerome’, zei Anna. ‘Heel mijn leven heb ik mijn grootvader en u tekeer horen gaan tegen de aflaathandel waarmee de paus zijn oorlogen kan betalen, alsof ze zijn geschreven door de duivel zelf, en ik heb er nog nooit een gezien.’

De oude man keek naar haar en schudde zijn hoofd. ‘Jij bent al even dom als je vrijer. Jullie passen bij elkaar’, zei hij. ‘Bid maar dat ik niet word gearresteerd voordat ik ze kan vernietigen.’

‘Alstublieft, magister Jerome. Neem ze mee naar de volgende bijeenkomst. Laat ons allemaal zien waarvoor we zo veel riskeren en waar we de wereld van willen bevrijden. Daarna kunt u ze verbranden. Dan hebben we onze eigen kleine brandstapel.’

Ze glimlachte naar hem, een lieve glimlach, dezelfde glimlach die ze vanaf haar kindertijd had gebruikt om haar grootvader erdoorheen te slepen als hij weer een van zijn treurige buien had. ‘Alstublieft. Een klein, klein vuurtje voor ons. Wraak is zoet. Om onze troepen moed in te spreken.’

‘Ik denk dat onze troepen veel te overmoedig zijn.’ Dat waren zijn spottende afscheidswoorden, maar zijn blik was milder geworden.

‘Hij neemt ze mee’, zei Anna terwijl de oude magister wegliep.

‘Natuurlijk doet hij dat. Hoe zou hij zo’n mooi pruilmondje kunnen weerstaan? Ik weet wel dat ik dat niet zou kunnen.’ Martin stak zijn hand naar haar uit en raakte haar lippen aan met zijn vingertoppen, boog naar voren alsof hij haar wilde kussen.

Ze duwde hem weg. ‘Niet hier, Martin. Iedereen kan ons zien. Bovendien, we zijn niet verloofd. Nog niet. Niet voordat Dĕdeček toestemming heeft gegeven.’

‘Inderdaad’, zei hij en liet zijn armen slap langs zijn lichaam vallen. ‘Je grootvader. En daar zit de kink in de kabel.’

Nu was het zijn beurt om een pruillip te trekken. Ze weerstond de verleiding om die weg te kussen.

‘Ik denk niet dat hij me heel graag mag’, zei Martin.

Zijn lippen waren vol, rond en kersenrood.

‘Doe niet zo dom. Hij mag je graag, Martin. Hij vindt alleen dat je een beetje koppig bent. Hij denkt dat er niemand voor mij kan zorgen zoals hij het doet.’

‘Nou, als ik het mag zeggen, betekent goed voor jou zorgen niet dat je twee keer per week mag deelnemen aan een ketterbijeenkomst. Waarom noem je hem trouwens Dĕdeček²? Ik dacht dat jullie allebei Engels waren?’

Ze pakte zijn hand. ‘Kom mee. Je kunt me terugbrengen naar huis’, zei ze en wees hem de weg. ‘Ik noem hem zo sinds we hier kwamen wonen, toen ik een kind was. Bovendien, ik voel me niet Engels, ook al kwam mijn grootmoeder uit Engeland. Ze was een voorname dame en ze woonde in een herenhuis. Maar ik zou daar niet willen wonen. Ik kan me niet voorstellen om ergens anders te wonen dan hier, bij jou en Dĕdeček.’

Hij wierp een blik op het kasteel op de heuvel, zijn ogen wijd opengesperd in gespeelde angst. ‘Vertel me nou niet dat ik straks een vrouw met blauw bloed in mijn armen sluit.’

‘Mijn grootmoeder was van lage adel. Maar we zijn al lang geleden van die hoogte neergedaald. Als je mij tot vrouw neemt, neem je de eenvoudige kleindochter van een ambachtsman tot vrouw – met een bruidsschat die daarbij past.’

‘Nou, dat is een hele opluchting. Die bruidsschat niet, misschien.’ Hij grijnsde. ‘Kende je haar goed?’

‘Mijn Engelse grootmoeder? Alleen van naam: Kathryn. Zij was niet de vrouw van Dĕdeček. Zijn vrouw heette Rebekka en zij stierf bij de geboorte van mijn moeder. Kathryn was de moeder van mijn vader, maar zij en Dĕdeček kenden elkaar. Ik denk dat ze minnaars waren. Ook al praat hij niet vaak over haar, ik denk dat hij heel veel van haar hield. Ze stierf toen ik nog maar een baby was. Ik heb een vage herinnering aan haar – eerder een droom dan een herinnering – dat ze voor me zong. Ze noemde me “popje” of “mopje” of zoiets. En ze nam me mee naar Dĕdeček. Hij zat opgesloten in een soort kasteel.’

Anna keek naar de hrad en huiverde. De zon was achter de schapenwolken verdwenen en kleurde de onderkant van de wolken grijs. Het kasteel zag er nog dreigender uit onder die sombere lucht. ‘Een kasteel op een heuvel zoals dat, maar meer … versterkt. Ze noemden het de “kasteelgevangenis”. Telkens als ik aan Engeland denk, denk ik aan die vreselijke plek.’

‘Heb je je ouders gekend?’

Ze schudde haar hoofd. ‘Mijn moeder stierf bij mijn geboorte. Ik kon nog maar net lopen toen mijn vader stierf.’

‘In de oorlog?’

Ze wilde wel dat hij het onderwerp niet ter sprake had gebracht. Ze dacht er niet graag aan, maar als hij haar man zou worden, had hij het recht om haar geschiedenis te kennen.

‘Hij stierf tijdens de zaak van de Lollards. Gedood door de soldaten van de aartsbisschop. Kathryn stierf tijdens de boerenopstand toen haar herenhuis in brand werd gestoken. De Kerk beschuldigde de Lollards van de opstand en doodde iedereen die ze konden vinden. Mijn grootvader en ik ontsnapten uit Engeland naar het continent.’

Martin floot zachtjes. ‘Dus je stamt uit een koninklijk geslacht van ketters. En je grootvader zet die zaak voort. Dat hij nooit is teruggekeerd naar Engeland! Ouwe Jerome zegt dat in Engeland sommige mensen van adel het gedachtegoed van de Reformatie hebben omarmd. Misschien is het daar makkelijker dan hier.’

‘Hij zegt dat hij daar niets anders heeft dan pijnlijke herinneringen. Waarom zouden we Praag verlaten? We zijn hier gelukkig geweest. Hij heeft zijn werk en zijn vrienden van de universiteit. Ik heb hier ook vrienden.’

Ze probeerde haar stem plagerig en speels te laten klinken, maar het praten over de vele doden had haar stemming bedorven. Toen ze bij het plein kwamen, liet hij zijn arm rond haar middel glijden, trok haar naar achter in de beschutting van de bochtige straat. Ze schudde haar hoofd en wees naar de grote, astronomische klok.

‘Haast je, Martin. Kijk. Het is al bijna drie uur. Mijn grootvader zal bezorgd zijn en hij wordt chagrijnig als hij bezorgd is. Bovendien moet ik zijn avondeten nog klaarmaken. Het moet nu wel vis worden, er is geen tijd meer om iets anders klaar te maken.’

De zon kwam niet meer tevoorschijn van achter de wolken en plotseling leek het of alle vreugde – net als het zonlicht – was verdwenen uit deze dag.

‘Loop maar niet meer samen met me op. Straks denkt hij nog dat jij de reden bent dat hij vanavond vis moet eten en geen heerlijk stuk gebraden vlees.’

‘Nee. Ik wil dat hij in een goed humeur is, vanwege datgene wat ik hem wil vragen’, zei hij. ‘Waarom zou ik het hem niet nu meteen vragen? Voordat hij erachter komt van die vis?’

Anna keek naar de overkant van de straat, naar hun kleine stadshuisje van bakstenen en vakwerk met de mooie, gebeeldhouwde deur die openstond naar het plein. Nu zou haar grootvader zijn werk van die dag af hebben, zijn kwasten waren schoongemaakt, zijn verfpotten stonden netjes opgestapeld langs het raamkozijn en hij zou een dutje doen in zijn stoel.

‘Nu niet, Martin. Geef me de kans om hem erop voor te bereiden.’

Hij fronste. ‘Dat zei je vorige week ook, Anna. Hoelang moet ik nog wachten?’

‘Maar een paar dagen nog, ik beloof het.’ Ze stak haar hand weer naar hem uit en streek zijn haar uit zijn ogen – ogen waarin de teleurstelling oplichtte toen ze aanstalten maakte om te gaan.

Nu heb ik ze allebei boos gemaakt. Terwijl ik probeer het hen allebei naar de zin te maken, heb ik ze geen van beiden blij gemaakt. Ze zuchtte terwijl ze haar rok opbond zodat ze naar de visboer kon gaan voordat hij zijn winkel sloot.

1  The illuminator van Brenda Rickman Vantrease is ook in het Nederlands vertaald en is als De miniatuurschilder verschenen bij Van Holkema & Warendorf.

2  Tsjechisch voor grootvader.

2

CANTERBURY, ENGELAND
12 JULI 1412

Maar ook al had die aflaathandelaar een lenig geweten,
Toch was hij in de Kerk een eerbaar geestelijke.
Hij kon de Schrift of de heiligenlevens schitterend lezen,
Maar het beste zong hij nog het offertorium³,
Want hij begreep dat hij, als hij was uitgezongen,
Moest preken en zijn tong moest scherpen
Om maar klinkend geld bijeen te schrapen
En die kunst verstond hij nog het beste.
PROLOOG VAN CHAUCERS THE CANTERBURY TALES

Broeder Gabriël had zijn aflaatkraam net buiten de poort van de kathedraal van Canterbury opgezet. Hij was schor van een dag lang preken en moe van het vele verdriet dat te lezen stond op de gezichten van de boetelingen.

‘Vind vergeving voor uw zonden. Allen die boetvaardig zijn en hebben gebiecht en die hun aandeel hebben gegeven, zullen volkomen vergiffenis ontvangen voor al hun zonden’, riep hij met zijn beste preekstem.

Van alle kanten werden handen naar hem uitgestoken, ze trokken aan zijn zwarte habijt, smeekten hem hun gouden, zilveren en koperen geldstukken aan te nemen in ruil voor de kleine stukjes papier die hij bij zich had in zijn fluwelen gordeltas. Op de gordeltas was een Jeruzalemkruis geborduurd en er zaten stukjes perkament in die bijeengehouden waren door een lint. De kwitantie voor geschonken genade, voor betaalde straf. In zijn gordeltas zat ook de pauselijke bul waarin hem de voorrechten van een aflaathandelaar werden verleend. Die bul toonde hij op een geborduurde banier en – in tegenstelling tot veel van zijn collega-aflaathandelaars – was die van hem echt. Hij had hem zelf ontvangen uit handen van de paus.

‘Luister naar de stem van uw arme vader, uw arme moeder, die u heeft gevoed en liefgehad en die nu de kwellingen moet doorstaan, die u nu dringend smeekt om het medelijden dat hun zielen zal verlossen uit het vagevuur. Als het geld in het kastje klinkt, het zieltje in de hemel springt.’

Een goed refrein om te herhalen, maar hij was er met zijn gedachten niet bij. Het was laat op de dag en de drom pelgrims werd kleiner. De klokken luidden voor de vespers. Het gebeier, dat werd gesmoord door de mist, klonk door het dal alsof de geesten van reeds lang gestorven heiligen riepen. Dat klokgelui maakte hem weemoedig. Hij voelde zich eenzaam bij het invallen van de nacht.

Voor de eerste keer in uren ging hij zitten in een stoel die van fluwelen kussens was voorzien en die hij had geleend uit het kapittelhuis. Hij overzag de laatste rij pelgrims. De zon die even doorkwam legde een omhulsel van licht, als een zegen, om de schouders van de boetelingen: oude mannen, jonge mannen, dienstmeisjes, vrouwen, weduwen, meesters en vazallen, gekleed in eenvoudige pelgrimsjakken en capes met kappen terwijl ze op hun knieën de grote kathedraal inkropen, de Kapel van de Heilige Drie-eenheid in, als een modderstroom die tegen de trappen omhoogkroop, om het met juwelen bezaaide graf te aanbidden van de martelaar Thomas à Becket.

De oudgedienden onder hen liepen te koop met de verschillende insignes op hun mantel en kap, kleine, loden spelden van het heiligdom van Little Walsingham, kunstig gemaakt, met kleine kruikjes voor de tranen van de Maagd, of met het beeld van Sint Petrus of Sint Paulus van de Kathedraal van Winchester. Little Walsingham en Winchester waren beide halteplaatsen langs de Pelgrimsweg – de weg van boetedoening. Hij merkte met een glimlach op dat alle pelgrims klokjes uit Canterbury droegen en kleine, tinnen flesjes met water uit de bron van Becket. Op een kleine Latijnse inscriptie onder de flesjes stond: Optimus egrorum medicus fit Thomas bonorum. Thomas is een goede dokter voor deugdzame zieken. Thomas was ook een goede dokter voor de schatkisten van de Kerk, de stad en de kroon, bedacht Gabriël. En ook voor de geldkistjes van de souvenirverkopers in Mercery Lane. Ook zijn geldkist was zwaar.

Genade was niet goedkoop: zes gouden florijnen voor een hertog of een graaf, vier voor de lagere adel, twee voor een rijke koopman enzovoort, de sociale ladder af. Hij had zelfs toestemming om gratis aflaten te geven aan hen die er geen konden betalen en die geen boete konden doen. Maar de richtlijnen waren streng en hij had die aflaten al opgemaakt. Het was tijd om zijn handel te sluiten, dacht hij, en hij stond op om dat te gaan doen. Hij had beloofd om de officie te leiden.

‘Alstublieft, broeder, hoeveel kost het?’

Hij draaide zich om, om de pelgrim te zien die bij die stem hoorde. Een jonge vrouw. Een zwangere, jonge vrouw.

‘Ik kan de trappen naar de kapel niet op mijn knieën opklimmen.’ Ze glimlachte en bloosde. ‘Ik kan zelfs niet eens knielen.’

Ze had ver gereisd. Hij kon het opmaken uit de conditie van haar cape, niet de pelgrimscape die zo veel mensen aanschaften voor de reis, maar een te kleine, afgedragen en tot op de draad versleten mantel. Haar ransel was een bundel, bijeengebonden met een knoop hoog op haar uitstekende buik.

‘Waar komt u vandaan, mevrouw?’

‘Ik kom uit Charing. Dit was de dichtstbijzijnde pelgrimsplaats.’

Een reis van verschillende dagen, te voet, dat was wreed voor een zwangere vrouw, dacht hij en hij vervloekte in gedachten de priester die haar deze penitentie had opgelegd. Haar ogen waren rood en omringd door donkere cirkels. Het stof en het vuil van de weg bedekten haar blote voeten.

‘Wat was je zonde dat je biechtvader zo’n penitentie nodig achtte?’

‘Ik heb de hostie ontheiligd.’

O, dacht hij. Zij is een van hen. Een van die Lollards, die afvalligen, die de leer van de eucharistie in twijfel trekken, zo iemand die ontkent dat brood en wijn het ware bloed en lichaam zijn van de Verlosser. Zijn medelijden verdween.

‘Dat is een zware zonde’, zei hij.

‘Ik weet het, broeder, maar ik deed het niet expres. Toen de pastoor de hostie op mijn tong wilde leggen, kietelde zijn gevoerde mouw mijn neus en moest ik niezen. De hostie viel op de grond.’ Haar ogen werden groot en stonden angstig bij de belijdenis van haar grote zonde.

Gabriël zou gelachen hebben als ze er niet zo deerniswekkend had uitgezien. In plaats daarvan voelde hij hoe de woede in hem toenam. Hij kon de dorpspriester bijna voor zich zien die, woedend door de onderbreking van zijn optreden door deze jonge vrouw, haar strafte met die belachelijke penitentie. Hij kende dat soort priesters: pompeus, trots op hun eigen status. Elke priester die een beetje barmhartig was, zou hebben geweten dat het een ongelukje was. Ook al ontkenden vele van zijn broeders natuurlijk de mogelijkheid van een “ongelukje”. Alles was het gevolg van een direct ingrijpen door God of van de duivel.

Ze gebaarde naar de deuren van de kathedraal. Haar stem klonk zacht en trilde een beetje. ‘Ik dacht dat ik het kon doen. Ik wist niet dat het zo veel treden zouden zijn. Maar ik ben bang dat ik … Ik heb geld voor een aflaat’, zei ze. ‘Mijn man heeft onze koe verkocht om mijn pelgrimstocht te betalen. Hij wilde met mij meekomen, maar hij bleef achter om voor ons kleine meisje te zorgen en het koren binnen te halen. Ik heb nog wat geld over.’

‘Hij heeft jullie koe verkocht?’

Ze keek veelbetekenend naar beneden, naar haar grote buik. ‘Broeder, ik kan niet bevallen in deze staat van doodzonde. Ik zou het niet –’

Ze kon haar zin zelfs niet afmaken. Maar dat hoefde ook niet. Ondanks zijn geïsoleerde positie wist hij hoeveel vrouwen er stierven bij de geboorte van hun kind. Hij voelde in zijn gordeltas en haalde er een van de stukken perkament uit, maakte het lint los en overhandigde het aan haar.

‘Is dit het?’ vroeg ze en tuurde ernaar. ‘Wat staat erop?’

‘Er staat dat je genade hebt gevonden in de ogen van de Kerk en van God. Er staat dat je zonden zijn vergeven. En het geldt twee maanden. Dat moet genoeg zijn.’

Ze sloot haar ogen en hield het vast alsof het van goud en kostbare juwelen was gemaakt in plaats van van papier en een beetje inkt. Een traan rolde vanuit haar ooghoek langs haar vuile wang. Ze rolde het perkament zorgvuldig op, deed het lint erom en stopte het in haar ransel, haalde er toen het geld uit en legde het op tafel. Hij gaf het aan haar terug.

‘Je hebt de koe verkocht. Je zult dat geld nodig hebben om melk te kopen voor je kinderen. Je hebt sowieso bijna de hele penitentie volbracht door de reis te maken.’

Nadat ze zo diep mogelijk was gebukt om de ring aan zijn vinger te kussen, had hij haar weggezonden met de vermaning ‘Ga heen en zondig niet meer.’ Nu pakte hij zijn aflaten bij elkaar en ging de grote kathedraal binnen om de vespers te bidden. Terwijl hij erheen liep, vroeg hij zich af waarom God hem had geroepen tot een taak waar hij helemaal niet geschikt voor leek.

Het was nog maar net middag en de zuiplappen zaten al bij elkaar in de kroegen. Broeder Gabriël reed op zijn paard door de noordelijke poort van London Bridge. Hij zag ernaar uit om zelf van een koud biertje te kunnen genieten aan de overkant van de rivier. De zon brandde op zijn kaalgeschoren tonsuur en zijn paard schuimde en bewoog rusteloos toen ze moesten wachten op een stoet koninklijke staatsieboten die langzaam en glorieus onder de brug doorgleden. Ongetwijfeld bevonden zich een stuk of wat zakkenrollers in deze mensenmassa, dacht hij, en zachtjes vervloekte hij de burgemeester van Londen omdat hij de brug niet had vrijgelaten voor de vergadering met de aartsbisschop.

‘Opzij! Opzij!’ riep hij toen de brug eindelijk weer dicht was en hij spoorde zijn paard aan naar het voorste gedeelte van de mensenmassa. Hij negeerde de vloeken en gemompelde verwensingen van de voerman die door zijn paard aan de kant werd geduwd. Anderen in de menigte gaven ook mopperend uiting aan hun onvrede, maar hij negeerde hen. De boeren mopperden altijd op de geestelijken – totdat ze hen nodig hadden.

De beslotenheid van de hoge huizen en winkels die opeengepakt langs de brug stonden, maakten hem claustrofobisch. Hij was de stank van Southwark bijna vergeten. De geur dreef hem tegemoet vanaf het moeras van Lambeth. Niet alleen de moerassige, brakke geur van de zuidelijke oever van de Thames, maar ook de geur van de smeerlapperij en de wellust walmden op uit de boudoirs en bordelen van Bankside Street. Open riolen, vuilnis, rottend slachtafval en zelfs een opgezwollen karkas waren aangespoeld aan de rivieroever en droegen bij aan de warme, bedorven, zonverbrande lucht. Was het een mens of een dier? Het was nauwelijks te zien vanaf de zuidpoort van London Bridge. Aan de oever van de rivier zag hij een kroegje. ‘The Tabard Inn’, stond er op het bord. Een bekende naam en toch wist hij niet zeker of hij hier eerder was geweest. Het zag eruit als een fatsoenlijke herberg waar hij rustig kon genieten van een verkoelende kroes bier.

De ruimte was lang en laag en aangenaam schemerig vergeleken bij de hete zomerzon. Hij koos een plaats bij het raam in de hoek, ver verwijderd van de brassers die zichzelf vermaakten door te flirten met het barmeisje. De waard kwam naar hem toe.

‘Een beetje verbaasd ben ik wel om u hier te zien, broeder.’

‘O, waarom?’

‘Gewoon, vanwege de reputatie van deze herberg. Ik dacht dat u die niet zou waarderen.’

‘Ik zou graag een kroes bier willen, alsjeblieft. Uit de kelder, als je die hebt. Waarom zou ik me hier beledigd voelen? Doe je water bij je bier? Of schenk je geen goede hoeveelheden?’

‘Ik schenk het beste bier aan deze kant van de rivier en ik ben niet karig. Bailey. Ik heet Harry Bailey. Dit is de Tabard Inn.’ Hij keek afwachtend. ‘Van de beroemde Canterbury Tales.’

Dus zo kende hij de Tabard Inn. De dichter Chaucer. Met zijn niet bepaald vleiende portret van de aflaathandelaar.

‘En waarom zou ik me daardoor aangevallen voelen?’ Gabriël nipte langzaam en aandachtig van zijn bier. Dat was heerlijk verkoelend voor zijn verdroogde keel.

De waard was zo beschaafd om verlegen te kijken. Hij wees naar de fluwelen gordeltas met het Jeruzalemkruis erop. ‘Ik zie dat u aflaten bij u hebt. U bent niet alleen priester, maar ook aflaathandelaar.’

‘Een eerlijke aflaathandelaar, meneer Bailey. Mijn pauselijke aflaten zijn niet vervalst, zoals die van Chaucers aflaathandelaar. Elke cent die ik verdien gaat naar Rome en er worden ziekenhuizen van gebouwd en armen van gevoed. Ik weet zeker dat iedere beroepsgroep charlatans heeft. Zou u ook niet denken?’ Hij nam nog een slok. ‘Zelfs herbergiers.’

De man haalde alleen zijn schouders op en liep naar de volgende tafel met zijn dienblad vol kroezen. Gabriël nam nog een paar slokken en liet zich het koude vocht goed smaken. Zijn blik dwaalde door de ruimte. Kleine groepjes vrijboeren, een drietal pelgrims – eerder in naam dan in de geest, te oordelen aan de manier waarop ze elkaar aanstootten en wezen naar het bord boven hun tafel waarop stond ‘Hier zat Geoffrey Chaucer’. De caféhouder lachte samen met hen toen hij hun drinken bracht, wees toen naar de primitieve tekeningen – waarschijnlijk van zijn eigen hand – die aan de wand hingen. Ze verbeeldden pelgrims op weg naar Canterbury. Het portret van de rijk geklede aflaathandelaar was het meest beledigend, een charlatan ten voeten uit. Een knappe karikatuur. Dat was alles. Hij leek in het geheel niet op Gabriël in zijn zwarte habijt.

Aan de andere kant van het vertrek, dat nauwelijks twee tafels breed was, zat de enige andere persoon die alleen was: eveneens een geestelijke. Maar dat was ook de enige overeenkomst tussen hen. Hij zag eruit als een van die zogenaamde arme priesters, die even barrevoets en armoedig rondliepen als de franciscanen, ook al behoorden ze tot geen enkele kerkelijke orde. De priester zat in zijn bruine soutane bij het andere raam en bestudeerde een slecht gebonden boek.

Gabriël schraapte zijn keel om zijn blik te vangen. De arme priester hief zijn hoofd op, keek Gabriël aan en las toen weer verder in zijn boek.

Wat had hij verwacht? Dat die Lollardpriester zo onder de indruk zou zijn van Gabriëls dominicaner habijt dat hij zo snel mogelijk zijn boek zou verstoppen? Misschien zou dat zo zijn in een wereld waarin de goddelijke orde niet werd bedreigd door opruiers en geestelijke andersdenkenden. Of misschien zat hij helemaal niet in een Bijbel te lezen, maar in een ander Engels boek. Misschien las hij het huisexemplaar van The Canterbury Tales. De trotse waard had ongetwijfeld één armzalig exemplaar voor zijn plezier.

Gabriël gebaarde naar de herbergier.

‘Geef die priester daar een kroes bier en zeg hem dat broeder Gabriël met hem zou willen praten over het boek dat zijn aandacht zo in beslag neemt.’

De waard trok zijn wenkbrauwen verbaasd op en bracht een kroes bier naar de arme priester. Gabriël kon hem zien fluisteren en in zijn richting wijzen. Hij kwam even later terug. Alleen.

‘Hij bedankt u voor het drinken, maar hij zegt dat hij er geen behoefte aan heeft om met u in gesprek te gaan. Echter, als u het Woord van God in het Engels wilt zien, dan voelt hij zich bevoorrecht om het met u te delen.’

Wat waren ze brutaal geworden! Geen wonder dat aartsbisschop Arundel een bijzondere vergadering over de ware leer bijeengeroepen had in Lambeth Palace. Die ketterij was een kanker die in hun midden voortwoekerde. En hun groeiende gevolg vormde een bedreiging voor de fundamenten van de Kerk zelf, voor haar leer, haar macht.

‘Zeg hem dat hij van zijn kroes bier mag genieten en dat hij binnenkort misschien wel de kans krijgt om zijn Engelse Bijbel met de aartsbisschop te delen.’

Gabriël dronk zijn kroes in één teug leeg en haalde omslachtig geld uit zijn tas om te betalen voor het bier van hem en de Lollard. Hij wachtte niet af tot de waard het hem gratis aanbood, wat hij anders misschien wel had gedaan. De munten vielen rinkelend op het houten tafelblad.

‘Misschien lees ik de poëzie van meneer Chaucer ooit nog eens. U lijkt die erg op prijs te stellen’, zei hij toen hij vertrok.

Hij besteeg zijn paard en reed in de richting van Lambeth. Maar de gebeurtenis in de kroeg had ervoor gezorgd dat hij zich niet op zijn gemak voelde. Hij had niet hierheen moeten gaan. Hij had meteen naar het westen moeten rijden en hij had de rivier moeten oversteken met het veer dat dicht bij de aartsbisschoppelijke residentie, bij Lambeth Palace, ver-trok. Gabriëls raadsman, broeder Francis, zou de zoom van zijn habijt niet hebben bezoedeld met het stof van Southwark.

Tegen de tijd dat broeder Gabriël het paleis van de aartsbisschop naderde, hingen er lage, grijze wolken aan de horizon. De bliksem kronkelde erdoorheen als een grote gloeiworm.

De geur van het moeras en de hitte maakten de lucht nog steeds bedompt, maar de stank was verdwenen. Aan de andere kant van de Thames schitterden de hoge torens van Westminster Abbey in het vlammende licht en dat beurde hem op. Een licht briesje bracht niet alleen hem maar ook zijn paard wat verkoeling. De vurige bliksem in de verte beloofde regen. Toen hij het poorthuis naderde van Lambeth Palace werd hij verwelkomd door twee lakeien, de ene nam zijn paard mee en de andere bracht hem naar zijn kamer.

‘Zijne Excellentie zal u vergezellen naar de kapel in de crypte, zodra u zich hebt opgefrist van uw reis. Hij zei dat u moest weten dat prins Harry aanwezig zal zijn bij de vergadering.’

Een aartsbisschop en een prins!

Broeder Francis zou heel trots zijn als hij hoorde met wie zijn beschermeling omging.

‘Wat weet u van een zekere Sir John Oldcastle?’ Aartsbisschop Thomas Arundel vuurde die vraag op Gabriël af.

Gabriël was als eerste aangekomen en zat nu samen met de aartsbisschop aan een lange, rechthoekige tafel midden in de kapel. Aan de ene kant stond een stoel met een hoge rugleuning, die groter was dan de andere stoelen. Die was voor de prins, vermoedde Gabriël. De gewelven van Lambeth Palace maakten vreemde schaduwen op de muren. Geen zonlicht viel op het altaar aan de andere kant van de ruimte, dat vol kaarsen stond.

Hij ziet er nog dunner uit dan de laatste keer dat ik hem zag, dacht Gabriël. Hij kon zo meedoen aan een van de gildespelen, als de man met de zeis. Hij hoefde de holtes in zijn gezicht niet eens donkerder te maken. Het heldere licht van de toorts die de onderaardse kapel verlichtte, gaf het gezicht van de aartsbisschop een oranjeachtige bleekheid. Of misschien was dat zijn natuurlijke gelaatskleur. Gabriël had gehoord dat hij ziek was. Misschien was dat de reden dat Arundel zich zo gedreven voelde om Engeland te bevrijden van ketterij. Misschien wilde hij ervoor zorgen dat hij niet vergeten werd.

Gabriël formuleerde de vraag anders. ‘Bedoelt u Lord Cobham?’

‘Niemand anders dan hij’, zei Arundel.

Gabriël voelde zich nooit op zijn gemak in de nabijheid van de aartsbisschop. Hij kon zich niet herinneren dat hij hem ooit had zien glimlachen. Hij antwoordde voorzichtig: ‘Het enige wat ik weet, is dat hij een man is met een zekere status, sympathiek, hij heeft zijn moed en verdienstelijkheid bewezen op het slagveld.’

De aartsbisschop fronste. Dat was blijkbaar niet wat hij wilde horen.

Gabriël voegde eraan toe: ‘Ik vernam dat hij een boezemvriend is van prins Harry.’

De frons van de aartsbisschop werd nog dieper en hij liet een boer ontsnappen achter zijn skeletachtige hand. ‘Hij is een ketter.’

‘Dat wist ik niet. Ik heb niet gehoord dat –’ Gabriël stotterde.

De beringde vingers gebaarden naar Gabriël dat hij moest zwijgen. ‘We zijn van plan om hem tegen te houden. Al moeten we hem verbranden. Hij is een vijand van de Kerk.’

Arundels vurigheid benam Gabriël bijna de adem. ‘Hem tegenhouden? Wat wil hij dan?’

‘In het buitenland maakt hij de Schrift in het Engels openbaar en hij houdt geheime bijeenkomsten voor de Lollards waarbij die arme priesters, zoals ze zichzelf noemen, te gast zijn. Alsof we niet allemaal de belofte van armoede hebben afgelegd.’

Gabriël dacht aan de arme priester die hij had gezien in de Tabard Inn en hij vergeleek diens versleten, bruine tuniek met Arundels hermelijnen mantel – in deze hitte – en zijn met juwelen bezette borstkruis. Wat voor soort armoede was dat? vroeg hij zich af en gaf zichzelf meteen een standje voor die ongepaste gedachte. Maar toen de aartsbisschop stijfjes zijn magere benen over elkaar sloeg, die gehuld waren in een kostbare, zijden broek, terwijl de scherpe punten van zijn fijne, leren schoenen omhoogstaken volgens de laatste, dwaze mode, onderdrukte Gabriël een glimlach en moest hij zichzelf dwingen om zijn gedachten weer te richten op de orthodoxe opvatting dat zelfs de schatten van de aartsbisschop niet hem toebehoorden, maar de Kerk.

De aartsbisschop vervolgde: ‘Oldcastle keert zich openlijk tegen de paapse misstanden en hij verspreidt de ketterijen van Wycliffe. Hij is erin geslaagd om het parlement een wet te laten goedkeuren waarin alle gevangenen van de Heilige Kerk onder bescherming staan van de koning. Dus we moeten eerst toestemming van de koning krijgen om Oldcastle te vervolgen en omdat de koning te ziek is om die toestemming te geven, moeten we die zien te krijgen van prins Harry.’

‘Maar ik dacht dat Oldcastle een vriend was van prins Harry.’

‘En ik ben de aartsbisschop van Canterbury. Hoe kan die jonge prins Harry ooit koning Henry de Vijfde worden als hij mijn goedkeuring niet heeft? We krijgen zijn toestemming wel.’

En waar pas ik binnen dat plan van u? vroeg Gabriël zich af. Opeens wenste hij dat hij ergens anders was.

3  De offerandezang.

3

Daarom bevelen en bepalen wij dat niemand vanaf nu enige tekst uit de
Schriften mag vertalen in het Engels ... die vervloekte John Wycliffe
– moge zijn nagedachtenis vergaan – is een kind van de duivel en
zelf een kind of leerling van de antichrist.
UIT EEN BEVELSCHRIFT VAN THOMAS ARUNDEL,
AARTSBISSCHOP VAN CANTERBURY

Prins Harry zag niet uit naar deze ontmoeting. Het was zijn eerste, officiële kerkelijke vergadering en hij zou laat zijn. Hij was ingedut na het diner en hij had nog steeds liggen slapen als zijn kamerheer hem niet had wakker geschud. En het was nog wel zo’n prettige droom geweest! Om de waarheid te zeggen was hij niet blij geweest om eruit te ontwaken.

In zijn droom was hij nog steeds prins Hal geweest – niks geen Harry en al helemaal geen aankomende Henry V – en hij was weer bij die vrolijke Jack en bij zijn oude vrienden. Hij en Jack waren flink aan het handje drukken aan Mistress Quickly’s herbergtafel, terwijl de anderen eromheen stonden en hen ophitsten. De winnaar moest het volgende rondje bier betalen.

‘Pak die snotneus, Sir John!’ klonk Pistols grommende stem.

‘Nee, ik gok op prins Hal. Wat-ie niet heeft aan kilo’s, maakt-ie goed aan karakter!’ Bardolph onderstreepte dit met een klap op zijn dij.

‘Kijk uit! Je breekt die fles nog. Ik roep de politie voor jullie stelletje!’ Dat hoge, zwakke gejammer was afkomstig van Mistress Quickly.

Links en rechts hadden ze geworsteld, eerst leunend naar de kant van Jack en daarna naar de kant van Hal, daarna weer naar Jack totdat Hal diep ademhaalde en bijna –

‘Hoogheid, Hoogheid, word wakker. Lord Beaufort staat buiten. Hij zegt dat u binnen een uur in Lambeth moet zijn.’

Harry had één oog opengedaan en zag dat zijn kamerheer zich over hem heen boog.

Die heerlijke, vrolijke dagen waren verjaagd door zijn adem die naar knoflook stonk.

Hij deed zijn andere oog open en sprong op, trok zijn laarzen aan. ‘Laat hem binnen.’

Tegen de tijd dat Beaufort de kamer binnenkwam, schoot Harry al in zijn wambuis. Met één hand gespte hij zijn degen aan, terwijl hij met de andere hand naar de beker wijn greep.

‘Hoogheid’, zei Lord Beaufort, ‘ik weet niet zeker of het zo’n goed idee is voor mij om met u mee te gaan. Arundel zal niet blij zijn als hij mij ziet.’

‘Des te meer reden voor jou om erbij te zijn’, zei Harry nadat hij de beker had leeggedronken. ‘De aartsbisschop moet leren zijn macht te delen.’

Gabriël stond op het punt om een zwak protest aan te tekenen bij de aartsbisschop, om zijn gebrek aan kwaliteiten te noemen bij de ketterjacht – ondanks de buitengewone eer die hem te beurt was gevallen omdat hij was uitgenodigd bij deze bijeenkomst – toen hij buiten de kapel rennende voeten hoorde. Hij herkende de geestelijke Flemmynge aan zijn fraaie kleding en geaffecteerde maniertjes. Hij had hem ooit kort ontmoet in Blackfriars Hall en hij had hem niet bepaald gemogen. Hij had de uitstraling van een flikflooier. Met een rood gezicht nam de nieuwkomer plaats tegenover Gabriël terwijl hij iets mompelde over het verkeer op London Bridge.

Arundel keek nors. ‘Ik geloof dat je broeder Gabriël al kent. Hij kwam via dezelfde brug. Hij was hier al vroeg.’

Flemmynge bloosde nog dieper bij die onuitgesproken reprimande en knikte plichtmatig in Gabriëls richting. Hij stotterde een verontschuldiging en toen werd hij onderbroken door een korte hoornstoot afkomstig van de heraut van de koning. Het geluid weergalmde schel in de crypte. De aartsbisschop en de bisschop sprongen overeind alsof ze een schok kregen. Gabriël volgde hun voorbeeld.

Twee mannen kwamen de ruimte binnen.

De prins nam plaats op de stoel met de hoge leuning die voor hem was gereserveerd aan het hoofd van de tafel. De andere man stond rechts naast de stoel van de prins, recht tegenover de aartsbisschop.

Gabriël nam de prins op met eerbiedig neergeslagen ogen. Hij leek in geen enkel opzicht op de jonge losbol die het onderwerp was van zo veel kroegroddels. Hij zag er ouder en zwaarmoediger uit. Zijn haar was tot hoog boven zijn oren weggeschoren, als het haar van een monnik, en hij was eenvoudig gekleed in een mooie, leren wambuis en broek – de kleding van een soldaat. Hij schraapte zijn keel en sprak op een welluidende, bijna geoefende toon.

‘Aartsbisschop Arundel, u mag ons introduceren. U bent, vanzelfsprekend, bekend met mijn achtenswaardige oom Henry Beaufort, bisschop van Winchester, die hier is op onze uitnodiging en die we spoedig weer hersteld zullen zien in het ambt van kanselier.’

De gespannen blik van de aartsbisschop en de roze vlekken op zijn ingevallen wangen toonden zijn weerzin tegen dit besluit. Als bastaardkind van Jan van Gent was Beaufort een oom van de koning, maar het feit dat hij een bastaard was, was voldoende reden om hem uit te sluiten van het Privy Council, naar de opvatting van de aartsbisschop. Gabriël had gehoord dat die twee geen goede verhouding hadden, hoewel hij de details niet wist en ook niet wilde weten. Hoe minder je je bemoeide met die hofintriges, hoe beter. Gabriëls aanvankelijke enthousiasme bij de uitnodiging voor deze bijeenkomst in augustus, begon te bekoelen. Hij had gedacht dat er meer deelnemers zouden zijn die met elkaar over de ware leer zouden praten, een erudiete groep mensen, de scherpste geesten van de kerk.

‘Kanselier? Ahum. Zoals u wenst, Hoogheid’, zei Arundel. Maar de norse blik die hij Beaufort toewierp kon een plant laten verdorren. ‘Naast Lord Beaufort’ – de zure gezichtsuitdrukking van de aartsbisschop duidde erop dat de naam van Lord Beaufort smaakte als azijn – ‘zit Richard Flemmynge uit Oxford, doctorandus in de godgeleerdheid en gevolmachtigde, aangesteld door Zijne Koninklijke Hoogheid, uw vader, om de geschriften van wijlen John Wycliffe te onderzoeken op ketterijen en om de teloorgang daarvan te bewerkstelligen.’

Flemmynge deed een stap naar voren en viel op één knie, de zomen van zijn schitterend afgewerkte mouwen streken over de grond. ‘Hoogheid.’

Gabriël wenste plotseling dat hij ergens anders was.

‘En aan uw rechterhand?’ Prins Harry keek rechtstreeks naar hem, mat hem met zijn ogen.

‘Uwe Hoogheid, dit is een monnik die broeder Gabriël heet, van de dominicaner orde van de predikbroeders. Jong van jaren, maar al ver gevorderd in de dienst aan de kerk. Als afgezant naar Rome, vanuit Battle Abbey, werd hem audiëntie verleend bij Zijne Heiligheid en nu heeft hij het privilege om zich te begeven in kringen waar wij nooit komen. Als hij preekt, houdt hij zijn ogen en oren goed open, altijd op zijn hoede voor ketterijen.’

Was hij maar ergens anders!

‘Broeder Gabriël.’ Prins Harry boog zijn hoofd als minachtend antwoord op die introductie.

Gabriël maakte een aarzelende buiging en hoopte dat hij zo beantwoordde aan het protocol.

‘Hebt u de trompet van de aartsengel Gabriël vervangen door die fluwelen marskramerstas aan uw middel?’ vroeg de prins.

De aartsbisschop antwoordde in zijn plaats. ‘Broeder Gabriël dient de Kerk niet alleen als prediker en gewijde priester, Uwe Hoogheid, maar hij is ook een zeldzaam kleinood, een eerlijke aflaathandelaar. De kroon wordt ook rijker van elke ziel die vergeving ontvangt uit de heilige schatkamer van genade die gevormd wordt door Christus en al de heiligen.’

Een politiek antwoord, dacht Gabriël, dat de prins eraan herinnerde dat de verkoop van de aflaten, die ter discussie stond, zijn eigen schatkist spekte, en zo de kroon des te meer reden gaf om de Lollards te beteugelen, omdat zij tegen dat gebruik tekeergingen.

‘Dan dient u twee heren, broeder Gabriël. Uw Kerk en de koning.’

‘Leenheer, allen die hier bijeen zijn gekomen – gevolmachtigde Flemmynge, broeder Gabriël en ikzelf – zijn vastbesloten om de ketterij uit te roeien waar uw vader, de koning, zo hard tegen heeft gevochten. Behalve Lord Beaufort natuurlijk. Ik weet niet wat het standpunt is van Lord Beaufort als het om de Lollards gaat.’

Dat was een ondubbelzinnige uitdaging aan het adres van Beaufort. Maar prins Harry antwoordde namens hem.

‘Als kanselier zal Lord Beaufort zich met meer wereldlijke zaken bezighouden. Hij zal ons adviseren inzake de oorlog met Frankrijk. Maar hij is hier vandaag omdat hij, als hoofdadviseur van de koning, ex officio dienstdoet bij alle zaken die belangrijk zijn voor Engeland. U kunt gaan zitten, mijne heren, en we zullen de vergadering openen.’

Thomas Arundel schraapte zijn keel om het geluid van de schuivende stoelen en schoenzolen en het ruisen van de zijden kousen te overstemmen.

‘Uwe Hoogheid, ik ben van mening dat het niet genoeg is om achter de boeren en die zogenaamde arme priesters aan te gaan. De ketterijen van de Lollards hebben zich verder verspreid. Niet alleen de boeren voelen zich aangetrokken tot de ketterse opvatting dat God ieder mens gelijk geschapen heeft. Ook op de universiteiten en in de steden komen mensen zonder vrees voor straf bijeen om de preken van Wycliffe tegen de Heilige Kerk te bespreken en om die godslasterlijke, Engelse Bijbels te lezen. Bovendien kunnen we nu zeggen dat ons de twijfelachtige eer te beurt is gevallen dat we deze ketterij hebben geëxporteerd naar andere landen. De uitwisseling van wetenschappelijke ideeën tussen de universiteit van Oxford en de Charles University in Bohemen heeft de leer van de Lollards daar gebracht.’

‘Zo ver al!’

Gabriël was eerst ook verbaasd, maar toen herinnerde hij zich dat er een uitwisseling van geleerden was geweest tussen de Charles Universiteit en de universiteit van Oxford tijdens de regering van koningin Anne die uit het koningshuis van Bohemen stamde. Het was niet meer dan logisch – vooral in die dagen – dat ze de teksten van John Wycliffe hadden meegenomen samen met andere werken.

‘Die ketterij grijpt om zich heen alsof het de pest is en het verspreidt zich door het hele Heilige Roomse Rijk. Twee zomers geleden verbrandde bisschop Zybnek uit Praag in het openbaar, op de markt dat ketterse leesvoer van Wycliffe en hij verbood die leer. Maar dat baatte niet. Een ketter, hij heet Johannes Hus, predikt deze leer dagelijks vanaf de kansel en het volk van Praag sluit zich in groten getale bij hem aan. Als we nu niets doen, zal Engeland een tweede Bohemen worden.’

De prins keek nadenkend. Arundel werd ongeduldig.

Ten slotte sprak de prins: ‘Waarom is het zo slecht als iemand zelf de Bijbel leest? Als onze belangstelling erdoor wordt aangewakkerd – in geloofszaken onder begeleiding van Monseigneur de aartsbisschop – heb ik meer dan eens gedacht dat ik de Schriften zelf wel zou willen lezen, maar mijn kennis van het Latijn maakt zo’n taak eerder tot een last dan een lust.’

Gabriël hoorde dat iemand naar adem hapte en hij hoopte dat hij het niet zelf was. Arundels gezicht kreeg de kleur van gal. Gabriël kromp ineen toen de aartsbisschop met zijn vuist op de tafel sloeg.

‘Ik zal u zeggen waarom, Uwe Hoogheid. Als ongeletterde mensen gaan Bijbellezen wordt de opstand gevoed. U bent te jong om u de relletjes te herinneren uit ’81. Ik weet het nog. Onwetende boeren gebruikten hun onvolkomen inzicht in de Heilige Schrift als excuus om de eigendommen van welgestelde mensen te verbranden en te plunderen. Uw vader weet het nog wel. Vraag het hem. Vraag Henry Bolingbroke hoe die opstandelingen het Savoypaleis platbrandden, de aartsbisschop onthoofdden, de jonge koning Richard chanteerden door op te trekken naar Londen. Waarom denkt u dat uw vader zo veel moeite en geld heeft besteed aan het uitroeien van deze ketterij? Als de Lollards een aartsbisschop doden, Uwe Hoogheid, denkt u dan echt dat ze er moeite mee zouden hebben om een koning te gronde te richten?’

Arundel stopte even om dit te laten doordringen en vervolgde toen op schappelijker toon: ‘En dan is er nog de zaak van de aflaathandel, die de Lollards verachten. De kroon krijgt een deel van dat geld.’

De prins stak zijn hand op om aan te geven dat hij het had begrepen. ‘Als dat ketterse Bijbellezen verboden is, waarom verstoren we die bijeenkomsten dan niet gewoon en leggen we beslag op het materiaal?’ vroeg hij. ‘Als het de wet is van dit land – het is de wet, toch, of niet?’

Thomas Arundel knikte. ‘De wet van De Hearetico Comburendo, aangaande de verbranding van ketters.’

‘Nou, als het de wet is, houd er dan gewoon de hand aan. Hebben we geen soldaten?’

‘Dat hebben we geprobeerd. We hebben zelfs een ketterse priester verbrand, ene William Sawtry. Ze noemen zichzelf lekenpriesters – die de wet negeren – en hun aantal groeit met de dag. Ze kunnen ermee wegkomen, omdat enkele van uw edellieden zijn bezweken voor die ketterijen en hen beschermen. Mannen die zelfs zitting hebben in het parlement. Natuurlijk ziet u het gevaar daarvan in, als die dwaalleer zich verspreidt in het parlement, dan … Zolang we niet enkele van hen vervolgen, zullen we geen vooruitgang boeken.’

‘De adel?’ vroeg prins Harry. ‘Dat is een ernstige beschuldiging. Hebt u bewijzen?’

‘Niet genoeg om een rechtszaak te winnen. Maar we zijn vastbesloten om die, met uw goedkeuring, te verkrijgen.’

‘U bedoelt dat u mijn edelen wilt bespioneren? Ik vrees dat ik niet bereid ben om daarmee in te stemmen.’

Gabriël voelde een zekere waardering voor hem. Het was duidelijk dat hij niet dezelfde fout wilde maken als zijn vader, Henry Bolingbroke. Hij wilde niet dat de helft van zijn edelen zich tegen hem keerde. Burgeroorlog zou geen voorspoedig begin zijn van een nieuwe regering.

De lijnen in het gezicht van aartsbisschop Arundel werden dieper en hij fronste, daarna ontspande zijn gezicht in een glimlach. Gabriël wist wat er nu kwam.

‘Zij die ketterij bedrijven zijn in zielsgevaar’, zei de aartsbisschop. ‘U bent, als hun prins, verantwoordelijk voor hun zielen. U moet dat toch weten. Uw vader wist het maar al te goed. Hij zou er geen problemen mee hebben om zijn edelen te bespioneren voor hun eigen zielenheil. Als deze ketterij de kans krijgt om voet aan de grond te krijgen, zou heel Engeland onder de pauselijke ban kunnen vallen. Bent u bereid om de nood van al die zielen op uw geweten te hebben?’

Dat was de gesel die de Kerk altijd gebruikte om een vorst tot de orde te roepen. De ban. De grendel op de hemelpoort. De koning en zijn onderdanen verworpen. Gabriël voelde zich steeds ongemakkelijker, evenals prins Harry. Wat zijn eigen aandeel in deze zaak zou zijn, wist hij nog niet zeker, maar iemand die te dicht bij Arundel stond, moest zijn eigen ziel wel schroeien bij zo veel vurige geloofsijver.

‘Wat als de bewijzen zijn verzameld?’ vroeg de prins. ‘Wie neemt beslissingen over die vervolging?’

‘Elk bewijs moet worden aangeboden aan Zijne Koninklijke Hoogheid, als hij herstelt, of aan Uwe Hoogheid, als Zijne Majesteit onwel blijft, voordat stafrechtelijk actie kan worden ondernomen. Dat is ook de wet.’ Hij fronste alsof dit een wet was waar hij niet van hield. ‘Er zal ongetwijfeld maar één proces nodig zijn om de rest onder de duim te krijgen.’

Gabriël sloeg de jonge prins gade die zijn lippen kregelig tuitte, terwijl hij geconcentreerd nadacht. Hij kon zich bijna voorstellen wat er in zijn hoofd omging. Eén proces. Eén edele die zijn eigen volgelingen zou hebben. Eén edelman die de opstand verspreidde, wapens verzamelde tegen een koning die zijn eigen edelen opsloot. Eén edele met een banier waaronder alle vijanden zich konden verzamelen. Toch moest de dreiging van de pauselijke ban niet worden onderschat.

Prins Harry haalde lang en diep adem. ‘Ik denk dat we kunnen beginnen met bewijs verzamelen. Alleen om te kijken. Maar er mag geen actie worden ondernomen tegen wie dan ook zonder toestemming van de koning.’

‘Uwe Hoogheid gaat dus akkoord?’

Prins Harry knikte. ‘Alleen voor het verzamelen van bewijs. In het grootste geheim.’

Arundel wreef ongeduldig in zijn handen alsof hij genoot van de gedachte dat hij meteen kon beginnen. ‘Het zal gebeuren, Uwe Hoogheid. Zoals ik u heb gezegd, is gevolmachtigde Flemmynge bezig met het bestuderen van al Wycliffes geschriften en met het samenvatten van de ketterijen die hij daarin ontdekt. We zullen deze ketterijen aan de kaak stellen, zodat niemand kan zeggen dat ze niet op de hoogte waren van de wet. Intussen hebben we besloten waar we moeten beginnen. Broeder Gabriël zal bewijs verzamelen door zichzelf voor te doen als biechtvader in een abdij in de nabijheid van het huis van een bekende ketter die in het parlement zitting heeft. Hij zal daar beginnen met het verzamelen van bewijs en wanneer hij voldoende overmacht heeft, zullen we een formele aanklacht indienen.’

Bewijs verzamelen! Zo. Hij was niet ontboden voor een theologische vergadering. Grote dwaas, om je gevleid te voelen door de aandacht van de aartsbisschop! Hoogmoed komt altijd voor de val. Hij kreeg de Judasrol. Hij moest de spion zijn. Zijn voorgevoel werd bevestigd. Het voelde alsof hij net een stomp in zijn maag had gekregen.

‘Krijgt broeder Gabriël toestemming van u om onmiddellijk aan de slag te gaan?’ vroeg Arundel.

Arundel had het hem niet eens gevraagd, hem niet de mogelijkheid gegeven om te weigeren.

‘Broeder Gabriël heeft onze toestemming om te beginnen. Maar alleen met het verzamelen van bewijs.’

Arundel glimlachte.

‘Mag ik u vragen wie de betrokkene is?’ vroeg prins Harry.

‘Een bekende van u, Uwe Hoogheid. Het is Sir John Oldcastle, Lord Cobham’, zei de aartsbisschop en hij ontrolde een vel perkament.

Nu was het de beurt van de prins om een stomp in zijn maag te krijgen. Gabriël zag dat al het bloed uit zijn gezicht wegtrok. Hij had niet geweten dat het ging om zijn oude kameraad van het slagveld en van de kroegentochten. Hoe slim had Arundel zijn prooi bewerkt!

‘Er moet een fout in het spel zijn. De Sir John die ik ken geeft geen zier om het geloof. Hij is een spotter, ja. Maar hij is ongevaarlijk.’ De ontsteltenis van prins Harry was te zien aan een verkrampte beweging van zijn mond. Hij beet op zijn lip.

‘Niet langer ongevaarlijk, Uwe Hoogheid. Hij is een Lollard geworden. En hij doet geen moeite om het te verbergen’, voegde Flemmynge eraan toe en hij overhandigde de prins een ganzenpen. Er klonk een wellust in zijn stem waar Gabriël misselijk van werd. ‘Sir John Oldcastle heeft het geloof hervonden’, zei hij en hinnikte: ‘Van wat ik hoor, kon hij daar ook wel wat van gebruiken. Het probleem is alleen dat het een verkeerd geloof is. En nu moet hij branden.’

De prins legde zijn pen neer en fronste naar hem.

‘In de hel, bedoel ik. Als hij geen berouw toont, natuurlijk.’

De aartsbisschop keek voor de tweede keer kwaad naar zijn lakei, schoof het bevelschrift toen naar prins Harry toe.

De prins pakte de ganzenveer op, legde hem neer, pakte hem weer op en speelde ermee.

‘Uwe Hoogheid, de ziel van Engeland –’

Prins Harry ondertekende het met een krul, in zijn woede maakte hij vlekken op het perkament. Hij wisselde met niemand een blik, behalve met Beaufort die geen moeite deed om zijn sympathie te verbergen toen hij hem ter bemoediging aarzelend toeknikte.

Buiten de crypte rommelde de donder. Gabriël voelde hoe de dreiging ervan bezit nam van zijn ziel. Met één pennenstreek had de prins een edelman tot vluchteling gemaakt en een priester tot spion.

4

Zo zult gij Mij tot een volk zijn, en Ik zal u tot een God zijn.
JEREMÍA 11:4

Anna was net buiten de muren van Judenstadt toen ze de spottende stemmen hoorde. Ze besloot om ze te negeren. Zij was toch niet geroepen om gekwelde mensen te beschermen? Dat was de taak van heiligen en engelen, en zij was geen van beiden.

Het enige wat Anna wilde, was haar boek afgeven bij de rabbi van de Staronovásynagoge en dan teruggaan om zich voor te bereiden op de bijeenkomst van die avond. Haar grootvader had erop gestaan dat ze de versierde Megilla naar de rabbi zou brengen zodra hij af was en hij had hem gisteravond afgekregen.

‘Dĕdeček, het is de geschiedenis van Esther. De rabbi zal het niet nodig hebben voor het komende Purimfeest. U zei het zelf. U hebt nog maanden de tijd om het werk af te maken.’

Hij had in zijn vermoeide ogen gewreven. ‘Wat weet een kleine jasmijnbloem als jij van de dingen die een oude man opjagen? Jij hebt tijd genoeg.’

Tijd genoeg? Probeer dat maar aan Martin uit te leggen, dacht ze.

Het gejoel klonk harder. ‘Sluit dat jong in, stom, klein jodenjochie, stom, klein jodenjochie.’

Een kinderspelletje. Gewoon kinderen in een kring, zingende kinderen.

Het was warm – zelfs de vlag die aan de muur van Judenstadt hing, ving geen zuchtje wind en de Davidsster wapperde niet fier in de wind. De jongens zouden hun spelletjes al snel zat worden en naar huis gaan, naar hun moeder om wat kouds te drinken. Ze keek de andere kant op. Met haar vrije hand veegde ze het zweet van haar voorhoofd en maakte toen haar hoofddoek los. Haar haar viel als een zware bos krullen op haar rug. Ze wreef haar gezicht af met de hoofddoek en ademde de zure geur ervan in – ze had haar haar en de doek nog maar twee dagen geleden gewassen. Als ze zich haastte, kon ze misschien op tijd terug zijn om het weer te wassen.

‘Sluit dat jong in. Pestmaker, pestmaker.’

Natuurlijk wist ze wat Dĕdeček zou doen als hij hier was. Maar ze had niet zijn moed. En ze moest het avondeten ook nog verzorgen. Alles moest goed zijn. Martin was vastbesloten om vanavond om haar hand te vragen. Ze knoopte haar hoofddoek weer om haar haar. Een licht briesje verkoelde haar nek.

‘Opschepper. Moordenaar van Christus, moordenaar van Christus.’ Dit ging gepaard met het geluid van een kluit aarde die uiteenspatte tegen iets wat steviger was. Het kind midden in de kring begon te huilen. Een ijl, zacht gejammer.

O, heilige Jezus!

Hoe kon een willekeurige, christelijke vrouw – hoe kon een willekeurige vrouw – dat negeren? Zuchtend legde Anna haar pak neer en stormde op het groepje jongens af. Ze begonnen te gillen toen ze een van hen, de leider, bij de arm greep en hem uit de kring trok.

‘Schaam je, Petr. Ik weet wie je vader is. Ga onmiddellijk naar huis of ik vertel hem welke streken je uitvoert.’

Ze had hem wel door elkaar willen schudden tot zijn tanden op elkaar klapten in dat vervelende, kleine koppie van hem, maar ze liet zijn arm los en draaide zich om naar de rest. ‘Jullie allemaal. Ga naar huis. Voordat ik jullie een pak slaag verkoop.’ Ze joeg hen weg met haar handen alsof ze kuikens wegjaagde. ‘Laat dat kind met rust. Hij heeft jullie niets misdaan.’

De straatschoffies verspreidden zich.

‘Jodenminnaar’, riep een van hen haar over zijn schouder toe terwijl hij nog een kluit modder gooide. Die kwam bij haar voeten terecht en bevuilde haar zoom.

‘Het zou jou geen goed doen als je het tegen mijn vader zegt’, schreeuwde Petr. ‘Hij houdt niet van Joden, zoals jij.’

Maar ze bleven rennen.

‘Nu jij.’

Het kind kromp ineen en bleef doodstil zitten.

‘Ik ken jou ook. Jij bent Jakob, de zoon van de rabbi.’

Sprakeloos staarde hij haar aan met zijn grote, donkere ogen die vol stonden met tranen, zijn zwarte haar plakte aan zijn voorhoofd onder de dwaze, kleine, kegelvormige hoed, de cornutus pileus, die hem onderscheidde als Jood. Hem aanduidde als prooi van de spot en hoon van anderen. Elke keer dat ze zich in de benauwde ellende waagde van de Joodse wijk, was het hetzelfde liedje. Een deel van haar wilde de vuist opheffen naar de hemel en het uitschreeuwen naar God Die het toeliet dat Zijn uitverkorenen op zo’n manier werden behandeld. Maar tegelijkertijd wilde ze wel op de knieën vallen en God danken omdat ze niet een van die “uitverkorenen” was.

‘Je zou beter moeten weten en niet buiten de muren van Judenstadt spelen’, voer ze uit.

Hij was niet veel ouder dan zes jaar. Een grote traan gleed langs zijn wang en trok een spoor over zijn vieze gezicht. Ze nam hem in haar armen en drukte hem tegen zich aan, veegde zijn gezicht schoon met haar schort.

‘Stop daarmee’, zei ze, maar haar stem klonk zachter. ‘Ze hebben je niet echt pijn gedaan, Jakob. Kom. Ik zal je meenemen naar de synagoge. Ik ben op weg naar je vader. Ik heb iets heel bijzonders om aan hem te laten zien.’ Ze pakte het boek op en pakte het uit. ‘Kijk.’

De jongen glimlachte toen hij de glanzende menora zag die op de tapijtpagina zijn armen uitstrekte. Anna sloeg de bladzij om. Hij stak zijn hand uit om de menselijke figuren met dierenhoofden aan te raken die de kantlijn sierden: Haman met de kop van een wezel, Mórdechai, met de kop van een os vanwege zijn standvastigheid en Esther, met het lichaam van een mooie vrouw en daarop de kop van een leeuwin om haar moed te tonen. Gij zult geen gesneden beeld hebben voor Mijn aangezicht. Maar haar grootvader had de figuren zo kundig afgebeeld dat er geen twijfel aan kon zijn, zelfs niet voor een kind, wie wie was in deze geschiedenis.

‘De koningin is mooi.’ De jongen wees naar het hoofd van de leeuw.

‘Dat is ze zeker. Mijn grootvader heeft haar geschilderd. Maar hij is oud en soms ziet hij niet al te best. Zie je deze grappige, kleine okervlek? Daar is hij buiten het lijntje gegaan. Hier, draag jij het boek eens voor mij. Als ik zou moeten raden, zou ik denken dat jij ook een oude grootvader hebt. Vertel me maar, terwijl we lopen, heb jij een grootvader?’

‘Ano.’ De jongen knikte en vergat alle angst en vernedering en hij babbelde verder over zijn grootvader. Terwijl ze de poort van Judenstadt inliepen, luisterde Anna maar met een half oor.

Ze vroeg zich af wat ze zou doen als haar grootvader nee zei tegen Martin.

Finn betastte voorzichtig zijn gezicht en inspecteerde daarna zijn vingertop. Hij bloedde nog steeds. Hij drukte hard op de plek. Het moest ophouden voordat Anna terugkwam. Ze zou boos op hem zijn dat hij het zelf probeerde te doen. En haar woede kon een bezoeking zijn. Maar een man moest aan zijn waardigheid denken. Zelfs een oude man met trillende vingers. Hij raakte een andere plek op zijn kin aan. Blijkbaar was zijn scheermes meer dan één keer uitgeschoten. Als ze thuiskwam, zou ze hem aantreffen terwijl hij eruitzag als een pokdalige dwaas.

Oud worden was verschrikkelijk, maar het ergste was nog wat het met zijn werk deed. De stramme vingers. De doffe ogen. De Megilla zou waarschijnlijk zijn laatste boek zijn. Hij wist hoe zijn kleindochter zwoegde op zijn manuscripten als ze dacht dat hij sliep. Meer dan eens had hij haar gehurkt zien zitten bij het vuur, haar wollen omslagdoek om haar dunne nachthemd geslagen, ze belastte haar blauwe ogen door bij het weinige licht van een bijna opgebrande kaars de ruwe randen schoon te krabben en de vergeten plekjes bij te kleuren.

Hij zou haar graag hebben geschilderd bij dat licht. Hij had het moeten doen. Voordat hij zo oud geworden was. Het enige wat hij nu kon doen, was haar gadeslaan vanuit de schaduw, met spijt en toch zonder spijt – want er schuilde een geheime trots in het genieten van een schoonheid die alleen voor hem zichtbaar was, ook al verlangde zijn kunstenaarshart ernaar om het beeld dat op zijn netvlies stond gebrand, te delen met de wereld. Ze had de grote, amandelvormige ogen van haar moeder, maar niet de blauwe kleur. Ze had die warrige bos rode krullen ook niet van haar moeder. Die kwamen van Kathryns kant. Net als die koppige trek van haar kin. Maar de brede mond en het edele voorhoofd waren geschenken geweest van zijn dochter, van Rose.

Van buiten, op het drukke plein, hoorde hij geschreeuw, gevloek, maar hij besteedde er nauwelijks aandacht aan. De vredige stilte werd vaak doorbroken door straatlawaai en geroep van marktkooplieden. Ze woonden in een klein huis schuin tegenover de Staromĕstská radnice, het stadhuis, op de hoek van het Oude Stadsplein. Hun kleine huis had één gewone kamer beneden die dienstdeed als keuken, eetkamer, werkkamer en ontvangstkamer en twee kleine slaapkamers en een kledingkast boven. Het was er schoon – dankzij Anna – en gezellig en netjes ingericht met twee stoelen, een tafel, een houten zitkist met veren kussens, degelijk, tinnen vaatwerk, een zilveren zoutvaatje en zelfs een mooi wandkleed aan de muur tegenover zijn werkbank en de tafel. Op twee bedden, gemaakt van koorden die gespannen waren over houten frames, lagen de fijne verenmatrassen en er stonden twee kisten met echte laden in de kleine slaapkamers boven aan de smalle wenteltrap bij de toegang tot het huis. En vanuit alle ramen, boven en beneden – ramen met echt glas – kon Finn de grote, astronomische klok zien met zijn twee wijzerplaten en zijn gouden hand.

Toen hij en zijn jonge kleindochter uit Gent in Praag waren aangekomen, had hij zich gevestigd tussen de Joodse wijk en de universiteit, met het doel om manuscripten te verluchten voor beide gemeenschappen. Het was een goed idee geweest.

Hij deed de deur open om een beetje frisse lucht binnen te laten. Geen fris windje. Er kwam alleen lawaai binnen. Was het geen zondag? Ja, hij wist zeker dat het zondag was. Hij had naar de mis in de Týnkerk willen gaan om de Heilige Eucharistie te gebruiken, maar hij moest een manuscript afmaken. Het plein was normaal rustig op zondagen als de mis van de Hussieten afgelopen was en de priesters naar huis waren gegaan.

Finn stapte naar buiten om de oorzaak van die opschudding te ontdekken. Aan de overkant van het plein, voor de Týnkerk, was een kleine groep luidruchtige toeschouwers te hoop gelopen en ze klonken niet als kerkbezoekers. Maar wat er ook aan de hand was, het was niet zijn zorg. Hij had lang geleden besloten aan wiens kant hij stond. Hij was te oud en te moe om zich zorgen te maken over kerk en politiek. Onlangs had hij er nieuwe zorgen bij gekregen: pijn in zijn borstkas, en soms had hij moeite om adem te halen als hij de trap naar zijn slaapkamer was opgeklommen. En zijn geweten kwelde hem, beroofde hem van zijn slaap en martelde hem bijna even erg als zijn versleten, oude knieën. Hij maakte zich zorgen om Anna.

Het werd tijd om zijn kleindochter uit te huwelijken – het werd hoog tijd. Hij wist dat. Ze had lang geleden al moeten beginnen met het bouwen van haar eigen nest, niet met het schoonhouden van zijn nest. En Finn wist dat Martin meer in gedachten had dan alleen een flirt. Hij had het gezien aan de manier waarop zijn blik elke beweging van Anna volgde. Als zij de pennen scherpte die ze gebruikten bij het overschrijven of zich bukte om de soep op te scheppen uit de ketel die boven het vuur hing, liet Martins blik haar niet los en in die blik lag meer dan het wellustige verlangen van een jonge man. Finn kon het ook zien aan de manier waarop hij zich haastte om haar te helpen een blok hout op het vuur te leggen of haar bij te staan als ze met een dienblad met drinkkannen rondging en de studenten bediende.

Er waren anderen geweest, voordat Martin kwam. Zelfs hoge heren. Er was een student uit Oxford geweest, een echte Engelsman. Finn had zijn kleindochter graag zien trouwen met een Engelse echtgenoot, maar die had zijn nieuwe vrouw natuurlijk meegenomen naar Engeland. En Finn wist dat hij daar nooit meer kon terugkeren.

Hij kon niet teruggaan naar de oorzaak van al zijn pijn.

Daarna was er die koopman geweest die in een prachtig huis woonde in Malá Strana, de Kleine Zijde, net onder Hradčany in de schaduw van de grote burcht. Waarom had hij Anna niet al lang geleden die kant op geleid? Anna was de belichaming van alle vrouwen die hij had bemind en verloren. En nu was het tijd om ook haar te verliezen. Maar deze vrouw zou tenminste niet van hem worden afgenomen. Hij zou haar uit eigener beweging weggeven.

Het geschreeuw en het rumoer vanaf de trappen van de kathedraal bereikte een hoogtepunt. Er was een tijd dat hij het plein zou hebben overgestoken om te zien wat het was dat zo’n ongewoon aantal mensen op de been bracht, wat het was dat de sabbatsrust verstoorde. Maar vandaag ging hij terug, naar binnen, deed de zware, eikenhouten deur dicht en sloot zo de bedompte huiskamer af voor frisse lucht van buiten.

Plotseling was hij heel moe. En hij had pijn als hij diep ademhaalde. Hij zou even wat rusten voordat Anna terugkwam.

5

(Een aflaat is) de kwijtschelding van de tijdelijke straf ten gevolge van vergeven
zonde, op grond van de verdiensten van Christus en de heiligen.
HET OXFORD WOORDENBOEK VOOR DE CHRISTELIJKE KERK

Broeder Gabriël overzag de verzakte, verpauperde huizen langs Bankside Street. Nadat de vergadering in Lambeth Palace was afgelopen, was hij niet van plan geweest om via deze route terug te gaan, maar via Southwark en Bankside. En toch dwongen zijn jeugdherinneringen hem om dit te doen. Of was het zijn onvrede over de manier waarop de vergadering was verlopen? Hij wilde zichzelf herinneren aan zijn afkomst, aan het lot waarvan broeder Francis hem had gered.

Hij had gedacht dat zijn toekomst vaststond. Vader, broeder: de roeping die hij omhelsde. Toen hij de opdracht had gekregen om pauselijke aflaten te verkopen, was hij minder enthousiast geweest, vooral toen het erop begon te lijken dat deze dienst voor zijn Kerk de plaats innam van de andere twee roepingen. Nu had zijn aartsbisschop beslist dat spionage ook tot zijn roeping behoorde. Maar van wie kwam die roeping? Toch, als hij dat in twijfel trok, zou dat hetzelfde zijn als het in twijfel trekken van de instelling zelf die hem het middel van verlossing had gebracht. Het was nog steeds het enige middel, voor zover hij wist.

Hij probeerde de twijfel aan zichzelf – want zo moest hij het vast en zeker noemen, hij zou nooit kunnen twijfelen aan zijn Kerk – te vergeten om zijn omgeving te overzien vanaf de rug van het paard dat dezelfde Kerk hem had geschonken. Het was net of deze plek, deze geuren, dit lawaai – de vloeken en de berengevechten, het loven en bieden – eerder een of andere halfvergeten droom opriepen dan zijn eigen jeugdherinneringen. Hij was zes jaar oud geweest toen broeder Francis hem had gered uit de beerput van Southwark.

Was het er nog steeds? Het bordeel? Waar zijn moeder, zelf nog bijna een meisje, haar beroep had uitgeoefend? Een beginnende hoer op haar twaalfde, hoer op haar veertiende, moeder op haar zestiende. Hij bleek een eigenwijze foetus te zijn die zelfs niet losgewoeld wilde worden door het schrapen van een touw met een knoop erin. ‘Door God uitverkoren’, had broeder Francis gezegd, ‘een kind dat in de moederschoot werd beschermd om Zijn werk te doen.’

Toch twijfelde hij er niet aan of ze van hem gehouden had. Het bordeel waar ze werkte was grootmoediger dan sommige andere bordelen; ze kreeg elke maand een halve dag voor zichzelf. Elke maand had ze de tocht van vijf mijl naar de priorij ondernomen om hem te bezoeken. Elke maand had ze snoepjes voor hem meegebracht en samen hadden ze met de bal gespeeld in de kloostertuin. En elke maand, rond de tijd dat ze vertrok, had ze hem tegen zich aangedrukt, zijn gezicht tegen haar volle boezem, ze had hem gesmoord in haar muskusachtige zweet en vrouwengeurtjes, gemaskeerd door verschaalde parfum, rozenolie, geschenken van het huis – de kosten ervan werden afgetrokken van haar inkomsten.

‘Mijn mooie, blonde engeltje’, had ze hem genoemd. ‘Mijn lieve Gabriël.’ Elke maand. Twee jaar lang. De laatste keer – hij had niet geweten dat het de laatste keer zou zijn; hij zou zich heel anders hebben gedragen als hij het had geweten – hadden haar ogen een vochtige glans gehad, haar armen rustten op haar hoge, ronde buik. Hij had geweten wat dat betekende. En hij had zich voor haar geschaamd. Hij had zich voor zichzelf geschaamd. En toen ze hem probeerde te omhelzen ten afscheid, had hij zich losgemaakt en geweigerd naar haar te kijken.

Ze was niet meer gekomen.

Nu, nu hij de straat langs keek, probeerde hij het huis op te zoeken dat hij zich herinnerde.

Daar. Dat huis met die vervallen gevel – nee, dat was te smal. Dat huis dan, dat schuin voorover helde? Nee, dat had geen breed raam. Hij herinnerde zich een brede vensterbank waarop hij als kind had mogen spelen. Maar alleen overdag. ’s Nachts moest hij slapen in een piepklein kamertje. Vanuit die benauwde, donkere plaats hoorde hij soms zijn moeder kreunen of het uitschreeuwen en hij had angst gevoeld om haar. Angst om zichzelf. Maar zij had hem bezworen nooit het kamertje uit te komen tot zij de deur opendeed. Hij had het nooit gedaan.

De dag waarop broeder Francis hem had meegenomen, had zijn moeder gehuild, maar de reden van haar verdriet was zijn redding en zijn ongekend grote geluk. Hij, de bastaardzoon van een hoer, was in Rome geweest, had de ring van de paus gekust. Broeder Gabriël was een man die was uitverkoren voor iets groots. Broeder Francis had het gezegd. Meer dan eens. Dus het moest wel waar zijn.

Zijn paard begon voorzichtig te lopen. Heel Southwark lag vol stinkende modder. Het had al dagenlang niet geregend en de hittegolf bleef langer hangen dan iedereen hoopte. Dode vis en rottende dierenlijken op de kade vulden de lucht met een doordringende geur.

Hij bedacht dat hij de veerboot had moeten nemen. Toen zag hij het huis. Een schok van herkenning. Vele herinneringen kwamen in een flits terug. Zijn hart sloeg weer even snel als het hart van die kleine jongen, opgesloten in zijn kleine kamertje. Hij moest weggaan, nu meteen, en deze plaats voor altijd vergeten – een smerige bende vol wroeging en schaamte.

Hij steeg van zijn paard.

Een jongen van ongeveer twaalf jaar oud leunde tegen de deur, krabde aan de korstjes op zijn arm, een knechtje misschien, of een product van het huis, de zoon van een of andere ridder of zelfs de bastaard van meneer de burgemeester zelf – wie zou het zeggen? De jongen die de teugels pakte, wist het vast en zeker zelf niet. Ik ook niet op mijn twaalfde, dacht broeder Gabriël, als ik niet gered was door Gods genade. En door broeder Francis.

‘Deze kant op, vader.’ De jongen deed de deur open en stapte opzij met een grijns op zijn gezicht. Hij keek hem maar half aan. ‘Gewoon aan de bel trekken om haar te laten weten dat u er bent.’

Broeder Gabriël hief zijn hand op om de kleine bel te luiden. De klepel hing onder de klokvormige rok van een vrouw die obsceen was afgebeeld in de kleding van een hoer. Het ijle geluid klonk nietig in de lege gang. Een bekend geluid. Een bekende plaats.

De smalle ingang, het lage plafond dat aan de linkerkant overging in de overvolle, kleine zitkamer, sloot hem in. Hij had overdag in die kamer gespeeld, een speelgoedpaard laten galopperen over de koude vloer. Het zag er nog steeds hetzelfde uit. Een flauw licht viel door het grote, groezelige venster aan de straatkant. En het rook nog altijd hetzelfde, een of andere schimmelige, muffe geur die hij niet kon beschrijven, verschaalde wijn en uitgebrande kolen – want hoe koud en vochtig het overdag ook was, ze staken het vuur en de lampen alleen ’s nachts aan.

De benauwdheid werd hem te veel. Zijn hart bonsde in zijn borst. Toen hij boven een deur hoorde opengaan, draaide hij zich om en wilde vluchten. Toen rook hij de geur van de rozenolie. Alsof zijn herinneringen ineens werkelijkheid werden. Maar het was geen herinnering die de trap afkwam om hem te begroeten.

‘Kom binnen, vader. Ik heet Maria. Naar de moeder van onze Heere.’

De godslastering benam hem bijna de adem.

‘Ik kan die boze blik laten verdwijnen’, zei de vrouw.

Hoe kwam die vage, blauwe plek in haar nek? vroeg hij zich af. Was dat een aandenken van haar laatste klant? Haar blik gleed over zijn ambstkleding. Ze grijnsde uitnodigend naar hem en streek zelfbewust met haar vingers door haar haren, wierp haar hoofd achterover en kromde haar rug.

‘De jongere vrouwen liggen allemaal nog in bed.’ Een klein lachje. ‘Slapen. Het is vroeg voor ons. De meeste van onze klanten komen ’s nachts.’

Ze glimlachte en hij zag dat ze een paar tanden miste. Ooit was ze misschien knap geweest. Moeilijk te zeggen.

‘Wat ik niet heb aan jeugd, kan ik goedmaken met ervaring. Ik ken een paar trucjes die u zeker genot zullen geven.’ Toen voegde ze eraan toe, en daarbij sloeg ze haar ogen neer en reikte naar zijn hand: ‘En ik kan discreet zijn.’

Had de ervaring haar geleerd dat zijn dominicaner pij geen bescherming bood tegen dit geleur met haar lichaam? Hij vouwde zijn handen samen om haar ervan te weerhouden hem aan te raken – en om ervoor te zorgen dat het trillen stopte. De verraderlijke reactie van zijn lichaam op de wellustige belofte van de vrouw maakten hem misselijk.

‘U hebt me verkeerd begrepen’, zei hij.

Het was moeilijk te zeggen hoe oud ze was, maar ondanks haar afgematte uiterlijk, vermoedde hij dat ze niet ouder was dan hij. Een vrouw in de dertig. Niet oud genoeg om zijn moeder te zijn.

‘Ik ben voor iets heel anders gekomen’, zei hij en het klonk zelfs in zijn eigen oren gewichtig en zelfingenomen. ‘Ik doe – voor een parochiaan – navraag naar een meisje … een vrouw … die hier woont onder de naam Jane. Jane Paul.’

‘Jane, zegt u? Nou, ik zal Jane zijn, vader, als u gesteld bent op Janes.’

Deze keer was het zijn hart dat hem verraadde. De wanhoop in haar holle ogen, het verlangen, ontroerden hem, wekten meer medelijden op dan hij waarschijnlijk hoorde te voelen voor iemand die de zonde zo gewillig omarmde.

‘Een andere keer misschien’, zei hij en hij schold zichzelf uit voor lafaard omdat hij zijn medelijden de overhand had gegeven boven de goede naam van de geestelijkheid. Hij probeerde te glimlachen naar de vrouw. En liet die glimlach toen verdwijnen. Ze zou het slechts opvatten als een aanmoediging, niet als medelijden. ‘Vandaag moet ik een vrouw vinden die Jane Paul heet’, zei hij en schraapte zijn keel.

‘Er is hier niemand die zo heet.’ Haar gezicht werd hard, haar stem klonk vlak.

Ze keerde hem de rug toe en klom de trap weer op, haar houding was stram, haar stappen voorzichtig alsof ze waardigheid kon afdwingen met haar wil. Een enorm gevoel van opluchting overspoelde hem, maakten zijn knieën zwak. Wat was hij een dwaas dat hij zover was gegaan om hier navraag te doen? Hij hoorde plots een deur slaan. Wat zou hij hebben gezegd, hebben gedaan als die vrouw had gezegd dat ze zijn moeder kende en als ze hem een adres had gegeven? Of nog erger, als ze had gezegd dat Jane Paul op datzelfde moment boven lag te slapen?

De jongen gaf hem de teugels van zijn paard aan. ‘Gaat het goed, vader? U ziet er vreselijk uit.’

Hij was niet in staat om iets te zeggen, zo dicht zat zijn keel. Hij stuurde de jongen weg met een knik en besteeg zijn paard, reed haastig weg uit vrees dat hij zichzelf in verlegenheid zou brengen door op straat over te geven.

Pas nadat hij een goed heenkomen had gezocht, dacht hij aan de jongen. Hij had hem iets moeten geven, kon dat nog steeds doen. Hij aarzelde. Maar hij kon zichzelf er niet toe brengen om terug te gaan.

Vanuit de open deur hield Anna een oog op de astronomische klok terwijl ze de tafel dekte met tinnen borden en brood en kaas en druiven. Het duivenvlees dat in de aardewerken pot op de sintels stond, zou nu wel van de botten vallen. Ze had het gebakken voordat ze naar Judenstadt ging. Nog vijftien minuten en de studenten zouden er zijn. De inktpotten waren gevuld, nieuwe ganzenveren en onbeschreven papier lagen klaar voor het overschrijven, de Wycliffebijbel lag open voor haar grootvader om eruit voor te lezen. Als geleerden van de universiteit zouden de meesten van hen veel aandacht besteden aan het Engels en daarna zou Jerome de vertaling van Jan Hus voorlezen. Zij zou Dĕdeček nu wakker maken, erop toezien dat hij oplette, daarna zou ze misschien nog genoeg tijd overhebben om haar haren te borstelen en een ander schort voor te knopen.

‘Dĕdeček, ben je wakker van je dutje? Het is bijna tijd’, riep ze bij de trap.

‘Laat hem slapen.’ De bekende stem was afkomstig van een figuur die opdoemde in de deuropening.

Jerome was vroeg. Er zou geen tijd meer zijn om haar haren te doen en een schoon schort voor te knopen.

‘Kom binnen. Ik wilde net mijn grootvader wakker maken.’

Jerome bukte voor de balk van de deurpost en stapte de deuropening binnen. ‘Laat hem slapen. Er is nog genoeg tijd voor om het slechte nieuws te horen wanneer hij wakker wordt. Ik kwam om jou te zeggen dat er vanavond geen bijeenkomst zal zijn.’ Zijn gezicht stond onverbiddelijk.

‘Geen bijeenkomst? Komt Martin ook niet?’

Ze voelde hoe haar gezicht kleurde bij de doorzichtigheid van die vraag. Natuurlijk zou Martin niet komen als de anderen er niet waren. Maar de oude man merkte het niet. Of hij liet het gebeuren.

‘Nee Anna. Martin komt niet. Hij is gearresteerd samen met Stasik en Jan.’

‘Gearresteerd! Waarom?’ Maar ze wist waarom en haar hoofd tolde. Alstublieft, God, laat hem zijn mond houden. Alstublieft, alstublieft, laat hem Finn de Boekverluchter niet noemen. ‘Jan Hus ook?’ vroeg ze. Als ze Jan Hus hadden meegenomen, moesten ze inderdaad wel belastende bewijzen hebben!

‘Nee. Jan van het trivium. Ik ben bang dat al zijn kennis van retorica en dialectiek hem in de problemen hebben gebracht. Maar Jan Hus zal de volgende zijn. De bisschoppen pakken de kleintjes eerst. Ik verwijt het mezelf.’ Hij had zijn hoed afgezet omdat het zo heet was en draaide hem rond in zijn handen. ‘Ik had nooit de werken van Wycliffe vanuit Oxford mee moeten nemen.’

‘Nee, magister Jerome. Het is niet uw schuld. U deed alleen datgene waarvan u dacht dat het goed was. En u was niet de enige die ze meebracht.’

Haar gedachten tolden terwijl ze hem probeerde gerust te stellen. Zou haar grootvader de volgende zijn? Ze zouden een oude man, die de Bijbel alleen bestudeerde in zijn eigen huis, vast niet lastigvallen. Het was verboden, zeker, maar iedereen las de Bijbel in de landstaal. Het bevel werd openlijk overtreden. Maar de teksten van de Lollards en de vertalingen van Wycliffe, daar zouden ze moeilijker mee wegkomen.

‘Wat hebben ze gedaan om de bisschop een motief te geven? Heeft hij de bijeenkomsten ontdekt?’

Jerome schudde geërgerd zijn hoofd. ‘Die brutale, jonge dwazen hebben de zondagse mis in de Týnkerk bezocht en hebben de aflaten op het altaar verbrand! De spionnen van de aartsbisschop waren er. Zoals altijd.’

‘De aflaten! Maar ik dacht dat u ze had afgepakt.’

‘Martin haalde me over om ze aan hem terug te geven. Hij zei dat ik mijn gezin niet in gevaar moest brengen door ze in huis te hebben, dat ik in de gaten gehouden werd door de mannen van de aartsbisschop. Hij beloofde ze te verbranden.’ Hij lachte bitter. ‘Nou, hij heeft ze verbrand, inderdaad.’

Anna voelde haar hart in haar keel bonzen. Ze kon Martin voor zich zien met zijn wilde, schitterende ogen, redevoerend. Ze had hem vaker over dat onderwerp gehoord. De heilige vaders leuren met aflaten alsof zij zelf de poortwachters van de hel zijn. En dat zou hen maken tot handlangers van de duivels. Of niet soms? Dwaas van hem om zijn argumenten in het openbaar te verkondigen. Waarom lieten ze de dingen niet gewoon op hun beloop? De mensen gingen toch wel naar de Bethlehemkapel. Zo veel onbesuisdheid zou de Kerk een excuus geven om in te grijpen. Lieve, ongeduldige Martin! Hij had haar bijna even hard nodig als Dĕdeček. De ene was te oud om naar argumenten te luisteren en de andere was te jong om ze te begrijpen. En zij zat tussen hen in.

‘Jan Hus probeert ze los te krijgen’, zei Jerome. ‘Hij heeft nu een ontmoeting met Zybnek. Maar het zal slecht aflopen. Zelfs koning Wenceslas staat onder druk. Hij is altijd verdraagzaam geweest, maar dat is moeilijk wanneer de kroon een gedeelte van het geld krijgt van de verkoop van aflaten.’

Het geluid van schuifelende voetstappen op de trap brachten haar ertoe naar Jerome te gebaren, een vinger op haar lippen te leggen om hem tot zwijgen te brengen. Als Hus de studenten vrij kon krijgen, zou Dĕdeček er misschien nooit van weten. Haar grootvader verscheen onder aan de smalle, houten trap en leunde tegen het venster aan voor steun. Hij zag er breekbaar uit en zijn gelaatskleur had een grijzige ondertoon.

Anna had vastbesloten geweigerd om aan een toekomst te denken zonder hem, maar toen ze hem daar tegen het bewerkte, houten hekwerk van de trap geleund zag staan, schoot er een schrikbeeld door haar hoofd van het kleine huis in Staromĕstske námĕstí als hij was heengegaan. Het zweet dat op haar voorhoofd parelde, werd ijskoud. Hij was alles geweest dat ze ooit had gehad. Vader. Moeder. Zuster. Broeder. Deze oude man met zijn passie voor zijn werk had haar leven verluchtigd.

‘Dĕdeček. Jerome is gekomen om ons te zeggen dat we de bijeenkomst van vanavond moeten uitstellen.’

Ze liep naar hem toe, bood hem haar arm aan. Hij schudde haar zacht maar bruusk van zich af.

‘Wat zal er slecht aflopen?’ vroeg hij.

‘Niets. Alleen net als altijd. De aartsbisschop en zijn dreigementen.’ Ze schudde zachtjes haar hoofd, ving Jeromes blik en ging toen druk in de weer met de stoofpot, haar gezicht verborgen voor haar grootvader, zodat hij de leugen in haar ogen niet zou lezen.

‘Uw avondeten is klaar. Magister Jerome, uw vrouw zal er toch geen bezwaar tegen hebben als u met ons mee-eet? Om ons gezelschap te houden?’ Ze smeekte het hem door haar wenkbrauwen op te trekken.

Haar grootvader hield de rand van de tafel vast voor steun terwijl hij zich liet zakken op de bank. ‘En Martin dan? Komt hij niet?’

Anna schepte het geurige stoofvlees op de borden.

‘Nee Dĕdeček. Martin komt vanavond niet.’

Anna sliep onrustig. Nadat Jerome was vertrokken, was haar grootvader overvallen door een hoestkramp. Hij had soms een aanval als hij urenlang had gewerkt met zijn verf en inkt, maar deze keer had het flegma, dat hij uiteindelijk uit zijn hijgende longen ophoestte, de kleur van slootwater. Anna had hem een tinctuur gegeven van malrove, honing en gedistilleerde alcohol en uiteindelijk, nadat ze zich ervan verzekerd had dat zijn voorhoofd koel was, had ze het kookvuur gedoofd en was naar bed gegaan.

Maar het was een warme nacht. Ze lag wakker, luisterde naar de nachtelijke geluiden die door het open raam naar binnen drongen, het gekraak van houten wielen over de straatkeien, een uil die zijn wijfje riep, het verre geluid van de kloosterklokken die de monniken van de kathedraal opriepen tot de vigilie. Ze luisterde ook naar het rochelende gehoest. Ze gooide haar beddensprei van zich af, vroeg zich af of Martin opgesloten zat in een of andere bedompte kerker, vroeg zich af of hij bang was – of nog erger, of hij werd gemarteld in de kerker van het kasteel. Net voor zonsopgang viel ze in een onrustige slaap.

Toen ze wakker werd van het geluid van de kerkklokken die voor de prime luidden, wierp de zon al een lichtbalk op de beddensprei. Ze ging snel met een kam door haar haarklitten en knoopte het haar in een hoofddoek, daarna reeg ze haar lijfje dicht over haar hemd van gisteren – geen tijd om een schone te zoeken – en ze trok haar lange rok aan. Ze haastte zich naar de kamer van Dĕdeček, klopte zachtjes, duwde zijn deur open. Zijn bed was leeg. Ze glimlachte toen ze zag hoe netjes hij het had opgemaakt. Zoals altijd. Zijn kamer was zo sober en netjes dat haar eigen kamer een ongeorganiseerde bende leek. Ze zou waarschijnlijk al snel horen dat Martin en de anderen waren vrijgelaten met een waarschuwing.

Dĕdeček had haar niet zo lang moeten laten slapen. Hij was waarschijnlijk zijn eigen pap aan het koken. Maar toen ze de trap af kwam, vond ze hem staande in de deur, het warme zonlicht scheen om hem heen naar binnen. Hij praatte met het meisje dat melk en eieren aan hen verkocht.

‘Je had me moeten roepen’, zei Anna.

‘Anna’, zei hij fronsend, ‘de melkmeid zegt dat ze een paar studenten hebben gearresteerd vanwege het verstoren van de zondagse kerkdiensten.’

‘Weet ik, maar het zal allemaal goed komen. Dat was gisteren. Rector Hus heeft hen waarschijnlijk nu wel losgekregen.’

‘Je had het me moeten vertellen’, zei hij over zijn schouder terwijl hij het geld uittelde voor de vrouw. Hij deed de deur achter haar dicht, draaide zich met een strenge blik om naar Anna. ‘Wist jij dat Martin erbij was?’

Ze greep naar haar schort dat aan een kapstok naast de haard hing, schommelde de waterketel heen en weer en ontweek zijn blik. ‘Magister Jerome vertelde het me gisteravond. Ik wilde dat u goed zou slapen. Ik zou het u vanmorgen hebben verteld. Niet tobben. Dit is niet de eerste keer dat ze zichzelf in problemen hebben gebracht.’

Hij liet zich zakken op de werkbank, raakte doelloos de kwasten aan die netjes waren gerangschikt in het droogrek dat hij had gemaakt. Anna sloeg hem bezorgd gade. Dit was nou net het soort zorgen dat een oude man niet kon gebruiken.

‘Doe geen moeite om pap te maken’, zei hij. ‘Ik heb vanmorgen geen zin in eten. Ik wil dat jij het plein oversteekt naar het stadhuis en kijkt wat je te weten kunt komen. En als ze al zijn vrijgelaten, ga dan naar de universiteit en zoek Martin. Ik wil met hem praten.’ Hij werd plotseling gegrepen door een hoestbui die zijn hele lijf deed schudden.

‘Ik wil u niet alleen laten.’ Ze legde de rug van haar hand tegen zijn voorhoofd. ‘U hebt koorts. Kom. Laat me u weer in bed helpen.’

Hij schudde haar hand van zich af. ‘Anna, doe wat ik heb gezegd!’

De enige keer dat hij die barse toon tegen haar had aangeslagen, was als ze als kind te dicht bij het vuur speelde of met zijn verf kliederde zonder zijn toestemming.

Ze was hem nooit openlijk ongehoorzaam geweest. Niet als meisje. Niet als vrouw. Moest dit de eerste keer zijn?

Hij gebaarde ongeduldig met één hand naar haar dat ze moest gaan, steunde zijn ribben met de andere hand zoals hij altijd deed wanneer hij hoestte – een gewoonte geboren tijdens zijn verblijf in Castle Prison. Zijn lichaam mocht dan zwak zijn, maar zijn geest en zijn verstand waren sterk als altijd. Als ze nu tegen hem inging, zou dat zijn geest ondermijnen en dan zou hij pas echt oud zijn. Het stadhuis was aan de overkant van het plein. Ze kon er op zijn minst even heengaan en kijken of de mannen er nog steeds vastgehouden werden. Misschien zou ze Martin zien.

‘Goed, Dĕdeček, ik zal gaan, maar laat me u eerst in bed helpen.’ Hij schudde zijn hoofd. ‘Het is hier beneden koeler.’ Het hoesten had zijn stem schor gemaakt. ‘Ik zal gewoon in mijn stoel zitten en wachten. Laat de deur open dan kan ik je zien gaan.’ Hij gebaarde naar de diepe stoel met kussen die hij had gemaakt van wilgentenen en leren stroken.

Ze haalde een veren kussen voor zijn hoofd, brak een ei en roerde het los met een kaneelstokje in een glas met melk en honing.

‘Drink dit maar op en dan zal ik weggaan.’

Toen hij in de stoel was geïnstalleerd, gaf ze hem het drinken aan. Hij keer er fronsend naar, nam toen een paar slokjes.

‘Drink het helemaal op. U hebt het nodig. Bovendien, de melk zal snel zuur worden bij deze hitte.’

‘Ik zal het opdrinken’, zei hij. ‘Ga nu.’

Anna stapte naar buiten, het zonverlichte plein op. De lucht was bedompt. Ze kon de hete straatstenen voelen door haar dunne, leren schoenzolen heen.

De wijzer van de grote klok wees halfacht en de warmte liep al op.

6

Een oude vrouw kan ervarener zijn in de liefde van God ...
dan uw theoloog met zijn nutteloze gestudeer.
RICHARD ROLLE,
HEREMIET UIT DE VEERTIENDE EEUW

‘Moeder-overste, kom snel naar het scriptorium. Het zijn zuster Agatha en zuster Matilde weer. Ze zijn aan het –’

‘Je hoeft het niet te vertellen. Ze zijn weer eens aan het ruziemaken.’

De abdis van de nieuwste abdij in het Engelse Rochester legde haar ganzenpen haastig neer en bedekte de stapels gelinieerd perkament die over haar bureau verspreid lagen. Kathryn deed het automatisch, een gewoonte ontstaan uit voorzichtigheid. Ze stond langzaam op. De laatste tijd voelde ze zich even krakkemikkig als een oude, houten stoel.

‘Nee zuster. Ik zal niet komen. Deze keer komen ze maar naar mij. Zeg de zusters dat ik hen wil zien in mijn kamer. Nu!’

‘Ja, eerwaarde moeder.’

De novice ijlde weg. Kathryn luisterde angstig naar het geluid van schuifelende voetstappen en woedende stemmen in de gang. De twee oude, elkaar vijandig gezinde nonnen gaven een droevig voorbeeld aan de jongere nonnen, dacht ze, terwijl de ruziënde stemmen steeds dichterbij kwamen. De twee strijdende partijen moesten dichtbij hebben gewacht en haastten zich nu allebei het woord tot haar te richten, voordat haar zuster van die mogelijkheid gebruik kon maken.