Een woonplaats voor de Heilige

Onderzoek naar de strekking en relevantie van Ezechiël 40-48

vanuit een christelijk-theologische optiek

A.J. van den Herik
Een woonplaats voor de Heilige - Onderzoek naar de strekking en relevantie van Ezechiël
40-48 vanuit een christelijk-theologische optiek
A Dwelling Place for the Holy One. A Study of the Intention and Relevance of Ezekiel
40-48 from a Christian Theological Perspective (With a Summary in English)
© Labarum Academic, Apeldoorn 2016
Omslagontwerp: Albert Bloemert
Vormgeving: Bert van Santen
ISBN 978 94 0290 1054
NUR 700

www.labarum.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

VRIJE UNIVERSITEIT

Een woonplaats voor de Heilige

Onderzoek naar de strekking en relevantie van Ezechiël
40-48 vanuit een christelijk-theologische optiek

ACADEMISCH PROEFSCHRIFT

ter verkrijging van de graad Doctor aan
de Vrije Universiteit Amsterdam,
op gezag van de rector magnificus
prof.dr. V. Subramaniam,
in het openbaar te verdedigen
ten overstaan van de promotiecommissie
van de Faculteit der Godgeleerdheid
op vrijdag 16 december 2016 om 13.45 uur
in de aula van de universiteit,
De Boelelaan 1105

door

Arie Johannes van den Herik

geboren te Strijen

Promotoren:
prof.dr. G. van den Brink
prof.dr. H.G.L. Peels

De huidige publicatie is tot stand gekomen met financiële steun van
de Gereformeerde Bond in de Protestantse Kerk in Nederland,
de Van Coeverden Adriani Stichting, de Stichting Fonds Legaat Ad
Pias Causas en de RDO Balije van Utrecht.

Inhoudsopgave

Woord vooraf

Gebruikte afkortingen

DEEL 1 INLEIDING EN ONDERZOEKSGESCHIEDENIS

1 Introductie en probleemstelling

1.1Een fascinerend visioen

1.2Een eigenaardig visioen

1.3Verlegenheid vanuit christelijk perspectief

1.4Een marginale plaats

1.5Probleem- en doelstelling

1.6Opbouw van deze studie

2 Het onderzoek naar Ezechiël 40-48

2.1Inleiding

2.2Overzicht van de onderzoeksgeschiedenis

2.3Drie kernthema’s

2.3.1Inleiding

2.3.2De literaire en conceptuele eenheid

2.3.3De aard en taal van de beschrijving

2.3.4De intentie van het visioen

2.4Onze onderzoeksweg

DEEL 2 EXEGETISCH DEEL

3 Een exegese op hoofdlijnen van Ezechiël 40-48

3.1Opening en structuur van het visioen

3.1.1Inleiding

3.1.2Inleiding tot het visioen (40:1-4)

3.1.3Structuur van Ezechiël 40-48

3.1.4De status van de tekst

3.2Architectuur en inrichting van de tempel (40:5-42:20; 46:19-24)

3.2.1Inleiding

3.2.2De muur (40:5)

3.2.3De oostelijke buitenpoort (40:6-16)

3.2.4De buitenvoorhof en bestrating (40:17-18)

3.2.5De noordelijke en zuidelijke buitenpoort (40:19-27)

3.2.6De zuidelijke, oostelijke en noordelijke binnenpoort (40:28-37)

3.2.7De offertafels (40:38-43)

3.2.8De priestervertrekken (40:44-47)

3.2.9Het eigenlijke tempelgebouw (40:48-41:4)

3.2.10De ombouw (41:5-11)

3.2.11Het westelijk gebouw en de totaalmaten (41:12-15a)

3.2.12De inrichting en decoratie van de tempel (41:15b-20)

3.2.13De grote priestersacristieën (42:1-14)

3.2.14De maten van het tempelgebied en de ringmuur (42:15-20)

3.2.15De priesterkeukens (46:19-24)

3.2.16Samenvatting en conclusies

3.3De tempel bewoond (43:1-44:4)

3.3.1Inleiding en structuur van 43:1-44:4

3.3.2JHWH als Bewoner van de nieuwe tempel

3.3.2.1De kābôd keert terug (43:1-5)

3.3.2.2De kābôd-beschrijving bij Ezechiël

3.3.2.3De achtergrond en betekenis van de kābôd-voorstelling

3.3.3Geen hofkapel meer (43:6-9)

3.3.4Nieuwe opdracht (43:10-12)

3.3.5Het altaar (43:13-17)

3.3.6Inwijding van het altaar (43:18-27)

3.3.7De gesloten oostelijke buitenpoort (44:1-4)

3.3.8Samenvatting en conclusies

3.4De tempel in bedrijf (Ezechiël 44:5-46:18)

3.4.1De tweede grote instructie – deel 1 (44:5-45:8)

3.4.1.1Inleiding op de tweede grote instructie (44:5)

3.4.1.2Aanklacht, straf en beloning (44:6-16)

3.4.1.3Een nader onderzoek naar de tweedeling onder de cultusdienaren

3.4.1.4Voorschriften voor de zadokitische priesters (44:17-31)

3.4.1.5De Heilige afdracht (45:1-8)

3.4.1.6Samenvatting en conclusies

3.4.2De tweede grote instructie – deel 2 (45:9-46:18)

3.4.2.1Opbouw van 45:9-46:18

3.4.2.2De plaats van de

3.4.2.3Het landgebied van de (45:7-8 en 46:16-18)

3.4.2.4Offergaven (45:10-17)

3.4.2.5De grote feesten (45:18-25)

3.4.2.6Voorschriften voor hoogtijdagen en offers (45:1-16)

3.4.2.7Samenvatting en conclusies

3.5Het nieuwe land en de nieuwe stad (Ezechiël 47-48)

3.5.1Inleiding

3.5.2Het visioen van de tempelbeek (47:1-12)

3.5.2.1Opbouw

3.5.2.2Inhoud

3.5.2.3Achtergronden

3.5.3De verdeling en grenzen van het land (47:13-23)

3.5.3.1Opbouw

3.5.3.2De grenzen van het Beloofde Land (47:13-20)

3.5.3.3De plaats van de vreemdeling (47:21-23)

3.5.4De verdeling van de stammen over het land (48:1-29)

3.5.4.1Opbouw

3.5.4.2Beschrijving van het stamgebied van de twaalf stammen

3.5.4.3De Heilige afdracht (48:8-22)

3.5.5De poorten van de nieuwe stad (48:30-35)

3.5.6Samenvatting en conclusies

3.6Terugblik en conclusies

3.6.1Inleiding

3.6.2Heiligheid als kernthema van het visioen

3.6.3De concretisering van de heiligheid

3.6.4Ezechiël 40-48 als een structurele en conceptuele eenheid

3.6.5Voorlopige balans

4 De plaats van Ezechiël 40-48 binnen het geheel van het boek Ezechiël

4.1Inleiding

4.2Methodologische verantwoording

4.3De structuur van het boek Ezechiël

4.3.1Dateringen

4.3.2Markeringspunten

4.3.3Globale indeling van Ezechiël

4.4De achtergrond en inhoud van Gods oordeel over Israël (Ezechiël 1-24 en 33)

4.4.1Inleiding

4.4.2Ezechiël 40-48 als contrast met Ezechiël 8-11

4.4.3Het oordeel over tempel, stad, land, volk en vorst (leiders)

4.4.4Zonde als hoererij

4.4.5Heilsgeschiedenis en onheilsgeschiedenis

4.4.6Conclusie

4.5Beloften van herstel

4.5.1Inleiding

4.5.2Eerdere beloften van herstel vóór Ezechiël 33

4.5.3Ezechiël 34-37 als nadere uitwerking van het beloofde herstel

4.5.4Ezechiël 38-39 als de ultieme bevestiging van het beloofde herstel

4.5.5JHWH’s zorg om Zijn Naam als reden van Israëls herstel

4.5.6De betekenis van het herstel voor tempel, stad, land, volk en vorst (leiders)

4.5.7Conclusie

4.6Ezechiël 40-48 als coda en climax

4.6.1Inleiding

4.6.2Ezechiël 40-48 als nadere concretisering van de heilsbeloften

4.6.3Ezechiël 40-48 en de priesterlijk-profetische optiek van Ezechiël

4.6.4Terugblik, tussenbalans en vooruitblik

DEEL 3 ONDERZOEK NAAR DE INTERPRETATIEGESCHIEDENIS VAN EZECHIËL 40-48

5 Ezechiël 40-48 in de vroegjoodse literatuur en het Nieuwe Testament

5.1Inleiding: doelstelling en werkwijze

5.2Ezechiël 40-48 in de vroegjoodse literatuur

5.2.1Qumran

5.2.1.1Het boek Ezechiël in Qumran

5.2.1.2Het boek Ezechiël en de identiteit van de Qumrangemeenschap

5.2.1.3De Tempelrol

5.2.1.4Beschrijving van het Nieuwe Jeruzalem

5.2.1.5Ezechiël 40-48 als liturgie

5.2.1.6Verschillende tempels, verschillende interpretaties

5.2.1.7Conclusie

5.2.2De pseudepigrafische en apocriefe literatuur

5.2.3LXX en Targoem

5.2.3.1LXX en haar interpretatie

5.2.3.2Targoem

5.2.3.3Conclusie

5.3Ezechiël 40-48 in het Nieuwe Testament

5.3.1Inleiding

5.3.2Ezechiël 40-48 in Openbaring 21:1-22:5

5.3.3Ezechiël 40-48 en de structuur van Openbaring

5.3.4Andere herinneringen aan Ezechiël 40-48 in het Nieuwe Testament

5.4Conclusie

6 De exegese van Ezechiël 40-48 in joodse en christelijke tradities

6.1Methodische verantwoording

6.2Ezechiël 40-48 in de joodse literatuur

6.2.1Misjna

6.2.2De Talmoed

6.2.3De Hekhalothliteratuur

6.2.4Rabbijnse commentaren

6.2.5Conclusie

6.3Vroege Kerk: Hiëronymus

6.3.1Inleiding

6.3.2Kenmerken van Hiëronymus’ uitleg

6.3.3Conclusie

6.4Middeleeuwen: Richard en Andreas van Sint-Victor

6.4.1Invloed van Hiëronymus en Gregorius

6.4.2Richard van Sint-Victor en zijn realistische beschrijving

6.4.3Bijdrage van Andreas van Sint-Victor

6.4.4Conclusie

6.5Reformatie: Johannes Calvijn

6.5.1Zestien preken over Ezechiël 36-48

6.5.2Preek over Ezechiël 40-48

6.5.3Conclusie

6.6Zeventiende eeuw: Campegius Vitringa

6.6.1Vitringa en Coccejus

6.6.2Aanleydinge tot het rechte verstant

6.6.3Terugblik en conclusie

6.7De dispensationalistische uitleg: A.C. Gaebelein

6.7.1Het dispensationalisme

6.7.2Gaebeleins uitleg van Ezechiël 40-48

6.7.3Dispensationalistische uitleg in Nederland

6.7.4Conclusie

6.8Conclusie, evaluatie en vooruitblik

Excurs:Ezechiël 40-48 binnen de rooms-katholieke exegese

DEEL 4 NAAR EEN VERANTWOORDE LEESWIJZER VOOR EZECHIËL 40-48

7 Uitgangspunten en randvoorwaarden

7.1Inleiding

7.2Genretypering

7.2.1Inleiding

7.2.2Ezechiël 40-48 als visioensrapportage

7.2.3Ezechiël 40-48 als eschatologische heilsprofetie

7.2.4Kenmerken van de eschatologische profetie

7.2.5Profetie: voorzegging maar vooral ook prediking

7.2.6Voorlopige conclusie

7.3Israël als hermeneutische sleutel, een Nederlandse discussie

7.3.1Inleiding

7.3.2G.Ch. Aalders en S. Paas: geen blijvende betekenis van het Joodse volk

7.3.3M.J. Paul: onvervulde resten in de profetieën

7.3.4De discussie op scherp: J. Hoek, W.J. Ouweneel en Onopgeefbaar verbonden

7.3.5Evaluatie van de discussie en vooruitblik

7.4Bijdrage van de hedendaagse hermeneutiek

7.4.1Inleiding

7.4.2Vragen vanuit de hedendaagse hermeneutiek

7.4.3De betekenis van de reader-response-methode (Talstra)

7.4.4Auteursintentie

7.4.5Symbooltaal als hermeneutische brug?

7.4.6Conclusie

7.5Terugblik en vooruitblik

8 Perspectieven vanuit de Bijbelse en systematische theologie en de hermeneutiek

8.1Inleiding

8.2De thema’s van Ezechiël 40-48 in een breder Bijbelstheologisch perpectief

8.2.1Inleiding

8.2.2De tempel

8.2.2.1Tempel als woonplaats van JHWH en centrum van eredienst

8.2.2.2Tempelvoorstellingen in het Oude Nabije Oosten in Israël

8.2.2.3Tempel en JHWH’s koningschap in schepping en eschaton

8.2.2.4Tempel in nieuwtestamentisch perspectief

8.2.3Heiligheid als kenmerk van JHWH en Zijn huis

8.2.3.1Heiligheid in verschillende gradaties

8.2.3.2Heiligheid in het Nieuwe Testament

8.2.4Cultus als dienst aan en omgangsvorm met God

8.2.4.1Cultus in het Oude Testament

8.2.4.2Cultus in het Nieuwe Testament

8.2.5De thema’s stad, land, volk en vorst

8.2.5.1De nieuwe stad

8.2.5.2Het nieuwe land

8.2.5.3Het volk

8.2.5.4De nieuwe ‘vorst’

8.2.6Terugblik en conclusie

8.3Een systematisch-theologisch perspectief

8.3.1Inleiding

8.3.2De blijvende betekenis van het Oude Testament en Israël

8.3.2.1Inleiding

8.3.2.2De samenhang van het Oude en het Nieuwe Testament

8.3.2.3Eigenheid van het oudtestamentische spreken

8.3.2.4De blijvende betekenis van Israël

8.3.3Kenmerkende aspecten van de eschatologische profetie

8.3.3.1Inleiding

8.3.3.2Het tijdsaspect: reeds en nog niet

8.3.3.3Het taalaspect: realisme en symboliek

8.3.3.4Het retorisch aspect: de auteursintentie in breder perspectief

8.3.4Conclusie

8.4Een hermeneutisch perspectief

8.4.1Inleiding

8.4.2Onderzoeksresultaten

8.4.2.1Conclusie van ons onderzoek naar de strekking van Ezechiël 40-48

8.4.2.2Conclusies en uitwerking van ons systematisch, Bijbels-theologisch en hermeneutisch onderzoek

8.4.3De nieuwe tempel als woonplaats voor de Heilige

8.4.4Stad, land, volk en vorst

8.4.4.1De stad

8.4.4.2Het land

8.4.4.3Het volk

8.4.4.4De vorst

8.4.5Nogmaals de aspecten van tijd, taal en retorica

8.4.6Conclusie

8.5Slotconclusies

Samenvatting

Summary

Geraadpleegde literatuur

Verantwoording illustraties

Register van persoonsnamen

Woord vooraf

Als de kerkvader Hiëronymus (ca. 347-419/420) als een van de eerste christelijke exegeten een commentaar op Ezechiël 40-48 schrijft, vergelijkt hij deze exercitie met het afdalen in een duister domein.¹ Het roept bij hem herinneringen op aan vroeger, toen hij samen met jeugdvrienden in Rome op zondag de graven van de apostelen en martelaren bezocht. Deze ruimten waren vanwege het zeer schaarse licht dat er binnenviel donker en behoorlijk ontoegankelijk. De tocht kon dan ook slechts voetje voor voetje voortgezet worden. Hiëronymus’ boodschap is duidelijk: het interpreteren van Ez. 40-48 is een moeilijk werk. Exegeten die zich net als Hiëronymus met deze hoofdstukken hebben beziggehouden, tonen vaak eenzelfde verlegenheid bij de interpretatie van (details van) het visioen, al gebeurt dit meestal in heel wat minder beeldende taal dan bij Hiëronymus. Deze verlegenheid betreft zowel de taal als de inhoud en betekenis van het visioen. De tekst bevat een technische en niet makkelijk te begrijpen beschrijving van een nieuwe tempel en behelst daarnaast een uitvoerige regelgeving voor de cultus die daarin moet plaatsvinden, alsook instructies voor de verdeling van het land onder de twaalf stammen, de plaats en functie van de nieuwe stad en de positie van de vorst.

Dit ontoegankelijke en raadselachtige visioen heeft desondanks – of juist daardoor? – een eigensoortige aantrekkingskracht. Het roept de intrigerende vraag op naar de betekenis ervan. Waarom wordt in het slotvisioen van Ezechiël de toekomst van het volk op deze manier weergegeven? Wat is de bedoeling daarvan en welke betekenis heeft dat voor gelovigen van nu? Deze vragen zijn de eeuwen door binnen de Joodse en de christelijke traditie gesteld – en de antwoorden liepen zeer uiteen.

In deze studie doen we een poging deze discussie een stap verder te brengen door middel van een multidisciplinaire aanpak: exegetisch, bijbels-theologisch, receptie-historisch en systematisch-theologisch. Mijn persoonlijke betrokkenheid op de profeet Ezechiël dateert al van jaren terug. Een aantal preken die ik rond mijn veertiende jaar hoorde over Ez. 8-11 raakten mij intellectueel en existentieel. Mijn (eerste en enige) preekwerkstuk op de Gereformeerde Theologen Studentenvereniging Voetius ging daarom over Ez. 43:1-12. Dat ik nu met dit proefschrift een eigen bijdrage kan leveren aan de discussie over de strekking en relevantie van Ez. 40-48 stemt mij tot verwondering, in het bijzonder omdat dit onderzoek een duidelijke verbinding heeft met de actuele christelijke theologiebeoefening en verkondiging.

Deze studie is tot stand gekomen onder begeleiding van prof. dr. G. van den Brink en prof. dr. H.G.L. Peels. Aan beiden ben ik veel dank verschuldigd. Vanuit hun grote kennis en expertise op hun vakgebied – respectievelijk systematische theologie en Oude Testament – hebben zij mij op een heel kundige en persoonlijke wijze begeleid. Deze begeleiding bestond vooral in hun voortdurende, kritische reflectie op mijn ingeleverde teksten. Hun inhoudelijke opmerkingen stimuleerden mij om nog weer dieper en anders naar het onderzoek te kijken dan ik gedaan had. Ze daagden me uit om nieuwe wegen in te slaan en de problematiek waarvoor deze studie me stelde, te doordenken vanuit nieuwe gezichtspunten. Het resultaat van deze uitdagingen is het meest te vinden in hoofdstuk 8.

De professoren Peels en Van den Brink volgden in 2009/2010 prof. dr. E. Talstra en prof. dr. A. van de Beek op, die beiden aan de wieg van dit project stonden (2005), maar vanwege persoonlijke omstandigheden hiermee niet konden doorgaan. Dat zij in mijn plannen een levensvatbaar onderzoeksproject zagen, heeft mij van meet af aan zeer gestimuleerd. Een woord van dank geldt ook het promovendiberaad van de Gereformeerde Bond. De sectie Bijbelwetenschappen onder leiding van prof. dr. M.J. Paul fungeerde als een welkom en waardevol klankbord tijdens het soms eenzame traject van de studie.

De tekst van dit proefschrift is grotendeels geschreven in de hervormde pastorie van Moerkapelle, waar ik sinds 2010 predikant ben. Veel voorwerk daarvan is echter gedaan in de pastorieën van Oene en Hoevelaken, waar ik respectievelijk predikant was van 2000-2006 en van 2006-2010. Ik dank in deze gemeenten allen die mij binnen en buiten de kerkenraden gestimuleerd en aangemoedigd hebben om dit promotietraject te beginnen en af te ronden en daarbij steeds met mij en mijn gezin meeleefden.

Ik dank mevr. Tini van Selm voor het verzorgen van de eerste correctie van het manuscript. In de persoon van mevr. Anne Exalto-Boonzaaijer dank ik Uitgeverij De Banier in Apeldoorn voor de goede begeleiding van het laatste stukje van het promotietraject: de uitgave van deze dissertatie.

Op deze plaats dank ik allen in mijn persoonlijke omgeving die mij de tijd gunden en mij stimuleerden om deze studie te beginnen en tot een goed einde te brengen. Het meest ben ik dank verschuldigd aan mijn vrouw Wilma en onze kinderen Else-Marie, Marilene, Jean-Paul, Charlotte en Marnix. Ik heb geprobeerd mijn vaderschap niet te laten lijden onder mijn verlangen naar studeren. Of dit me altijd gelukt is, zullen zij beter kunnen beoordelen dan ik. Al was ik echter geen reëel afwezige vader, dat ik mentaal altijd voor honderd procent aanwezig was, durf ik niet te garanderen. Soms vertoefde man en vader in de ‘hogere sferen’ van het boek dat hij al jarenlang aan het schrijven was. Ik ben mijn dochters Else-Marie en Marilene dankbaar voor hun hulp bij de vertaling in het Engels.

Het stemt mij dankbaar dat ik deze mijlpaal heb mogen bereiken. Dit was niet mogelijk geweest zonder de steun, zorg en aanmoediging die ik van twee mensen gehad heb, die deze dag niet meer kunnen meemaken: mijn vader (overleden in 1983) en mijn moeder (overleden in 2011). Zij hebben elk hun eigen bijdrage geleverd aan wat ik bereikt heb, maar bovenal hebben zij voorgeleefd wat het betekent dat God de Heilige is en wat Zijn aanwezigheid in mensenlevens betekent. Het thema van dit proefschrift – JHWH die bij mensen woont – roept tot intellectuele doordenking, maar heeft ook een heel existentiële dimensie. Mijn dank gaat uit naar deze God, die de Heilige en de Nabije is en dat het diepste toont in Zijn Zoon.

Moerkapelle, oktober 2016

_______________

1 Voor dit citaat zie §6.3.2.

Gebruikte afkortingen

ABD | Anchor Bible Dictionary
ACEBT | Amsterdamse Cahiers voor Exegese van de Bijbel en zijn Tradities
ALD | Aramees Levi Document
AnBib | Analecta Biblica
ATD | Das Alte Testament Deutsch
AUSS | Andrews University Seminary Studies
AYB | The Anchor Yale Bible
BBB | Bonner biblische Beiträge
BDE | T. Larson e.a. (eds.), Biographical Dictionary of Evangelicals (Leicester: InterVarsity Press, 2003)
BETL | Bibliotheca Ephemeridum Theologicarum Lovaniensium
BFChTh-2 | Beiträge zur Förderung christlicher Theologie, 2. Reihe
BHS | G. Weil e.a. (eds.), Biblia Hebraica Stuttgartensia (Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 1997⁵)
BHT | Beiträge zur historischen Theologie
BKAT | Biblischer Kommentar: Altes Testament
BLGNP | D. Nauta e.a. (eds.), Biografisch Lexicon voor de Geschiedenis van het Nederlands Protestantisme, deel 1-6 (Kampen: Kok, 1978-2006)
BTAT | Beiträge zur Theologie des Alten Testamentes
BZAW | Beihefte zur Zeitschrift für die alttestamentliche Wissenschaft
CBC | Cornerstone Biblical Commentary
CBQ | Catholic Biblical Quarterly
CCCM | Corpus Christianorum Continuatio Mediaevalis
CCSL | Corpus Christianorum Series Latina
CD | Cairo Document = Damascusgeschrift (Qumran)
CNT-2 | Commentaar op het Nieuwe Testament, Nieuwe Serie
COT | Commentaar op het Oude Testament
DOPT | M.J. Boda & J.G. McConville (eds.), Dictionary of the Old Testament: Prophets (Downers Grove: IVP Academic, 2012)
DTIB | K.J. Vanhoozer e.a. (eds.), Dictionary for Theological Interpretation of the Bible (Grand Rapids: Baker Academics, 2005)
EDEJ | J.J. Collins & D.C. Harlow (eds.), The Eerdmans Dictionary of Early Judaism (Grand Rapids: Eerdmans, 2010)
FAT | Forschungen zum Alten Testament
GTT | Gereformeerd Theologisch Tijdschrift
HALOT | L. Koehler e.a., The Hebrew and Aramaic lexicon of the Old Testament, deel 1-4 (Leiden: E.J. Brill, 1996)
HSM | Harvard Semitic Monographs
HSV | Herziene Statenvertaling
HTR | Harvard Theological Review
Int | Interpretation
INT | Interpretation. A Bible Commentary for Teaching and Preaching
ITC | International Theological Commentary
ITL | International Theological Library
JANES | Journal of the Ancient Near Eastern Society
JBL | Journal of Biblical Literature
JETS | Journal of the Evangelical Theological Society
JSNTSup | Journal for the Study of the New Testament Supplements
JSOT | Journal for the Study of the Old Testament
JSOTSup | Journal for the Study of the Old Testament Supplements
K&Th | Kerk en Theologie
LHBOTS | The Library of Hebrew Bible/Old Testament Studies
NA28 | E. Nestle e.a., Nestle-Aland. Novum Testamentum Graece (Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 2012²⁸)
NAC | New American Commentary
NAK | Nederlands Archief voor Kerkgeschiedenis
NBV | Nieuwe Bijbelvertaling
NCBC | New Century Bible Commentary
NEchtB | Neue Echter Bibel
NIBCOT | New International Biblical Commentary on the Old Te st a ment
NICOT | New International Commentary on the Old Testament
NIDNTT | C. Brown (ed.), New International Dictionary of New Testament Theology, deel 1-4 (Grand Rapids: Zondervan, 1986)
NIDOTTE | W.A. VanGemeren (ed.), New International Dictionary of Old Testament Theology and Exegesis, deel 1–5 (Grand Rapids: Zondervan, 1979)
NIGTC | The New International Greek Testament Commentary
OBT | Ouvertures to Biblical Theology
OTS | Oudtestamentische Studiën
OTW | Oudtestamentisch Werkgezelschap
PEGLMBS | Proceedings of the Eastern Great Lakes and Midwest Biblical Society
PredOT | Prediking van het Oude Testament
RevQ | Revue de Qumran
SBL | Society of Biblical Literature
SBLDS | Society of Biblical Literature Dissertation Series
SBLSym | SBL Symposium
SBOT | M.J. Paul e.a., Studiebijbel Oude Testament, deel 1-12 (Veenendaal: Centrum voor Bijbelonderzoek, 2004-2015)
SC | Sources Chrétiennes
SCS | Septuagint Commentary Series
SHBC | Smyth & Helwys Bible Commentary
SJ | Studia Judaica
SJOT | Scandinavian Journal of the Old Testament
STDJ | Studies on the Texts of the Desert of Judah
SVT | Supplements to Vetus Testamentum
SVTP | Studia in Veteris Testamenti Pseudepigrapha
T&T | Tekst en Toelichting
THAT | E. Jenni & Cl. Westermann, Theologisches Handwörterbuch zum Alten Testament, deel I en II (München: Chr. Kaiser Verlag, 1976)
TR | Theologia Reformata
ThWAT | G.J. Botterweck e.a. (eds.), Theologisches Wörterbuch zum Alten Testament (Stuttgart: W. Kohlhammer, 1970-2016)
ThWNT | G. Kittel e.a (eds.), Theologisches Wörterbuch zum Neuen Testament, deel 1-10 (Stuttgart: W. Kohlhammer, 1933-1979)
TynB. | Tyndale Bullet in
v | volgende
VT | Vetus Testamentum
VTSup | Vetus Testamentum, Supplements
VW | Verzameld werk
WBC | Word Biblical Commentary
WV95 | Willibrordvertaling editie 1995
ZAW | Zeitschrift für die alttestamentliche Wissenschaft
ZIBBC OT | J.H. Walton (ed.), Zondervan Illustrated Bible Backgrounds Commentary (Old Testament), deel 1-5 (Grand Rapids: Zondervan, 2009)

DEEL 1
INLEIDING EN ONDERZOEKSGESCHIEDENIS

1 Introductie en probleemstelling

1.1 Een fascinerend visioen

Het boek Ezechiël heeft een fascinerend slot. Het beschrijft in visionaire vorm een glorieuze toekomst voor Israël, waarin de kābôd² van JHWH (‘Heerlijkheid van JHWH’)³ definitief bij het volk komt wonen. De profeet Ezechiël vertelt hoe hij in het 25e jaar van de ballingschap op bovennatuurlijke wijze vanuit Babel naar ‘het land van Israël’ verplaatst wordt. Daar ziet hij op ‘een zeer hoge berg’ een ‘bouwwerk’ liggen ‘dat op een stad lijkt’ (Ez. 40:3-5).⁴ Het blijkt een tempelcomplex te zijn. Een hemelse gestalte brengt hem daar naar binnen en geeft er een rondleiding. Diverse elementen van het complex worden gemeten, zodat Ezechiël het grondplan en allerlei architectonische bijzonderheden ervan goed in zich kan opnemen. Hij moet dat alles later aan zijn volksgenoten vertellen (40:4, cf. 43:10-11). Ez. 40:4-42:20 en 46:19-24 geven een beschrijving van de muur rondom het tempelcomplex, de poortgebouwen, de binnen- en buitenvoorhof, het eigenlijke tempelgebouw en de andere gebouwen op het tempelterrein. Ezechiël ziet visionair dat de kābôd van JHWH de nieuwe tempel binnentrekt en daar permanent komt wonen (43:1-44:4). Na deze glorierijke intocht worden regelingen afgekondigd voor de eredienst en het tempelpersoneel (44:5-46:18). Uit de nieuwe tempel stroomt een rivier, die het droge gebied van de Arabah en zelfs de Dode Zee vruchtbaar maakt (47:1-12). De grenzen van Israël worden bepaald en daarna wordt het land ingedeeld in dertien evenwijdige stroken (47:13-23). Deze stroken, elk strekkend van de west- tot de oostgrens, liggen van noord naar zuid onder elkaar. Elk van de twaalf stammen krijgt zo’n strook grond (48:1-29). In één strook bevindt zich een groot vierkant stuk grond, met aan de west- en oostkant ervan de kroondomeinen. Van het grote vierkant is één strook bestemd voor de levieten, één strook voor de zadokitische priesters en de tempel en één strook voor de nieuwe stad. Deze nieuwe stad heeft twaalf poorten met daarop de namen van de twaalf stammen; hij draagt als naam ‘JHWH is daar’ (48:30-35). Deze naam lijkt de kern van het visioen samen te vatten: JHWH komt weer bij Israël wonen.

In deze studie onderzoeken we de strekking van dit fascinerende slotdeel van Ezechiël. Waarom sluit het boek Ezechiël juist met dit visioen af? Wat betekent dit gedeelte en wat wil het bij de lezers (hoorders) bewerken? De beantwoording van deze vragen werpt licht op onze achterliggende onderzoeksvraag: Heeft Ezechiël 40-48 actuele betekenis voor de christelijke gemeente? Zo ja, waarin bestaat deze relevantie dan?

1.2 Een eigenaardig visioen

Ez. 40-48 is een eigensoortig en eigenaardig tekstcorpus. Het verschilt van andere profetieën over een nieuwe, heilrijke toekomst voor Israël na de ballingschap door zijn uitgebreidheid en gedetailleerdheid. Wat betreft de uitgebreidheid: het visioen beslaat niet minder dan negen lange hoofdstukken met in totaal 260 verzen. Dit is veel langer dan iedere andere beschrijving van Israëls nieuwe toekomst in het Oude Testament. Opvallend is ook de gedetailleerdheid van het visioen, zowel ten aanzien van de beschrijving van de tempelgebouwen als de bepalingen omtrent de offers. De tempelbeschrijving draagt een technisch karakter en is daarmee niet zonder meer toegankelijk. Ez. 40-48 wordt als visioen getypeerd (40:2). Het grijpt hierbij terug op eerdere visioenen. 43:3 verwijst naar het visioen van de verschijning van de kābôd aan de Chebar (Ez. 1-3) en naar het visioen uit Ez. 8-11, dat vertelt hoe de kābôd de tempel verlaat. Vaak wordt echter de visioensbeschrijving in Ez. 40-48 afgewisseld met voorschriften. De visionaire gedeelten komen we tegen in 40:1-42:20; 46:19-24 (beschrijving van tempelgebouwen); 43:1-6; 44:1-5 (binnentrekken van de kābôd in de tempel) en 47:1-12 (de tempelbeek). In de andere tekstgedeelten (43:7-26; 44:6-31, 45:1-46:18 en 47:13-48:35) vinden we uitvoerige instructies die de profeet van God ontvangt. Binnen de visioensbeschrijvingen vinden we soms ook korte instructies of een nadere uitleg van het getoonde. De afwisseling van visioen en voorschrift roept vragen op. Het visionaire lijkt te refereren aan een ideële werkelijkheid. Ezechiël ziet iets wat niet aansluit bij de contemporaine, historische situatie van Israël. Enkele voorbeelden: de berg waarop de nieuwe tempel ligt, is een zeer hoge berg (40:2), veel hoger dan de bestaande Sionsberg, waarop de tempel voorheen lag. De tempel past qua grootte en vorm moeilijk op de plaats van de vorige tempel en dat geldt evenzeer voor de nieuwe stad en het priestergebied. De nieuwe indeling van het land heeft eveneens iets idealistisch: het voorschrift inzake de evenwijdige stroken grond voor elk van de stammen (hoofdstuk 48) lijkt volstrekt geen rekening te houden met de geografische gesteldheid van het land. De tempelbeek waarvan het water leven wekt (47:1-12), heeft bovenaardse, paradijselijke trekken. Tegelijkertijd zijn de wetgevende gedeelten concreet en praktisch. Tot in detail worden de reiniging en inwijding van het brandofferaltaar besproken (43:18-27) en worden regelingen getroffen voor de eredienst op de feesten en andere hoogtijdagen (hoofdstuk 45 en 46). Met grote precisie wordt aangegeven hoe de vorst met zijn grondgebied moet omgaan. De wisseling tussen visionaire en realistische gedeelten bevreemdt de lezer.

Naast de uitvoerigheid en de afwisseling van visionaire en realistische beschrijvingen, valt Ez. 40-48 op door zijn nationale en cultische toespitsing. Er is in het visioen nauwelijks aandacht voor de volkeren rondom Israël. Terwijl Jesaja 2:1-5 spreekt over de hoogverheven Sionsberg, waarnaar de volkeren pelgrimerend zullen optrekken, lijkt de tempel op de eveneens hoge berg bij Ezechiël er uitsluitend voor Israël zelf te zijn. De grote aandacht voor de cultus geeft aan deze toekomstbeschrijving haar eigen kleur. Daarbij roept het wetscorpus in Ez. 40-48 vragen op. Lang niet altijd komen de voorschriften die Ezechiël beschrijft overeen met de wetgeving in de Pentateuch. Het verschil tussen de ‘wet van Ezechiël’ en de ‘wet van Mozes’ is in de joodse traditie een spannend vraagstuk geweest.⁵ Ook voor ons klemt de vraag wat het nut is van Ezechiëls minutieuze cultische wetgeving. We weten niet of deze voorschriften ooit in praktijk zijn gebracht. In ieder geval hebben ze niet de status gekregen van de voorschriften uit de Pentateuch.

1.3 Verlegenheid vanuit christelijk perspectief

Wie Ez. 40-48 leest vanuit een christelijk-theologisch perspectief, ervaart afstand. De uitvoerige wetgeving rond de plichten van volk en vorst bij de offerdienst en de te houden feesten, staat ver van nieuwtestamentische gelovigen af. Hebreeën 7:27 stelt dat Christus voor eens en altijd (ἐϕάπαξ) het offer van Zijn leven gebracht heeft. Na dit offer hoeven geen nieuwe verzoeningsoffers te worden gebracht. Is Ezechiëls toekomstvisioen met zijn nadruk op de offerdienst sinds Christus’ werk niet heilshistorisch achterhaald? Is ook de tempel sinds Christus’ lijden en opstanding geen achterhaald instituut?

Bij deze Bijbels-theologische vragen komt nog de overweging dat Ezechiëls visioen in het Nieuwe Testament in andere vorm terugkomt. Johannes ziet op Patmos ook een nieuwe stad: het nieuwe Jeruzalem (Openb. 21:2, cf. Ez. 48:30-35), met als speciaal kenmerk dat God daar woont bij de mensen (Openb. 21:3, cf. Ez. 48:38). Het toekomstvisioen van Johannes lijkt op dat van Ezechiël, maar wijkt daarvan ook op bepaalde punten sterk af. In de kathedraal te Chartres in Frankrijk vinden we een raamschildering met daarop de oude profeet Ezechiël, in wit priestergewaad gehuld, met Johannes de apostel als een jongeman op zijn schouder zittend. Deze schildering is illustratief: Ezechiël vormt het opstapje naar Johannes. De plaats van de oude man is eervol maar dienend, en daarmee uiteindelijk beperkt en in zekere zin achterhaald. Johannes, die op Ezechiëls schouder zit, ziet uiteindelijk toch veel meer dan de oude profeet zelf. Hiermee schijnt zo ongeveer de rol van Ezechiël en zijn visioen te zijn bepaald: rijk en waardevol, maar door de herinterpretatie en overname in het Nieuwe Testament overtroffen en daarom niet meer relevant.

1.4 Een marginale plaats

Tot in onze tijd heeft Ez. 40-48 onderzoekers geboeid. In hoofdstuk 2 bespreken wij een groot aantal publicaties over Ezechiëls visioen vanaf de tweede helft van de vorige eeuw. Waar Ez. 40-48 echter veel aandacht heeft gekregen in het Bijbelwetenschappelijk onderzoek, lijkt het in brede kringen homiletisch en dogmatisch onderbelicht te zijn gebleven

Een indicatie voor de geringe aandacht voor Ez. 40-48 in de homiletiek bieden de registers van de homiletische serie Postille⁶. We vinden in de 65 jaargangen van haar bestaan (1949 t/m 2013) meer dan 1700 preekschetsen over het Oude Testament, waarvan 52 over teksten uit het boek Ezechiël. Over Ez. 40-48 vinden we slechts zes schetsen: drie over Ez. 43 (vs. 5, 7 en 9) en drie over Ez. 47 (alle drie over vs. 9). Afgezien van gedeelten uit Ez. 43 en 47 komt Ezechiëls visioen dus verder niet aan de orde. Het is aannemelijk dat Postille hier een representatief beeld geeft van de geringe homiletische aandacht voor Ez. 40-48.

Een onderzoek naar de plaats van Ez. 40-48 in de dogmatische bezinning van een aantal representatieve Nederlandse systematisch theologen levert het volgende beeld op.⁷

H. Bavinck schrijft vrij uitvoerig over Ez. 40-48 in een exposé over de oudtestamentische messiaanse verwachting bij zijn behandeling van de eschatologie.⁸ Ez. 40-48 is voor Bavinck illustratief voor de realistische oudtestamentische inkleuring van de zegeningen van de heilstijd, die men zijns inziens naar nieuwtestamentische opvatting geestelijk moet duiden. Bavinck is inhoudelijk geïnteresseerd in Ez. 40-48 en zoekt in verband daarmee naar een verantwoorde hermeneutiek.

In de veertiendelige serie Dogmatische studiën verwijst G.C. Berkouwer slechts tweemaal naar een tekst uit Ez. 40-48. Hij gaat niet inhoudelijk op het visioen in.⁹

H. Berkhof spreekt in zijn Christelijk Geloof kort over Ez. 40-48 in het kader van de heilsverkondiging van de profeten.¹⁰ Hij heeft waardering voor deze profetie, maar oppert ook bedenkingen. De profeet Ezechiël – zo stelt Berkhof – hoopt (met andere profeten) op een ingrijpen van God, dat ook innerlijke vernieuwing geeft. Na de ballingschap valt men echter terug op de objectieve tekening van Gods nieuwe en blijvende tegenwoordigheid in de herbouw van stad en tempel. In de slothoofdstukken van Ezechiël valt grote nadruk op de verzoening. ‘Maar met het oog op de gevaren van ritualisering waarop de vroegere profeten hadden gewezen, kon dit geen laatste antwoord zijn.’ Berkhof heeft dus waardering voor Ezechiëls visioen, maar ook kritiek: het blijft te beperkt van strekking. Ez. 40-48 lijkt voor Berkhof slechts vanuit heilshistorisch oogpunt belangrijk: het laat ons een fase zien in de ontwikkelingsgang van het theologisch denken, dat pas zijn voltooiing vindt bij Jezus en de apostelen.

B. Wentsel brengt in zijn zevendelige Dogmatiek Ez. 40-48 vier keer ter sprake. Zijn meest inhoudelijke bijdrage hierover staat in deel 3a.¹¹ ‘Jahweh’s heilige zelfhandhaving onder de volken … komt tot zijn hoogtepunt in Zijn blijvend wonen bij Zijn volk.’ Ez. 40-48 laat dat volgens hem duidelijk zien. Wentsel biedt geen hermeneutische overwegingen inzake de interpretatie van dit visioen als geheel.

J. van Genderen en W.H. Velema noemen in hun Beknopte gereformeerde dogmatiek dit tekstcorpus niet.¹², evenmin als G. van den Brink en C. van der Kooi in hun Christelijke dogmatiek.¹³

W.J. Ouweneel verwijst in zijn tiendelige Evangelisch-dogmatische reeks daarentegen veelvuldig naar Ez. 40-48. Dit heeft allereerst te maken met het feit dat Ouweneel zijn dogmatiek nauw verbindt met zijn Bijbelse exegese. Bijna geen enkele Bijbeltekst blijft in zijn systematische arbeid ongenoemd. Daarnaast speelt Ez. 40-48 een belangrijke rol in zijn eschatologie. Het visioen profeteert over het millennium, waarbij Israël het centrum van de wereld wordt.¹⁴ Hij leest daarbij de heilsprofetieën voor Israël binnen een dispensationalistisch kader.

Overzien we dit korte overzicht, dan blijkt hieruit dat de meeste genoemde systematische theologen aan dit visioen voorbijgaan of slechts enkele aspecten ervan aanstippen. Bavinck en Berkhof geven er iets meer aandacht aan, waarbij Bavinck de systematisch-theologische betekenis van Ez. 40-48 naar voren laat komen. Hij duidt het visioen als een beschrijving van het geestelijk heil voor de christelijke gemeente. Het visioen krijgt voor hem daarmee een christologisch-ecclesiologische spits. Veruit de meeste aandacht schenkt Ouweneel aan Ez. 40-48. Het krijgt bij hem een prominente plaats binnen zijn eschatologie, en wel in het bijzonder met betrekking tot de toekomst van Israël.¹⁵

We zien in het bovenstaande drie lijnen naar voren komen. 1. Ez. 40-48 heeft in de hoofdstroom van de systematische theologie weinig aandacht gekregen. Hoewel het een omvangrijk tekstcorpus is en een belangrijke plaats in het boek Ezechiël inneemt, is men er vaak stilzwijgend aan voorbijgegaan. Of dit bewust of onbewust gebeurde is niet steeds duidelijk. Op de vraag waarom Ez. 40-48 voor een gelovige vandaag niet of minder relevant zou zijn, wordt binnen de genoemde systematisch-theologische literatuur nauwelijks gereflecteerd; Berkhof is hierop een uitzondering. 2. Wanneer wel aandacht wordt gegeven aan dit visioen, wordt dit gedeelte vooral in christologisch-ecclesiologische zin geduid (Bavinck). 3. Binnen evangelische kring – waarvan Ouweneel een exponent is – krijgt dit visioen wel veel aandacht, vooral met betrekking tot de eschatologische verwachting waarin het Duizendjarig Rijk en de toekomst van Israël centraal staan.

1.5 Probleem- en doelstelling

Ez. 40-48 is zoals we zagen een fascinerend en tegelijk eigenaardig Bijbelgedeelte. Het schildert een intrigerend visioen, waarin beschreven wordt hoe JHWH weer onder Israël komt wonen, onder welke condities dit gebeurt en wat de consequenties hiervan zijn. Tegelijk stelt het visioen ons voor veel vragen. Deze hebben allereerst te maken met de inhoud van de tekst, die onder andere een ingewikkelde bouwbeschrijving en uitvoerige cultuswetgeving bevat. Maar ze hebben ook te maken met de vorm van de tekst, waarin visionaire en realistische gedeelten elkaar afwisselen, en met de sterke cultische en nationale gerichtheid ervan. Wat betreft het laatste lijkt het Nieuwe Testament heel andere accenten te leggen. Dit ‘vreemde’ en vervreemdende karakter zal er mede de oorzaak van zijn dat Ez. 40-48 in de christelijke prediking en theologie over het algemeen gesproken weinig aandacht krijgt. Men voelt een behoorlijke verlegenheid en ongemakkelijkheid bij dit slotgedeelte van Ezechiël. Binnen evangelische kring is er voor dit visioen wel grote aandacht in verband met de eindtijdverwachting.

In deze studie stellen wij een onderzoek in naar dit gedeelte. Wij stellen ons de vraag welke boodschap het wil overbrengen en welke betekenis het heeft voor de christelijke theologie. We stellen ons ten doel door middel van de beantwoording van deze vragen de christelijk-theologische verlegenheid rondom deze hoofdstukken te boven te komen. Om dit doel te bereiken hanteren we de volgende vraag- c.q. probleemstelling als richtinggevend voor ons onderzoek:

Wat is de strekking van Ezechiël 40-48 en welke relevantie heeft deze teksteenheid voor de actuele christelijke verkondiging en theologiebeoefening?

De beantwoording van deze vraag vergt allereerst een exegetische methode (in verband met de ‘inhoud en strekking’ van Ez. 40-48) en vervolgens een hermeneutisch onderzoeksperspectief (in verband met de ‘relevantie’ van dit gedeelte). Om tot een verantwoorde hermeneutiek te komen, onderzoeken wij echter ook hoe deze tekst door gelovigen uit de (vroeg)joodse en christelijke traditie geïnterpreteerd is. In de vertolking van de Bijbeltekst bouwen we immers voort en reageren we op wat anderen zeggen. Vandaar dat we tussen het exegetische en hermeneutische deel een receptiehistorisch pars opnemen. In de volgende paragraaf gaan we nader in op de opbouw van ons onderzoek zoals die uit het bovenstaande volgt.

1.6 Opbouw van deze studie

Onze studie valt al met al in vijf delen uiteen. Het eerste deel bevat deze inleiding (hoofdstuk 1) en een beschrijving van de onderzoeksgeschiedenis (hoofdstuk 2). Het tweede deel bevat een exegetische analyse van Ez. 40-48 (hoofdstuk 3 en 4), terwijl deel drie gewijd is aan de interpretatiegeschiedenis ervan (hoofdstuk 5 en 6). Het vierde deel beantwoordt de vraag naar een verantwoorde hermeneutische omgang met dit gedeelte (hoofdstuk 7 en 8). Daarna volgt een samenvatting. Iets meer in detail ziet de opbouw van ons onderzoek er als volgt uit.

Hoofdstuk 2 beschrijft de hoofdlijnen van de onderzoeksgeschiedenis van Ez. 40-48. Wij bespreken de belangrijkste publicaties van 1841 tot 2016. Aan de hand van dit overzicht krijgen we de status quo in het veld van onderzoek goed in het vizier. De wetenschappelijke discussie over de strekking van dit gedeelte zoals die tot dusver gevoerd is, vormt de achtergrond en klankbodem van de visie die wijzelf in ons verdere onderzoek ontwikkelen.

Deze visie krijgt om te beginnen gestalte in het tweede deel. In hoofdstuk 3 geven wij een globale exegese van Ez. 40-48. We onderzoeken hoe de nieuwe toekomst waarvan in deze hoofdstukken sprake is wordt vormgegeven en vragen vooral naar de theologische motieven hierachter. In hoofdstuk 4 bezien we Ez. 40-48 binnen het verband van het geheel van het boek Ezechiël.

In ons receptiehistorisch onderzoek (deel 3) bestuderen we in hoofdstuk 5 de receptie van Ez. 40-48 binnen het vroege jodendom (onder andere Qumran) en het Nieuwe Testament. In hoofdstuk 6 vervolgen we dit spoor met een analyse van de receptie in het latere jodendom en de kerkgeschiedenis. Dit interpretatie-historisch onderzoek scherpt onze blik eens temeer voor de problematiek waarvoor de interpretatie van Ez. 40-48 ons plaatst. Ook komen we op het spoor hoezeer de diverse interpretaties van het gedeelte telkens mede bepaald werden door de sociale, culturele en theologische contexten waarin ze ontstonden.

In deel 4 volgt dan dus het eigenlijke hermeneutische onderzoek naar de betekenis van Ez. 40-48 voor de christelijke kerk vandaag. Hierin komen wij tot een eigen voorstel voor een hermeneutische sleutel. De eerdere delen van onze studie dienen hiervoor als fundament en uitgangspunt. In hoofdstuk 7 behandelen wij de uitgangspunten en vereisten van een adequate hermeneutiek van Ez. 40-48. Voor welke specifieke vragen stelt dit gedeelte ons en aan welke vereisten moet een adequate hermeneutiek voldoen? Dit hoofdstuk vormt de basis voor een meer inhoudelijke benadering in hoofdstuk 8, waarin wij concretiseren hoe een verantwoorde hermeneutiek eruit kan zien. We zetten hierbij de thematiek van Ez. 40-48 in een breder Bijbels-theologisch kader en gaan in op de vraag hoe we op een systematisch-theologisch verantwoorde wijze deze oudtestamentische tekst binnen een christelijke context kunnen lezen en actualiseren. Ten slotte volgt zoals gezegd een samenvatting van ons onderzoek.

Aan het slot van hoofdstuk 2, wanneer er vanuit de wetenschappelijke literatuur over Ez. 40-48 enige vertrouwdheid is ontstaan met het specifieke karakter en idioom van Ezechiëls tempelvisioen en de motieven die daarin een rol spelen, zullen we de onderzoeksweg die ons voor ogen staat nog wat preciezer adstrueren.

_______________

2  Ten behoeve van de leesbaarheid (en ook voor degenen die geen Hebreeuws kennen) geven wij in de hoofdtekst de Hebreeuwse woorden meestal getranscribeerd weer. Dit gebeurt volgens de transcriptiemethode van de Society of Biblical Literature, cf. P.H. Alexander, The SBL Handbook of Style. For Ancient Near Eastern, Biblical, and Early Christian Studies (Peabody: Hendrickson, 1999), 25-29. In de exegese noemen we vaak eerst het Nederlandse equivalent, daarachter noemen we tussen haakjes het ongevocaliseerde Hebreeuwse origineel. We gebruiken hierbij de lemmavorm. Dit betekent o.a. dat wij in geval van een meervoudswoord, steeds het Hebreeuwse origineel in het enkelvoud weergeven.

3  Zie voor deze vertaling uitvoeriger §3.3.2.3.

4  Tekstueel hanteren we de volgende uitgangspunten. In de hoofdtekst gebruiken wij geen afkortingen, met uitzondering van de afkorting ‘Ez.’ voor verwijzingen naar het boek Ezechiël. Als het duidelijk is dat de tekstverwijzing uit het boek Ezechiël komt, laten wij de aanduiding ‘Ez.’ weg, behalve wanneer er alleen naar een hoofdstuk verwezen wordt. Wanneer wij de profeet Ezechiël zelf aanduiden, korten we zijn naam niet af. Als persoonlijke (‘Hij’, ‘Hem’) of bezittelijke voornaamwoorden (‘Zijn’) naar God verwijzen, schrijven we deze met een hoofdletter. Zelfstandige naamwoorden die expliciet met God verbonden zijn, schrijven wij ook steeds met hoofdletter (Gods Naam en Heerlijkheid). Langere Bijbelcitaten in het Nederlands komen uit de Herziene Statenvertaling (Jongbloed 2011). Getallen in de tekst tot en met twintig schrijven we voluit, getallen vanaf 21 geven wij – zoals te doen gebruikelijk – in cijfers weer.

5  Zie o.a. b. Hag. 13a en b. 13b. Cf. §6.2.2.

6  Uitgegeven door Boekencentrum, ’s-Gravenhage/Zoetermeer.

7  We noemen hier slechts theologen die een complete ‘dogmatiek’ schreven.

8  H. Bavinck, Gereformeerde dogmatiek, deel 4 (Kampen: Kok, 1967⁵), 631, 641.

9  Berkouwer citeert 43:2 in zijn De Heilige Schrift II, Dogmatische studiën (Kampen: Kok, 1967), 115. Hij bespreekt de mariologische verklaring van Ez. 44:2 in zijn Het werk van Christus, Dogmatische studiën (Kampen: Kok, 1953), 134. In deze verklaring is de gesloten buitenpoort van de tempel een bewijs van de eeuwige maagdelijkheid van Maria, zie hierover K. Harmuth, Die verschlossene Pforte. Eine Untersuchung zu Ez 44, 1-3 (Teildruck) (Kirchhain N.-L.: Schmersow, 1933).

10  H. Berkhof, Christelijk geloof. Een inleiding tot de geloofsleer (Nijkerk: Callenbach, 1985⁵), 241.

11  B. Wentsel, God en mens verzoend. Godsleer, mensleer en zondeleer, Dogmatiek, deel 3a (Kampen: Kok, 1987), 294-296.

12  J. van Genderen & W.H. Velema, Beknopte gereformeerde dogmatiek (Kampen: Kok, 1992).

13  G. van den Brink & C. van der Kooi, Christelijke dogmatiek. Een inleiding (Zoetermeer: Boekencentrum, 2012).

14  In het bijzonder: W.J. Ouweneel, De toekomst van God. Ontwerp van een eschatologie (Heerenveen: Medema, 2012). Ez. 40-48 verwijst naar het herstel van de eredienst in het messiaanse vrederijk, dat aanbreekt ná de parousie (o.a. 54, 55). Opvallend is de frequentie waarmee teksten uit Ez. 40-48 worden aangehaald in dit deel van zijn standaardwerk. 66 keer wordt naar een tekst uit Ez. 40-48 verwezen. Zie nader §6.7.3.

15  In de Duitse systematisch-theologische literatuur treffen we een soortgelijk beeld aan. In Die kirchliche Dogmatik verwijst Karl Barth in alle delen slechts vier keer naar een tekst uit Ez. 40-48. In alle gevallen betreft het een verwijzing naar Ez. 47. Barth gaat niet inhoudelijk op het visioen in, maar verbindt aan de tekst wel interessante conclusies. De beek die uit de tempel komt, bewijst dat Gods heil uit de Joden is (cf. Joh. 4:22; KD, IV/1, 31). Het water is een beeld van de zegen die JHWH geeft (III/1, 320; IV/3, 62), de vissen die in de beek in overvloed voorkomen, zijn een teken van Gods zorg voor Zijn schepping (III/1, 196), cf. zijn Die Kirchliche Dogmatik (Zollikon-Zürich: Evangelischer Verlag, 1945, 1953, 1959). Otto Weber schenkt in zijn Grundlagen der Dogmatik, Band 1 & 2 (Neukirchen: Neukirchener Verlag, resp. 1955 en 1962) geen aandacht aan Ez. 40-48. Evenmin gaat Wolfhart Pannenberg er inhoudelijk op in, in zijn Systematische Theologie, Band 1-3, ed. Günther Wenz (Göttingen: VandenHoeck & Ruprecht. 2015). Jürgen Moltmann gaat uitgebreider en inhoudelijker op Ez. 40-48 in, binnen het kader van de eschatologische verwachting. Hij verbindt het tempelvisioen met Openb. 21-22, cf. zijn Das Kommen Gottes (Gütersloh: Gütersloher Verlagshaus, 2005²), 165, 293, 334, 343.

2 Het onderzoek naar Ezechiël 40-48

2.1 Inleiding

Dit hoofdstuk biedt een chronologisch overzicht van het wetenschappelijk onderzoek van Ez. 40-48. We beginnen met de weergave van de hoofdlijnen van het historisch-kritisch onderzoek uit de periode 1841-1950.¹ We bespreken vervolgens de reactie hierop van de kant van de orthodoxe exegeten G.F. Keil en G.Ch. Aalders. Uitvoerig gaan we in op de in 1957 verschenen redactiehistorische studie van H. Gese. Deze heeft namelijk veel invloed uitgeoefend op het onderzoek, maar ook tegenspraak opgeroepen. Wij geven een samenvatting van de verschillende publicaties, meestal zonder nader commentaar.² In §2.3 vatten we ons overzicht samen en trekken hieruit onze conclusies ten aanzien van het vervolg van ons onderzoek (§2.4).

2.2 Overzicht van de onderzoeksgeschiedenis

Voor een dwarsdoorsnee van het historisch-kritische onderzoek van Ez. 40-48 in de 19e eeuw maken we gebruik van het overzicht van M.D. Konkel.³ Konkel beschrijft in zijn overzicht uitvoerig de exegeten uit de begintijd van de historisch-kritische school. Zijn beschrijving is interessant, omdat er tendensen en vraagstellingen in naar voren komen die tot op heden bepalend zijn voor het Ezechiëlonderzoek. De waardering voor Ez. 40-48 is binnen deze onderzoekslijn niet steeds groot geweest. H. Ewald (1841)⁴ heeft bezwaren tegen de priesterlijk-bekrompen teneur van Ez. 40-48. J. Wellhausen⁵ plaatst met zijn reconstructie van de geschiedenis van Israël Ezechiël in een nieuw perspectief. Hij dateert de Priestercodex (P) na de ballingschap en dus later dan de Jahwist, de Elohist en de Deuteronomist (D). Het boek Ezechiël is nauw verwant aan P, en zit daarmee ergens tussen D en P in. Voor Wellhausen vormt Ezechiël de overgang van het profetische naar het wettische stadium van de religie van Israël. Deze overgang was voor die tijd noodzakelijk, maar hij droeg (aldus Wellhausen) de krachten van ontbinding al in zich. Bij Ezechiël was evenwel de ware, reine religie van het Oude Testament nog niet verworden tot het rigide legalisme dat het latere jodendom zou gaan kenmerken. R. Smend (1880) gaat een stap verder dan Wellhausen en noemt Ezechiël de ‘vader van het jodendom’. Deze negatief bedoelde aanduiding keert bij andere auteurs terug. A. Bertholet (1896) ziet Ez. 40-48 als het einde van de profetie. Aanvankelijk werd Israëls religie gekenmerkt door een onbevangen omgang met de godheid, maar door de deuteronomistische reformatie van Josia werd de religie al meer in het staatsbestel opgenomen. Ez. 40-48 is een stap verder in deze ontwikkeling: hier wordt de staat ondergeschikt gemaakt aan de religie. Bertholet gebruikt in dit kader voor het eerst het begrip Verfassungsentwurf (= ontwerp voor een nieuwe grondwet) om de bedoeling van Ez. 40-48 te typeren. Bertholet ziet Ezechiël vanwege diens particularisme en sterke nadruk op de tempel als heilsinstituut vooral als ‘kerkstichter’. Konkel wijst erop dat bij Bertholet duidelijk anti-joodse en antikatholieke tendensen zichtbaar worden.⁶

C.F. Keil (1882) vat Ez. 40-48 vooral op als profetische voorzegging van de toekomst en verwerpt pogingen om het visioen te verbinden met concrete, historische gebeurtenissen.⁷ Dit gebeurt onder andere – aldus Keil – als deze profetie wordt betrokken op de terugkeer van de Joden naar het Beloofde Land onder Zerubbabel. Deze duiding van de profetie vinden we bij joodse uitleggers en wordt al vermeld en bestreden door Hiëronymus. Zij werd echter later weer verdedigd door Hugo de Groot en aangenomen door de ‘rationalistische uitleggers’, zoals Ewald, Wellhausen, Smend en Bertholet. Het belangrijkste bezwaar van Keil tegen de historiserende uitleg van Ez. 40-48 is dat genoemde auteurs geen oog hebben voor de goddelijke openbaring die aan de oudtestamentische profetie ten grondslag ligt. Zonder die openbaring is het toekomstbeeld van Ezechiël niet te verstaan. Wie het visioen slechts ziet als een nieuwe staats- of cultusordening, kan ook niet uit de voeten met de ideële toonzetting ervan. Zo past bijvoorbeeld de beschrijving van de tempelbeek niet in onze werkelijkheid.⁸ Keil verwerpt de joodse uitleg, die in Ez. 40-48 de belofte leest van het aardse rijk dat de messias bij zijn komst zal oprichten. Eveneens verwerpt hij de christelijke chiliastische uitleg die Ez. 40-48 verbindt met de terugkeer van de Joden naar het Beloofde Land en de daaropvolgende oprichting van een Duizendjarig Rijk (Openb. 20:4vv). Keil verwerpt de gedachte dat het in de profetieën om het concrete Israël zou gaan en spreekt liever van een geestelijk Israël.⁹ Wel houdt hij de mogelijkheid van een toekomstige bekering van Israël open. De profeten bedienen zich van contemporaine inkleding en beeldtaal, maar hun boodschap gaat daarbovenuit. Er is daarom sprake van een gelaagde vervulling van deze profetie. De aanvankelijke vervulling geschiedt met Pinksteren en de totale vervulling vindt plaats bij de voltooiing van het Godsrijk bij de wederkomst van Christus.

G.Ch. Aalders (1913, 1934, 1957) schrijft in 1913 een uitvoerig artikel (in twee delen) over Ez. 40-48, dat hij typeert als ‘herstellingsvisioen’.¹⁰ Net als Keil vat Aalders Ez. 40-48 vooral op als profetische toekomstbeschrijving. Hij ziet het visioen van Ez. 40-48 als de tegenhanger van het visioen van Ez. 8-11. In Ez. 8-11 wordt de ondergang van de tempel en de stad getekend; hier wordt het herstel beloofd. Als volk van God was Israël gezegend met de tempel, de wet en het Beloofde Land. Daardoor was Israël onderscheiden van andere volkeren. Het oordeel van de ballingschap dat over Israël kwam, bestond uit de wegneming c.q. verwoesting van deze drie gaven. In de belofte van een nieuwe toekomst worden deze oude voorrechten weer in ere hersteld. Ezechiël verkondigt hiermee de nieuwe toekomst in ‘een systematische samenvatting’. Dit maakt het visioen tot ‘het meest beteekenisvolle en merkwaardige gedeelte uit heel de profetische literatuur’.¹¹ Vanwege het voorkomen van deze drie elementen acht Aalders de aanduiding ‘tempelvisioen’ te beperkt. Het gaat immers om het alomvattende herstel van Israël als volk van God. Aalders wil Ez. 40-48 niet lezen als Verfassungsentwurf, dat de nieuwe kerkstaat Israël van na de ballingschap beschrijft. Hij kiest voor de symbolische verklaring, ‘welke in de herstelling van Israëls tempel, wet en erfenis de profetie ziet van geestelijke realiteiten der Nieuwe Bedeeling’.¹² Het zeer gedetailleerde karakter van de beschrijving kan – volgens Aalders – niet als argument tegen de zinnebeeldige opvatting worden aangevoerd. Het gaat in het visioen met zijn oudtestamentische symbolen uiteindelijk om de weldaden die God geeft in het Nieuwe Testament. Dit doet echter niets af van het feit dat er na de ballingschap al van een voorlopige vervulling van het visioen kan worden gesproken, toen er een nieuwe tempel en een gezuiverde cultus kwamen.¹³ Het visioen profeteert ook van het nieuwe Jeruzalem. Net als Keil gaat Aalders dus uit van een ‘gelaagde vervulling’, waarbij de nadruk valt op de symbolische betekenis.

De studie van H. Gese (1957)¹⁴ is een duidelijk markeringspunt in het onderzoek van Ez. 40-48. Net als eerdere historisch-kritische exegeten ziet Gese Ez. 40-48 als een precieze beschrijving van de religieus-staatkundige organisatie (Verfassung¹⁵) van het toekomstige Israël. Hij ziet het als een relatief zelfstandig gedeelte binnen het boek Ezechiël en behandelt het daarom zonder de relatie met hoofdstuk 1-39 te onderzoeken. Volgens Gese wijst de niet-logische opbouw van het gedeelte op een ingewikkelde ontstaansgeschiedenis, waarbij de tekst gaandeweg aangroeide en steeds opnieuw geredigeerd werd (Fortschreibung).¹⁶ Gese was niet de eerste in deze benadering, maar geen enkel model oefende zo veel invloed uit als het zijne.¹⁷

Ez. 40:5-42:20*¹⁸ (de tempelbeschrijving) kan volgens Gese als relatief zelfstandig gedeelte beschouwd worden en is ook het oudste. Binnen dit gedeelte geldt als basis 40:5-41:4, waaromheen de rest geleidelijk is aangegroeid.¹⁹ Het aanvankelijke visioen was bijzonder symmetrisch, maar hield geen rekening met de feitelijke omstandigheden op de tempelberg. De latere aanpassingen doen dat wel.²⁰ Het gedeelte 43-48 is relatief zelfstandig en van later datum. De ontstaansgeschiedenis van dit gedeelte is gecompliceerder, maar laat tegelijkertijd duidelijk zien welke bronnen eraan ten grondslag liggen. Volgens Gese en anderen²¹ horen 44:1-3; 45:21a, 22vv en 46:1-10 en 12 bij elkaar. De centrale figuur in deze teksten is de (in het enkelvoud), die hier steeds in verbondenheid met voorkomt. De genoemde teksten worden door Gese opgevat als een afzonderlijke literaire bron: de -laag. Een andere groep onderling samenhangende teksten is 44:6-16 en 44:17-31 (in het bijzonder 28-30a) en 45:13-15. Het belangrijkste kenmerk van deze ‘laag’ is de beperking van de priesterdienst tot de zadokieten en de degradatie van de andere priesters tot levieten. Deze laag noemt Gese de zadokietenlaag (Sadoqidenschicht).²² Deze twee lagen zijn onafhankelijk van elkaar ontstaan. Een latere redactie heeft deze verschillende lagen en de uitwerkingen ervan²³ bij elkaar gevoegd, van inleidingen voorzien, verbindingsteksten aangebracht en zo tot één geheel gesmeed. Het gedeelte over de landverdeling onder de stammen van Israël uit 48:1-29 was in eerdere redacties al verbonden met de -laag. De beschrijving van het tempelland uit 45:1-8 is een latere zadokitische bewerking en uitbreiding hiervan. Wel zijn beide versies uiteindelijk bewaard. Het gedeelte over de tempelbeek (47:1-12) is als laatste aan het geheel toegevoegd. Wat betreft de historische dateringen van de lagen, valt volgens Gese uit het gebruik van de titel een terminus ante quem af te leiden. De instelling van de stamt uit het postexilische Jodendom. Omdat Zerubbabel de laatste geweest is, dateert deze laag dus op z’n laatst uit zijn tijd (rond 520). De zadokietenlaag herinnert aan de tijd dat de priesters veel macht naar zich toe trokken. Dit heeft ná de uiteindelijke redactie van Ez. 40-48 tot een compromis geleid. Uit de zadokieten komt voortaan de hogepriester – het Verfassungsentwurf zelf kent namelijk geen hogepriester – en de niet-zadokieten worden als ‘gewone’ priesters toegelaten.

Volgens Walther Eichrodt (1967, 1969)²⁴ gaat de kern van Ezechiëls slotvisioen terug op de authentieke woorden van de profeet, waarin deze op originele²⁵ wijze de toekomst van Israël schildert als geschenk van God. Deze kern vinden we in de tempelbeschrijvingen van 40:1-37; 40:47-41:5a, 13-15a; 42:15-20 en in 43:1-12; 44:1-3 en 47:1-12.²⁶ Deze kern is eschatologisch van aard, omdat hij een nieuwe orde laat zien die de realisering is van de door God beoogde bestemming van de wereld. De volken zullen daarin Gods genade erkennen. Door de tempel waarin de kābôd woont, wordt Gods Naam wereldkundig gemaakt.²⁷ De originele tempelbeschrijving is een verheven, ideëel plan, met slechts oppervlaktematen. De latere uitwerkingen en bewerkingen van dit visioen in priesterlijke kringen laten een andere stem horen. Het hemelse, ideële visioen vervaagt. In plaats daarvan treedt een aardse toekomstverwachting, waarin nog gerekend wordt met zonde en onvolmaaktheid. De diverse latere bewerkingen van het Verfassungsentwurf kunnen gezien worden als een poging om het oorspronkelijke visioen te laten landen in de concrete alledaagse werkelijkheid en klaar te komen met vragen rond cultus, cultuspersoneel, plaats van de stammen, positie van de vorst(en) en dergelijke. ²⁸ De focus van het uiteindelijke visioen is vooral op Israël gericht.

Walther Zimmerli (1968, 1969) bouwt op Gese voort. Ezechiël 40-48 is – aldus Zimmerli – in de laatste redactiefase aan het boek toegevoegd.²⁹ In een artikel uit 1968³⁰ gaat hij uitgebreid in op de bedoeling en het ontstaan van Ez. 40-48. We kunnen volgens Zimmerli Ez. 40-48 niet meer integraal op Ezechiël terugvoeren, maar de kern ervan gaat waarschijnlijk wel op de profeet terug. Deze kern vinden we in de visioensstukken 40:1-43:11* en 47:1-12*. Het kenmerk hiervan is de inzet bij Gods genade. De nieuwe tempel hoeft niet gebouwd te worden, maar staat er al. Tegelijk zet Gods heilsbelofte mensen ertoe aan om actief en concreet plannen te maken voor de nieuwe toekomst.³¹ De nieuwe tempel moet anders zijn dan de vroegere en zo wordt de beschrijving op unieke wijze een boeteprediking. Dit zien we ook in de visie op de vorst, zoals die door de leerlingen van Ezechiël is uitgewerkt. De vorst heeft niets van de hoge trekken van de messiaanse koning. Men heeft hem heel nuchter wel een plaats gegeven, maar tegelijkertijd is iedere vermenging van koningschap en priesterschap uitgesloten (Ez. 44-46). De bijzondere plaats van de vorst wordt zichtbaar in het nieuwe ontwerp van de landverdeling (47:13-48:29). Dit is in een latere fase aan het geheel toegevoegd.³² De jongste toevoegingen gaan volgens Zimmerli over de scheiding tussen levieten en priesters (44:10-15). Zimmerli ziet het verhaal over het falen van de levieten als een legende die bedoeld is om de machtsaanspraken van de zadokieten kracht bij te zetten. Ondanks de goede bedoelingen om iets nieuws te scheppen, treden oude toestanden helaas weer op de voorgrond.³³

G.Ch. Macholz (1969)³⁴ reageert op Zimmerli en benadrukt vooral het beloftekarakter. Volgens Macholz is de beschrijving niet zozeer realistisch, maar vooral utopisch van aard. Dit geldt ook voor de landbeschrijving. Het visioen zet zich kritisch af tegen het verleden. We moeten ‘utopie’ hier niet opvatten als ‘een mooi nieuw land ergens’, want het gaat om het concrete land Israël.³⁵ Voor Macholz is deze werkelijkheid een geschenk van God. Hoe irrealistisch het toekomstbeeld voor ons ook mag schijnen, het is gebaseerd op de belofte van God. Het rust in de scheppende daad van JHWH. We zullen zien dat ook andere onderzoekers Ez. 40-48 als ‘utopie’ typeren.

Jon D. Levenson (1976)³⁶ vraagt vooral aandacht voor de religieuze ideeën die de achtergrond vormen van Ez. 40-48. Hij acht de studies van Gese en Zimmerli waardevol, maar vindt ze te formeel van aard. Ze spreken te weinig over de eigenlijke boodschap van het visioen. Hij wijt dit aan gebrek aan affiniteit met wet en priesterschap.³⁷ Ez. 40-48 biedt niet zozeer een realistische toekomstbeschrijving, maar gebruikt vooral priesterlijke en mythische symbooltaal. We begrijpen de eigenlijke boodschap ervan pas als we de conceptuele achtergrond ervan verstaan. Dit is bijvoorbeeld het geval bij de in Ez. 40:2 genoemde hoge berg. Deze berg verwijst allereerst naar de Sionsberg, die op zijn beurt weer herinnert aan de kosmische berg, waarop JHWH troont als Schepper en Overwinnaar. Sion staat symbool voor schepping, veiligheid en vruchtbaarheid. De rondleiding door Sion (Ez. 40-42, cf. Ps. 48:14) krijgt hiermee iets sacramenteels; het is een voorsmaak van de uiteindelijke redding. De ‘hoge berg’ verwijst ook naar het paradijs of de godenberg (Ez. 28:14). Het Davidsgeslacht (verbonden aan Sion) wordt zo deelgenoot van de paradijsbelofte. De ‘hoge berg’ verwijst ten slotte naar het gebergte Sinaï en Abarim/Nebo. Hierdoor wordt Ezechiël verbonden met Mozes. Wat betreft Sinaï: zoals Mozes vanaf Sinaï de wetten aan Israël gaf, zo kondigt Ezechiël vanuit Sion een nieuwe wet af. Aan beide wetgevingen ging een exodus vooraf: respectievelijk uit Egypte en uit Babel. Op de Sinaï ontving Mozes een blauwdruk van de tabernakel (Ex. 25:9, 40), zo zag Ezechiël op de hoge berg een model van de nieuwe tempel. Wat betreft Abarim/Nebo: Mozes mocht vanaf deze berg in Moab (Num. 27:12-13; Deut. 32:48-52) uit de verte het Beloofde Land zien. Zo mag Ezechiël vanuit de ballingschap de realisering van Gods heil aanschouwen. Voor Levenson betekent het naast elkaar voorkomen van wet en visioen (belofte) geen tegenstrijdigheid. Wet en belofte mogen niet van elkaar losgemaakt worden. Gods belofte roept op tot een zuivere levenswandel. Een leven naar Gods geboden brengt anderzijds ook Gods heerschappij dichterbij.³⁸

Ez. 40-48 is volgens Levenson een gedetailleerde beschrijving van de maatschappij, zoals die in Ez. 34-37 op een meer conventionele manier was beloofd. De beschrijving heeft duidelijk een kritische spits: het beoogt de fouten van vroeger te herstellen.³⁹ Uit de latere geschiedenis blijkt dat het visioen niet gerealiseerd werd. Ezechiëls ‘programma’ deelde in het lot van alle reformatieprogramma’s; ze slaan vaak om in het tegendeel. Zo kon de theocratie ontaarden in hiërocratie (primaat van Zadok). Ezechiëls programma is echter – volgens Levenson – meer dan een praktische visie voor de nabije toekomst. Het heeft een eschatologische strekking. Als oordeel over het bestaande en als een verwachting van wat komt, blijft het visioen belangrijk. Het zet nog steeds mensen aan tot werken en verwachten.⁴⁰

Ralph W. Klein (1979, 1989)⁴¹ publiceerde weliswaar geen commentaar of monografie over Ez. 40-48, maar hij heeft zich wel uitvoerig met deze profeet beziggehouden. Volgens zijn artikel ‘Yahweh Faithful and Free’ gaat het in heel het boek Ezechiël over de geloofwaardigheid van JHWH. Hij is betrouwbaar (faithful) maar ook soeverein (free) in Zijn omgang met Zijn volk. Uiteindelijk maakt Hij – ondanks het zondige verleden van het volk – op vrije, ongedachte wijze alle dingen nieuw. Hierdoor zullen ook de heidenvolken JHWH kennen en eren (cf. 37:28). Ez. 40-48 vormt de gedetailleerde uitwerking van Gods beloften.⁴² Deze toekomst, waarin God en Zijn eredienst centraal staan, is zowel gave als opgave.⁴³

Menahem Haran (1979, 2008)⁴⁴ pleit ervoor om Ez. 40-48 als een literaire eenheid te zien. De visionaire delen vormen één geheel met de wetsteksten. Er is geen reden om het geheel aan Ezechiël te ontzeggen en toe te schrijven aan redactoren. Haran noemt het visioen utopisch, omdat het droomt van een nieuwe, volmaakte stad en maatschappij. Ezechiëls profetische werk wordt gestempeld door zijn priesterschap. Uitvoerig gaat Haran in op de verhouding van Ezechiëls wetscorpus tot de zogenoemde Priestercodex.⁴⁵

J. Maier (1980=2004)⁴⁶ vergelijkt de tempel uit Ez. 40-48 met het ontwerp uit de Tempelrol van Qumran (11Q19) en ziet een gelijksoortige achtergrond. In beide gevallen gaat het niet om een eschatologische tempel, maar om een kritisch alternatief voor de bestaande tempel (respectievelijk de eerste en de tweede tempel). Tegen de inrichting en vormgeving daarvan bestond namelijk in bepaalde cultuskringen bezwaar. Ez. 40-48 en de Tempelrol tonen aan hoe deze kringen alternatieve bouwplannen aanreikten, waardoor naar hun mening de cultus beter vormgegeven en de heiligheid meer gewaarborgd kon worden.

Volgens E. Vogt (1981)⁴⁷ behoren slechts 40:1v, 43:4-7* en 47:1-12* tot de oorspronkelijke tekst. Voor hem staan grote delen van 40-48 op gespannen voet met eerdere beloften van een goede verhouding tussen God en volk. In Ez. 36:26v was het volk innerlijke vernieuwing beloofd. Ez. 40-48 veronderstelt echter een zondig volk, want er zijn nog steeds verzoeningsriten nodig. Dit spreekt elkaar tegen.⁴⁸ Voor Vogt is ook de tempelbeschrijving zelf secundair, omdat het een product is van rekenwerk en reflectie en het niet rust op een directe extatische ervaring. H.-F. Fuhs (1988)⁴⁹ sluit zich aan bij Vogt in diens radicale begrenzing van het authentieke visioen. Fuhs heeft vooral problemen met de hiërarchische structurering van de eredienst. Het vrije geschenk van de goddelijke genade wordt zo gedegradeerd tot het zogenaamde recht van een speciale groep.⁵⁰

John W. Wevers (1982)⁵¹ beschouwt eveneens slechts een gering deel van het visioen als authentiek: 40:1-37; 40:48-4:4; 42:15-20; 43:1-2,3b-6a,7a; 44:1-2*; 46:9: 47:2-3*,4-5*,6a,8*. De criteria daarvoor ontleent Wevers vooral aan stilistische argumenten. De tempelbeek vormt de climax van het oorspronkelijke visioen. Daarin wordt symbolisch duidelijk gemaakt wat de aanwezigheid van JHWH voor het volk betekent: een overvloed van heil. Wevers noemt 40-48 ‘an Utopia of exilic and post exilic dreams’.⁵²

Moshe Greenberg (1984) kiest voor een holistische benadering.⁵³ Hij is het oneens met diverse auteurs die op grond van de (voor hen) vreemde opbouw van Ez. 40-48 een meervoudig auteurschap of diverse redacties veronderstellen. Volgens hem is Ez. 40-48 opgebouwd volgens dezelfde ordeningsprincipes als we elders in de Bijbelse of oud-oosterse literatuur tegenkomen. Achter het geheel zit – aldus Greenberg – één alomvattende bedoeling die de verschillende onderwerpen verbindt. De diversiteit aan stijlvormen is evenmin een bewijs tegen het auteurschap van de priester-profeet Ezechiël. Het visioen van de herstelde tempel is voor Greenberg een bevestiging van de eerdere beloften uit 20:40 en 37:24-28b. Het herstel wordt (net als voorheen de vloek) geformuleerd vanuit de verbondsterminologie uit Leviticus 26. De zegen culmineert in het wonen van JHWH onder Israël (cf. Lev. 26:11-12). Het volk wordt van zijn kant opgeroepen God te vereren. Gezien de ontwikkelingen in de postexilische tijd blijkt Ezechiëls programma zonder effect te zijn gebleven. Toch blijft het van belang. Het is immers een praktische uitwerking van Ezechiëls profetie en het laat zien hoe hij zijn profetische verantwoordelijkheid verstond in een tijd waarin stad en tempel in puin lagen.⁵⁴

Susan Niditch (1986)⁵⁵ benadrukt dat Ez. 40-48 een visioen is. De profeet is een mysticus met paranormale begaafdheden. Het visioen is kosmogonisch van aard; het gaat over de schepping en ordening van de aarde. De tempel werd in het Oude Nabije Oosten vaak gezien als een symbool van de kosmos. Daarom hadden het bouwen van een tempel en het vaststellen van cultische regels kosmogonische betekenis: het diende als bevestiging en handhaving van de orde in de kosmos. Deze kosmogonische betekenis van het tempelvisioen blijkt vooral uit de plaats die het visioen in het boek Ezechiël inneemt: na de overwinning op Gog uit Magog (Ez. 38-39). Ez. 38-48 is hierdoor een liturgie op de heerschappij van JHWH. JHWH heeft over de chaosmachten getriomfeerd, beklimt nu Zijn troon en fundeert hiermee de aarde en geeft haar orde.⁵⁶

K. Pfisterer Darr (1987)⁵⁷ bestrijdt de visie van Eichrodt (en Klein) dat het visioen een universele strekking heeft. Hoewel Ezechiël stelt dat de volken JHWH zullen erkennen, betekent dit nog niet dat ze in Zijn heil zullen delen. De levenwekkende tempelstroom maakt bijvoorbeeld slechts de vlakte rond de Dode Zee levend en niet de hele aarde. De belofte van een vernieuwd paradijs is meer exclusief dan inclusief van aard: ze geldt slechts voor Israël en niet voor de volkeren.

Volgens M. Dijkstra (1989)⁵⁸ vormt Ez. 40-48 een goed doordachte afsluiting van het profetische boek. Het valt in twee delen uiteen: 40:1-44:3 (tempelvisioen) en 44:4-47:12 (tempelwet en -beek). Ondanks de mythische trekken in het visioen heeft de profeet een reëel, aards Jeruzalem voor ogen en niet een hemels Jeruzalem of een eschatologische tempel. De nieuwe tempel moet de vroegere tempel van Salomo vervangen. Het feit dat dit plan niet is uitgevoerd, doet niet ter zake. Elke spirituele of eschatologische uitleg gaat voorbij aan de boodschap die de profeet erin heeft gelegd. Gods plaats is tussen de mensen op aarde.⁵⁹ Bij het gedeelte 45:1-8 neemt Dijkstra een zadokitische bewerking aan, die getuigt van ‘klerikaal exclusivisme’.⁶⁰ Omdat 47:12 de afsluiting van het eigenlijke visioen is, beschouwt Dijkstra 47:13-23 als een (eerste) aanhangsel. Het ademt de geest van de profeet: ook aan de vreemdelingen wordt een plaats gegeven. Het tweede aanhangsel is 48:1-29. De slotpassage (48:30-35) is als zelfstandig deel een reactie op en correctie van het zadokitische ontwerp van de tempel en het tempelgebied. Het is geen godsspraak maar een kritische kanttekening. Niet alleen het sacrale gebied, maar ook Jeruzalem is woonplaats van JHWH. ‘De woonplaats van God en de stad van de mens zijn één.’⁶¹

Joseph Blenkinsopp (1990)⁶² benadrukt dat Ez. 40-48 een structurele eenheid vormt met het geheel van het boek. Daarom moeten we het in die literaire context lezen, ook al heeft het waarschijnlijk eerst als aparte verzameling profetieën gecirculeerd. We moeten – aldus Blenkinsopp – Ez. 40-48 verstaan vanuit de oud-oosterse voorstellingswereld van de priester-profeet⁶³. Ez. 40-48 is geen letterlijk bouwprogramma of een blauwdruk voor een nieuwe tempel. Allerlei aanwijzingen van mythisch-symbolische aard maken dat onmogelijk. Het realisme van dit visioen (dat bijvoorbeeld blijkt uit de concrete maten) geeft aan de lezers de verzekering van goddelijke aanwezigheid en leidt ook tot meditatie. De reële werkelijkheid krijgt zo een transcendente meerwaarde. Voor Blenkinsopp is het Jeruzalem dat in het visioen geschilderd wordt enerzijds het concrete aardse Jeruzalem, waarnaar de ballingen verlangden, maar tegelijk is het een symbool, een ideële plaats, een voorstelling van de komende tijd. Kortom: iets om verlangend naar uit te zien.⁶⁴ Ez. 40-48 schildert ons een utopie, een andere werkelijkheid dan waarin wij leven, maar wel een werkelijkheid om naar te streven en geen loze fantasie. Het zet ons in beweging om te werken aan een wereld vol liefde en gerechtigheid.⁶⁵

Volgens B. Maarsingh (1985 en 1991) gaat het in het boek Ezechiël om de belijdenis van de ‘goddelijke hoogheid en barmhartigheid’. De diepste grond van Gods genade ligt in de Naam van God, die in het geding geweest is.⁶⁶ Maarsingh acht het een onbewezen stelling dat slechts 40:1-41:4 op Ezechiël zou teruggaan.⁶⁷ Hij kiest voor een theologische benadering en vraagt zich af wat de diverse perikopen ons boodschappen over wie God is en hoe God wil dat we met Hem en met elkaar omgaan. Opvallend is echter dat Maarsingh zich – afgezien van deze christelijk-theologische verwerking – nergens expliciet uitspreekt over de bedoeling van het visioen.

Ronald M. Hals (1989)⁶⁸ benadrukt dat Ez. 40-48 een veelheid aan literaire genres omvat. Het overkoepelend genre is de visioensrapportage, maar daarnaast zijn er talrijke andere genres, zoals wetgeving, profetische verkondiging, landbeschrijving, enzovoorts. Dit maakt het moeilijk om de uiteindelijke bedoeling van het geheel te bepalen. In ieder geval is duidelijk dat Ez. 40-48 de fouten van het verleden wil herstellen.⁶⁹

Leslie C. Allen (1990, 1994)⁷⁰ bewandelt een middenweg tussen Zimmerli en Greenberg. Hoewel Allen uitdrukkelijk oog voor het geheel heeft, acht hij redactiehistorisch onderzoek niet zinloos.⁷¹ Omdat in het boek Ezechiël geen toespeling wordt gemaakt op de val van Babylon (539), acht hij een datering voor die tijd noodzakelijk.⁷² We vinden van het visioen nauwelijks iets in de postexilische tijd terug. De postexilische gemeente koos ook andere modellen voor de eredienst. Het visioen is verder in de schaduw gesteld door de christelijke kerk. Daarmee is het echter niet slechts een niet-uitgekomen droom. We moeten – aldus Allen – beseffen dat de profeten allereerst tot hun eigen generatie spraken. Land en tempel worden zo tot symbolen van hoop op de vernieuwing van de sociale identiteit, de volle gemeenschap met God en het koninkrijk ‘dat niet bewogen wordt’ (Hebr. 12:22-24). De zorg om de correctie van pre-exilische fouten die uit het visioen spreekt, houdt voor ons een opdracht in om in theologie, eredienst en dagelijks leven heilig te zijn in ons handelen, zoals ook Hij die ons roept heilig is (cf. 1 Petr. 1:15).⁷³

Stephen S. Tuell (1992, 1996, 2009) brengt een nieuw element in de discussie in. Hij beschouwt Ez. 40-48 als een samengesteld geheel, waarin twee ontstaansstadia zijn te onderscheiden. De basis ervan is van de profeet zelf en bestaat uit 40: 1-43:7a (met kleine toevoegingen bij 40:5 en 42:13-14), 44:1-2; 47:1-12 en 48:30-35. ⁷⁴ Het is visionair en mystiek van aard. Het tweede deel is heel praktisch van opzet en is waarschijnlijk doelbewust en mogelijk in één keer aan het eerste toegevoegd. We kunnen dat gedeelte aanduiden als ‘de wet van de tempel’ (zie 43:12). Het bestaat uit 43:7b-27; 44:3-46:24 en 47:13-48:29. In dit wetgevende deel wordt kritiek geoefend op de vorsten, wordt een standaard maatsysteem ingesteld en komen spanningen binnen het cultuspersoneel tot uiting. Deze ‘wet van de tempel’ kunnen we dateren in de Perzische tijd. De fungeerde in die tijd als toezichthouder op de cultus. De titel was voor de Perzen acceptabel, omdat er geen dynastieke aspiraties aan verbonden waren. Feitelijk was deze een dienaar van de Perzen.

In een artikel uit 1996⁷⁵ gaat Tuell nader in op de bedoeling van het oorspronkelijke visioen (grofweg Ez. 40-42), dat gedateerd moet worden in de ballingschap. Het betreft hier geen gearchiveerd pre-exilisch bouwontwerp noch een bouwvoorstel voor een nieuwe postexilische of eschatalogische tempel. De profeet beschrijft een visionaire, mystieke ervaring, gesymboliseerd door de hoge berg, waarbij hij de hemelse tempel binnengaat. Door het lezen van zijn verslag, kunnen de hoorders delen in de ervaring van de profeet en kan hun zo ook toegang verleend worden tot de aanwezigheid van JHWH. Ondanks de afwezigheid van een aardse tempel in de ballingschap is JHWH toch bij de ballingen (cf 11:15). De tempel die Ezechiël beschrijft is het hemels archetype, de werkelijke tempel, waarvan de tempel in Jeruzalem slechts een schaduw was. De tekst fungeert als een oosters-or-thodoxe icoon, die toegang geeft tot de hemelse realiteit. Latere priesterlijke bewerkers hebben de ‘tempelwet’ toegevoegd en Gods aanwezigheid gelokaliseerd in de herbouwde Jeruzalemse tempel.

Voor L.J. Hoppe en B.F. Vawter (1991)⁷⁶ heeft Ez. 40-48 eenzelfde strekking als de profetieën van Ez. 33-37, maar wordt de boodschap nu gebracht in mythisch gekleurde beeldspraak. Zij baseren zich hierbij op het onderzoek van Levenson. Volgens Hoppe en Vawter is het moeilijk om Ez. 40-48 als een eenheid te zien.⁷⁷ De visionaire passages vormen voor Hoppe en Vawter de originele kern van het visioen (bijv. 40:3–37; 40:47–41:4). Later zijn er gedeelten aan toegevoegd. Realisme en idealisme vloeien in het visioen ineen. Enerzijds is het visioen vooral belofte, anderzijds is het een poging tot concrete realisering. Deze hoofdstukken zijn het resultaat van jarenlang denken over Israëls verleden, heden en toekomst.⁷⁸ De postexilische gemeente heeft het verband tussen visioen en wet niet als heel dwingend ervaren, want de wet van Ezechiël is niet ingevoerd. Desondanks is het boek bewaard gebleven. De kern van Ezechiëls hoop en vertrouwen is dat God weer op Sion onder Israël zal wonen. Deze hoofdstukken gaven de ballingen van destijds hoop en uitzicht.

L.E. Cooper (1994)⁷⁹ kiest voor een heel andere interpretatiewijze dan we tot nu toe gezien hebben. Hij ziet Ez. 40-48 als een profetie voor het Duizendjarige Vrederijk. Nadat hij diverse interpretatiemanieren heeft besproken, stelt hij dat de millennialistische⁸⁰ visie de enig juiste interpretatie is. Ez. 40-48 toont de details van de millennialistische tempel, priesterdienst, offers en landverdeling onder de stammen. Het Duizendjarig Rijk komt op aarde voordat de eeuwigheid aanbreekt. Als reden voor zijn interpretatie geeft Cooper aan dat bij een meer symbolische interpretatie de uiterste gedetailleerdheid die Ezechiël betracht, zinloos zou zijn.⁸¹

Kalinda Rose Stevenson (1996)⁸² duidt Ez. 40-48 met behulp van de sociale geografie.⁸³ Stevenson beschouwt Ez. 40-48 als ‘territoriale retorica ‘.⁸⁴ De verteller (retor, schrijver van de tekst) wil de hoorders overtuigen van hun vroegere fouten en een goede richting wijzen. Hij reageert op de ernstige sociale en theologische crisis waarin de gemeenschap door de ballingschap is geraakt. Israëls zonde was het veronachtzamen van de grenzen. De visionaire rondleiding langs de gebouwen bedoelt niet een bouwplan te geven, maar bakent JHWH’s territorium af (daarom vinden we ook nauwelijks hoogtematen) en bepaalt nauwkeurig wie daarbinnen mogen komen.⁸⁵ Hieraan ligt een speciale ruimtelijke heiligheidsideologie ten grondslag. Er zijn feitelijk drie concentrische cirkels: het huis van JHWH, de Heilige afdracht⁸⁶ en het land van Israël. Vanuit deze ideologie is het altaar het midden van het huis, de Heilige afdracht en het land. In dit centrum vindt de bemiddeling plaats tussen de gemeenschap en de kosmos. Ez. 40-48 is een samenhangend geheel met een duidelijke structuur, waarin de retor de weg naar een nieuwe toekomst wijst. Hierin ligt voor Stevenson ook de actuele betekenis van het visioen. Het daagt ons uit om onze eigen theologieën om te vormen vanuit eenzelfde open houding als we bij de retor aantreffen en om onszelf de vraag te stellen: Wie zijn we? Is er een toekomst? Zijn we in ballingschap? Waar is ons thuis? Waar is God?⁸⁷

Diana M. Sharon (1996)⁸⁸ vergelijkt de beschrijving van de tempel in Ez. 40-48 met het oud-oosterse genre van de Sumerische tempelhymnen en in het bijzonder met de Gudea cilinders (rond 2125 v.Chr.). Hierin krijgt Gudea van de stormgod Ningirsu de opdracht om een tempel te bouwen, waarvan het grondplan nauwkeurig omschreven wordt. Na zijn inwijding geeft de tempel vruchtbaarheid aan het land, omdat hij nauw verbonden is met waterbronnen. Sharon ziet – naast verschillen – diverse frapperende overeenkomsten tussen de bouwbeschrijving van Gudea en de beschrijving van de nieuwe tempel in Ezechiël. Zo moet in beide gevallen alles precies volgens goddelijke regels gebeuren. Pas als dat gebeurt, verspreidt de tempel als centrum van de kosmos zijn zegen over het land. Mogelijk is er in Babel sprake geweest van culturele beïnvloeding en heeft dat geresulteerd in verwantschap tussen het genre van Ez. 40-48 en de tempelhymnen.

Daniel I. Block (1997-1998, 2013) heeft zich uitvoerig met Ezechiël en het tempelvisioen beziggehouden. Zijn commentaar op Ezechiël kan als standaardwerk gezien worden. In recente publicaties bouwt hij daarop voort. Block ziet Ez. 40-48 als realisering van de heilsbeloften uit 20:39-44 en 37:16-38. De ballingschap betekende voor Israël een geweldige schok. Er werd een streep gehaald door vermeende zekerheden: Gods verbond met David, Zijn woonplaats in Jeruzalem, Zijn heerschappij over Israël en Zijn verbond met Israël.⁸⁹ Deze crisis leidde tot de ontwikkeling van een nieuw paradigma. Daarin worden de vier genoemde elementen opnieuw aan Israël beloofd, maar krijgen zij wel een nieuwe vorm. Deze toezeggingen worden geconcretiseerd in Ez. 40-48. Het genre van Ez. 40-48 is een visioensrapportage. Het is echter de vraag of we – aldus Block – niet beter kunnen spreken over een visueel ‘raadsel’ (hîdâ of māšāl, cf. Ez. 17:2).⁹⁰ Omdat de postexilische gemeenschap geen enkele poging heeft gedaan om het programma te verwezenlijken, hebben velen – aldus Block⁹¹ – het visioen als eschatologisch bestempeld. Daarbij hebben ze de plaatsing van het visioen ná de nederlaag van Gog van doorslaggevend belang geacht. Block betwijfelt echter deze eschatologische uitleg vanwege de afwezigheid van eschatologisch taalgebruik, zoals de uitdrukking ‘in die dagen’. Daarnaast lijkt ook de geen eschatologische figuur te zijn. Behalve de vermelding van een hoge berg (40:4) en enkele andere zaken wijst niets op een eschatologisch perspectief, aldus Block. Hij pleit er echter voor om Ez. 40-48 voornamelijk ideëel (ideationally) te interpreteren.⁹² Het gaat de profeet niet om fysische geografie, maar om geestelijke realiteiten. Ez. 40-48 werkt de belofte van Gods aanwezigheid onder Israël concreet uit met behulp van het gebruikelijke culturele idioom van tempel, altaar, offers, en land. Block benadrukt dat de bedoeling van het visioen niet politiek, maar cultisch is.⁹³ Het gaat uiteindelijk niet om de terugkeer van David, maar om de aanwezigheid van JHWH. Ezechiël legt hier – aldus Block – de basis voor de paulinische vergeestelijking van de tempel, waarbij zelfs heidenen getransformeerd worden tot een levende tempel van God (1 Kor. 3:16-17). Als ideële beschrijving is Ez. 40-48 volgens Block dus een eerste aanzet tot de meer spirituele duiding die we in het Nieuwe Testament vinden.

Rimmon Kasher (1998) stelt dat Ezechiëls eigenaardige antropomorfische visie op God bepalend is voor zijn houding tegenover tempel, heiligheid, cultus en zelfs profetie.⁹⁴ Er is – aldus Kasher – geen enkele profeet die God zo lichamelijk voorstelt als Ezechiël. Dit wordt duidelijk in de drie theofanieën die Ezechiël beschrijft (Ez. 1-3; 8-11; 43). Antropomorfe zegswijzen komen in Ez. 40-48 vaak voor, bijvoorbeeld in de uitdrukking ‘vet en bloed aan Mij aanbieden’ (44:15; 47:7; 44:13). Ook wordt de tempel getekend in levendige, antropomorfe beelden als ‘de plaats van Gods voetzolen’ (43:7-9). Gods permanente aanwezigheid in de nieuwe tempel heeft verstrekkende gevolgen voor de cultus: in de binnenvertrekken van het heiligdom is nu geen ruimte meer voor priesters.⁹⁵ Daarom ontbreekt ook de Grote Verzoendag, waarbij immers het bloed in het allerheiligste werd gebracht. In plaats daarvan komt een ander reinigingsritueel, met een ceremonie die zich beperkt tot het binnenste voorhof (45:18-20). De aanwezigheid van God schept sferen van bijzondere heiligheid, waar niet iedereen mag komen.⁹⁶ Kasher typeert Ez. 40-48 als utopie.⁹⁷

Thilo A. Rudnig (2000)⁹⁸ kiest voor een traditiehistorische benadering van de tekst. Hij beperkt zich in zijn onderzoek echter niet tot Ez. 40-48, maar betrekt Ez. 1-39 daarbij. Rudnig is namelijk – in navolging van zijn promotor K.-F. Pohlmann⁹⁹ – van mening dat we het literair-kritisch onderzoek vooral op boekniveau moeten uitvoeren. Niet slechts perikopen, maar hele profetenboeken zijn in de loop der jaren geredigeerd en opnieuw vormgegeven. Juist deze diverse ‘uitgaven’ laten een interessant theologisch reflectieproces zien, dat op zijn beurt de exilische en postexilische geloofsgeschiedenis verheldert. Rudnig onderscheidt vier hoofdlagen.¹⁰⁰ 1) Het Grundschrift of de Golalaag is geschreven tijdens de eerste wegvoering (597 v.Chr.). Het basisbestand bevat Ez. 40:1-4*, 17,28*; 40:47b-41:4*; 41:15b-20a*, 43:6a,7a; 44:5*; 45:17a, 21a, 22-25; 46:4-7; 47:1, 8*, 9*, 12a, 47:13*, 15b-20*; 48:35b. Deze teksten zijn concretiseringen van Ez. 37:25-28*, waarin de elementen tempel, vorst en land terugkomen. De sociologische achtergrond van het Grundschrift moeten we zoeken bij de vroegere elite rond de koning. 2) Daarna volgt in de tweede helft van de 5e eeuw de diasporaorientierte Fortschreibung. Deze bestaat uit de eenheden 43:7b-9*; 446v*; 45:8b, 9; 46:16-18; 47:13-15a* 21; 48,1-8* 23b-29 Deze laag is meer gericht op het hele volk, en staat kritisch tegenover de oude gezagsdragers. Dit programma opteert voor een indeling van het land naar de twaalf stammen. 3) Vervolgens komt het (zo ontstane) gedeelte in handen van priesterlijke kringen, die met beroep op de priester Ezechiël hun machtsaanspraken definiëren en zich verzetten tegen vreemde invloeden. Rudnig spreekt in dit verband van de Sakralsicht. In deze laag/tijd groeit de tempel van een eenvoudig gebouw uit tot een uitgebreid complex. De priesterlijke bewerking nam een periode van honderd jaar in beslag. De priesterlijke bewerkingen zijn zo omvangrijk en grijpen zo diep in, dat ze aan het Verfassungsentwurf zijn huidige karakter verlenen. 4) Latere toevoegingen vinden we vooral in de visioensgedeelten die over de kābôd spreken en waarin de rondleiding centraal staat. Het spreken over ‘de man’ als bemiddelaar van openbaring is een latere ontwikkeling en verwijst naar de apocalyptiek. Deze laag is te dateren in de vroege 3e eeuw. We zien – aldus Rudnig – dat er vanaf het begin tot het eind talrijke bewerkingen hebben plaatsgevonden vanuit diverse bedoelingen en gemotiveerd door diverse belangen. Ze laten zich volgens hem wellicht op één gemeenschappelijke noemer brengen: namelijk het verlangen om het heilige van het profane te scheiden.

Ook Michael D. Konkel (2002)¹⁰¹ kiest voor een traditiehistorische benadering. Hij wil hiermee komen tot een reconstructie van de godsdiensthistorie van Israël in de postexilische tijd. Konkel past naast een diachrone ook een synchrone benadering toe. Deze tweevoudige benadering behoedt ons – aldus Konkel – ervoor de tekst te veel te lezen vanuit een enkelvoudige bedoeling, waarbij andere betekenissen uitgesloten worden. Konkel onderscheidt in zijn traditie-historisch model drie lagen. De oorspronkelijke tekst (40:1-43:10*) is geschreven in Babel als antwoord op de religieuze en politieke ideologie van het Babylonische nieuwjaarsfeest, het zogenoemde Akitufeest, dat in de eerste dagen van de eerste maand plaatsvond. De tweede laag dateert uit de tijd waarin Cyrus Babylon binnentrekt en de ballingen plannen beginnen te maken voor terugkeer. Het bevat nieuwe regelingen voor de eredienst en een beschrijving van het nieuwe land (44:1-3; 46:1-3, 8-10, 12; 47:1-48:29*). De derde laag omvat 40:38-43, 46b; 42:1-14; 44-46*; 48:11v en stamt uit de laatpostexilische tijd. Deze fase kenmerkt zich door een strakkere regelgeving. Deze laatste uitwerking veronderstelt het bestaan van de tempel en is waarschijnlijk geschreven tussen 515-450 v. Chr. Uiteindelijk is Ez. 40-48 een systematisch geheel geworden, waarin alles een eigen plaats heeft. Er wordt streng onderscheid gemaakt tussen heilig/profaan en rein/onrein. Tegenover de priesterlijke kosmos staat de chaos van vermenging. Om de (kosmische) orde te handhaven moeten priesters duidelijk onderscheid maken tussen rein en onrein. De afstand tussen de heilige God en de onheilige mens moet blijvend in acht genomen worden. De architectuur van de tempel wijst daarop.

Volgens Margaret Odell (2005)¹⁰² staat in het visioen ondanks Ezechiëls schijnbaar obsessieve zorg om het profane buiten de tempel te houden, vooral de koninklijke grootmoedigheid van JHWH centraal. JHWH’s tempel is een open huis, waarin voor ieder een plaats is (cf. Joh. 14:2).¹⁰³ De poorten nodigen uit om binnen te komen en God te loven.¹⁰⁴ Het visioen predikt een gemeenschap van liefde binnen de heiligende aanwezigheid van God. Uit het feit dat Ezechiël zelf betrokken is bij de offers die in de tempel gebracht worden, kunnen we (aldus Odell) concluderen dat in het visioen heden en toekomst met elkaar verbonden zijn. De visioensbeschrijving lijkt daarin op de tekenhandelingen die Ezechiël uitvoerde. Zoals hij toen het oordeel present stelde, stelt hij nu de verlossing present.¹⁰⁵ We moeten het visioen daarom niet vooral opvatten als een herstelprogramma voor het land Israël. Het gaat namelijk niet zozeer om een concrete tempel, maar om een denkbeeldige die in de gedachten van de hoorders wordt opgericht. De beschrijving heeft daardoor een hoog symboolkarakter. Als gesproken wordt over Gods bouwwerk, maakt dit duidelijk dat God voor kosmische stabiliteit zorgt; veiligheid en geborgenheid zijn alleen bij Hem te vinden. Ezechiël gaf zijn hoorders een gevoel van geestelijke vrijheid en gemeenschap. De tempelmetafoor roept op tot een verandering van mentaliteit, tot een authentiek leven dat zorg draagt voor de gemeenschap. Wie het visioen leest of hoort en zich spiritueel door Ezechiël mee laat nemen, wordt zelf deelgenoot van wat beschreven is.¹⁰⁶

Paul M. Joyce (2005, 2007, 2009)¹⁰⁷ werkt de gedachte van Tuell nader uit dat het in Ez. 40-42 om een hemelse tempel zou gaan. Ez. 40-42 maakte aanvankelijk deel uit van een ‘hemelvaartsverhaal’, geschreven enkele eeuwen voor 1 Henoch. Het is later aangepast en opgenomen in een nieuw literair verband. In het boek Ezechiël valt zowel de nadruk op de universaliteit als op de lokaliteit van de kābôd van JHWH. Hij is aanwezig in de tempel van Jeruzalem én Hij verschijnt in Babel. Omdat Ez. 40-42 verwijst naar de hemelse tempel, wordt deze dialectiek behouden. JHWH is transcendent en immanent; Hij woont in de hemel en op aarde.¹⁰⁸ Hoewel Joyce latere bewerkingen niet uitsluit, acht hij een datering van het visioen voor de bouw van de tweede tempel waarschijnlijk.

Hanna Liss (2006)¹⁰⁹ merkt op dat in het onderzoek de aandacht te veel is uitgegaan naar de architectonische beschrijving van de visionaire tempel. Vandaaruit is de vraag gesteld of we hier met een eschatologische tempel te maken hebben of wellicht met een kritisch alternatief voor het bouwplan van Zerubbabel. Deze vraagstelling is echter te eenzijdig. De tekst presenteert zich (aldus Liss) vooral als een literair kunstwerk. Het gaat hier om fictieve literatuur; de tempel is immers nooit gebouwd. De genoemde feitelijkheden in de tekst zijn vooral literair en hebben een verwijzend karakter. Getallen in de tekst zijn symbolisch. Het op schrift stellen van het visioen is een performatieve handeling: het creëert de werkelijkheid die het beschrijft. Ez. 40-48 is een literaire utopie.¹¹⁰ Het bouwen van de tempel is eigenlijk het op schrift stellen en vervolgens bestuderen ervan. Alleen deze fictieve tempel zal nooit meer besmet worden. De kābôd woont onder mensen door Israëls geschriften.

Kirsten Nielsen (2008)¹¹¹ benadrukt de retorische functie van Ezechiëls visioenen. Dit betreft met name de troonvisioenen (1-3 en 8-11) en het slotvisioen, die immers nauw met elkaar verbonden zijn. De troonvisioenen vormen een complex en soms verwarrend geheel. De cherubs lijken bijvoorbeeld op mensen én op dieren. Hun verschijning gaat ook vaak gepaard met ontzagwekkende natuurverschijnselen. God openbaart – aldus Nielsen – op deze manier hoe Hij in de wereld handelt, namelijk op een verbazingwekkende en onbegrijpelijke manier. Dit roept desoriëntatie op, maar juist zo komt er ruimte voor heroriëntatie en nieuwe keuzes. Het slotvisioen ademt een sfeer van orde, rust en stabiliteit. De crisis die tot verandering dwong, is nu voorbij en de stabiliteit is teruggekomen. God creëert voor Israël een nieuwe toekomst.

Bennet Simon (2009)¹¹² wijst op de grote spanningen die in het boek Ezechiël te vinden zijn. De profeet schildert het volk als extreem pervers, waarop JHWH in hartstochtelijke toorn reageert. Een duidelijk voorbeeld hiervan geven Ez. 16 en 23, waarin zowel zonde als toorn in zeer choquerende beelden beschreven wordt. Tegelijk blijft God Zich om het volk bekommeren. Ez. 40-48 is een poging om met deze tegenstellingen om te gaan. Geometrie en metingen fungeren daarbij als middel om deze spanningen beheersbaar te maken (Simon verwijst hierbij naar controlemechanismen zoals we die uit de psychologie kennen). Ez. 40-48 biedt een model om de spanningsvolle relatie tussen God en mens én de mens tot zichzelf op een duurzame en betrouwbare manier vorm te geven. Het zoeken naar zo’n vorm is ook voor ons actueel.

Adriane Leveen (2012)¹¹³ benadrukt de retorische bedoeling van Ez. 40-48. Dit gedeelte is een boodschap voor vreemdelingen in een vreemd land (Babel). Door middel van de visioensrapportage nodigt de profeet zijn tijdgenoten – maar ook elke volgende generatie – uit om hem goed te observeren als hij de poorten van de tempel binnengaat en als het ware zijn lichaam opnieuw verbindt met de heilige plaats, waar hij thuis is. Hij gaat anderen daarin voor. Als ontheemden is het voor hen belangrijk om weer met de tempel verbonden te zijn. Het zien van de monumentale gebouwen en tempels in Babel, waaraan veel aandacht werd besteed, heeft Ezechiël aangezet om zijn visioen voor de herstelde tempel vorm te geven. De ervaring van dislocatie (niet op zijn plaats zijn) leidde tot de verwachting van relocatie (thuiskomen). In de tekenhandelingen speelt Ezechiëls lichaam een belangrijke rol. Zo gebeurt ook hier. Het lichaam is voor Ezechiël een middel om de boodschap uit te drukken. Op deze manier helpt Ezechiël de hoorders om te herstellen van het trauma van de verwoesting van Jeruzalem.

In 2012 verscheen de postume commentaar van Jacob Milgrom op Ezechiël, persklaar gemaakt door Daniel I. Block, met wie Milgrom veel gesproken had.¹¹⁴ De opzet van Ezechiëls tempel is – aldus Milgrom – erop gericht om het heilige van het profane te scheiden. Hij veronderstelt dat de Apollotempel in Delphi als voorbeeld diende, onder andere omdat in Delphi (net als in 40:2) de tempel op een verhoging aan de zuidkant van een berg lag (in dit geval: de Parnassus). In Delphi was er ook net als in Ez. 47 een bron, waarvan het water onder de tempel vandaan kwam.¹¹⁵ Milgrom wijst erop dat de nieuwe toekomst het berouw van Israël veronderstelt. Vandaaruit volgt een innerlijke vernieuwing, waarbij God hun Zijn Geest geeft.¹¹⁶ Het visioen wil een situatie creëren waarin de tempel niet meer verontreinigd zal worden. Daarom is de scheiding tussen het heilige en het profane zo consequent doorgevoerd.

John T. Strong (2012)¹¹⁷ bestrijdt de visie van Tuell en Joyce dat het in Ez. 40-42 om een hemelse tempel zou gaan. Strong wijst erop dat de nieuwe tempel in heel aardse dimensies beschreven wordt. Zo lijken de poorten ervan op die van Megiddo en het platform waarop de nieuwe tempel gebouwd is, is even groot als dat van de oude.¹¹⁸ De beschrijving heeft wel een idealistische ondertoon, maar is niet irreëel of onaards. Zij heeft een tweeledig doel. Ze is een eerste aanzet voor een in de toekomst te bouwen aardse tempel, maar dient tegelijkertijd als theologisch studiedocument, waarin de betekenis en bedoeling van de nieuw te bouwen tempel duidelijk wordt gemaakt. Het document onderstreept JHWH’s koningschap over het volk en brengt daarmee de Sionstheologie opnieuw tot leven.

Brian Peterson (2013)¹¹⁹ benadrukt dat de tempelbeschrijving de bedoeling heeft om schaamte op te roepen (cf. 43:10-11). Dit retorische doel wordt duidelijk wanneer wij 40:1-43:11 plaatsen in het licht van andere tempelbouwbeschrijvingen uit het Oude Nabije Oosten. In dergelijke beschrijvingen komen we meestal zeven belangrijke bouwstadia tegen.¹²⁰ Veel van deze stadia worden vermeld in de beschrijving van de oprichting van de tabernakel en van de tempel van Salomo en Zerubbabel,¹²¹ maar ontbreken in de tempelbeschrijving van Ezechiël. Het opmerkelijkste bij Ezechiël is dat de menselijke activiteit in de oprichting ervan geheel ontbreekt. Geen koning en geen volk geeft een bijdrage aan de bouw van de tempel. Alleen God richt hem op. Hij komt ook zelfstandig de tempel binnen en beklimt daar Zijn troon. Hij is ook als enige de oorzaak van zegen.¹²² Dat de tempel niet op de oude fundamenten wordt gebouwd, wijst erop dat er een definitieve breuk is met het door de zonde bezoedelde vroegere heiligdom.¹²³

Marvin A. Sweeney (2014)¹²⁴ gaat uit van de literaire en conceptuele eenheid van Ez. 40-48. De tekst heeft een gecompliceerde structuur, waarbij een behoorlijke discrepantie lijkt te bestaan tussen de bouwbeschrijving (40-43), de wetgevende gedeelten (44-46) en de mythische beschrijving van de nieuwe tempel en het nieuw ingedeelde land (47-48). Desondanks laat Ez. 40-48 zich lezen als een literaire en conceptuele eenheid. Hoewel de uitleggers nooit zeker kunnen zijn van het auteurschap van oude teksten, is – aldus Sweeney – er weinig overtuigend bewijs om Ez. 40-48 niet te zien als een compositie van de zadokitische priester en visionaire profeet Ezechiël.¹²⁵

Tova Ganzel en Shalom E. Holtz (2014)¹²⁶ reageren op Odells stelling dat het in de tempel van Ezechiël net als in neo-Babylonische tempels niet zozeer zou gaan om een strikte scheiding tussen profaan en heilig; openheid zou belangrijker zijn dan afgrenzing. Ganzel en Holtz ontkennen dat. De tempel van Ezechiël herinnert in veel opzichten aan de neo-Babylonische tempels. Dit betreft allereerst de inrichting van de tempel, waarbij een ringmuur en diverse poorten en voorhoven een belangrijke plaats innemen. Deze elementen spreken van een toenemende heiligheid en beperktere toegang naarmate men dichter bij het eigenlijke heiligdom komt. In de Babylonische tempels is ook sprake van gradatie binnen het tempelpersoneel. Eenzelfde ruimtelijke indeling en ordening van het cultuspersoneel komen we in Ez. 40-48 tegen. In beide gevallen neemt het bewaken en bewaren van de heiligheid een belangrijke plaats in. De hoorders en lezers van Ezechiëls visioen zullen deze bedoeling van het ontwerp vanuit hun culturele context verstaan hebben.

Soo J. Kim (2014)¹²⁷ gaat uitvoerig in op de plaats van de nieuwe stad in het visioen. Studies over Ez. 40-48 concentreren zich vaak op de tempel. Daarbij is de functie van de nieuwe stad vaak onderbelicht gebleven. Ez. 40-48 geeft ons – aldus Kim – een nieuwe maatschappelijk orde, waarbij de ruimtelijke inrichting grote nadruk krijgt (cf. Stevenson). De stad is het centrum van het nieuwe land. Tempel en stad zijn voortaan gescheiden. De tempel staat op een eigen ‘heilig gebied’. Daarmee vergeleken is de stad profaan. Tegelijk deelt hij in een zekere heiligheid; hij heeft net als de tempel ook de vorm van een vierkant. Het stadsgebied vormt de overgang van het heilige naar het meer profane gebied van de twaalf stammen, maar het vervult ook een brugfunctie naar het heiligdom. In zijn naam – ‘JHWH is dáár’ – verwijst de stad naar de tempel en daarmee naar Gods aanwezigheid. Het visioen roept de lezer ook op tijd en ruimte te overstijgen en nu al iets van Gods aanwezigheid te ervaren.¹²⁸

Janine Maria Hiebel (2015)¹²⁹ benadrukt dat Ez. 40-48 deel uitmaakt van de visionaire gedeelten in Ezechiël (1:1-3:15; 8-11: 37:1-14; 40-48). Deze gedeelten vormen een tekstcorpus dat nauw met elkaar samenhangt. Vanuit het paradigma van de Fortschreibung ontwerpt ze een redactiehistorisch ontstaansmodel voor dit gedeelte, waarbij zij aandacht geeft aan de onderlinge verbondenheid en afhankelijkheid. Hiebel beperkt zich in haar onderzoek tot de visioensgedeelten van Ez. 40-48, namelijk 40:1-41:4*; 42:15-43:12; 44:1–6; 47:1–12. De eerste laag ervan bestond uit 40:1-43:10*. In een tweede laag worden daaraan 44:1-6 en 47:1-12* toegevoegd. Hiebel bespreekt vanuit haar diachroon perspectief ook de theologie van de afzonderlijke lagen. Vanuit haar beperkte vraagstelling gaat ze niet in op de functie van Ez. 40-48 als geheel.

2.3 Drie kernthema’s

2.3.1 Inleiding

Uit de vorige paragraaf blijkt dat het onderzoek naar Ez. 40-48 een grote variatie aan visies laat zien. Daarin zijn echter drie hoofdlijnen te ontdekken. De discussie onder de onderzoekers betreft met name drie kernpunten. Het eerste punt betreft de vraag naar de structuur van de beschrijving. Kunnen we Ez. 40-48 als een literaire en conceptuele eenheid beschouwen? Het tweede punt betreft de vraag naar de aard en de taal van de beschrijving. Betreft het hier een beschrijving van een concreet bouwwerk dat in de nabije of verre toekomst verrijzen zal of gaat het hier veeleer over een symbolische schildering, waarbij vooral de achterliggende motieven en voorstellingen belangrijk zijn? Het derde punt betreft de (retorische) intentie of strekking van het visioen. Wat wil het visioen bereiken? We vatten de verschillende posities in het onderzoek hier samen.

2.3.2 De literaire en conceptuele eenheid

Ez. 40-48 vormt een complex geheel. Hals wijst erop dat er binnen het genre van de visioensbeschrijving diverse andere genres gebruikt worden, zoals bouwbeschrijving, profetische verkondiging, grensbeschrijving, et cetera. Binnen het historisch-kritisch onderzoek heeft men onder andere deze verschillende genres vaak toegeschreven aan het werk van diverse redacties. Het Fortschreibungsmodel van Gese (1957) heeft hierbij de meeste invloed uitgeoefend. In latere toevoegingen weerspiegelen zich de maatschappelijke en religieuze spanningen van deze postexilische tijd. Binnen deze onderzoekslijn ziet men de visionaire tempelbeschrijving van 40-42 meestal als de oorspronkelijke kern van het visioen. Vaak beschouwt men daarbij ook de beschrijvingen van de binnenkomst van de kābôd (43-1-12 en 44:1-3) en de tempelbeek (47:1-12) als authentiek materiaal.¹³⁰ Hieraan zou een authentieke, profetische ervaring ten grondslag liggen (zo expliciet Eichrodt). Over het algemeen had men minder waardering voor de cultuswetgeving. Niet zelden sprak hieruit een zekere afkeer van de cultus en de clerus (o.a. Ewald, Smend, Bertholet, Vogt en Fuhs).

Deze diachrone benadering van de tekst had vaak gevolgen voor de visie op de strekking van het visioen-als-totaalconcept. Kunnen we Ez. 40-48 wel beschouwen als een conceptuele eenheid? Volgens velen doen onder andere de passages over de zadokieten afbreuk aan de oorspronkelijke positieve bedoeling van het visioen. Tuell maakt een behoorlijke scheiding tussen 40-42 en de rest van het visioen. Het eerste deel gaat over een spirituele ervaring, waarbij Ezechiël de hemelse tempel ziet en binnengaat. Het tweede gedeelte beschrijft de gang van zaken in de postexilische tempel. De aardse en de hemelse tempel houden in zijn visie wel verband met elkaar, maar toch komt door deze scheiding de conceptuele eenheid van de tekst onder druk te staan. Ook bij Rudnig, Konkel en Hiebel ontbreekt een duidelijke en inhoudelijk-uitgewerkte visie op de strekking van het totale visioen. Wel wordt ingegaan op de boodschap van de afzonderlijke redactielagen. De diverse redactiehistorische modellen verschillen overigens qua inhoud en datering van de diverse lagen in behoorlijke mate van elkaar.¹³¹

Andere onderzoekers gaan uit van een meer holistische, synchrone benadering. Een duidelijk voorbeeld hiervan is Greenberg. Volgens hem leidt het diachrone onderzoek niet tot het gewenste resultaat; de godsdiensthistorische context achter de verschillende lagen wordt er immers niet wezenlijk door verhelderd. De literair-kritische benadering houdt, aldus Greenberg, ook te weinig rekening met de oud-oosterse literaire conventies. De criteria voor het onderscheiden tussen authentiek en jonger materiaal zijn volgens hem evenmin altijd valide. Volgens Greenberg vormt Ez. 40-48 een duidelijk literaire en conceptuele eenheid. Hij dateert het in de tijd van de ballingschap en schrijft het (grootste gedeelte ervan) toe aan de profeet Ezechiël. Greenbergs visie heeft het onderzoek naar de strekking van Ez. 40-48 als geheel een grote stimulans gegeven. Verscheiden onderzoekers zijn Greenberg in zijn benadering gevolgd, zoals Block, Kasher, Odell, Milgrom en Sweeney. In zekere zin betekent deze holistische benadering ook een herwaardering van oudere commentaren zoals van Keil en Aalders.

Overigens is de scheiding tussen een synchrone en diachrone benadering niet waterdicht. De synchrone benadering sluit immers niet uit dat de tekst een gefaseerde ontstaansgeschiedenis kan hebben, maar benadrukt vooral dat we de overgeleverde tekst als literaire eenheid moeten lezen. Voor deze laatste benadering kiezen Blenkinsopp, Allen en Hoppe en Vawter. Zij aanvaarden in mindere of meerdere mate latere bewerkingen van het visioen, maar beschouwen het wel als een structurele eenheid, die we daarnaast ook in de literaire context van het gehele boek moeten lezen.

2.3.3 De aard en taal van de beschrijving

Het tweede punt betreft de vraag naar de aard en taal van de beschrijving. Uit ons overzicht van het onderzoek naar Ez. 40-48 blijkt dat er in hoofdzaak twee visies op de aard van de beschrijving zijn: sommige onderzoekers zien Ez. 40-48 vooral als een realistische beschrijving van een concrete tempel, andere beschouwen dit gedeelte vooral als een symbolische beschrijving. Hierbij moet worden opgemerkt dat veel onderzoekers die Ez. 40-48 zien als een realistische beschrijving van een toekomstige tempel, tegelijk beseffen dat delen van het visioen meer idealistisch beschreven worden.

De realistische interpretatie vinden we vooral bij onderzoekers die Ez. 40-48 beschouwen als een Verfassungsentwurf. Ez. 40-48 is geschreven als een realistisch plan voor de herbouw van de verwoeste tempel en voor de herinrichting van de ‘staat’ Israël. Volgens veel voorstanders van deze interpretatie was het aanvankelijke ontwerp idealistisch van toon en is het later aan de concrete historische omstandigheden aangepast (Gese, Eichrodt en Zimmerli). Rudnig ziet eerder een tegengestelde beweging: pas in de slotfase van het redactieproces is onder invloed van de apocalyptiek een idealistische bewerking toegepast. Strong ziet in de mengeling van het idealistische en praktische een aanwijzing dat we hierin te maken hebben met een bouwplan voor een reële aardse tempel én met een theologisch studiedocument (cf. ook Maier).

Een heel andere vorm van realistische interpretatie vinden we in de chiliastische uitleg. Cooper, die als vertegenwoordiger van deze interpretatie gezien kan worden, ziet Ez. 40-48 als een beschrijving van een concrete stand van zaken die in het millennium realiteit zal zijn. Omdat in het millennium de aarde vernieuwd is en de geografie van Israël gewijzigd, valt het verschil tussen realisme en idealisme weg.

De symbolische interpretatie zoekt niet zozeer naar de concrete realisering van het visioen, maar richt zich vooral op de theologische boodschap die wordt doorgegeven. Ez. 40-48 is een visioen dat hoop biedt voor een nieuwe toekomst. Deze boodschap wordt verwoord in een taal die in hoge mate symbolisch is en gestempeld wordt door Ezechiëls priesterlijk-profetische achtergrond. De studie van Levenson heeft aan deze manier van uitleg een belangrijke impuls gegeven. De gebruikte beelden roepen volgens Levenson herinneringen op aan oude oorsprongsverhalen (mythen) en geschiedenissen (tradities). Daarom spreekt hij van ‘mythische’ taal. Het gaat in het visioen niet zozeer om een realistische beschrijving van wat er zal gebeuren, maar vooral om de verkondiging van heil in profetisch-priesterlijk vocabulaire. Alleen als we dat beseffen, worden de intentie en boodschap van Ez. 40-48 ons duidelijk. Voor de interpretatie van Ez. 40-48 is daarom een zekere affiniteit met de priesterlijke belevingswereld van groot belang.

Diverse exegeten zijn in het spoor van Levenson verdergegaan, met name als het gaat om de betekenis van de priesterlijk-profetische achtergrond van Ezechiël voor de interpretatie van het visioen. Dit zien we bijvoorbeeld bij diverse Joodse onderzoekers – onder wie Haran, Greenberg, Kasher, Milgrom, Sharon en Ganzel en Holz (ook Levenson heeft een Joodse achtergrond) – maar ook niet-Joodse onderzoekers benadrukken dit, zoals Blenkinsopp, Hoppe en Vawter en Liss. Belangrijk in dit verband zijn de verschillende godsdiensthistorische studies over tempelbeschrijvingen in het Oude Oosten, met name Babylonië. De tempelbeschrijving van Ezechiël vertoont gelijkenis met deze oud-oosterse tempelbeschrijvingen. Er is overeenkomst in vormgeving en inrichting van het heiligdom. Dit maakt het aannemelijk dat we Ezechiëls visioen ook binnen de culturele context van het Oude Oosten moeten interpreteren (Niditsch, Sharon, Peterson, Ganzel en Holz).

Ook Block kiest voor een symbolische interpretatie. Hij benadrukt dat we de tekst ‘ideëel’ moeten verstaan. Het gaat in de tekst om geestelijke realiteiten – zoals Gods aanwezigheid onder mensen, heiligheid en rechtvaardigheid – die uitgedrukt worden in het gebruikelijke culturele idioom van tempel, altaar, offers, en land. De geestelijke kern is voor de interpretatie en hermeneutische doorvertaling van groot belang. De visie van Block vertoont gelijkenis met de opvattingen van Keil en Aalders; Ez. 40-48 verwijst naar het heil dat in het Nieuwe Testament explicieter dan in het Oude aan de orde komt. Volgens Block vindt binnen het Oude Testament zelf ook al een zekere ‘vergeestelijking’ van het heil plaats.

2.3.4 De intentie van het visioen

Nauw verbonden met de vorige twee punten is de vraag naar de strekking van het visioen. Vrijwel alle onderzoekers benadrukken dat het visioen hoop geeft op een nieuwe toekomst, maar tegelijk kritisch is naar het verleden. In de nieuwe toekomst mogen oude zonden niet meer voorkomen. Belofte en vermaning c.q. opdracht gaan hierbij samen op. De accenten die daarbij door de diverse onderzoekers gelegd worden, verschillen echter van elkaar.

Onderzoekers die Ez. 40-48 vooral zien als Verfassungsentwurf, zien veelal het (oorspronkelijke) visioen als concrete bouwopdracht en godsdienstig-maatschappelijke ordening. De nieuwe toekomst is gave van God, maar roept ook op tot actieve inzet. Helaas konden in de weerbarstige praktijk de beschreven idealen slechts gedeeltelijk gerealiseerd worden, zoals blijkt uit latere redactielagen (Gese, Zimmerli, e.a.). Desondanks blijven de idealen belangrijk en het bestuderen waard (zie o.a. Maier en Strong).

Anderen beschouwen Ez. 40-48 niet als een bouwopdracht, maar vooral als prediking in de vorm van een bouwbeschrijving. Het gaat daarbij vooral om de motieven die daaraan ten grondslag liggen. Ez. 40-48 is niet zozeer een blauwdruk voor een nieuwe toekomst, maar een utopie¹³², een imaginaire voorstelling, die tegelijk een wenkend toekomstperspectief biedt. Het visioen schildert – vanuit deze gedachte – een gelukkig land met een (naar priesterlijke ideeën) ideale maatschappij en cultusgemeenschap. Het biedt een correctie op de fouten van het verleden en biedt tegelijk hoop. Mensen worden aangezet om zich in te zetten voor een nieuwe toekomst, die echter tegelijk een eschatologische gave van God is.¹³³ Volgens Stevenson geschiedt deze prediking door middel van territoriale retorica en ruimtelijke heiligheidsideologie. Ze biedt zo hoop op herstelde verhoudingen.

Odell benadrukt het spirituele karakter van de beschrijving. Het visioen is vooral denkbeeldig van aard. Het verkondigt een nieuwe wereld van stabiliteit, zorg en geborgenheid. Het visioen roept op tot spiritueel lezen en leven. Zo worden mensen nu al deelgenoot van wat in het visioen beschreven staat. Een vergelijkbare lijn trekken Tuell en Joyce als ze benadrukken dat het (eerste deel van het) visioen de hemel verbeeldt. De tekst krijgt hierdoor een mystieke en zelfs mystagogische strekking: het opent de weg om met Ezechiël deze hemel binnen te gaan. Ook Liss benadrukt het spirituele en denkbeeldige van het visioen. Het bouwen van het visioen is volgens haar een mentale activiteit: de kābôd woont in Israëls geschriften, die daarom bestudeerd moeten worden. Nielsen benadrukt eveneens de spirituele betekenis van het visioen: het biedt rust in verwarrende vragen over God en wereld. Simon en Leveen benadrukken dat ook en gebruiken psychologische categorieën om deze betekenis uit te werken (respectievelijk: controlemechanisme en relocatie).

Chiliastisch theologen zien Ez. 40-48 vooral als concrete toekomstvoorzegging die eens werkelijkheid zal worden. Ook Keil, Aalders en Block benadrukken dat we in Ez. 40-48 met een belofte van God te maken hebben die eens in vervulling gaat. Deze vervulling kan zich ‘gelaagd’ voltrekken: er is sprake van een (of meerdere) aanvankelijke, partiële vervulling(en) in de geschiedenis en een latere, meer volkomen vervulling in het eschaton. Deze vervulling is niet zozeer letterlijk, maar vooral geestelijk van aard.

2.4 Onze onderzoeksweg

We gaan in het bijzonder op de drie bovengenoemde punten nader in. Ze vormen het uitgangspunt voor drie subvragen waarin we onze onderzoeksvraag nader preciseren.

De eerste subvraag betreft de kwestie van de literaire en conceptuele eenheid van het visioen. We geven in hoofdstuk 3 een exegese op hoofdlijnen van Ez. 40-48. We gaan daarbij uitvoerig in op de inhoud en de opbouw van het visioen en formuleren vandaaruit en in samenspraak met de literatuur onze visie op de literaire en conceptuele eenheid van het visioen. In hoofdstuk 4 stellen we de vraag naar de literaire en conceptuele eenheid in een breder verband. Welke plaats neemt Ez. 40-48 binnen het geheel van het boek Ezechiël in en welke conclusies zijn daaruit te trekken voor de inhoud en bedoeling van het visioen? We zagen dat sommige exegeten Ez. 40-48 als een apart document behandelen dat pas later aan het geheel van het boek Ezechiël is toegevoegd en er inhoudelijk betrekkelijk los van staat (Gese en Zimmerli). Andere onderzoekers – zoals Aalders, Greenberg en Block – benadrukken wel het verband tussen 40-48 en de rest van het boek, maar gaan daar niet uitvoerig op in. In ons onderzoek gaan wij expliciet op het verband tussen Ez. 40-48 en 1-39 in. We werken dit uit naar aanleiding van de vijf belangrijke thema’s die in Ez. 40-48 aan de orde komen: tempel, stad, land, volk en vorst. Dit onderzoek stelt ons temeer in staat om Ez. 40-48 als totaalconceptie te zien. We focussen daarbij niet slechts op de nieuwe tempel, maar ook op de andere elementen, zoals de stad (cf. Kim).

De tweede subvraag betreft de kwestie van de aard en taal van het visioen. Daartoe gaan we in hoofdstuk 3 uitvoerig in op de samenhang tussen idealistische en concrete beschrijving en onderzoeken we hoe het visioen gestempeld is door Ezechiëls priesterlijk perspectief en de bijbehorende voorstellingswereld. In hoofdstuk 4 onderzoeken we hoe zijn priesterlijke levensbeschouwing ook de rest van het boek Ezechiël stempelt. In §8.2 bezien wij deze priesterlijke wereldbeschouwing binnen haar oud-oosterse context en vanuit Bijbels-theologisch perspectief. Op deze manier wordt ons de conceptuele wereld achter het visioen duidelijk en krijgen wij meer oog voor de zeggingskracht ervan. Dit geeft ons een goed uitgangspunt voor het formuleren van een antwoord op de vraag of wij deze tekst letterlijk of meer symbolisch moeten lezen.

De derde subvraag betreft de vraag naar de intentie van het visioen. Daarop formuleren we vanuit ons onderzoek in hoofdstuk 3 en 4 een voorlopig antwoord. Deze voorlopige visie zullen wij in §7.2 nader uitwerken als wij de kwestie van het genre en de Bijbels-theologische achtergrond ervan nog nader aan de orde stellen. Het beantwoorden van de vraag naar de intentie vormt – samen met onze visie op de vorige punten – een goede basis om de vraag te stellen naar de actuele relevantie van de tekst. Binnen welk kader is een verantwoorde christelijk-theologische lezing van Ez. 40-48 mogelijk?

_______________

1  Wij beginnen ons overzicht met de Ezechiëlcommentaar van Ewald uit 1841 (die overeenkomt met de door ons gebruikte 2e druk) omdat hij een van de eersten was die het genuïen profetisch karakter van het boek Ezechiël ter discussie stelde. De schrijver/Schriftgeleerde had het in Ezechiël – volgens Ewald – gewonnen van de profeet, cf. H. Ewald, Jeremja und Hezeqiel mit ihren Zeitgenossen (Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1868²), 330. Zie nader: M.D. Konkel, Architektonik des Heiligen. Studien zur zweiten Tempelvision Ezechiels (Ez 40-48), BBB, deel 129 (Berlin: Philo, 2001), 9.

2  Hoewel wij in principe kiezen voor een chronologisch overzicht, behandelen wij de verschillende publicaties van een auteur in één keer.

3  Konkel, Architektonik, 8-13.

4  De jaartallen verwijzen naar de verschijning van hun belangrijkste publicatie over dit onderwerp. Documentatie over de diverse publicaties en uitvoerige citaten zijn bij Konkel te vinden.

5  J. Wellhausen, Prolegomena zur Geschichte Israels (Berlin: Walter de Gruyter, 2001 (herdruk van 1927⁶)).

6  Konkel, Architektonik, 13.

7  C.F. Keil & F. Delitzsch, Biblischer Commentar über das Alte Testament, deel 3 (Leipzig: Dörffling und Franke, 1882²), voornamelijk 508-543.

8  Keil & Delitzsch, Biblischer Commentar, 512.

9  Keil & Delitzsch, Biblischer Commentar, 515.

10  G.Ch. Aalders, ‘Ezechiëls herstellingsvisioen’, GTT (1913). In zijn latere publicaties werkt hij dit verder uit. Zie daarvoor: G.Ch. Aalders, Het herstel van Israël volgens het Oude Testament. De chiliastische uitlegging getoetst (Kampen: Kok, 1934), 178-197; G.Ch. Aalders, Ezechiël II (Hfdst. 25-48), COT (Kampen: Kok, 1957), 248-252.

11  Aalders, ‘Herstellingsvisioen’, 455.

12  Aalders, ‘Herstellingsvisioen’, 457.

13  Aalders, Ezechiël II, 252.

14  H. Gese, Der Verfassungsentwurf des Ezechiel (Kap. 40-48) traditionsgeschichtlich untersucht, BHT (Tübingen: J.C.B. Mohr (Paul Siebeck), 1957).

15  Deze term, die door Bertholet als eerste gebruikt is, wordt in deze onderzoekslijn de vaste aanduiding om Ez. 40-48 te typeren.

16  Gese, Verfassungsentwurf, 2-4.

17  Konkel, Architektonik, 14vv.

18  Met een * duiden wij het originele, nog niet bewerkte of uitgebreide tekstbestand aan (prima manus).

19  Het Grundschrift vinden we in 40:1(5)-37; 40:47-41:4. De gedeelten over het tempelgebouw uit 41:5-42:20 zijn later toegevoegd. Pas veel later zijn in hoofdstuk 42-48 opnieuw enkele bouwelementen (in visionaire stijl beschreven) opgenomen, zoals 43:13vv en 46:19vv), zie Gese, Verfassungsentwurf, 31-33; 108-109.

20  Gese, Verfassungsentwurf, 108-109

21  Namelijk Hermann, Hölscher, Cooke, Procksch, Gese, Verfassungsentwurf 110. Over de -laag zie ook Gese, Verfassungsentwurf 85-87.

22  Zie Gese, Verfassungsentwurf 111, 164-167, 173-175 Zie voor deze kwestie nader onze bespreking in §3.4.1.3.

23  Andere redacties zijn voor Gese bijvoorbeeld te herkennen aan het gebruik van 2e sg. of plur. Tekstdelen met imperativi in de 2e sg. horen bijeen, alsook tekstdelen met imperativi in de 2e plur. Zie daarvoor §3.3.6.

24  W. Eichrodt, ‘Der neue Tempel in der Heilshoffnung Hezekiels’ in: F.-D. Maass (ed.), Das ferne und nahe Wort, Fs. Leonard Rost (Berlin: A Töpelmann, 1967), 37-48; W. Eichrodt, Der Prophet Hezekiel, Kapitel 19-48, ATD (Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1969²).

25  Volgens Eichrodt is echte profetie onder andere te herkennen aan haar originele en tegendraadse inhoud. Ezechiël laat in het oorspronkelijke tempelvisioen duidelijk een origineel, profetisch geluid horen, cf. Eichrodt, ‘Der neue Tempel’, 38vv. Originaliteit is een vaak gebruikt criterium om authentiek en niet-authentiek materiaal binnen een profetische tekst te onderscheiden. Het is echter een nogal dubieus criterium, zie o.a. Konkel, Architektonik, 14vv.

26  Eichrodt, ‘Der neue Tempel’, 44.

27  Eichrodt, ‘Der neue Tempel’, 44-45.

28  Eichrodt, Der Prophet Hezekiel, Kapitel 19-48, 389.

29  W. Zimmerli, Ezechiel, 1. Teilband: Ezechiël 1-24, BKAT, deel XIII/1 (Neukirchen-Vluyn: Neukirchener Verlag, 1969), 114*.

30  W. Zimmerli, ‘Planungen für den Wiederaufbau nach der Katastrophe von 587’, VT 18.2 (1968). In dit artikel gaat Zimmerli uitvoeriger in op de theologische boodschap van Ez. 40-48 dan in zijn commentaar. Daarom richten we ons vooral op dit artikel.

31  Zimmerli, ‘Planungen’, 255.

32  Zimmerli, ‘Planungen’, 246.

33  Zimmerli, ‘Planungen’, 252.

34  G.Ch. Macholz, ‘Noch einmal: Planungen für den Wiederaufbau nach der Katastrophe von 587: Erwägungen zum Schlussteil des sogenannten Verfassungsentwurfs des Hesekiel’, VT 19.3 (1969).

35  Macholz, ‘Noch einmal: Planungen’, 349.

36  J.D. Levenson, Theology of the Program of Restoration of Ezekiel 40-48, HSM (Atlanta: Scholars Press for Harvard Semitic Museum, 1976).

37  Levenson behandelt Ez. 40-48 als conceptuele eenheid. Daarmee neemt hij feitelijk afstand van Gese. Hoewel Levenson niet over het auteurschap van Ezechiël debatteert, lijkt duidelijk dat hij voor grote delen van het boek Ezechiël en van het visioen Ezechiël als auteur veronderstelt. Wel ziet hij in 44:6-16 een latere interpolatie, maar hij schrijft die toe aan de school van Ezechiël; het is slechts een nadere uitwerking van wat al veel eerder in de kiem aanwezig was, Levenson, Theology, 131.

38  Levenson, Theology, 48-49.

39  Levenson, Theology, 161-163.

40  Levenson, Theology, 163.

41  R.W. Klein, ‘Yahweh Faithful and Free: Ezekiel’s Response to Exile’ in: R.W. Klein (ed.), Israel in Exile. A Theological Interpretation, OBT (Philadelphia: Fortress Press, 1979); R.W. Klein, Ezekiel. The Prophet and His Message, Studies on Personalities of the Old Testament (Columbia: University of South Carolina Press, 1988).

42  Klein, ‘Faithful and Free’, 24.

43  Klein, Ezekiel: The Prophet and His Message, 145.

44  M. Haran, ‘The Law-code of Ezekiel 40-48 and its Relation to the Priestly School’, Hebrew Union College Annual 50 (1979).

45  Nader uitgewerkt in M. Haran, ‘Ezekiel, P, and the Priestly school’, VT 58.2 (2008).

46  J. Maier, ‘Die Hofanlagen im Tempel-Entwurf des Ezechiel im Licht der Tempelrolle von Qumran’ in: J. Maier (ed.), Studien zur jüdischen Bibel und ihrer Geschichte 28 (Berlin: W. de Gruyter, 2004), 55-67. Bijgewerkte versie van orgineel uit 1980.

47  E. Vogt, Untersuchungen zum Buch Ezechiel, AnBib (Rome: Biblical Institute Press, 1981).

48  Vogt, Untersuchungen zum Buch Ezechiel, 18.

49  H.-F. Fuhs, Ezechiel II 25-48, NEchtB (Würzburg: Echter Verlag, 1988).

50  Fuhs, Ezechiel II 25-48, 249-250.

51  J.W. Wevers, Ezekiel, NCBC (Grand Rapids: Eerdmans, 1982).

52  Wevers, Ezekiel, 343.

53  M. Greenberg, ‘The Design and Themes of Ezekiel’s Program of Restoration’, Int (1984), 181. Greenberg heeft zich uitvoerig met Ezechiël beziggehouden, zie M. Greenberg, Ezekiel 1-20. A New Translation with Introduction and Commentary, AYB (New York: Doubleday, 1983); M. Greenberg, Ezekiel 21-37. A New Translation With Introduction And Commentary, AYB (New York: Doubleday, 1997). Het was de bedoeling dat hij ook Ez. 38-48 zou becommentariëren, maar zijn overlijden in 2010 maakte dat onmogelijk. Zie voor zijn holistische aanpak van de tekst naast zijn commentaar ook: M. Greenberg, ‘What are Valid Criteria for Determining Inauthentic Matter in Ezekiel’ in: J. Lust (ed.), Ezekiel and his book (Leuven: Peeters, 1986), 123-135.

54  Greenberg, ‘Design and Themes’, 208.

55  S. Niditch, ‘Ezekiel 40-48 in a Visionary Context’, CBQ 48.2 (1986), 211.

56  Niditch ontleent dit patroon aan de verhalen over overwinning en troonsbestijging van de godheid in het scheppingsepos Enuma elisj. De essentiële onderdelen van een dergelijk literair thema zijn volgens haar: 1) uitdaging van de godheid; 2) strijd; 3) overwinning; 4) optocht: 5) troonsbestijging/het bouwen van een huis; 6) een feest. Dit schema komt volgens Niditch duidelijk naar voren in 38-39. De overwinning van Gog uit Magog loopt uit op de troonsbestijging en de tempelbouw (Ez. 40-48), cf. Niditch, ‘Visionary Context’, 221.

57  K.P. Darr, ‘The Wall Around Paradise: Ezekielian Ideas about the Future’, VT 37.3 (1987).

58  M. Dijkstra, Ezechiël II. Een praktische Bijbelverklaring, T&T (Kampen: Kok, 1989), 158. Alleen 42:1-14 en 43:13-27 zijn voor Dijkstra duidelijk secundair, zie p. 167.

59  Dijkstra, Ezechiël II, 167-168.

60  Dijkstra, Ezechiël II, 196.

61  Dijkstra, Ezechiël II, 225.

62  J. Blenkinsopp, Ezekiel, INT (Louisville: Westminster John Knox Press, 1990).

63  Blenkinsopp, Ezekiel, 194-195.

64  Blenkinsopp, Ezekiel, 197v.

65  Blenkinsopp, Ezekiel, 237.

66  B. Maarsingh, Ezechiël 1, PredOT (Nijkerk: Callenbach, 1985), 17.

67  Maarsingh is zeer terughoudend in het onderscheiden tussen authentiek en niet-authentiek materiaal. Uiteindelijk gaat het – aldus Maarsingh – ook niet om de vraag of iets al dan niet authentiek is, maar of eventuele redacteuren gehandeld hebben in de geest van de auteur. Een latere redactionele uitleg kan zelfs de beslissende zijn, cf. Maarsingh, Ezechiël 1, 13. B. Maarsingh, Ezechiël 3, PredOT (Nijkerk: Callenbach, 1991), 139. In noot 9 (zie p. 284) verwijst hij naar het boek van Gese, dat hij ‘scherpzinnig’ noemt. Hij acht het echter ‘zeer hypothetisch’ om te bepalen wat van Ezechiël is en wat niet.

68  R.M. Hals, Ezekiel, Forms of the Old Testament Literature (Grand Rapids: Eerdmans, 1989).

69  Hals, Ezekiel, 286,288.

70  L.C. Allen, Ezekiel 1-19, WBC (Dallas: Word Books, 1998); Allen, Ezekiel 20-48.

71  Allen, Ezekiel 1-19, xxiii-xxiv.

72  Allen, Ezekiel 1-19, xxvi.

73  Allen, Ezekiel 20-48, 215.

74  S. S. Tuell, The Law of the Temple in Ezekiel 40-48, HSM (Atlanta: Scholars Press, 1992).

75  S. S. Tuell, ‘Ezekiel 40-42 as Verbal Icon’, CBQ 58.4 (1996). Cf. ook zijn commentaar op Ezechiël: S.S. Tuell, Ezekiel, NIBCOT (Peabody: Hendrickson, 2009), 296-297

76  L.J. Hoppe & B.F. Vawter, A New Heart: A Commentary on the Book of Ezekiel, ITC (Grand Rapids, Edinburgh: Eerdmans, Handsel Press, 1991).

77  Hoppe & Vawter, A New Heart, 168.

78  Hoppe & Vawter, A New Heart, 187.

79  L.E. Cooper, Ezekiel, NAC (Nashville: Broadman & Holman, 1994).

80  Ook de schrijfwijze ‘millenniaristisch’ komt voor. We gebruiken beide aanduidingen promiscue.

81  Cooper, Ezekiel, 351-353.

82  K.R. Stevenson, Vision of Transformation. The Territorial Rhetoric of Ezekiel 40-48, SBLDS (Atlanta: Scholars Press, 1996).

83  Zij baseert zich o.a. op theorieën van sociale geografen als Robert David Sack, zie Stevenson, Vision of Transformation, 11,12.

84  Stevenson, Vision of Transformation, 11v.

85  Stevenson, Vision of Transformation, 49.

86  Wij schrijven ‘Heilige afdracht’ steeds met een hoofletter, omdat dit de vaste benaming is voor het priester- en levietengebied dat als heilige afdracht aan JHWH wordt gegeven, cf. §3.4.1.5.

87  Stevenson, Vision of Transformation, 165.

88  D.M. Sharon, ‘A Biblical Parallel to a Sumerian Temple Hymn? Ezekiel 40-48 and Gudea’, JANES 24 (1996).

89  D.I. Block, The Book of Ezekiel: Chapters 1-24, NICOT (Grand Rapids: Eerdmans, 1997), 7-8.

90  D.I. Block, The Book of Ezekiel: Chapters 25-48, NICOT (Grand Rapids: Eerdmans, 1998), 494.

91  Block, Ezekiel 25-48, 494-505. Dit wordt iets breder uitgewerkt in: D.I. Block, ‘Envisioning the Good News: Ten Interpretive Keys to Ezekiel’s Final Vision’ in: D.I. Block (ed.), Beyond the River Chebar. Studies in Kingship and Eschatology in the Book Ezekiel (Cambridge: James Clarke & Co, 2014), 158-174.

92  Block, Ezekiel 25-48, 505-506.

93  Zie ook Block, ‘Guarding the Glory of YHWH: Ezekiel’s Geography of Sacred Space’ in: Beyond the River Chebar, 175-196.

94  R. Kasher, ‘Anthropomorphism, Holiness and Cult. A New Look at Ezekiel 40-48’, ZAW 110.2 (1998).

95  Kasher, ‘Anthropomorphism’, 197.

96  Kasher, ‘Anthropomorphism’, 199v.

97  Kasher, ‘Anthropomorphism’, 194.

98  Th.A. Rudnig, Heilig und profan. Redaktionskritische Studien zu Ez 40-48, BZAW (Berlin: Walter de Gruyter, 2000).

99  Pohlmann schreef een op deze leest geschoeide commentaar op Ezechiël, waarvan Rudnig de commentaar op hoofdstuk 40-48 voor zijn rekening nam, cf. K.-F. Pohlmann, Das Buch des Propheten Hesekiel (Ezechiel) Kapitel 1-19, ATD, deel 22/1 (Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1996); K.-F. Pohlmann & Th.A. Rudnig, Das Buch des Propheten Hesekiel (Ezechiel) Kapitel 20-48, ATD, deel 22/2 (Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 2001).

100 Rudnig zelf onderscheidt maar liefst 14 redacties en nog diverse toevoegingen en bewerkingen, zie voor een handzaam overzicht: Pohlmann & Rudnig, Hesekiel 2, 538-539.

101 Konkel, Architektonik.

102 M.S. Odell, Ezekiel, SHBC (Macon: Smyth & Helwys, 2005).

103 Odell, Ezekiel, 484.

104 Odell, Ezekiel, 492-494. Odell verwijst hiervoor naar het joodse mystieke geschrift Hekhaloth Rabbati (§6.2.3) en de Sabbatsliederen uit Qumran (§5.2.1.5).

105 Odell, Ezekiel, 503,504.

106 Odell, Ezekiel, 536-538.

107 P.M. Joyce, Ezekiel. A Commentary, LHBOTS (New York: T&T Clark, 2009), 221.

108 P.M. Joyce, ‘Temple and Worship in Ezekiel 40-48’ in: J. Day (ed.), Temple and Worship in Biblical Israel (London, New York: T&T Clark, 2005), 145-163, 160; P.M. Joyce, ‘Ezekiel 40-42. The Earliest ‘Heavenly Ascent’ Narrative?’ in: H.J. de Jonge & J. Tromp (eds.), The Book of Ezekiel and its Influence (Aldershot: Ashgate Publishing, 2007), 17-42, 37.

109 H. Liss, ‘Describe the Temple to the House of Israel. Preliminary Remarks on the Temple Vision in the Book of Ezekiel and the Question of Fictionality in Priestly Literatures’ in: Ehud Ben Zvi (ed.), Utopia and Dystopia in Prophetic Literature (Helsinki; Göttingen: Finnish Exegetical Society; Vandenhoeck & Ruprecht, 2006), 122-143.

110 Liss, ‘Describe the Temple’, 142, 143.