Erasmus Sarcerius’ Pastorale (1559)
en de vorming van
predikanten in de zestiende eeuw

C.T. (Kees) de Groot
Erasmus Sarcerius’ Pastorale (1559) en de vorming van predikanten in de zestiende eeuw
© Labarum Academic, Apeldoorn 2016
Illustratie omslag: Bayerische Staatsbibliothek (BSB) in München
Omslagontwerp: Albert Bloemert
Vormgeving: Bert van Santen
ISBN 978 94 0290 1610
NUR 704

www.labarum.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Erasmus Sarcerius’ Pastorale (1559)
en de vorming van
predikanten in de zestiende eeuw

PROEFSCHRIFT

ter verkrijging van de graad van doctor
aan de Theologische Universiteit van de Christelijke
Gereformeerde Kerken in Nederland te Apeldoorn,
op gezag van de rector, prof. dr. H.G.L. Peels,
hoogleraar in de oudtestamentische vakken,
volgens het besluit van het college van hoogleraren
in het openbaar te verdedigen
op D.V. 14 december 2016
om 15.00 uur
in de aula van de universiteit,
Wilhelminapark 4 te Apeldoorn

door

Cornelis Teunis de Groot

geboren op 4 mei 1963 te Zwartebroek

Promotor: prof. dr. H.J. Selderhuis

Copromotor: prof. dr. M.A. Matthias

Leden beoordelingscommissie:

- prof. dr. E.A. de Boer

- prof. dr. W. François

- dr. D. Timmerman

Met erkentelijkheid wordt vermeld dat de uitgave van dit proefschrift mede mogelijk werd gemaakt door een financiële bijdrage van de Nederlands Gereformeerde Predikantenopleiding Apeldoorn.

Inhoud

Hoofdstuk 1 Inleiding

1.1.    Onderwerp

1.2.    Stand van zaken van het onderzoek

1.3.    Methode

1.4.    Bibliografische gegevens

1.4.1. De verschillende drukken

1.4.2. De titel

1.4.3. Niet alleen eigen werk

Hoofdstuk 2 Biografie

2.1.    Vorming (1501-1528)

2.2.    Leraar (1528-1537)

2.3.    Superintendent in Nassau-Dillenburg (1537-1548)

2.4.    Predikant in Annaberg en Leipzig (1548-1553)

2.5.    Superintendent in het graafschap Mansfeld (1554 -1558)

2.5.1. Het graafschap Mansfeld

2.5.2. De reformatie in Mansfeld en de politieke ontwikkelingen

2.5.3. Synode en visitatie

2.5.4. Verzoening (1555)

2.5.5. Visitaties

2.5.5.1. Visitatievoorschriften

2.5.5.2. Visitatie in de praktijk

2.5.6. Toenemende spanningen

2.5.7. Activiteiten buiten Mansfeld

2.5.8. Vertrek

2.6.    Predikant in Maagdenburg (oktober-november 1559)

2.7.    Conclusies

2.7.1. Conclusies aangaande de periode tot aan Mansfeld

2.7.2. Conclusies aangaande de periode in Mansfeld

Hoofdstuk 3 De Pastorale (1559) van Erasmus Sarcerius

3.1.    Pastorale handboeken in de middeleeuwen

3.1.1. Impulsen voor het schrijven van pastorale handboeken in de middeleeuwen

3.1.2. De onderwerpen en de opzet van middeleeuwse pastorale handboeken

3.2.    Continuïteit en discontinuïteit tussen de Pastorale en de middeleeuwse pastorale handboeken

3.2.1. Impulsen voor het schrijven van de Pastorale

3.2.2. De onderwerpen en de opzet van de Pastorale

3.2.3. Conclusie

3.3.    De ambten

3.3.1. De hoogheid van het ambt

3.3.2. Werving en selectie

3.3.3. De verschillende ambten

3.3.4. De bevestiging

3.4.    De sacramenten

3.4.1. Wat over de sacramenten moet worden onderwezen

3.4.2. De doop en het vormsel

3.4.3. Het heilig avondmaal

3.4.4. Debiecht

3.5.    Detucht

3.5.1. De uitgangspunten voor de tucht

3.5.2. Wie de tucht mogen uitoefenen

3.5.3. Tuchtmaatregelen en wederopname

3.6.    De prediking

3.6.1. Uitgangspunten voor de prediking

3.6.2. Methodische preekvoorbereiding

Hoofdstuk 4 De Pastorale (1559) in vergelijking tot andere pastorale handboeken

4.1.    Pastorale Pfarampt etc. (1537) – Gerhard Lorich

4.1.1. De auteur en zijn boek

4.1.1.1. De auteur

4.1.1.2. Motieven

4.1.2. De ambten

4.1.2.1. De verschillende ambten

4.1.2.2. De taken van de ambtsdrager

4.1.2.3. De kleding van de ambtsdrager

4.1.3. De sacramenten

4.1.3.1. De doop en het vormsel

4.1.3.2. Het avondmaal en de biecht

4.1.3.3. Het huwelijk en de ziekenzalving

4.1.4. De tucht

4.1.5. De prediking

4.1.5.1. Wat er voor nodig is om te preken

4.1.5.2. Wanneer en wat er gepreekt moet worden

4.1.5.3. Hoe er naar de preek geluisterd moet worden

4.1.6. Overeenkomsten en verschillen met de Pastorale (1559)

4.1.6.1. Overeenkomsten en verschillen naar opzet en inhoud

4.2.    Von der waren Seelsorge (1538) – Martin Bucer

4.2.1. De auteur en zijn boek

4.2.1.1. De auteur

4.2.1.2. Motieven

4.2.2. De ambten

4.2.2.1. Werving en selectie

4.2.2.2. De verschillende ambten

4.2.2.3. De bevestiging

4.2.3. De sacramenten

4.2.4. De tucht

4.2.4.1. Door wie de tucht wordt uitgeoefend

4.2.4.2. Over wie en op welke wijze de tucht moet worden uitgeoefend

4.2.5. De prediking

4.2.6. Overeenkomsten en verschillen met de Pastorale (1559)

4.2.6.1. Overeenkomsten en verschillen naar opzet en inhoud

4.3.    De officio pastorali ministrorum ecclesiae (1546) – Johannes Rivius

4.3.1. De auteur en zijn boek

4.3.1.1. De auteur

4.3.1.2. Motieven

4.3.2. De ambten

4.3.2.1. De taken van een ambtsdrager

4.3.2.2. Voorbeeldfunctie

4.3.3. De sacramenten

4.3.3.1. De doop

4.3.3.2. Het heilig avondmaal

4.3.4. De tucht

4.3.4.1. Op welke wijze de tucht moet worden geoefend

4.3.4.2. Tucht over zieken

4.3.5. De prediking

4.3.5.1. Wat er gepreekt moet worden

4.3.5.2. Hoe er gepreekt moet worden

4.3.6. Overeenkomsten en verschillen met de Pastorale (1559)

4.3.6.1. Overeenkomsten en verschillen naar opzet en inhoud

4.4.   Pastor sive Pastoris optimus vivendi Agendique modus (1562) – Niels Hemmingsen

4.4.1. De auteur en zijn boek

4.4.1.1. De auteur

4.4.1.2. Motieven

4.4.2. De ambten

4.4.2.1. De inhoud van en de toegang tot het ambt

4.4.2.2. De taken van de ambtsdrager

4.4.2.3. De ambtsdrager als persoon

4.4.3. De sacramenten

4.4.3.1. De doop

4.4.3.2. Het avondmaal

4.4.4. De tucht

4.4.4.1. De houding waarmee de tucht moet worden uitgeoefend

4.4.4.2. De uitoefening van de tucht

4.4.5. De prediking

4.4.5.1. Aard en inhoud van de prediking

4.4.5.2. Hoe er gepreekt moet worden

4.4.6. Overeenkomsten en verschillen met de Pastorale (1559)

4.4.6.1. Overeenkomsten en verschillen naar opzet en inhoud

Hoofdstuk 5 Het eigene van de bijdrage van de Pastorale (1559) aan de vorming van predikanten en haar receptie

5.1.    Het eigene van de bijdrage van de Pastorale (1559) aan de vorming van Predikanten

5.1.1. De onderwijzende inhoud van de Pastorale (1559)

5.1.2. De praktische inhoud van de Pastorale (1559)

5.1.3. De vergaande én ontspannen benadering van de Pastorale (1559)

5.2.    Voorbeelden van receptie van de Pastorale (1559)

5.2.1. De praktijk in de zestiger jaren

5.2.2. Herdrukken

5.2.3. Voorbeelden van verdere receptie

Hoofdstuk 6 Conclusies

6.1.    Conclusies aangaande de relatie tussen de context en de inhoud van de Pastorale

6.2.    Conclusies aangaande de inhoud van de Pastorale

6.3.    Conclusies aangaande het eigene van de bijdrage van de Pastorale (1559) aan de vorming van predikanten in Duitsland in de zestiende eeuw en haar receptie

6.4.    Conclusies aangaande de Pastorale en de huidige kerkelijke praktijk

6.4.1. De theologische opleiding

6.4.2. Homiletiek

6.4.3. Permanente educatie

6.4.4. Het gemeenteleven

Bijlagen

Bijlage I Samenvatting van Erasmus Sarcerius’ Von Jherlicher Visitation (1555)

Bijlage II Samenvatting van de resultaten van de tweede en derde visitatieronde (1556, 1558)

Bijlage III Kaart van de in 1556 en 1558 gevisiteerde kerken in het graafschap Mansfeld

Afkortingen, bronnen en literatuur

Samenvatting

Zusammenfassung

Summary

Woord van dank

Curriculum vitae

Register

HOOFDSTUK 1

Inleiding

1.1. Onderwerp

Dit onderzoek is gewijd aan het eigene van de bijdrage die Erasmus Sarcerius met zijn Pastorale (1559)¹ leverde aan de vorming van predikanten in Duitsland in de zestiende eeuw.

Sarcerius gaf gedurende bijna vijfentwintig jaar in verschillende delen van Duitsland leiding aan de opbouw van de kerken van de reformatie en oefende zodoende invloed uit op die kerken. Toch zoekt men in handboeken over de geschiedenis van de praktische theologie, het pastoraat, de homiletiek en het kerkrecht bijna altijd tevergeefs naar de naam Sarcerius. Dit is des te opmerkelijker omdat hij wel veel heeft gepubliceerd.

De vraag is waaraan zijn afwezigheid in de literatuur te wijten is. Ligt dat bijvoorbeeld aan het eigene van zijn inbreng of juist aan het gebrek aan zelfstandige gedachten? Of zijn er andere aspecten in het geding? In zijn eigen tijd werd Erasmus Sarcerius geprezen om zijn stevige en consistente gedachten.² Maar er klonk ook kritiek. Hij zou bijvoorbeeld in de discussies over de ideeën van Georg Major en over de adiafora te meegaand zijn geweest.³ Ook in onze tijd divergeren de oordelen over Sarcerius. Stupperich beweert ‘een zelfstandig denkend theoloog is hij niet geweest’. Deze gedachte behoeft volgens Wartenberg een zekere correctie.⁴ Berndorff dicht Sarcerius eveneens een zelfstandige positie toe. Hij ziet bijvoorbeeld het kerkmodel van Sarcerius als ‘een eigen synthese van de ideeën van Bucer, van de in het Decretum Gratiani beschreven besluiten van de christelijke kerk in de Late Oudheid en van Melanchthons gedachten over de tucht’.⁵ Ook Selderhuis houdt de mogelijkheid open dat Sarcerius een zelfstandige positie inneemt.⁶ Aan de andere kant vraagt hij zich ook af of Sarcerius niet te weinig origineel en niet te veel doorsnee was om veel invloed te kunnen uitoefenen.⁷

Veel van wat Sarcerius in zijn leven leerde, betoogde en preekte, heeft hij aan het einde van zijn leven, in 1559, samengevat, verwerkt en opnieuw gepubliceerd in een handboek voor predikanten, zijn Pastorale oder Hirtenbuch. Met het laten verschijnen van een dergelijk handboek was Sarcerius niet de eerste en ook niet de laatste. De traditie van pastorale handboeken – die als handreiking voor predikanten zijn bedoeld – vindt haar oorsprong in de middeleeuwen en werd voortgezet in de kerken van de reformatie, vooral in de lutherse kerken in Duitsland. Het eigene van de bijdrage van Sarcerius aan de vorming van predikanten krijgt reliëf tegen de achtergrond van andere op dat moment beschikbare handboeken voor predikanten.

Dergelijke pastorale handboeken snijden veelal dezelfde zaken aan.⁸ Vooral thema’s als ambt, sacrament, tucht en prediking leggen zowel de inhoud als de praktijk van de kern van de reformatie bloot, namelijk rechtvaardiging én heiliging. Omdat het in de genoemde thema’s om het hart van de reformatorische theologie gaat, wordt zodoende duidelijk wat het ‘theologisch eigene’ van een auteur is en ook hoe het theologiseren zich op specifieke wijze in de praktijk van het geleefde christelijk geloof vertaalt. Precies om het navolgen van Jezus Christus in het dagelijks leven was het Sarcerius te doen. Het veelvuldig door hem gebruikte begrip Disziplin heeft bij Sarcerius mijns inziens dan ook vaak een dubbele bodem. Behalve de kerkelijke tucht heeft het ook de connotatie van ‘levenstucht’. Tucht beoogt behalve ‘de onderlinge controle door de gemeenschap op de levenswandel van de gemeenteleden’ ook ‘de zelfcontrole van het individuele gemeentelid’.⁹

Het onderzoek spitst zich derhalve toe op de volgende vraag: Wat is de inhoud en de context van Sarcerius’ Pastorale in vergelijking met andere pastorale handboeken uit Duitsland in de zestiende eeuw en in het bijzonder op het gebied van de ambten, de sacramenten, de tucht en de prediking?

Wat Sarcerius onderwees over de genoemde notae ecclesiae heeft ook voor het huidige kerkelijke leven en in het bijzonder voor de vorming en voortgaande vorming van predikanten zeggingskracht. De relevantie van historisch onderzoek verwoordt Peter Raedts op treffende wijze: ‘[De] lotsverbondenheid, de overtuiging dat de onderzoeker wezenlijke aspecten van het leven deelt met het object van zijn onderzoek, doet dieper doordringen in die kanten van het verleden die de voor mensen zelf toen belangrijk waren en maakt dat verleden tevens relevanter voor het heden’.¹⁰ Wij delen inderdaad enkele wezenlijk aspecten met Sarcerius.

In de wereld van kerk en theologie wordt er veel over geschreven en nagedacht of en hoe de organisatie van de kerken moet worden veranderd. Veel aandacht is er eveneens voor de vorming van predikanten. Waar en hoe moeten zij worden opgeleid, welke werkers heeft de kerk nodig en hoe kunnen zij op hun vakgebied ‘bij blijven’? Een derde aandachtsveld betreft de levensheiliging. In welk opzicht onderscheiden christenen zich van de wereld en waarin behoren zij zich naar de Schriften te onderscheiden? Ten vierde is er veel discussie over de rol van de kerk en haar individuele gelovigen in het publieke domein.

Het is niet voor niets dat juist in onze tijd de organisatie van de kerken, de opleiding van haar werkers, de leefstijl van haar leden en de verhouding tussen kerk en staat in het middelpunt van de belangstelling staan. Aanleiding voor deze focus is ons tijdsgewricht waarin ontkerkelijking en verwereldlijking hand over hand toenemen. De kerk bevindt zich, in ieder geval in West-Europa, in toenemende mate in een minderheidspositie. Zij is in een zogenaamde overgangssituatie beland. Een dergelijke overgang naar een andere tijd brengt in ieder geval twee dingen met zich mee. Oude normen, waarden en tradities worden bevraagd op hun houdbaarheidsdatum en er wordt nagedacht over nieuwe vormen en structuren.

Het leven van Erasmus Sarcerius speelde zich ook af in een overgangssituatie. Hoewel de historische context totaal anders was, vroegen dezelfde onderwerpen als vandaag ook toen de aandacht. De vorming van predikanten, de organisatie van de kerk, levensheiliging en de verhouding tussen kerk en staat vulden in Duitsland ook in de zestiende eeuw de agenda van de kerk, zeker die van Erasmus Sarcerius. De kerken zouden mijns inziens zichzelf tekortdoen wanneer zij geen aandacht meer zouden besteden aan wat de Geest in het verleden aan wijsheid in de persoon van Erasmus Sarcerius aan hen heeft geschonken.

1.2. Stand van zaken van het onderzoek

In het onderzoek naar de inhoud van de Pastorale ligt er nog heel wat terrein braak. Met name de volgende vragen zijn nog niet beantwoord: Waardoor onderscheidt de bijdrage van Sarcerius’ Pastorale aan de vorming van predikanten zich? Hoe verhouden zich de inhoud en opzet van de Pastorale tot die van de handboeken uit de late middeleeuwen? Wat is de relatie tussen Sarcerius’ biografie en de inhoud van zijn pastorale handboek? Daarnaast zijn er lacunes in de bibliografische gegevens en bleven ook de theologische aspecten onderbelicht.

Johann Georg Veit Engelhardt (1850) onderzocht hoe Sarcerius’ werk over de tucht en kerkregering zich verhoudt tot het geheel van de lutherse kerk. In zijn beschrijving betrekt hij de drie werken van Sarcerius die aan de herdrukken van 1562, 1565 en 1566 aan de Pastorale werden toegevoegd.¹¹

Joachim Dyck (1983) deed onderzoek naar wat Sarcerius in de Pastorale schreef over homiletiek. Hij laat zien dat zowel de principes en de structuren alsook de hermeneutiek die Sarcerius voor de prediking aanbeveelt aan de retorica zijn ontleend. Dyck besteedt echter geen aandacht aan de Bijbels-theologische aspecten waarop de homiletiek van Sarcerius berust.¹²

Amy Nelson Burnett (2004) beschreef de ontwikkeling van de pastorale handboeken die in de zestiende eeuw in de lutherse kerken werden gebruikt. In kort bestek bespreekt zij daarin onder andere de pastorale handboeken van Bucer, Rivius, Hemmingsen en Sarcerius. Inhoudelijk gezien is Burnett meer geïnteresseerd in de opzet van deze boeken en in welke thema’s erin aan de orde komen dan in de inhoud ervan.¹³

Herman J. Selderhuis (2006) schreef een artikel over de Pastorale. Selderhuis begint zijn artikel met de vraag hoe het komt dat er in handboeken niet aan de Pastorale wordt gerefereerd. Voorts behandelt hij in beknopte vorm de voorgeschiedenis, beschrijft hij kort de verschillende delen van het boek en wijst hij enkele karakteristieke elementen aan. Hij gaat daarbij uit van de druk van 1565. Zijn artikel eindigt met een aantal oordelen, conclusies en aanbevelingen.¹⁴ Selderhuis pleit voor een onderzoek dat de Pastorale met soortgelijke handboeken vergelijkt. Zo’n vergelijking moet dan het eigen karakter van Sarcerius’ Pastorale duidelijk maken. Die handschoen wordt in dit onderzoek opgenomen.¹⁵

Lothar Berndorff (2010) deed uitgebreid onderzoek naar het eigene van de predikers in het graafschap Mansfeld.¹⁶ In zijn promotiestudie onderzoekt hij welke innerlijke, geestelijke en uiterlijke politieke bewegingen aan het fenomeen ‘Mansfelder Sondernbewusstsein’, zoals dat in tal van publicaties naar voren komt, ten grondslag liggen en wat de verdere ontwikkeling hiervan in de weg heeft gestaan. Berndorff beschrijft de inhoud van de Pastorale van 1559 tamelijk uitvoerig. Hij is daarbij vooral geïnteresseerd in de organisatievorm die Sarcerius voor de kerk propageerde en praktiseerde (Kirchenverfassung). Om theologische aspecten bekommert Berndorff zich minder. Hij typeert de Pastorale als ‘een compendium waarin beroep, rechten, plichten, methoden en instituten voor de geestelijke stand begrijpelijk zijn beschreven.’¹⁷ Het begrip Disziplin ziet hij als de sleutel tot verstaan van het gehele oeuvre van Erasmus Sarcerius. Berndorff laat zien hoe de ideeën van Erasmus Sarcerius over de organisatie van de kerk, haar handelen naar binnen en naar buiten en haar rol in de samenleving in praktijk worden gebracht, in de periode na zijn ontslag in oktober 1559. Daarbij brengt hij meer dan eens de Pastorale ter sprake en laat hij dus iets van haar receptie zien. In dat kader beschrijft hij ook de politieke en kerkelijke situatie waarin Sarcerius’ zoon Willem de beide vermeerderde herdrukken het licht deed zien.

Harald Rasmussen (2013) beschreef in kort bestek de ambtsleer van Sarcerius zoals die in de Pastorale wordt gearticuleerd.¹⁸ Andere facetten van de Pastorale laat hij onbesproken. Rasmussen gebruikt de Pastorale als een voorbeeld van het groeiende Sonderbewusstsein van de geestelijkheid in diverse delen van Duitsland en in het bijzonder in de periode 1550- 1560. Luther besteedde vooral aandacht aan de functie van het ambt. In de daar op volgende periode kwam er meer en meer aandacht voor de persoon van de ambtsdrager.¹⁹ De Pastorale maakt volgens Rasmussen duidelijk dat in de christelijke gemeenschap de predikant de hoogste en belangrijkste taak vervult. Hij is door Christus Zelf aangesteld en hij heeft een duidelijk omschreven positie in de kerkelijke hiërarchie. Die positie wordt onderstreept door besluiten van concilies en uitspraken van kerkvaders. De predikant mag rekenen op steun van de Heilige Geest en zal zodoende niet alleen het Evangelie in zijn gemeente preken, maar ook een leven leiden dat het navolgen waard is.²⁰

1.3. Methode

Om antwoord te vinden op de vraag wat de inhoud en context van Sarcerius’ Pastorale is in vergelijking met andere pastorale handboeken uit de zestiende eeuw en in het bijzonder op het gebied van de ambten, de sacramenten, de tucht en de prediking, worden in dit onderzoek de volgende stappen ondernomen. Ten eerste wordt een korte biografische schets gegeven, zodat in een volgend hoofdstuk aandacht besteed kan worden aan de interactie tussen Sarcerius’ biografie en zijn Pastorale. In het derde hoofdstuk wordt het boek geanalyseerd op de thema’s ambt, sacrament, tucht en prediking. Op deze punten wordt het boek vergeleken met soortgelijke pastorale handboeken uit de zestiende eeuw. Die vergelijking loopt uit op een overzicht van wat het eigene is van Sarcerius’ bijdrage aan de vorming van predikanten. Ten slotte wordt aandacht besteed aan de receptie van de Pastorale en worden conclusies geformuleerd. Het onderzoek richt zich dus met name op primaire bronnen.

Theologie is altijd contextueel bepaald. Dat wil zeggen dat de situatie waarin men leeft en theologiseert van invloed is op hoe men de Schrift verstaat. Maar ook het omgekeerde geldt. Door het lezen van de Bijbel gaat men de eigen tijd verstaan en zo beïnvloedt het Woord de context waarin men leeft en theologiseert.²¹ Deze hermeneutische visie is ook de sleutel om tot een goed verstaan van het werk van Sarcerius te komen.²²

De Pastorale is, zoals gezegd, het laatste van de vele boeken die Sarcerius het licht heeft doen zien. Hij schreef dit boek met het oog op de voortgaande vorming van met name de predikanten. De dienaren van de kerk hebben in zijn visie een speciale taak van God ontvangen in het reformeren van kerk en samenleving naar Gods normen en waarden. Niemand die een handboek schrijft, kiest zijn onderwerpen willekeurig. Zowel de context waarin hij werkte en theologiseerde, als het licht dat de Schrift op zijn tijd en werkomstandigheden wierp, zijn bepalend geweest voor de onderwerpen die Sarcerius in zijn Pastorale aansnijdt.²³ De volgende twee vragen zijn in het biografische deel leidend:

Ten eerste: welke elementen en momenten uit de periode in het leven van Sarcerius die voorafging aan zijn arbeid als superintendent van Mansfeld, hebben bijgedragen aan zowel de keuze van de onderwerpen die hij in de Pastorale aansnijdt als aan de inhoudelijke verwerking daarvan?

Ten tweede: welke concrete gebeurtenissen in kerk en samenleving in zijn Mansfelder periode hebben ertoe bijgedragen dat Sarcerius in de Pastorale relatief veel aandacht besteedt aan de ambten, de sacramenten, de tucht en de prediking en op welke wijze zijn die gebeurtenissen van invloed geweest op de inhoud van de Pastorale? Beschrijven en verklaren zijn hier de meest gehanteerde onderzoeksfuncties.

Het deel waarin de inhoud van de Pastorale wordt beschreven (hoofdstuk 3), vangt aan met het formuleren van een antwoord op de vraag in hoeverre er in de Pastorale sprake is van continuïteit en discontinuïteit in vergelijking met de middeleeuwse pastorale handboeken. Hierbij is zowel aandacht voor de didactische vorm als voor de inhoud van deze boeken.

Vervolgens komt de focus te liggen op wát Sarcerius over de ambten, de sacramenten, de tucht en de prediking in de Pastorale (1559) heeft geschreven. Omdat hij deze thema’s op meerdere plaatsen in de Pastorale aansnijdt, wordt het boek op deze thema’s gescreend en vindt er een rubricering plaats. In die rubricering is er telkens aandacht voor de achtergrond waartegen hij een en ander naar voren brengt, voor de theologische achtergrond van de praktische aanwijzingen en ook vinden er analyses plaats. Rubriceren, samenvatten en analyseren zijn hier de meest gehanteerde onderzoeksfuncties.

Door de Pastorale met andere handboeken uit de zestiende eeuw te vergelijken, wordt een antwoord gezocht op de vraag wat kenmerkend is geweest voor Sarcerius’ bijdrage aan de vorming van predikanten in de lutherse kerken in Duitsland in de zestiende eeuw (hoofdstuk 4). De vergelijking betreft de volgende handboeken: Pastorale Pfarampt etc. (1537) van Gerhard Lorich, Von der waren Seelsorge (1538) van Martin Bucer, De officio Pastorali Ministrorum ecclesiae (1546) van Johannes Rivius en Pastor sive Pastoris optimus vivendi Agendique modus (1562) van Niels Hemmingsen.²⁴

Deze boeken zijn niet willekeurig gekozen. Op Von der waren Seelsorge na, betreft het pastorale handboeken uit de lutherse traditie. Omdat Sarcerius overtuigd lutheraan was, kan deze vergelijking zijn eigen positie binnen zijn lutherse context verhelderen. Buiten de lutherse traditie verschenen ook wel andere handboeken, maar die waren meer theoretisch dan praktijkgericht en behoorden dus tot een ander genre.²⁵ Hoewel Bucers Von der waren Seelsorge niet uit de lutherse traditie voortkomt, krijgt het in dit onderzoek toch een plaats. Ten eerste, omdat Sarcerius bij de Keulse reformatie met Bucer samenwerkte en deze coöperatie de vraag naar een mogelijke beïnvloeding oproept en ten tweede omdat Bucers boek na verloop van tijd ook als gids voor de praktijk ging functioneren.

Het boek van Lorich is gekozen omdat het de overgang typeert van de handboeken uit de middeleeuwen naar die van de reformatie. Het boek van Rivius is gekozen omdat het kan worden getypeerd als het eerste pastorale handboek voor de lutherse kerken.²⁶ Voor Hemmingsens boek is gekozen omdat dit zich in meer populariteit kon verheugen dan de Pastorale.²⁷ Deze grotere ‘Wirkungeschichte’ roept de vraag op waarin de Pastorale verschilt van Hemmingsens werk.

De volgende vragen zijn in dit deel van het onderzoek leidend: Wat schreven Lorich, Bucer, Rivius en Hemmingsen over de ambten, de sacramenten, de tucht en de prediking? Wat zijn daarbij de overeenkomsten en verschillen met de Pastorale? Wat zijn de overeenkomsten en de verschillen in de opzet en de didactische benadering tussen de werken van Lorich, Bucer, Rivius en Hemmingsen enerzijds en de Pastorale anderzijds? De hier gehanteerde dominante onderzoeksfunctie is vergelijken.²⁸ Volgens Heinz-Gerhard Haupt is zij eigen aan elk historisch onderzoek. In een historische studie is het haast onmogelijk zonder vergelijking voortgang te boeken.²⁹ Wanneer er primaire bronnen met elkaar vergeleken worden, dienen deze wel gecontextualiseerd te worden.³⁰ Daarom is er in dit deel van het onderzoek ook telkens aandacht voor de biografie van de genoemde auteurs.

In het volgende deel van het onderzoek (hoofdstuk 5) wordt de detailvergelijking vertaald naar hoofdlijnen. Hier komt ook de vraag aan de orde, in hoeverre dit boek met haar specifieke kwaliteiten invloed heeft uitgeoefend. De herdrukken van Sarcerius’ pastorale handboek krijgen nu het volle pond. Met name wordt een antwoord gezocht op de vraag waarom Willem Sarcerius tot driemaal toe een vermeerderde herdruk van het werk van zijn vader verzorgde. Opnieuw zijn vergelijken en verklaren de voornaamste onderzoeksmodi.

Ten slotte worden in dit laatste hoofdstuk conclusies geformuleerd. Die conclusies bevatten een antwoord op de onderzoeksvraag alsook een duiding van wat we vandaag kunnen leren van Sarcerius’ handboek aangaande zowel de (voortgaande) vorming van predikanten als de praktijk van het kerkelijk leven.

Voor het citeren van de Bijbel is gebruik gemaakt van de Herziene Statenvertaling.

1.4. Bibliografische gegevens

1.4.1. De verschillende drukken

Sarcerius eindigt zijn Pastorale³¹ met de volgende woorden: ‘Gedruckt zu Eisleben/ in der alten vnd löblichen Graffschafft Mansfelt/ durch Urbanum Gaubisch/ Wonhafftig auff dem Graben.’³² Op het titelblad prijkt een portret van Sarcerius. Aan de linkerzijde van het portret staat 15 aan de rechterzijde 59. Eronder is te lezen: ‘Durch Eras. Sarcerium Annemontanum der alten vnd löblichen Graffschafft Mansfelt Superint. geschrieben.’

Originele titelpagina

Drukker Urban Gaubisch (1527-1612) werd in Ortant/Merseburg geboren en was aanvankelijk augustijner monnik. Nadat zijn klooster in Grossenhain/Meissen vanwege het reformeren van de kerk werd opgeheven, vestigde hij zich in Leipzig. Daar huwde hij in 1551 Margarethe Niedersteter. Zij was de schoonzus van drukker Jakob Bärwald. Bij Bärwald publiceerde Sarcerius van 1551 tot en met 1554 zijn boeken. Met steun van zowel zijn schoonvader, als van de graven Albrecht, Gebhard en Hans Georg van Mansfeld en boekhandelaar Bartel Vogel, opende Gaubisch in 1554 een drukkerij in Eisleben. De Mansfelders waren vanaf dat moment voor het publiceren van hun werken niet langer op Leipzig aangewezen. Meer dan de helft van de boeken die Gaubisch drukte waren theologische werken. Zelf publiceerde hij ook een stichtelijk boek: Die sieben Worte des Herrn am Creutz (1560). Berndorff typeert drukkerij Gaubisch daarom als ‘eine geistliche Druckerei’, waar echter tegelijk de commerciële belangen goed behartigd bleven worden. Gaubisch was een drukker met een missie. Hij zei daar zelf over dat hij met de drukpers ‘zum gemeinen Beste schaffen wollte’. Bij zijn begrafenis vatte superintendent Schleupner zijn motivatie kort en bondig samen: ‘Er hat gedient der Christenheit – Jungen und Alten alle Zeit.’³³ Vanuit dit perspectief gezien zal Gaubisch de Pastorale graag hebben uitgegeven.

Zoon Willem Sarcerius (1536-1582) verzorgde in 1562, 1565 en 1566 een herdruk van de Pastorale.³⁴ Hij vervlocht in de Pastorale eerder verschenen boeken van zijn vader. Willem noemt de volgende werken: Von der Ordination, Vom Banne, Von der Visitation, Von Conciliën und Synoden, Von Consistorien en Von Geistlichen Gütern.³⁵

1.4.2. De titel

Voor de verklaring van de titel Pastorale oder Hirtenbuch wijst Sarcerius zelf de richting aan, door aan de titel toe te voegen: vom Ampt/ wesen/ und disciplin der Pastorn/ und Kirchendiener. Met andere woorden ‘herder’ is wat Sarcerius betreft een goed synoniem voor ‘ambt’. Met het woord ‘herder’ is het wezen van het ambt getekend. Sarcerius gebruikt als synoniem voor ‘Pastor’ ook ‘Seelsorger’.³⁶

Met zijn boek wil Sarcerius een handreiking doen met betrekking tot het zorgen voor Gods gemeente. De voornaamste onderwerpen die hij aansnijdt, passen alle heel goed in de metafoor van de herder en zijn kudde. De herder moet weten dat een ander hem over de kudde heeft aangesteld (ambt³⁷) en hij moet het vak leren (vorming). Hij moet weten hoe en waarmee hij de kudde moet weiden (prediking³⁸ en sacramenten³⁹) en ook hoe hij moet handelen wanneer hij te maken krijgt met onwillige schapen (tucht⁴⁰). Wil de herder deze taken goed kunnen uitvoeren, dan zal hij in zijn levensonderhoud moeten voorzien⁴¹ en zal hij zelf een onberispelijk leven moeten leiden.⁴² Op hun beurt zullen de schapen zich naar de herder dienen te voegen.⁴³ Zij mogen in zijn woorden de stem van de Goede Herder beluisteren en in zijn werk Gods genade en barmhartigheid proeven. Sarcerius noemt gemeenteleden bij voorkeur ‘scheflein’, schaapjes. In het verkleinwoord klinkt de warme betrokkenheid van de herder op zijn kudde door.

1.4.3. Niet alleen eigen werk

In zijn boek neemt Sarcerius integraal twee teksten van anderen op en eigent die zich dus, onder vermelding van de auteur, toe als de zijne. Omdat hij ze voor eigen rekening neemt, beschouw ik deze teksten bij de behandeling van de Pastorale daarom als van Sarcerius zelf. Hij introduceert de eerste tekst als volgt: Die fürnemsten Stück schriftlicher Lere/ in welchen die Kirchendiener/ sonderlich wol sollen unterricht sein/ durch Vitum Dieterich beschrieben.⁴⁴ En de tweede: Wie mann Fursichtiglich/ und one ergernis predigen soll/ von den furnehmesten Artickeln Christlicher Lere Fur die jungen einfeltigen prediger und alle Christen D. Vrbani Regii.⁴⁵

Sarcerius zegt niet om welk boek van Veit Dietrich (1505-1549)⁴⁶ het gaat. Mij is gebleken dat hij integraal een hoofdstuk heeft overgenomen uit Dietrichs Agendbüchlein für die Pfarr-Herrn auff dem Land.⁴⁷ Dit boekje schreef Dietrich in 1542 in opdracht van de raad van Neurenberg, zoals hij in het voorwoord van de vierde druk in 1545 vermeldt.⁴⁸ De raad stond voor de vraag op welke wijze de predikanten die voor de reformatie waren gewonnen, vertrouwd gemaakt konden worden met de evangelische leer, de nieuwe orde van dienst en de evangelische prediking.⁴⁹ Vandaar dat Veit Dietrich opdracht kreeg voor de ‘Nürenbergischen Geistlichen der Landgemeinden’ nieuwe formulieren op te stellen. Zo ontstond het Agendbüchlein.

De tekst werd in 1542 door de raad van Neurenberg vastgesteld en kreeg op die manier de status van een officiële ‘Gottesdienstordnung’. Opvallend is echter dat die status alleen de ‘Landsgemeinden’ betrof en niet de ‘Stadsgemeinden’. Klaus vermoedt dat de stadspredikanten, in tegenstelling tot de predikanten die buiten de stad werkten, over exemplaren van de Brandenburg- Nürnbergischen Kirchenordnung konden beschikken en daarom een dergelijk boek niet nodig hadden.⁵⁰ De eerste druk van 1542 verscheen anoniem. De tweede druk noemt aan het slot Veit Dietrich als schrijver. Vanaf de derde druk (1544) verschijnt de naam van Veit Dietrich op het titelblad. Deze versie werd vele malen onveranderd herdrukt. Nog in 1787 verscheen er een editie.⁵¹ Van welke druk Sarcerius gebruik heeft gemaakt, is niet met zekerheid vast te stellen. De bladspiegel maakt echter wel duidelijk dat het de vierde druk van 1545 of een latere druk moet zijn geweest.

Sarcerius laat ons erover in het ongewisse waarom hij niet zelf stem geeft aan de voornaamste stukken van de christelijke leer. Zijn keuze voor Dietrich valt echter wel te verklaren. Evenals Sarcerius oriënteerde ook Dietrich zich op zowel Luther als Melanchthon. Met zijn boek had Sarcerius vooral ‘middelmatige en beginnende predikanten’ op het oog.⁵² Dietrich richtte zich met zijn uitgaven op dezelfde doelgroep. Zijn Kinderpredigten (1546), waarin hij ook de zuivere leer uiteen wilde zetten, liet hij drukken voor de ‘Einfeltigen und Geringen’.⁵³ Over de stijl en inhoud van het Agendbüchlein zegt hij zelf dat hij beknopt en eenvoudig wil schrijven.⁵⁴

Wie mann Fursichtiglich van Urbanus Rhegius (1489-1541)⁵⁵ verscheen in 1535 in het Latijn en werd in 1536 in het Duits uitgegeven.⁵⁶ Als superintendent kende Rhegius de nood onder de geestelijken goed en werd hij geacht hen te begeleiden. Waarschijnlijk verscheen Wie mann Fursichtiglich in dit kader. Het is geen homiletisch handboek in de moderne zin van het woord, maar meer een theologische handleiding. De prediker wordt zo bij de hand genomen dat hij met betrekking tot controversiële punten het Evangelie kan preken zonder de waarheid te verdraaien. Rhegius houdt daarbij telkens de praktijk van het geloofsleven in het zicht. Theologie en vroomheid zijn bij hem onafscheidelijk van elkaar.

Van de onderwerpen die hij behandelt, zijn er nogal wat waarover conflicten bestonden, zoals de boete, de goede werken en de overheid. Over dergelijke onderwerpen was zowel met de kerk van Rome als onder de protestanten onderling verschil van inzicht. Voor beginnende predikanten die vaak niet al te hoog waren opgeleid, was een goede oriëntatie op deze onderwerpen onontbeerlijk.⁵⁷ Hendrix suggereert dat de visitatie- instructies die Rhegius gebruikte, als onderligger voor Wie mann Fursichtiglich hebben gediend.⁵⁸ Het boek kende een grote receptie. Het werd vaak herdrukt en ook vertaald, onder andere in het Pools (1554), Zweeds (1605) en Engels (1928 en 2003). De laatste Duitse herdruk verscheen in 1908.⁵⁹ Bovendien werd het opgenomen in de corpora doctrinae van Lüneburg en Wolfenbüttel.⁶⁰ Geen enkele auteur maakt er echter gewag van dat Wie mann Fursichtiglich in de Pastorale van Sarcerius is opgenomen.

Net zoals voor het Agendbüchlein, geldt ook voor Wie mann Fursichtiglich dat Sarcerius zijn motieven verzwijgt die hem ertoe gebracht hebben dit werk in zijn Pastorale op te nemen. Toch is zijn keuze voor juist dit boek niet vreemd. Al in zijn Form und Weise einer Visitation (1554) beval Sarcerius dit boek aan als een van de boeken die elke predikant in zijn kast moest hebben staan. Een jaar later verscheen er een uitgebreidere en vernieuwde versie van Form und Weise onder de titel Von Jherlicher Visitation. Daarin valt te lezen dat Sarcerius niet alleen het aanschaffen van het boek aanbeveelt, maar ook het ijverig bestuderen van de inhoud. De superintendent zal de inhoud van Wie mann Fursichtiglich tijdens de visitatie overhoren.⁶¹ Sarcerius was zelf dus door en door vertrouwd met de inhoud van Rhegius’ boek.

Evenals Sarcerius was ook Rhegius superintendent en schreef hij zijn boek voor dezelfde doelgroep als waar Sarcerius zijn Pastorale voor schreef, namelijk predikanten die vanwege hun geringe opleiding verdere vorming nodig hadden.

______________

1  Voortaan aangeduid als Pastorale. Als een van de herdrukken bedoeld is, wordt dit apart aangegeven. Zie hoofdstuk 1 noot 31 voor de volledige titel.

2  ‘So rühmt eine 1556 in Eisleben erschienene Schrift die “constantia mentis”, die Festigkeit und Streitigkeit im Denken. Pflichtvergessenheit und unrealistischen Gedanken sei er nicht gefolgt (…).’ Wartenberg, ‘Erasmus Sarcerius’, 116.

3  Berndorff, Die Prediger, 267.

4  Wartenberg, ‘Erasmus Sarcerius’, 116. Zie aldaar noot 6 voor de uitspraak van Stupperich die Wartenberg citeert.

5  Berndorff, Die Prediger, 58-59. Berndorff onderbouwt zijn opmerking over het Decretum Magistri Gratiani niet en verwijst slechts summier naar Melanchthon. ‘Auch Melanchthon äusserte sich vorteilhaft über Sarcerius aufseherische Fähigkeiten (CR 7, 408).’ Berndorff, Die Prediger, 59 n. 210.

6  ‘Es liegt nahe, das Pastorale des Sarcerius mit anderen die Seelsorge und die Arbeit des Predigers betreffenden Veröffentlichungen des 16. Jahrhunderts zu vergleichen, damit eine etwaige Eigenständigkeit des Sarcerius deutlich werden kann.’ Selderhuis, ‘Kirche im Aufbau’, 112.

7  Selderhuis, ‘Kirche im Aufbau’, 101.

8  Burnett, ‘The Evolution’, 528.

9  Berndorff, Die Prediger, 106 n. 25.

10  Raedts, Ontdekking, 23.

11  Engelhardt, ‘Erasmus Sarcerius’.

12  Dyck, ‘First German Treatise’.

13  Burnett, ‘The Evolution’.

14  Selderhuis, ‘Kirche im Aufbau’.

15  Zie hoofdstuk 1 noot 6.

16  Berndorff, Die Prediger.

17  Berndorff, Die Prediger, 64.

18  Rasmussen, ‘Early Modern Pastor’.

19  Rasmussen, ‘Early Modern Pastor’, 200.

20  Rasmussen, ‘Early Modern Pastor’, 207.

21  ‘In every culture in which it exists the Christian church functions as such a subculture. The churches of specific cultures have influenced and sometimes even transformed these larger cultures in specific ways, and at the same time the cultures in which the church exists have influenced and transformed the beliefs and practices of the church.’ Kolb, ‘Introduction’, in: ibid., Lutheran Ecclesiastical Culture, 5.

22  Zie voor deze hermeneutische visie bijvoorbeeld Thiselton, Hermeneutics, 799, 806- 807.

23  ‘Ohne die Biographie des Sarcerius ist das Pastorale eigentlich unverständlich (…).’ Selderhuis, ‘Kirche im Aufbau’, 103. ‘Sarcerius’s frequent references to his own experience provide a key to understanding the Pastorale. It is very much the work of an older pastor passing to a younger or less experienced one what he needed to know to perform the duties of his office satisfactorily.’ Burnett, ‘The Evolution’, 553.

24  Zie hoofdstuk 4 voor de bibliografische gegevens.

25  Burnett, ‘The Evolution’, 538-540.

26  ‘The first truly Lutheran pastoral manual appeared almost a decade after Lorich’s Pastorale.’ Burnett, ‘The Evolution’, 543.

27  Burnett, ‘The Evolution’, 545-546.

28  Vergelijken als methode voor historisch onderzoek wordt uitvoerig beschreven door Chris Lorenz. Wie vergelijkt ontdekt zowel overeenkomsten als verschillen. Lorenz: ‘De methode van verschil is dus een “positieve” en geen “negatieve”. De “positieve” conclusie komt echter tot stand via de “negatieve” weg van de eliminatie: factoren die de twee vergeleken gevallen gemeenschappelijk hebben, kunnen immers niet hun verschillen verklaren. Dat betekent echter niet dat deze factoren geen oorzakelijke relevantie voor het te verklaren verschijnsel hebben.’ Lorenz, Constructie, 181. Tegen de methode van het vergelijken bestaan de nodige weerstanden. Een van die weerstanden betreft de onvergelijkbaarheid van wat onderzocht wordt. Lorenz brengt daar tegenin: ‘(…) in principe kan alles met alles worden vergeleken omdat vergelijkingen altijd betrekking hebben op bepaalde aspecten van de vergeleken gevallen (bij de vergelijking van appels en peren b.v. hun eetbaarheid) en nooit op de gevallen in hun geheel. Welke aspecten men vergelijkt, is afhankelijk van de vraagstelling en de begrippen die men daarbij hanteert (…).’ Een andere weerstand luidt: de methode gaat voorbij aan de intenties van de betrokkenen en is anachronistisch. De verklaring laat het deelnemersperspectief volstrekt buiten beschouwing, want het waarnemersperspectief wordt verabsoluteerd. Lorenz brengt daar tegenin: ‘Het valt eenvoudig in te zien dat deze bezwaren een intentionalistische definitie van geschiedenis veronderstellen, die causale verklaringen achteraf binnen de geschiedwetenschap simpelweg verbiedt. Deze kritiek veronderstelt, met andere woorden, dat de intentionalistische verklaringswijze de enige legitieme historische benadering is, hetgeen in strijd is met de feitelijke diversiteit aan verklaringswijzen.’ Lorenz, Constructie, 187 en 189.

29  Haupt, ‘Comparative history’, 697.

30  Haupt, ‘Comparative history’, 703.

31  Pastorale oder Hirtenbuch/ vom Ampt/ Wesen/ und Disciplin der Pastorn/ und Kirchendiener/ Und wie sie von jugend auff studieren sollen/ und hernach auch nützlich leren in irem gantzen Kirchenampt/ in Lere vnd Leben sich unverweislich verhalten/ desgleichen in Schweren/ vnd ungewöhnlichen fellen erzeigen/ welche sich vmb/ und neben irem Ampte teglich zutragen. Dienstlich die ware Religion recht auszustellen/ da sie nicht ist/ und zuerhalten/ da sie ist (Mansfeld 1559).

32  Sarcerius, Pastorale, h iiiii v.

33  Berndorff, Die Prediger, 229-233.

34  Zie 5.2.2.voor de achtergrond en aanleiding van deze herdrukken.

35  Einer Christlichen Ordination/ form vnd weise/ vnd was darzu gehörig (Eisleben 1554); Ein Büchlein/ von dem Banne/ vnd andern Kirchenstraffen (Eisleben 1555); Von Jehrlicher Visitation/ vnd was hierdurch fur mengel/ und gebrechen/ fast an allen orten mögen befunden Werden (Eisleben 1555); Von Synodiis vnd Priesterlichen versammlungen (…) in einer jeden Superintendentz durch eine Christliche Obrigkeit musten ausgerichtet werden (Leipzig 1553); Von christlichen/ nötigen/ vnd nützen Consistorien oder Geistlichen Gerichten (Eisleben 1555); Von Geistlichen Gütern was niet eerder gepubliceerd. Bijlage I bevat een samenvatting van Von Jehrlicher Visitation.

36  Sarcerius, Pastorale, E iii.

37  ‘So habt nu acht auff euch selbst/ und auff die gantze Herd/ vnter welche euch der heilige Geist gesetzt hat/ zu bisschoffen/ zu weiden die Gemeine Gottes/ welche er durch sein eigen Blut erworben hat’ (Hand. 20:28). Sarcerius, Pastorale, E v.

38  ‘Busse aber predigen/ heisset nicht anders/ dan ir ewren Scheflein/ durch die Predigte des Gesetzes ire Sünde vnd Misserthat verkündigen sollet/ wider Gottes willen vnd befelch begangen (…). Item das ir inen hierüber Gottes grossen zorn vnd straffe anzeiget vnd vermeldet/ darinnen sie auch verderben müssen/ hier zeitlich vnd dort ewiglich/ wo sie nicht Busse thun/ vnd hiervon sich zum Herrn beteren. (…) Vergebung der sünden aber predigen/ heisset das eigentlich/ das ir widerumb durch die Predigte des Evangelii/ die erschreckten vnd beengstigten Gewissen/ aus der Predigte des Gesetzes/ vnd von wegen der erkenntnis irer Sünden/ Göttlichs zorns vnd straffe hierüber/ trösten vnd auffrichten sollet/ damit sie in iren sünden nicht verzagen/ vnd vnter dem zorn vnd straffen Gottes verzweiffeln/ vnd diese ding endlich vber Gottes gnade und barmherzigkeit nich erheben/ Sondern viel mehr festlich Gleuben/ das Gott inen ire Sünde verzeihen vnd vergeben/ Sondern viel mehr festiglich glauben/ das Gott inen ire sünde verzeihen vnd vergeben wolle/ vnd seinen zorn vnd straffen hierüber/ sincken vnd fallen lassen/ vmb seines lieben Sons Jhesu Christi willen.’ Sarcerius, Pastorale, E iii v.

39  ‘Und zu diesem ewren Bestallbrieff/ ewers verordenten Ampts/ gehören auch folgende stücke/ das ir solt die hochwirdigen Sacramente/ nach ordnung und einsetzung Unsers Herrn Christi/ ewren Scheflein handreichen vnd mitteilen/ so offte sie derselbigen von nöten haben/ vnd mit ernst begeren.’ Sarcerius, Pastorale (1559), E iii v.

40  ‘Ja ewre eigen Scheflein etliche/ denen ire seligkeit kein rechter ernst ist/ vnd welche die weide Christi Gottes wort allein im maul vnd ohren beligen lassen/ dencken sich nicht zu bessern/ faren mutwilliglich vnd trötzlich fort in irem sündlichen leben/ vnd wollen darzu hiewider nichts gesagt haben. Diese sag ich/ sein ewre falsche vnd heuchlische Euangelische/ die in aller rochlossigkeit vnd sicherheit leben/ die werden euch am höchsten bedrengen/ beengstigen/ vnd den verderblichen stoss thun. Auff das bey euch war werde/ das Christus gesagt hat/ Sie werden euch in den Bann thun vnd tödten/ von einer Stad in die andere verjagen etc.’ Sarcerius, Pastorale, E iiii.

41  ‘Item das sie im seine gebürliche vnterhaltung geben/ one zanck vnd widerwillen. Denn es ja billich/ das diese/ so das Euangelium predigen/ sich vom Euangelio ernehren. Und solchs Gottes gebot vnd befelch/ das man die Kirchendiener erhalte.’ Sarcerius, Pastorale, E iiiii v.

42  ‘Ich N.N. nu verordenter Pastor zu N.N. verspreche vnd sage zu (…) das ich mich mit Gottes hülffe/ die zeit meines lebens/ in der Lere vnd leben/ vnstreflich halten wil. Desgleichen auch meinem befolhenen Scheflein hierinnen ein Examplar vnd Furbilde sein. Item Volsauffens/ Hurens/ Ehebrechens/ Wucherens/ Spielens/ vnd was dergleichen offentliche Laster mehr sein/enthalten/ in keinen Krug oder offentlich Zechhaus gehen/ alda zu sauffen, zu spielen/ vnd sitzen.’ Sarcerius, Pastorale, D vi v.

43  ‘Darnach spricht der Superintendens zu der Gemeine/ an dem orte/ da der Ordinand ordinieret wird: Geliebten im HErrn/ es haben ewer Liebe/ in vorgehenden worten gehöret/ was das Ampt ewers gegenwertigen Pastors vnd Seelsorgers sey/ darauff solt ir nu acht geben/ als die trewen Scheflein Christi/ das er sich seinem Ampte nach/ also verhalte. Und wo er auch das thut/ sollet ir im gefolgig vnd gehorsam sein. Wo er aber seinem Ampte nicht würde nachtsetzen (…) so solt ir im nicht folgen vnd gehorsam sein/ sondern die stimme ewers Herrn vnd Hirten Christi hören/ Wie er gesaget hat/ Meine Scheflein/ hören meine stimme etc.’ Sarcerius, Pastorale, E iiiii.

44  Sarcerius, Pastorale, F vi v - H ii.

45  Sarcerius, Pastorale, L i - O i.

46  Veit Dietrich werd in 1505 in Neurenberg geboren. In 1522 werd hij student in Wittenberg en woonde vanaf 1528 bij Luther in huis. Hij functioneerde als secretaris en gesprekspartner van Luther. In 1535 werd hij pastor van de St.-Sebalduskirche in zijn geboorteplaats. Dietrich zette zich in voor het reformeren van de kerk en oriënteerde zich daarbij zowel op Luther als op Melanchthon. In 1547 werd hij uit zijn ambt ontslagen, omdat hij kritiek had op de toegeeflijke houding van de raad van Neurenberg aangaande het beleid van de keizer. Behalve door zijn Agendbüchlein (1543) genoot en geniet hij ook bekendheid vanwege zijn Summarien over het Oude (1541) en Nieuwe Testament (1544), zijn Kinderpredigten (1546) en de uitgave van Luthers Tischreden en Hauspredigten (Hauspostille) Zie voor biografische gegevens: Zschoch, ‘Veit Dietrich’ en Klaus, Veit Dietrich, 35-304.

47  ‘XX. Die fürnemdste Stück Christlicher Ler/ inn welchen die Kirchendiener/ sonderlich wol sollen onderrichtet sein.’ Dietrich, Agendbüchlein, A a iii - E e iiii v.

48  ‘Zu solchem habe ich met dieser geringen Arbeit/ so mir von meiner Oberkeit erstlich auffgelegt/ gern wöllen helffen/ auff das/ wo es etlichen an Büchern oder verstand mangelt/ sie gewissen vnd grundlichen vndderricht/ der Ler vnd gantzen Ampts inn solchem Agend Büchlein aff kürtzest vnd einfaltigest verzeichnet finden‘. Dietrich, Agendbüchlein (1546), B iiii en B iiii v.

49  Klaus, Veit Dietrich, 206.

50  ‘Vielleicht ist der Grund nur darin zu suchen, dass die Stadtgemeinden über eine ausreichende Zahl von Exemplaren der Brandenburg-Nürnbergischen Kirchenordnung verfügten, so dass für sie kein Bedarf an neuen Formularen bestand. Die Landgemeinden aber benötigten solche Hilfen, besonders die Gemeinden der neu erworbenen oberpfälzischen Gebiete und ihre neu für das Evangelium gewonnenen Pfarrer. Dort würde das Agendbüchlein sofort eingeführt.’ Klaus, Veit Dietrich, 208.

51  Klaus, Veit Dietrich, 405-408.

52  Zie 3.2.1.

53  Herrfurt, Veit Dietrichs Predigt, 6-8.

54  Zie hoofdstuk 1 noot 48.

55  Urbanus Rhegius kwam in 1489 aan de Bodensee als zoon van een priester ter wereld. Hij studeerde aan de universiteiten van Freiburg en Ingolstadt. Te Konstanz werd hij in 1519 als priester gewijd. Toen hij in de zomer van 1520 in Basel studeerde, is hij daar vermoedelijk gepromoveerd. Liebmann (p. 109) spreekt van een onopgelost raadsel. In hetzelfde jaar kreeg Rhegius een aanstelling als prediker van de Dom in Augsburg. Vanwege onder andere kritiek op de aflaten werd Rhegius in 1521 uit zijn ambt ontheven. Na wat omzwervingen – hij was onder meer kapelaan in het Oostenrijkse Hall – werd hij in 1524 opnieuw predikant in Augsburg, nu van de St.-Annakirche. Daar liet hij in hetzelfde jaar een boek verschijnen waarin hij de avondmaalsleer van Karlstadt bekritiseerde. Zelf vierde hij met zijn gemeente in 1525 het avondmaal onder beide gestalten. Volgens Hendrix vond Rhegius met betrekking tot het avondmaal een goed evenwicht tussen Zwingli enerzijds en Luther anderzijds. (‘Beteutung’, 59) Op de Rijksdag van Augsburg in 1530 werkte hij mee aan de Confutatio Augustana (1530) en later ook aan de Apologia Confessiones Augustanae (1531) Hertog Ernst vroeg hem in hetzelfde jaar naar Lüneburg te komen en stelde hem als superintendent aan. Rhegius publiceerde veel. Hij schreef exegetische studies, kerkordes, polemische pampletten en een catechismus. Naast zijn Formulae quaedam (1535) werd hij vooral bekend door zijn Dialogus von der schonen Predigt (1536). Het verscheen in meer dan vijf talen. In 1537 ondertekende Rhegius de Schmalkaldische Artikelen. Te Hagenau nam hij in 1540 deel aan het religiegesprek met onder andere Calvijn, Bucer, Brenz en Capito. Hij overleed in mei 1541. Zie voor biografische gegevens: Liebmann, Urbanus Rhegius, 88-312; Hendrix, ‘Rhegius, Urbanus’ en Hendrix, ‘Beteutung’.

56  Urbanus Rhegius Formulae quaedam caute et citra scandalum loquendi de praecipuis Christianae doctrinae locis, pro iunioribus Verbi Ministris in Ducatu Luneburgensi, 1 Corint. 10. Tales estote, ut nullum praebeatis offendiculum Ecclesiae Dei (Wittenberg 1535).

57  Hendrix, Preaching, 8-10.

58  Hij doelt op Artikel, darinne etlike mysbruke by den parren des förstendoms Lüneborg entdecket unde darjegen gude ordenynge angegeben werden mit bewysnge und vorklarynge der schrift (1527) en Wie und was wir, Ernst, von Gots gnaden herzog zu Braunswick und Leuneborg, unsers furstenthumbs pharhern und predigern zu predigen befholen (1529). Hendrix, Preaching, 9.

59  Hendrix, Preaching, 7.

60  Lüneburg: Corpus doctrinae Wilhelminum (1576); Braunschweig-Wolfenbüttel: Corpus doctrinae Julium (1576).

61  ‘Ich wil geschweigen/ dass ir etliche sein/ die ganz vnbescheiden von allen stücken der waren Religion reden. Diesem mangel aber zu begegnen/ lass ich mir gefallen/ dass man das büchlein Urbani Regii/ oben gedruckt/ fleissig lese/ des inhalt ist/ wie man von den fürnemsten stücken der waren Religion/ vorsichtigtlich vnd bescheiden predigen soll. Und einem jeden Pastor ein Exemplar die des Pastorals vbergebe. So kan auch dieser mangel etlicher massen erstattet werden/ durch das Examen/ das man in allen jerlichen Visitationen halten soll/ mit einem jeden Pastor.’ Sarcerius, ‘Von jherlicher Form und weise einer Visitation’ (1555), in: Pastorale (1565), 311.

HOOFDSTUK 2

Biografie

Omdat Sarcerius zijn boek aan het einde van zijn ambtsperiode in Mansfeld schreef, wordt in dit hoofdstuk vooral onderzocht welke concrete gebeurtenissen in kerk en samenleving er in deze periode aan hebben bijgedragen dat Sarcerius in de Pastorale ruim aandacht besteedt aan het ambt, de sacramenten, de tucht en de prediking. Hierdoor kan het volgende hoofdstuk erop ingaan op welke wijze die gebeurtenissen van invloed zijn geweest op de inhoud van zijn boek. Eerst wordt echter onderzocht welke elementen en momenten uit de periode in het leven van Sarcerius die voorafging aan zijn arbeid als superintendent van Mansfeld, hebben bijgedragen aan zowel de keuze van de onderwerpen die hij in de Pastorale aansnijdt als de inhoudelijke verwerking daarvan.

Om een antwoord op deze vragen te vinden, wordt een overzicht gegeven van de levensloop van Sarcerius. Zijn biografie valt grofweg geschetst in twee delen uiteen. Na geschoold te zijn was hij eerst tien jaar als leraar actief en vervolgens ruim twintig jaar als (leidinggevende) predikant.

2.1. Vorming (1501-1528)

Aangaande de vroege jeugd van Erasmus Sarcerius, zijn vorming en eerste werkkringen zijn de bronnen schaars.¹ Verschillende biografen spreken elkaar op menig punt tegen. Zo verschillen bijvoorbeeld de berichten over zijn geboortedatum en zijn naam. Eskuche meldt als geboortedatum 19 april 1501,² terwijl Röselmüller 28 november 1501 als geboortedatum noteert.³ Met welke achternaam hij ter wereld kwam, blijft eveneens onduidelijk. Röselmüller laat hem ter wereld komen als zoon van Scheurer.⁴ Zo introduceert Von Bundschuh hem ook: ‘Erasmus Sarcerius, eigentlich Schürer’.⁵ Volgens Eskuche is het Melanchthon (1497-1560) geweest die hem in een brief Sarcerius noemt.⁶ Stupperich wijst er echter op dat hij aan de universiteit van Leipzig als Sarck werd ingeschreven.⁷ Die naam zou dan op de klank af gelatiniseerd zijn. Volgens Wartenberg werd hij aan de universiteit van Leipzig echter ingeschreven als ‘Erasmus Sorck de Monte Sante Anne’.⁸ Blijkbaar is de a of o van zijn naam in het matrikel van de universiteit niet duidelijk geschreven. Als daar werkelijk ‘Sarck’ staat, zou dat doorslaggevend zijn, zo niet, dan klinkt wat Eskuche naar voren brengt het meest aannemelijk. Melanchthon heeft immers zelf zijn Griekse naam ook van een ander ontvangen. Zijn leermeester Reuchlin vertaalde de naam Schwartzerdt in het Grieks.⁹ Wellicht heeft bij de keuze van Melanchthon voor de naam Sarcerius meegespeeld dat ‘sarcire’ ‘herstellen’ betekent en de Latijnse naam op die manier iets weergeeft van de kern van het werk van de reformator.

Sarcerius werd geboren in Sint-Annaberg. Hier was men in de Harz aan het einde van de vijftiende eeuw begonnen met het ontginnen van bodemschatten. De opbrengst van met name ijzer legde de bewoners geen windeieren. Volgens Eskuche was ook de vader van Sarcerius niet onbemiddeld.¹⁰ Stupperich vermoedt dat Sarcerius al jong wees moet zijn geworden, want later, in 1538, bedankte hij de raadsheren Johann en Lorenz Rhelinck voor de ondersteuning die hij in zijn studententijd van hen had genoten.¹¹ Ook zijn gevers moeten dus bemiddeld zijn geweest. In Annaberg bezoekt Sarcerius de Latijnse school naast de kerk. Daar was volgens Eskuche nog geen invloed van het humanisme te bespeuren.¹²

In de herfst van 1515 stuurde zijn vader hem naar de domschool van Freiburg. Via Petrus Mosellanus (Peter Schade, 1493-1524) maakte hij daar kennis met het humanisme. Hij leerde Grieks en las werken van onder andere Socrates, Plutarchus, Plato en Homerus. Zijn scholing in de vrije kunsten werd voortgezet aan de universiteit van Leipzig. Vermoedelijk is hij Mosellanus achterna gereisd. In Leipzig raakte Sarcerius vertrouwd met de geschriften van onder meer Quintilianus, Vergilius en Cicero en werd op deze wijze ook in de retorica geschoold. Sarcerius keek met veel plezier op deze periode terug: ‘Mein Leipzig lob ich mir! Es ist ein klein Paris und bildet Seine Leute.’¹³

Kort voor of kort na het overlijden van Mosellanus vertrok Sarcerius in 1524 naar Wittenberg. Als student werd hij een enthousiast aanhanger van Luther en Melanchthon.¹⁴ Met hen beiden zou hij zowel schriftelijk als mondeling contact blijven onderhouden, evenals met Bugenhagen (1485-1558). In Wittenberg nam niet alleen zijn theologische kennis toe, maar leerde hij ook godvruchtig te leven.¹⁵

2.2. Leraar (1528-1537)

In de periode van 1528 tot en met 1538 ging Sarcerius zowel wat het humanisme als wat de reformatie hem had gebracht doorgeven aan een volgende generatie.¹⁶ Hij trok als leraar van stad naar stad en van school naar school.

Zijn eerste standplaats was Lübeck. In deze stad betoonde hij zich een voorvechter van de reformatie. In een rede over het avondmaal zette hij zich af tegen het verdraaien van de Schrift door de pausgezinden en tegen de opvattingen van de wederdopers. Het spoor van Luther volgend, nam hij eveneens nadrukkelijk afstand van de opvattingen van Zwingli: ‘So fürchte ich mich nicht, mit den Feinden des Sacraments des wahren Leibes und Blutes unsres Herrn Jesu Christi in die Schrancken zu schreiten.’¹⁷ In Lübeck schreef hij zijn eerste theologisch werk: Methodus divinae Scripturae loca praecipua explicans pro theologis inexercitatis conscripta (Schwäbisch Hall 1539). Vanwege tegenstand van de kerk van Rome moest Sarcerius echter Lübeck al snel verlaten, samen met de evangelische predikanten Wilhelmi, Walhof en Fund.¹⁸

Waarschijnlijk is Sarcerius nog in hetzelfde jaar naar Wenen afgereisd. Hij had namelijk een uitnodiging ontvangen er een school op te zetten en te leiden.¹⁹ Hij kon er niet lang lesgeven, want hij zag zich gedwongen de stad te verlaten, omdat wederdopers en ‘evangelischen’ in Wenen werden vervolgd.²⁰ Sarcerius kwam, omdat men hem ook daar vroeg een school te stichten en te leiden, in 1530 in Graz terecht. Vanwege zijn opvattingen kon hij ook in Graz niet lang blijven.²¹ Daarom vertrok hij naar Rostock, waar hij korte tijd als magister werkte.

Op verzoek van Bugenhagen ging Sarcerius opnieuw lesgeven in Lübeck. Bugenhagen had namelijk in Lübeck een ‘evangelisch gymnasium’ gesticht en haalde Sarcerius in 1531 over zich als conrector aan de school te verbinden. In Lübeck vond Sarcerius rust. Hij trad in het huwelijk en stichtte een gezin. In Lübeck verscheen zijn eerste leerboek: Libellus in usum puerorum qui primum exponere discunt (1533).²² Sarcerius ging in Lübeck vriendschappelijk om met rector Hermann Bonnus (1504-1548), die al snel superintendent werd. Van Bonnus leerde Sarcerius streng methodisch te werken²³ en vooral ook om nauwkeurig acht te slaan op woordbetekenissen en het eigene van elke Bijbelschrijver. Terugblikkend op deze periode merkt Sarcerius in het voorwoord van zijn commentaar op Mattheüs (1551) over zijn relatie met Bonnus op: ’seine Gesellschaft war mein Leben’.²⁴

Toch bleef Sarcerius niet in Lübeck, de zeelucht deed hem namelijk geen goed. Telkens werd hij door ziekten gekweld. Bonnus raadde hem daarom aan te verhuizen naar hoger gelegen streken, waar hij vanwege een beter klimaat minder last van zijn kwalen zou hebben.²⁵ Toen graaf Willem de Rijke van Nassau-Dillenburg (1487-1559) hem, op voorstel van Melanchthon en/of Bugenhagen,²⁶ vroeg het rectoraat van de Latijnse school te Siegen in het graafschap Nassau-Dillenburg op zich te nemen, aarzelde hij dan ook geen moment.²⁷

Zijn aanstelling was niet zonder reden. Men zocht iemand die door de jeugd te vormen een bijdrage kon leveren aan het stabiliseren van de reformatie in het graafschap.²⁸

In de aanstellingsbrief van 1531 werd de leeropdracht nauwkeurig omschreven: Latijn en andere gebruikelijke talen onderwijzen en verder de ‘vrije kunsten’ en in het bijzonder de retorica, de logica en de goede zeden.²⁹ In de jaren die volgden, zou Sarcerius Latijnse scholen stichten in Dillenburg en Herborn.³⁰ De vorming van de jeugd lag hem na aan het hart.³¹

2.3. Superintendent in Nassau-Dillenburg (1537-1548)

De gehoopte verbetering van zijn gezondheid kwam in Siegen niet tot stand. In de herfst van 1537 nam hij daarom met vreugde het verzoek aan superintendent³² en predikant te worden. Naar eigen zeggen heeft Sarcerius ook voordat hij onder handoplegging werd bevestigd al wel een aantal jaren gepreekt.³³ Volgens zijn aanstellingsbrief (31 augustus 1537) werd Sarcerius ‘Superattendant[en] und Predikant[en zu Dillenburg] auch Rat und Diener im Wort Gottes sein Leben lang’.³⁴ Na tien jaar lang als docent leiding gegeven te hebben aan jongeren, ging Sarcerius nu leiding geven in en aan de kerk. Ook zijn kerkelijke arbeid zou worden gestempeld door overdracht van kennis en het vormen van levens naar de wil van Christus. Zelf was Sarcerius verwonderd over deze plotselinge wending in zijn leven. Zonder het gezocht te hebben was hij opeens theoloog geworden.³⁵

Meteen na zijn aanstelling als superintendent vloeiden er theologische werken uit de pen van Sarcerius. Zijn eerste theologische werk uit die periode betrof de Catechismus per omnes questiones.³⁶ Deze was opgedragen aan de hofprediker Leonard Wagner. Het boek was bedoeld als zelfstudieboek voor pastores die vanuit de vroege kerk de overgang naar de reformatie hadden gemaakt.³⁷ Zijn volgende boek, de Methodus uit 1538,³⁸ was bedoeld als hulp bij de preekvoorbereiding. Dit boek was eveneens aan Wagner opgedragen. Samen met Wagner schreef hij Instruction für die ainfaltigen pfarherren und kirchendiener (1537). De bedoeling van deze kerkelijke instructies was het herstellen van de tucht, de eerbaarheid en de eenheid binnen de kerken. Volgens Peters heeft dit geschrift het kerkelijk leven in het graafschap beslissend veranderd.³⁹ Inhoudelijk knoopte Sarcerius aan bij een met het oog op het reformeren geschreven ‘Bedenken’ uit 1532.⁴⁰ Wat al aan het papier was toevertrouwd aangaande de bediening van de sacramenten, de boete, de catechese, de feestdagen en andere kerkelijke gebruiken werd herhaald. Nieuw zijn de passages over het bijeenroepen van synodes (te weten: bijeenkomsten van pastores) en het benoemen, toetsen en inzetten van pastores. Ook de taken die de superintendent in het graafschap op zich dient te nemen, werden voor het eerst beschreven. In opdracht van de graaf heeft de superintendent toe te zien op en te waken over de leer en levenswandel van de geestelijken, geeft hij leiding aan de synodes en visitaties en heeft hij het opzicht heeft over catechese en kerkzang.⁴¹ Pre- dikanten die oproer preken of een valse leer brengen, dienen te worden vermaand. Wanneer een dergelijk vermaan op verzet stuit, kan er een beroep op de landsheer worden gedaan.

Deze aanpak bevat veel originele elementen, wat bewijst dat Sarcerius een zelfstandig denkend theoloog was.⁴² Het initiëren van visitaties en synodes als instrument voor het reformeren van de kerk was echter niet nieuw. Sarcerius ontleende die insteek met name aan Melanchthon.⁴³

Ten gevolge van Luthers optreden vielen in de eerste jaren van de reformatie veel vertrouwde instituten en regels weg. Als kenmerkend gebaar van het breken met de wijze waarop de kerk tot dan toe was georganiseerd, kan het verbranden van het Corpus iuris canonici gelden. Luther wierp op 10 december 1520 dit kerkelijke wetboek namelijk in het vuur. De nieuw leer vroeg om nieuw regels voor de organisatie van de kerk en eveneens om een beschrijving van de onderscheiden verantwoordelijkheden van kerk en staat. Luthers tweerijkenleer vroeg om nadere invulling en praktische uitwerking. Ook doemden er nieuwe vragen op aangaande het financieren van predikantsplaatsen, het onderhoud van de kerkelijke gebouwen, de armenzorg et cetera. De inkomsten uit missen en allerlei stichtingen vielen namelijk weg. De vraag was wie voortaan het kerkelijk leven moest bekostigen.

Nu door de Reformatie individuele gemeenteleden weer over een Bijbel konden beschikken, gingen mensen zowel op het gebied van de leer als op dat van de levensheiliging hoe langer hoe meer hun eigen weg. Zo kwamen bijvoorbeeld de leer van de drie-eenheid en de kinderdoop onder kritiek te staan en weigerden de boeren in groten getale voortaan nog tienden aan de adel af te dragen of de jacht en het gebruik van de bossen als privileges van de overheden te beschouwen. Om chaos in kerk en samenleving tegen te gaan, moest duidelijk leiding worden gegeven. Op de rijksdag van Spiers (1526) werd besloten dat in kwesties die nog niet waren geregeld iedere vorst voor zijn gebied zelfstandig beslissingen mocht nemen. Het was de keurvorst van Saksen die het oude vertrouwde middel van kerkvisitatie ging benutten om leer en leven in kerk en maatschappij te structureren. Via een inventarisatie zou men tot verdere reformatie kunnen komen. Hoewel Luther het niet als taak van de overheid zag ‘om te onderwijzen en over de geestelijke dingen te regeren’, zag hij na de boerenopstand van 1525 geen andere optie dan de zaken die vroeger als taken van een bisschop werden beschouwd, tijdelijk aan de keurvorst te laten. Omdat het initiatief bij de keurvorst lag, bestond een visitatiecommissie niet alleen uit predikanten, maar ook uit juristen, theologen en ambtenaren. Op verzoek van de keurvorst bereidde Melanchthon de visitaties voor door een enquête samen te stellen met vragen die zowel het kerkelijke als het burgerlijke leven betroffen. Hij was in 1527 zelf een van de visitatoren. Van wat hij zag en hoorde, bloedde zijn hart. Nadat hij ook de rapporten van andere visitatiecommissies onder ogen had gekregen, schreef Melanchthon daarom het Examen Ordinandorum of Unterricht der Visitatoren.⁴⁴ Het ontwerp werd door de leden van de faculteit bekeken en door de keurvorst goedgekeurd. Deze gids voor hen die leiding geven in staat, kerk en school is voor veel vorsten en theologen een voorbeeld geweest, niet in de laatste plaats vanwege het positieve effect van de visitaties. Geregelde visitatie bleek een effectieve manier te zijn om de nieuwe leer ingang te doen vinden en mensen richting te wijzen bij het veranderen van hun levensstijl. Speelman schrijft: ‘De reorganisatie van samenleving en kerk in evangelische zin vertoonde vanaf het begin steeds eenzelfde patroon. De overheid had de leiding en liet een kerkorde vervaardigen en uitgeven. Op grond van deze leidraad werden daarna de visitaties uitgevoerd. (…) Het doel van de visitaties was (…) om de bekwaamheid en geschiktheid van de predikanten en schoolmeesters te onderzoeken en in materiële zin om een nieuwe, gezonde kerkelijke organisatie op te zetten en meer eenheid in leer, liturgie en leven te bewerken. Aan de orde kwamen bijvoorbeeld de inhoud van de prediking en onderwijs, het bevorderen van een vroom en deugdzaam leven en het bestraffen van afwijkend en opstandig gedrag.’⁴⁵

In de nieuwe regelingen die Sarcerius dus in het spoor van Melanchthon voor Nassau-Dillenburg had ontworpen, was het deelnemen aan de synodes voor alle predikanten verplicht. Onder voorzitterschap van de superintendent kwamen zij zowel in het voorjaar als in de herfst samen. De superintendent werd in zijn taak bijgestaan door twee leden uit de raad die de graaf van advies dienden. Het organisatorische deel kwam voor rekening van predikanten die daar speciaal voor waren aangewezen, de zogenaamde procuratoren. De bijeenkomst zelf begon met een avondmaalsviering waarbij ook de leden van de gemeente waar de synode werd gehouden werden verwacht. Daarna werd gezamenlijk ontbeten en geïnformeerd naar het wel en wee van elke plaatselijke kerk. Vervolgens werden leer en leven van de dienaren van de kerk getoetst. Wie na driemaal te zijn vermaand geen verbetering liet zien, mocht niet meer deelnemen aan de synode en kon uiteindelijk door de graaf uit zijn ambt worden gezet. Elke predikant had zwijgplicht aangaande hetgeen ter synode was besproken.⁴⁶

Op dergelijke synodes werden ook besluiten genomen. Op de synode van 1539 besloot men bijvoorbeeld dat iedere predikant voortaan zijn preken zou uitschrijven. In 1540 verplichtte men de kerken tot het aanleggen van een doopregister en vanaf 1542 moest om de week ook op woensdag worden gepreekt.⁴⁷

Elke gemeente zou voortaan jaarlijks een visitatiebezoek van de superintendent plus een daarvoor aangewezen ambtenaar van de landsheer ontvangen. Doel was het in ogenschouw nemen van het kerkelijk leven van de afzonderlijke gemeenten. Het onderzoek omvatte de belijdenis, het functioneren van de predikant, de bediening van de sacramenten en de wijze waarop met de kerkelijke goederen werd omgegaan. Wanneer de predikant op deze punten werd bevraagd, moesten de kerkmeester, enkele gemeenteleden en oudsten daarbij aanwezig zijn. Tijdens een visitatie gaf de superintendent ook onderwijs. Stupperich constateert dat Sarcerius in dit onderwijs inhoudelijk gezien theologisch sterk leunt op Melanchthons Loci van 1535.⁴⁸ In 1538 schreef Sarcerius zelf een dergelijk werk: Loci aliquot communes et theologici etc. Stupperich vermoedt dat dit werk de vrucht is van de gesprekken die tijdens de visitaties plaatsvonden.⁴⁹

Ongeveer een maand na zijn verhuizing naar Dillenburg in maart 1538, belegde Sarcerius een eerste synode (29 april 1538). Ook begon hij meteen met de visitatiebezoeken. Tussen 1538 en 1548 riep Sarcerius drieëndertig synodes bijeen en was hij continu bezig met visitaties.⁵⁰ Sarcerius kwam veel op het spoor waarvoor hij moest waarschuwen: de leer van de wederdopers, het ontkennen van de drie-eenheid, werkheiligheid, het geringschatten van kunst en wetenschap, ontwijding van het heilig avondmaal en weerstand tegen de overheid.⁵¹

Het toezicht op leer en leven via synodes en visitaties riep in de praktijk van het kerkelijk leven verzet op. Met het oog op die weerstand schreef Sarcerius een fictief gesprek tussen de superintendent en een predikant, de Dialogus.⁵² In een aanhangsel onder de titel Examen super locum ‘De ministris Ecclesiae’ ontvouwde hij zijn ambtsleer. In het ambt heerst men niet, maar dient men de gemeente door de verkondiging van het Woord, het bedienen van de sacramenten en door opzicht en tucht over de gemeente. Om deze taken uit te oefenen, beschikt de kerk over verschillende dienaren, te weten: ouderlingen (ervaren gemeenteleden), bisschoppen (superintendenten), pastores (leiders van de gemeente), doctors (theologische adviseurs), uitdelers van de sacramenten (kapelaans of ziekentroosters) en diakenen (armenzorgers). Volgens Peters vertoont de ambtsleer die Sarcerius hier ontvouwde, sterke parallellen met de ambtsleer van Bucer en Calvijn. De terminologie daarentegen doet sterk aan Melanchthon denken. Het laatste bevreemdt niet, omdat zowel de Loci als de Augsburgse Confessie en de Apologie tot de belijdenisgeschriften van de kerk in Nassau-Dillenburg behoorden.⁵³

Sarcerius’ aandacht voor de organisatie van de kerk ziet Stupperich voortkomen uit zijn ideeën over Gods bestuur van de wereld en nog een laag dieper uit zijn predestinatieleer. God roept de Zijnen door Zijn Woord. Dat Woord wordt in de kerk tot klinken gebracht. Die kerk is een van God gegeven instelling waar alles in goede orde dient te geschieden.⁵⁴

Om ook in de toekomt verzekerd te zijn van goede predikanten en ambtenaren riep Sarcerius een fonds in het leven dat stipendia kon toewijzen aan onbemiddelde jongeren uit het graafschap.

In 1540 kreeg Sarcerius er nog een taak bij. Hij werd pastor en hofprediker van het slot Dillenburg. Naar zeggen van zijn tijdgenoot professor Mattäus Dresser (1536-1607), is diens optreden zeer vormend geweest voor Willem van Oranje (1533-1584).⁵⁵ Van zijn zevende tot en met zijn elfde levensjaar zat Willem namelijk onder het gehoor van Sarcerius. Maar nog meer invloed zullen waarschijnlijk de persoonlijke gesprekken hebben gehad die hij met de prins in later tijd heeft gevoerd. Sarcerius meldt zelf meer mensen via persoonlijke ontmoetingen dan door zijn preken te hebben bekeerd.⁵⁶

Zijn aanstelling aan het hof bracht veel extra werk met zich mee. Johannes Schnepf, de voormalige rector van de Latijnse school in Siegen en hofkapelaan op de Dillenburg, werd daarom als zijn rechterhand aangesteld om Sarcerius wat te ontlasten. Een jaar later, in 1541, bevorderde de graaf Sarcerius tot ‘Generalsuperintendent auf Lebenszeit’. Samen met de rector van de Latijnse school Jost Hoen (1500-1569) werd hem nu ook het opzicht over de scholen toevertrouwd. Deze promotie mag als een blijk van waardering worden getaxeerd.

Zijn ster rees niet alleen in Nassau-Dillenburg. Ook in andere delen van Duitsland en ver daarbuiten nam de invloed van Sarcerius toe. Zijn Loci aliquot communes et theologici etc. (1538) werd in 1539 in het Engels vertaald, omdat Hendrik VIII dit geschrift wilde gebruiken om de jeugd in zijn koninkrijk te onderwijzen. Uit dankbaarheid voor die vertaling en omdat de koning van Engeland zich achter de reformatie en het Schmalkaldisch verbond schaarde, droeg Sarcerius in 1540 zijn In Evangelia dominicalia, Postilla aan Hendrik VIII op.⁵⁷ In hetzelfde jaar ondertekende hij in Wittenberg, samen met onder anderen Luther, Melanchthon, Jonas, Bugenhagen en Cruciger, een advies (‘Gutachten’) dat gericht was aan keurvorst Johan Frederik I de Grootmoedige van Saksen. Het was bedoeld om de vorst te helpen zijn strategie te bepalen in de gesprekken over godsdienstvrijheid die de keizer met de keurvorsten voerde. Bij de ondertekening van een tweede advies in Schmalkalden liet Sarcerius zich door Bugenhagen vertegenwoordigen. Op verzoek van de Wittenbergse theologen werkte Sarcerius een tijdje in het gebied van zijn geboortestad Annaberg. Zijn opdracht was de net op gang gekomen reformatie in het hertogdom Saksen verder te begeleiden. Een verzoek van graaf Maurits van Saksen om te Leipzig professor in de theologie te worden en in die hoedanigheid de universiteit te reorganiseren, wees hij in oktober 1541 af. Hij wist zich te zeer verplicht aan graaf Willem.⁵⁸ Voorts was hij op verzoek bijvoorbeeld ook als interim-kerkhervormer actief in de kerken van onder andere Wiesbaden, Babenhausen en Weilburg. Naar eigen zeggen is Sarcerius op verzoek in meer dan vierentwintig gebieden actief geweest met het reformeren van de kerk.⁵⁹

Een van zijn meest in het oog springende werkzaamheden buiten het graafschap betrof zijn bemoeienis met de Keulse reformatie. Graaf Willem was een jeugdvriend van bisschop Hermann von Wied die ook wereldlijke macht bezat en keurvorst was. Bovendien pauzeerde graaf Willem onderweg naar zijn gebieden in Düsseldorf regelmatig in Keulen of Bonn. In 1543 bood graaf Willem in een schrijven aan zijn superintendent aan Von Wied uit te lenen. Sarcerius had een jaar eerder zijn aantekeningen op het boek Jezus Sirach aan bisschop Hermann von Wied opgedragen.⁶⁰

Sarcerius benutte deze mogelijkheid dan ook graag en preekte maandenlang in het gebied van Hermann von Wied. Vanaf eind 1542 waren ook Bucer en Melanchthon in Keulen en omgeving aan het werk.⁶¹ Bucer meldde aan Melanchthon dat van de preken van Sarcerius grote invloed uitging.⁶² Terwijl Sarcerius in Keulen verbleef, bezocht Melanchthon Dillenburg en Siegen. In een brief die hij later in 1543 vanuit Bonn aan Wilhelm Knüttel schreef, is Melanchthon uiterst positief over het kerkelijke leven zoals hij dat in het graafschap Nassau-Dillenburg had aangetroffen.⁶³

Het door Bucer en Melanchthon ontworpen en door Von Wied uitgegeven Einnfältiges Bedenken. Reformationsentwürf für das Erzstift Köln (1543), kreeg de instemming van Sarcerius. Omdat de keizer de bisschop sommeerde de evangelische predikanten uit zijn gebied te verwijderen, zag Sarcerius zich genoodzaakt Keulen te verlaten en naar Dillenburg terug te keren. In september 1543 kwam Hermann von Wied naar Siegen met het verzoek Sarcerius een van zijn gebieden, het graafschap Wied-Runkel, te laten visiteren. Eind 1543 maakte Sarcerius een begin met deze visitatiebezoeken.⁶⁴

Behalve via prediking, synodes, visitaties en interim-werk, wilde Sarcerius ook door middel van publicaties de kerken dienen. Als superintendent publiceerde Sarcerius met grote regelmaat. Naar zeggen van Röselmüller waren die publicaties bittere noodzaak, want een behoorlijk deel van de predikanten was eerst priester in de kerk van Rome geweest en derhalve in doorsnee vrij onwetend. Een ander deel had eerst een ander beroep uitgeoefend en had nauwelijks theologische scholing genoten.⁶⁵ Sarcerius schreef preekschetsen (postilla) waarmee hij predikanten wilde helpen bij hun preekvoorbereiding. Zijn exegetische werken gingen, op de aantekeningen op Jezus Sirach na, allemaal over nieuwtestamentische Bijbelboeken. Deze aantekeningen bij Bijbelteksten zijn bedoeld om een goed verstaan van de Schrift bij de predikanten te bevorderen. Zijn dogmatische werken bedoelen de predikanten te vormen in de leer. Maar uiteindelijk had Sarcerius met zijn boeken het gewone kerklid op het oog dat via de prediking mag leren wat het is om in het dagelijks leven met Christus te wandelen.⁶⁶ Bekend is dat een aantal van zijn werken in 1540 in de Nederlanden op een lijst van verboden boeken terecht kwam en in 1550 en 1558 golden al zijn boeken daar als verboden bezit.⁶⁷

Sarcerius praktiseerde zelf wat hij eens schreef. Hij ging naar zijn eigen adagium in al zijn werken methodisch te werk: ‘Sine methodo nihil recte aut disci aut intelligi aut doceri potest.’⁶⁸ Hij verklaart de woorden, stelt vragen, komt met antwoorden, gaat in op tegenwerpingen, definieert kernbegrippen en vat samen. Stupperich ziet in zijn aanpak sterke overeenkomsten met Melanchthon.⁶⁹

In 1546 brak de Schmalkaldische oorlog uit. Beide kampen trokken aan graaf Willem. Deze gokte op de factor tijd en probeerde zo lang mogelijk neutraal te blijven. Toen keizer Karel V zijn landgoed bedreigde, wierf hij echter wel zeshonderd ruiters voor de keizer. Mei 1548 werd het Interim afgekondigd. Graaf Willem ontsloeg daarop Sarcerius als superintendent, ondanks zijn aanstelling voor het leven. Behalve dat Sarcerius aan het keizerlijk hof niet geliefd was, kon Willem als argument aanvoeren dat Sarcerius zich niet aan het Interim wilde conformeren. Volgens Peters bracht Willem dit offer om zo kans te blijven maken op de ‘Katzenelnbogischen Grafschaften’.⁷⁰

Het ontslag schokte Sarcerius zeer. Zijn vertrouwen in de competenties van de overheden kreeg een forse knauw. Vanaf dit moment ging hij behalve de pausgezinden, de boeren, de wederdopers en de keizer ook de overheden als werktuigen beschouwen die satan ter hand kan nemen om de Reformatie te bestrijden. De overwinning van de keizer zag hij als een teken van de eindtijd.⁷¹

In september 1548 verliet Sarcerius Dillenburg, nadat hij als dank voor bewezen diensten honderd gulden van de graaf had gekregen. Hij vertrok naar zijn geboortestad Annaberg. Mogelijk heeft hij gedacht dat het afscheid maar tijdelijk zou zijn, want zijn vrouw en kinderen liet hij in Dillenburg achter. Die hoop bleek echter ijdel. Nog slechts één keer zou hij het graafschap bezoeken en wel om er op vakantie te gaan (1555). Tijdens dat bezoek nam hij acht kannen wijn in ontvangst die de stadsraad van Siegen hem schonk als herinnering aan zijn arbeidzaam leven aldaar.⁷² Hij diende ook graaf Willem van advies aangaande de reorganisatie van de kerk in het graafschap Nassau-Dillenburg.⁷³

Ook al verbleef Sarcerius niet meer in Nassau-Dillenburg, toch bleef zijn gedachtegoed wel invloed uitoefenen. Peters wijst op een visitatie die de bisschop van Mainz in 1549 organiseerde. Uit de rapportage werd duidelijk dat op één uitzondering na alle predikanten waren getrouwd, men alleen de doop, het avondmaal (onder de beide gestalten!) en de biecht als sacramenten erkende. Met de voorbede voor de doden en het aanroepen van heiligen had men gebroken. De predikanten van het graafschap, die allen via de synodes, visitaties en geschriften door Sarcerius waren gevormd, hadden geweigerd de besluiten van het Interim door te voeren.⁷⁴

Als superintendent heeft Sarcerius een blijvend stempel gezet op het kerkelijke leven in het graafschap Nassau-Dillenburg. Hij was van onderwijsman tot een bekend en invloedrijk theoloog geworden.

2.4. Predikant in Annaberg en Leipzig (1548-1553)

Eenmaal terug op zijn geboortegrond in Annaberg hield Sarcerius een prekenserie over Mattheüs 10, waarvan ‘kruisdragen’ het centrale thema vormde. Deze preken werden in mei 1549 uitgegeven, voorzien van voorwoord van Melanchthon.⁷⁵ Sarcerius droeg het boekje op aan zijn vrouw en kinderen die in Dillenburg waren achter gebleven. Hij wilde hun een hart onder de riem steken. Behalve zijn vrouw en kinderen heeft Sarcerius met zijn boek ook predikanten op het oog. De samengevatte preken in dit boek verschaffen vierentwintig redenen die duidelijk maken dat een prediker die het ware Evangelie getrouw verkondigt, niet zonder kruis of vervolging kan zijn. Tegelijk bieden de preken vierentwintig vertroostingen, zodat predikers die een kruis dragen in alle aanvechtingen niet zullen twijfelen aan Gods Woord en de beleden waarheid niet zullen laten vallen.⁷⁶ Sarcerius hoopte dat zijn preken niet alleen zijn naaste familie, trouwe zielzorgers en leraren tot troost zouden zijn, maar ook andere vrome christenen die godzalig leven en een kruis moeten dragen.⁷⁷

De inhoud laat niets te raden over: Wie instemt met het Interim, gaat akkoord met het aanpassen van de leer en de sacramenten en het vereren van God naar menselijke snit. Wie weigert in te stemmen, ondervindt weerstand. Die weerstand betekent het kruis van Jezus opnemen. Kruisdragen is een teken van de echtheid van het geloof. In deze preken roept Sarecerius de overheden ertoe op ruimte te bieden aan alle belijders.⁷⁸ Volgens Irene Dingel is dit Creutzbüchlein trendsettend geweest voor de houding die de zogenaamde gnesiolutheranen en flacianen aannamen in de strijd tegen de inmenging van de overheden in kerkelijke zaken.⁷⁹

Melanchthon regelde voor Sarcerius een functie als superintendent in Liegnitz, maar Sarcerius wilde liever in Saksen blijven.⁸⁰ In november 1549 mislukte Melanchthons poging Sarcerius een professoraat in Rostock te bezorgen.⁸¹ Toen er een verzoek uit Leipzig kwam om predikant van te St.-Thomaskirche te worden, vertrok Sarcerius daarheen. Zijn preken werden er zeer gewaardeerd. Vermoedelijk is Sarcerius in die periode ook actief geweest aan de universiteit van Leipzig.⁸² Wartenberg vermoedt dat aan zijn benoeming in Leipzig ook kerkpolitieke motieven ten grondslag lagen. In Leipzig was namelijk een groep theologen actief die zich tegen het Interim keerde en zich niet kon vinden in de kerkpolitieke strategie van Keursaksen. Wel waren zij voorzichtig in het uiten van hun kritiek.⁸³ Als bekend tegenstander van het Interim was Sarcerius een welkome aanvulling op hun gelederen. Sarcerius voegde zich en publiceerde zijn kritiek op het Interim op indirecte wijze door het te verwerken in zijn geschrift Ein warnung büchlein (1551).⁸⁴ Elementen van de leer van Rome bestempelde Sarcerius als ‘werken van de duivel’, maar ook de zwinglianen en de leiders van de boerenopstand kregen ervanlangs. Bovenal moesten de zogenaamde ‘neuen Papisten’ het ontgelden. De zogenaamde ‘neuen Papisten’ waren mensen die concessies aan de leer van Rome deden en, in zijn ogen, wezenlijke zaken als adiafora beschouwden. Hij liet dit boek in één band verschijnen met de door Melanchthon opgestelde Repetitio confessionis Augustanae Saxonica (1551).⁸⁵ Sarcerius was zelf een van de ondertekenaars van de Repetitio. Deze was geschreven met het oog op het concilie van Trente en ondertekend door alle superintendenten van Keursaksen, alle professoren van de universiteiten van Wittenberg en Leipzig, plus Sarcerius. In januari 1552 reisde hij op verzoek van keurvorst Maurits samen met Melanchthon en Paceus naar Trente af om de opgestelde belijdenis aldaar te overhandigen. In Neurenberg moest het gezelschap echter weken wachten op de credentiebrieven. Sarcerius preekte in februari in Neurenberg over Mattheüs 8. Nog in hetzelfde jaar verschenen deze preken in druk te Leipzig. In die preken is ‘kruisdragen’ een belangrijk thema, net als voorheen in Annaberg.⁸⁶ Vanwege de ontwikkelingen in de oorlog, kreeg het gezantschap opdracht niet naar Trente door te reizen, maar terug te keren naar Leipzig.

Keurvorst Maurits sneuvelde op 11 juli 1553 in de slag bij Sievershausen. Sarcerius zag de dood van Maurits als een teken van de eindtijd. Vanaf dat moment werd, aldus Berndorff, zijn werk gestempeld door de diepe angst dat het werk van de reformatie door een grote ommekeer teloor zou gaan.⁸⁷ Superintendent Pfeffinger hield op 19 juli in het Duits een lijkpredikatie over 1 Thessalonicenzen 4:13. Een dag later preekte Sarcerius in het Latijn over dezelfde tekst. Ook deze preek verscheen in druk.⁸⁸ In zijn preek roemde Sarcerius de moed van keurvorst Maurits, maar oefende hij tegelijk, zij het voorzichtig, ook kritiek uit op diens godsdienstpolitiek. Die kritiek werd kennelijk geaccepteerd, want de nieuwe keurvorst August (1526-1586) vroeg hem drie preken te houden op de landdag waar hij zich liet huldigen. Ook deze preken verschenen in druk.⁸⁹ In zijn derde preek op de landdag stelde Sarcerius allerlei misstanden in kerk en samenleving aan de orde: de overheden stellen, nu de inkomsten van missen en kloosters zijn weggevallen, te weinig financiën ter beschikking voor het christelijke onderwijs en voor werkers in de kerk; synodes en visitaties komen niet van de grond; en predikanten die eigenzinnig optreden en allerlei slechte gebruiken als adiafora koesteren, worden geduld. In zijn preek riep hij alle bestuurders op hun verantwoordelijkheid te nemen en initiatieven ter verbetering te ontplooien.

Zijn oproep was niet nieuw, want evenals in Nassau had Sarcerius ook in Leipzig van meet af aan aandacht voor kerkvisitatie en synodes gevraagd.⁹⁰ Hij schreef daartoe onder andere Von Synodis und Priesterlichen Versammlungen (1553).⁹¹ In dit verband publiceerde hij ook al eerder preken waarin hij een pleidooi voert voor het invoeren van synodes, visitaties en christelijk onderwijs.⁹² Berndorff meent in deze werken het begin van een trend te bespeuren, namelijk een doorleefde scepsis met betrekking tot het religieuze engagement van de overheden.⁹³ Toch zijn het de overheden die in 1555 opdracht gaven tot kerkvisitatie.⁹⁴ Kennelijk had Sarcerius niet voor dovemansoren gepreekt.

Zijn bekendste werk uit zijn Leipziger tijd,⁹⁵ dat nog in 1578 een herdruk beleefde, is ongetwijfeld het Hausbuch (1553).⁹⁶ In dit boek verdedigt hij de reformatorische leer met behulp van allerlei uitspraken van kerkvaders en Schriftcitaten tegen de leer van Rome.⁹⁷ Ook zijn Buch vom heiligen Ehestand⁹⁸ was invloedrijk en werd later herdrukt.⁹⁹

In Leipzig is Sarcerius dus verder gegaan met datgene waarmee hij in Nassau al was begonnen en ervaring had opgedaan: door middel van prediking, vorming van predikanten en publicaties kerk en samenleving reformeren.

Toch bleef Sarcerius niet in Leipzig werken. Eind 1553, de precieze datum van zijn aanstelling is niet bekend, gaf hij gehoor aan de roep van de graven van Mansfeld om daar als superintendent te komen werken.¹⁰⁰ In Mansfeld zou hij ook zijn Pastorale oder Hirtenbuch schrijven.

2.5. Superintendent in het graafschap Mansfeld (1554-1558)

2.5.1. Het graafschap Mansfeld

Het graafschap waar Sarcerius ging werken, omvatte negen steden (Eisleben, Mansfeld, Hettstedt, Gerbstedt, Artern Schraplau, Alstedt, Heldrungen en Wippra) en honderdvijftig dorpen. Nijverheid, mijnbouw en akkerbouw zorgden voor inkomsten. Luther of Camerarius moet eens gezegd hebben: ‘Wen der Herr lieb hat, dem giebt er eine Wohnung in der Grafschaft Mansfeld.’¹⁰¹

De steden en dorpen werden bestuurd door de graaf van Mansfeld.¹⁰² Dankzij de kopermijnen, die vanaf 1199 in bedrijf waren, waren de graven niet onbemiddeld en werden zij door de hun omringende vorsten graag te vriend gehouden. De vele nakomelingen moesten echter na verloop van tijd zowel de macht als het geld delen. Zodoende verzwakte op den duur hun positie.

Vanaf 1420 waren er drie geslachten van graven te onderscheiden. De driedeling leidde gedurende vele jaren tot spanningen op economisch, bestuurlijk en godsdienstig gebied. De voortdurende onenigheid tussen de graven heeft het optreden van Sarcerius in Mansfeld sterk gestempeld. In 1475 ontstonden de geslachten Vorderort en Hinterort en in 1501 Mittelort. De geslachten zijn genoemd naar de ligging van de slotgebouwen die zij op de burcht Mansfeld bewoonden en die binnen dezelfde ringmuur vielen.¹⁰³ Vanuit die residenties werden de van elkaar onafhankelijke gebieden geregeerd. Het gebied van Vorderort was qua oppervlak het grootst en besloeg drie vijfde deel van het gebied. Mittelen Hinterort besloegen elk ongeveer een vijfde deel van het graafschap. Ongedeeld bleven de koperwinning, de jacht, de visserij in de beide meren en de steden Eisleben, Hettstedt en Mansfeld.¹⁰⁴

2.5.2. De Reformatie in Mansfeld en de politieke ontwikkelingen

Toen Sarcerius begin 1554 zijn werkzaamheden in het graafschap Mansfeld startte, kwam hij niet in gespreid bedje. Zowel op politiek als op kerkelijk gebied was er sprake van onrust. Die onrust had alles te maken met de wijze waarop de reformatie in het graafschap haar beslag had gekregen.

De reformatie van de kerk in Mansfeld kende een lange geschiedenis en werd in fasen doorgevoerd.¹⁰⁵ Volgens Krumhaar hadden toen de reformatie begon bijgeloof en volksgebruiken in het graafschap wortel geschoten en werd het celibaat door veel geestelijken geschonden.¹⁰⁶ Grote initiator van de Mansfelder reformatie was graaf Albrecht van Hinterort (1480-1560). Samen met zijn broer Gebhard VII (1478-1558) sloot Graaf Albrecht zich in 1519 bij de Reformatie aan.¹⁰⁷ Luther droeg zijn eerste Kirchenpostille aan deze beide graven op (1522).¹⁰⁸

De graven Albrecht en Gebhard traden in 1526 toe tot het verbond van de keurvorsten Johan van Saksen en Johan van Hessen en de stad Maagdenburg. Op de rijksdagen van Spiers en Worms (1529) vertegenwoordigde graaf Albrecht Johan van Saksen en protesteerde hij tegen de voor ‘evangelischen’ ongunstige besluiten. Keizer Karel V volhardde in het afwijzen van de Augsburgse Confessie en verwachtte een dergelijke afwijzing ook van zijn vorsten. In reactie op de houding van de keizer sloten de protestantse vorsten in Schmalkalden een verbond (1530-1531). Gebhard en Albrecht ondertekenden de tekst dit verbond.

Na dood van graaf Hoyer VI in 1540, de laatste katholieke graaf in Mansfeld, werd de reformatie in het graafschap in hoog tempo doorgevoerd. Overal werd het avondmaal nu onder beide gestalten gevierd. In de slotkapel van Mansfeld gebeurde dat voor het eerst op 5 januari 1541.

Graaf Albrecht had grote schulden en wilde vanwege een geldkwestie zijn aandeel in de mijnbouw vergroten. Hierdoor kreeg hij ruzie met graaf Gebhard. De graven leverden ook strijd over het patronaatsrecht van de St.-Andreaskirche in Eisleben. Albrecht (Hinterort) eiste het patronaatsrecht op. De andere graven wezen erop dat de kardinaal dit recht voorbehouden had aan de graven van Vorderort. Tot drie keer toe reisde Luther in verband met deze kwesties naar Eisleben af. De derde reis werd hem fataal. Luther stierf op 18 februari 1546 in stad waar hij ook was geboren. Voordat hij overleed, hadden de graven door Luthers toedoen de ruzie bijgelegd.¹⁰⁹ Aan het sterfbed van Luther stond ook graaf Albrecht. Een paar dagen later reed hij samen met broer Gebhard en de keurvorsten voorop in de stoet die Luther naar zijn laatste rustplaats begeleidde.

Kort na Luthers dood ontbrandde de Schmalkaldische oorlog. Albrecht en zijn zonen steunden keurvorst Johan Frederik van Saksen. Graaf Gebhard en de graven van Vorderort kozen partij voor de keizer. In de slag om Eisleben kwam het zodoende zelfs tot een onderling treffen tussen de broers. Graaf Albrecht wist op 27 december 1546 Eisleben in te nemen. Ook in de slag bij Mühlberg (24 april 1547) kwam de graaf als overwinnaar uit de bus. De keizer ontnam hem daarop formeel zijn bezittingen. Toen de keizerlijke troepen in op 21 juni 1547 terugsloegen en het slot Mansfeld innamen, kwamen de bezittingen van Albrecht in handen van broer Gebhard.

Om een einde te maken aan alle onrust, deed de keizer een poging de strijdende partijen te verzoenen. De uitkomsten van de gesprekken werden op de rijksdag te Augsburg op 15 mei 1547 vastgelegd in het zogenaamde Interim.¹¹⁰ De Mansfelder graven Gebhard (Mittelort) en Hans Georg (Vorderort) kregen een schrijven van de keizer met het verzoek de besluiten van het Interim uit te voeren en binnen twintig dagen te reageren. In hun antwoord aan de keizer lieten zij weten dankbaar te zijn dat de keizer Luthers rechtvaardigingsleer in het Interim heeft verwerkt. Gezangen en ceremoniën uit de oude kerk wilden zij wel invoeren, met dien verstande dat die wel in overeenstemming moesten zijn met de leer van de rechtvaardiging en met de Schrift. Mits het niet destructief zou uitpakken, wilde men ook weer het gezag van de bisschop erkennen. Het stond mensen voortaan ook weer vrij overledenen aan te roepen en tot de heiligen te bidden. De preek wilden de graven echter niet inruilen voor de eucharistie. Het antwoord van de keizer luidde: men zal ook in Mansfeld het Interim in zijn geheel doorvoeren. In hun antwoord meldden de graven wat er wel gebeurde, bijvoorbeeld welke gezangen men zong. Zij verzwegen wat door hen werd afgewezen.

Ondertussen werd er op initiatief van graaf Maurits opnieuw beraadslaagd. De uitkomst staat bekend als het zogenaamde Leipziger Interim.¹¹¹ De leer van de rechtvaardiging moest gehandhaafd blijven, maar in die zaken die geen onrecht aan de Schrift deden, moest men de keizer toegeven, zoals bijvoorbeeld het laatste oliesel, het vasten op vrijdag, het gebruik van Latijn in de eredienst en het gezag van de bisschop. Volgens Bernard Lohse kan men over het Leipziger Interim zeggen ‘dass es in der Lehre evangelisch, in den Riten katholisch war’.¹¹² Het werd eind december opgesteld en is meteen door keurvorst Maurits verspreid. Al in januari 1549 betuigden de graven hun instemming. De predikanten, met als woordvoerders Coelius en Johan Spangenberg, uitten echter hun ongenoegen. De graven beloofden hun vrijheid te waarborgen en hen te beschermen. Onder invloed van het Leipziger Interim deden in Mansfeld de koorrok en ambtskledij hun intrede.

Een jaar later, in 1550, maakte in Mansfeld de pest zo’n tweeduizend slachtoffers. Onder hen was superintendent Johan Spangenberg. Hij overleed op 13 juni 1550. Op 12 december 1551 kwam Georg Major (1502-1574) als opvolger van Johan Spangenberg naar Eisleben. Met name graaf Hans Georg promootte de komst van Major. Hij verwachtte namelijk dat de nieuwe superintendent in staat zou zijn de besluiten van het Interim in Mansfeld wel door te voeren. Het zou anders lopen. Majors optreden lokte veel discussie uit. Major riep met name weerstand op doordat hij leerde dat goede werken nodig zijn om zalig te kunnen worden en hij ervoor pleitte elkaar in de adiafora vrij te laten. De invloedrijke Mansfelder geestelijken Michael Coelius, Johan Wigand en Cyriacus Spangenberg wezen vanaf het begin van zijn optreden Majors ideeën af. Het afzetten van predikanten, heftige woordenwisselingen en tal van publicaties kenmerken de ambtsperiode van Major.

Na ruim een jaar kwam op 21 december 1552 een einde aan zijn werk in het graafschap Mansfeld.¹¹³ Graaf Albrecht zette de zaak op scherp. Het verdrag van Passau van 2 augustus 1552 maakte namelijk zijn terugkeer naar het graafschap Mansfeld mogelijk. In artikel zeven van het verdrag stond nadrukkelijk vermeld dat de keurvorsten verlangden dat Albrecht en zijn zonen door de keizer weer in genade zouden worden aangenomen. Na vijf jaar afwezig te zijn geweest keerde Albrecht zodoende naar zijn geboortegrond terug. Hij vestigde zich op slot Rammelburg. Op 2 december 1552 werden hij en zijn zonen door de inwoners van Eisleben opnieuw gehuldigd. Nog maar net terug op het oude nest stuurde Albrecht zijn zoon Karel naar superintendent Major. Het was kiezen of delen: de strijdbijl begraven of vertrekken. Major koos voor het laatste. Daarop ontzegde graaf Albrecht Major het opzicht over Hinterort. Major diende zelf zijn ontslag in als superintendent over Vorderort en vertrok naar Wittenberg.

Major was nog maar net weg of hertog Hendrik van Braunschweig klopte met kwade bedoelingen bij graaf Albrecht aan de poort. Vanwege vroegere misverstanden en onenigheden bond hertog Hendrik de strijd met Albrecht aan. Hij brandschatte in oktober 1553 Albrechts bezit en dwong de onderdanen van de graaf hem te huldigen.

Toen Sarcerius rond de jaarwisseling van 1553-1554 zijn werkzaamheden in het graafschap Mansfeld startte, was het dus verre van rustig in het gebied. De graven hadden een bewogen tijd achter de rug en droegen allen veel pijn, bitterheid, achterdocht en teleurstellingen met zich mee. Gedurende tal van jaren waren de wegen van de graven op zowel politiek als godsdienstig terrein uiteengegaan. Als gevolg hiervan waren opnieuw conflicten ontstaan over de opbrengsten van de mijnbouw en de bossen en over markt- en stadsrechten. Bovendien was door alle ontwikkelingen op het politieke en kerkelijke erf het doorvoeren van de reformatie behoorlijk gestagneerd. Wat in het Pactum Lutheri stond beschreven, was nooit echt goed van de grond gekomen.

Op basis van zijn in Nassau en Leipzig opgedane ervaringen ging Sarcerius hard aan de slag om kerk en samenleving in het graafschap Mansfeld naar lutherse snit verder te reformeren. Berndorff heeft mijns inziens gelijk als hij de arbeid van Sarcerius in het graafschap Mansfeld als volgt samenvat: ‘Zijn werkzaamheden gedurende deze periode kenmerkten zich door synodes, visitaties en het realiseren van een consistorie. Gelijktijdig werden maatregelen getroffen aangaande het aanscherpen van de leer, de eredienst, de kerkelijke straffen en het handhaven van [de kerkelijke regels in] huwelijksaangelegenheden.’¹¹⁴

2.5.3. Synode en visitatie