GELIJK ZICH EEN VADER ONTFERMT

Geesje Vogelaar - Van Mourik

Gelijk zich een vader ontfermt

© Uitgeverij de Banier, Utrecht - 2000

Omslagtekening: Adri Burghout

ISBN 90 336 1691 2

NUGI 340

Alle rechten voorbehouden.

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieèn, opnamen of op enige andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Geesje Vogelaar - Van Mourik

GELIJK ZICH EEN VADER ONTFERMT

DE BANIER - UTRECHT

HOOFDSTUK 1

Troosteloos staart de man de donkere tuin in. Eigenlijk kan hij de gordijnen beter dichttrekken. Dan is de donkerte buiten. Die maakt hem nog melancholieker dan hij al is.

Zijn hand strekt zich al uit naar het gordijn, maar snel trekt hij hem terug. Thonia zal het niet goed vinden, weet hij. Straks, als ze teruggekeerd is, zal zij de zware velours gordijnen naar elkaar toetrekken en de donkere nacht buitensluiten.

Kon zij het maar. Niemand is immers in staat die donkerte weg te nemen. Die gaat mee. Zijn leven lang.

Hij gaat weer in zijn rieten stoel zitten en slaat zijn smalle benen over elkaar. Ineengekrompen zit hij daar. In de stilte dommelt hij wat weg en weer is het er. Het beeld dat hem al jaren achtervolgt.

Het geluid van de achterdeur slaat het beeld in scherven. Met een ruk gaat hij rechtop zitten, wat hem een lichte duizeling bezorgt.

„Willem.”

Is het een vraag of een bevel? gaat het door de man heen.

„Ja,” komt het fluisterend over zijn lippen.

Ze kan het natuurlijk niet verstaan. Haar gehaaste voetstappen klinken door de marmeren gang. Nu kan ze er bijna zijn.

„Willem,” klinkt het nogmaals, nu nog scherper.

Haar donkere hoofd met de strenge, hoornen bril kijkt om de hoek van de deur.

„Waarom gaf je geen antwoord?” vraagt ze kort.

„Dat deed ik wel,” antwoordt hij zacht.

Met een klap valt de deur achter de lange gedaante dicht.

„Ik kon niet harder,” fluistert hij voor zich heen. „Ik kon echt niet harder.”

Dan staart hij weer somber voor zich uit. Troosteloos, reddeloos zit hij daar. Zoals hij er de hele middag al gezeten heeft.

Hij hoort geluiden vanuit de keuken, maar ze dringen niet echt tot hem door. Wat dringt er nog wel door dan het beeld dat hem dag en nacht achtervolgt? Hij moet zich verzetten, anders komt hij weer in ’Zonnestein’.

’Zonnestein’… Hij huivert. De naam is zelfs niet in overeenstemming met wat binnen in het gebouw plaatsvindt. ’Maneschijn’ zou beter zijn, maar dat is nog te mild voor die plaats.

Hij weet nog goed hoe ze hem weggebracht hebben. Het beeld was in die tijd zo sterk, dat het hem bijna verpletterde. Thonia had de arts geraadpleegd en die vond het noodzakelijk, dat hij naar ’Zonnestein’ ging. Het hielp niet, al dachten ze het. Alleen heeft hij daardoor geleerd zijn emoties beter te beheersen, maar het geheim heeft hij niet prijsgegeven. Dat zal hij nooit doen ook.

De geur van gebraden vlees drijft de kamer binnen. Thonia kan goed eten koken. Zij zorgt uitstekend voor hem. Voor iemand die het niet verdient. Maar dat weet zij niet. Misschien ontzegde ze hem dan wel de toegang tot haar woning.

„Kom je aan tafel? Alles is gereed,” klinkt de stem van zijn zuster. „Wil je beginnen?” vervolgt ze.

Elke maaltijd is dat dezelfde gestelde vraag. Hij antwoordt steevast met een knik, om vervolgens het gebed op te zeggen. Dat is nu al twee jaren het geval, zolang Diederick uit de tijd is.

Diederick. Bij hem heeft hij bijna zijn hart eens uitgestort. Ze waren die avond samen. Thonia was naar een oude tante, die ernstig ziek was. Het was een avond, die om vertrouwelijkheid vroeg.

Diederick, zijn zwager. Hij ziet hem nog zitten onder het zachte, gele licht van de schemerlamp, rustig trekkend aan zijn pijp. Op een gegeven moment had Diederick hem gevraagd wat er aan haperde. Eerst had hij erom heen willen draaien, maar de rustige stem, samen met de vriendelijke, donkere ogen, hadden hem aan het praten gebracht. Vanaf het begin had hij willen vertellen. Alles willen vertellen om zo niet langer alleen de last te hoeven dragen. Een last, die te zwaar is om te dragen.

Diederick was een goede luisteraar geweest. Hij had hem niet één keer onderbroken of tot spoed gemaand.

Net toen hij over het beeld wou gaan vertellen, was de achterdeur opengegaan. Thonia was teruggekeerd. Hij was meteen dichtgeklapt. Diederick had er niet op aangedrongen, dat hij verder zou vertellen.

Later was er nooit zo’n gelegenheid meer geweest. Zo’n rustig, vertrouwelijk moment.

„Eet nu wat,” komt de stem van Thonia zijn warrige hoofd binnen.

„Ja, ja,” mompelt hij, om vervolgens een paar worteltjes op zijn bord te scheppen.

„Neem ook wat vis,” zegt ze nu vriendelijker.

Willem is weer zo verstrooid. Als dat maar goed gaat, peinst ze. Vorig jaar, in de herfst, was hij ook zo ellendig gesteld. Toen heeft hij een maand op ’Zonnestein’ gezeten. Ze zeggen wel eens, dat zulke mensen last hebben bij het komen en gaan van het blad. Dat lijkt inderdaad zo te zijn.

Ze schept zelf wat vis op zijn bord en voegt er mosterd bij. Hij knikt dankbaar, hoewel hij amper proeft wat hij eet.

Het vervult haar echter met medelijden voor haar broer. Eigenlijk is hij maar een stakkerd, denkt ze. Ze heeft er geen spijt van, dat ze hem na Diedericks dood in huis genomen heeft. Ze heeft immers geen last van hem. Alleen zou ze zo graag willen weten, wat er in zijn hoofd omgaat. Hij kan zo zitten te piekeren, zelfs nu, terwijl ze een maaltijd gemaakt heeft, waarvan ze weet dat hij ervan houdt. Twee jaar is hij nu bij haar, maar ze weet nog net zoveel van hem, als toen hij op zichzelf woonde.

Buiten klinkt door de avondstilte het roepen van kinderen. Het irriteert haar.

„Die worden ook aan hun lot overgelaten,” zegt ze, terwijl ze haar donkere, hoornen bril stevig op haar neus drukt. „Ouders moeten kinderen om deze tijd bij zich houden.”

Het lijkt of Willem wat in elkaar krimpt, denkt ze verbaasd.

De maaltijd verloopt zwijgend, zoals meestentijds. Ze staat op om de Bijbel van de schoorsteenmantel te pakken.

„Lees jij maar,” komt het zacht.

Weer kijkt ze verwonderd naar haar broer. Hij is vandaag ver weg met zijn gedachten. Als het zo doorgaat, moet ze toch eens contact met de dokter opnemen. Ze wil niet nog eens zo’n toestand meemaken als vorig jaar. Daar kan haar zenuwgestel niet tegen.

Ze neemt de geborduurde bladwijzer uit de Bijbel en legt hem op het witte, damasten tafellaken. Dan leest ze eerbiedig een hoofdstuk uit Gods Woord.

De nacht strekt zijn donkere vleugels over het huis uit. In het houten ledikant ligt de man. Hij volgt de lichtstrepen, die de maan over het behang laat vallen. Hij ziet verschillende voorwerpen op de muur. Reeds als kind kon hij daar naar kijken. Kijk, nu lijkt het weer een kleine hand…

Niet aan denken, spreekt hij tegen zichzelf. Maar het lukt niet. Steeds ziet hij de kleine hand, al wil hij zijn ogen ervan afwenden. Het kan niet, houdt hij zich voor. Dan moet het een grote zijn. Maar ook dat helpt niet. Weer kijkt hij naar de muur en weer ziet hij de kleine hand.

Hij zou hem willen grijpen, hem vast willen houden, maar bedenkt dan, dat dit vreemd is. Net zo vreemd als hijzelf.

Hij wrijft met zijn smalle handen over zijn vermoeide voorhoofd en probeert zo de gedachten, die maar steeds doorgaan, te verdrijven.

Uit de hal laat de klok zijn zware slagen horen. Hij telt. Middemacht, gaat het door hem heen. Hij ligt al weer uren wakker. De slaap wil zich maar niet over hem ontfermen.

Hij ziet zijn moeder, zoals ze vroeger bij zijn bed stond, toen hij een kind was. De liefdevolle blik. Haar troostende stem, als hij een bange droom had. Nu heeft hij steeds een bange droom, zelfs als hij wakker is. Maar geen mens kan hem helpen.

Hij draait zich behoedzaam op zijn zij. Het huis is gehorig en Thonia slaapt licht. Hij heeft toch al gemerkt, dat ze hem voortdurend op zit te nemen. Hij zag haar vanmiddag als het ware denken: ik moet toch maar weer eens contact met de dokter opnemen. Maar dat mag niet. Hij wil niet weer naar ’Zonnestein’.

Frederik. Als hij daar eens naar toe mocht. Hij wil het graag, maar durft het niet tegen Thonia te zeggen. Ze zou denken, dat hij ondankbaar was. Maar dat is zo niet. Hij wil alleen de ruimte hebben. Hij heeft het toch al zo benauwd van binnen en daar komt nu de knellende, wat bazige zorg van Thonia bij. Dat kan hij niet verdragen.

Ze bedoelt het goed. Ze zorgt voor zijn eten en drinken en zijn kleding, maar er is meer en dat voelt Thonia niet. Dat voelde Diederick wel.

Bij Frederik zou hij de weilanden in kunnen dwalen. Daar zou hij kunnen praten tegen het vee, waar hij zo jaloers op kan zijn…

Een beest kan niets terugzeggen, maar toch gaat er zo’n troost van uit, als een natte snuit tegen zijn hand aandrukt. Dan voelt hij zich niet zo eenzaam. Vooral Tombo, de grote, zwarte hond van Frederik, kan hem zo begrijpend aankijken met zijn trouwe, bruine ogen.

Met een ruk gaat hij op de andere zij liggen. Het ledikant kraakt hevig.

Doodstil blijft hij liggen. Zijn oor luistert gespitst of Thonia er niet aankomt. Met een zucht draait hij zich een poos later weer om.

Die nacht droomt hij van Tombo, die met zijn trouwe ogen hem aankijkt en hem niet beschuldigt. Alleen maar zijn kop op zijn knie laat rusten. Zijn oude handen strelen onophoudelijk de logge kop.

HOOFDSTUK 2

„Kon je vannacht de slaap weer niet te pakken krijgen?” is het eerste wat Thonia de volgende morgen vraagt.

Ze heeft het weer gehoord, gaat het als een pijn door hem heen. Natuurlijk, dat wist hij immers wel. Hij voelt weerzin. Hij wil vrij zijn, niet zo bedisseld worden, als een kind. Toch zegt hij niets. Wat moet hij zeggen? Hij mag zijn benen onder haar tafel strekken. Hij heeft hier niets in te brengen.

„Ik vroeg wat,” komt de scherpe stem van over de tafel.

„Och…,” is het enige wat hij weet voort te brengen.

Thonia zucht. Ze kan zich zo ergeren, als Willem weer eens geen antwoord geeft. Zij met haar sterke geest kan de man tegenover haar niet begrijpen. Zij is niet moe zoals hij.

„Je zit de hele dag ook maar in je stoel,” zegt ze kort.

„Ja,” geeft hij haar gelijk.

„Vroeger hielp je Frederik nog wel eens,” gaat ze verder.

Dat ze er zelf over begint… Hij kan het amper geloven. Nu moet hij zeggen, dat hij er graag heen wil, maar zijn gedachten zijn sneller dan zijn woorden. Dat komt, omdat hij altijd zo ontzaglijk veel moet denken. Toch moet hij hierop reageren.

„Toen was ik inderdaad moe ’s avonds,” zegt hij.

„Ik zal het er eens met Frederik over hebben,” antwoordt ze.

Het juicht binnen in hem. Als hij toch eens naar Frederik kon. Weg van hier onder Thonia’s altijd durende zorg, die zo goed bedoeld is, maar hem knelt. Hem benauwt. Het ligt aan hem. Dat weet hij wel. Echt niet aan zijn zuster.

Misschien komt Frederik volgende week wel eens langs, peinst hij verder. Zijn broer kan moeilijk van de boerderij weg, nu het voorjaar is.

Opeens verlangt hij hevig naar die oude stulp, zo verborgen achter een paar grote lindebomen. Die zullen aan het uitlopen zijn, net als de sneeuwklokjes en de krokussen. Natuurlijk zijn de felrode tulpen ook al opgekomen. Het is de laatste tijd zulk zacht weer geweest.

Hij kan amper wachten, totdat het volgende week is en eerder zal Frederik vast niet komen. Het is nu al vrijdag en zaterdags is Frederik vaak pas laat klaar. Frederik houdt niet van jachten. Hij houdt wel van zijn dieren. Van Tombo, de hond, van de koeien en de schapen. Ieder krijgt zijn aandacht, tot de kippen toe. Daarom is Frederik nooit vroeg. Dat vindt hij niet erg.

Toke houdt ook veel van dieren, maar ze is ook heel graag in de tuin bezig. Toke is een echt buitenmens. Toch getuigt de hele boerderij van een ijverige vrouwenhand en het is er heel huiselijk. Het is zo goed om daar te zijn.

„Je zegt weer niet veel,” vindt Thonia.

Ze heeft gelijk. Hij moet meer van zich afpraten. Dat hebben ze hem in ’Zonnestein’ geleerd. Ze bedoelen het vast goed, maar zijn gedachten gaan al weer naar het verleden terug en dan vergeet hij Thonia, die hem bezorgd op zit te nemen.

Hij wordt in zijn gedachten gestoord door gerammel aan de achterdeur.

„Frederik,” zegt hij verbaasd voor zich heen.

Dat moet Frederik zijn. Wie anders komt op dit tijdstip hen bezoeken?

Een stemmetje slaat zijn droom in stukken. Hij heeft zo gehoopt, dat Frederik het was. Toch glijdt zijn blik over het blanke kindergezicht, dat hem onbevangen aankijkt.

„Bedank je moeder voor de heerlijke koek,” hoort hij Thonia zeggen.

Bleef het kind maar een poosje, denkt hij stil verlangend. Het lijkt net of de zon in de kamer is gaan schijnen door haar aanwezigheid. Het heldere stemmetje heeft de drukkende sfeer verdreven.

„Krijg ik een hand?” vraagt hij vriendelijk aan het meisje.

Het kind komt aarzelend naar hem toe. Dan ligt er een smal handje in zijn oude hand. Hij kijkt naar die kleine hand. Hij zou die vast willen houden, maar het meisje gaat al weer terug naar de tafel.Thonia zit aandachtig naar hem te kijken. Ze ziet de uitdrukking op zijn gezicht. Wat doet hij weer vreemd, denkt ze bezorgd. Maar wat weet zij van zijn dromen?

„Lust je een dropbal?” vraagt ze aan het kind.

Hij ziet de glinstering in de blauwe kinderogen.

„Ja,” zegt ze gretig. „Alstublieft ”

Gelukkig schuift het kind op een stoel aan tafel. Misschien blijft ze vanavond wel bij hen. Dan kan hij naar haar kijken. Naar haar zuivere ogen, maar vooral naar de kleine handen.

Al zuigend kijkt het meisje vergenoegd de kamer rond.

„Wat een mooie klok is dat,” zegt ze, terwijl ze naar de oude klok wijst, die uit hun ouderlijk huis vandaan komt.

„Ja,” antwoordt Thonia trots en haar oude ogen kijken niet zo streng als anders.

Misschien als Diederick en zij zo’n meisje gehad hadden…, denkt de oude man. Even gaat er een golf medelijden door hem heen. Och, Thonia is immers de kwaadste niet. Wat weet hij eigenlijk weinig van haar. Hij moet meer aan anderen denken dan aan zijn eigen zorgen. Maar dat lukt hem niet.

Het kind is van de stoel afgegleden. Ze loopt nu naar het dressoir. Hij ziet Thonia angstig naar haar snuisterijen kijken. Dat begrijpt hij niet.

„Laat haar alles toch bekijken,” zou hij willen zeggen. Maar hij doet het niet. Hij is hier immers maar te gast.

Heel voorzichtig aait het kind over het kopje van de opgezette eekhoorn. Thonia kijkt argwanend toe, maar ze zegt niets. Alleen drukt ze haar hoornen bril weer stevig op zijn plaats. Hij hoopt zo, dat Thonia het kind haar gang laat gaan. Dan is het stenen hondje aan de beurt.

„Eh…,” doet Thonia haar mond open, maar ze gaat niet verder.

Het kind heeft het zeker niet gehoord. Ze bekijkt het hondje aandachtig van alle kanten. Daarna zet ze het voorzichtig terug op zijn plaats.

„Oh, wat mooi!” zegt ze dan.

Nu wordt het Thonia toch te erg. Er mogen geen vingertjes op haar pas gepoetste koper komen.

„Laat dat maar staan,” zegt ze vriendelijk doch beslist.

Het kind zet het koperen hokje, waarin een klein, wit, stenen hondje ligt, terug. Haar ogen kijken teleurgesteld.

Ziet Thonia dat nu niet? vraagt de man zich af. Als het meisje nu maar niet weggaat, denkt hij angstig.

Zijn vrees is echter ongegrond. Het blijkt, dat de kleine niet zo bang uitgevallen is. Ze hijst zich weer op de stoel en vertelt een heel verhaal over de school, die ze bezoekt. Over de juffrouw, die zo mooi vertellen kan en over de andere kinderen uit de klas. De man ziet alles als ware voor zich. Er schuilt een goede vertelster in het kind.

Om zo’n kind te bezitten… Wat moet dat een rijkdom zijn, denkt hij en er trekt een scherpe pijn door zijn hart. Hij drukt erop, maar dat helpt niet. Deze pijn is niet lichamelijk. Deze gaat dieper.

„Ik moet om zeven uur thuis zijn,” zegt de heldere kinderstem opeens.

Dan blijft ze nog maar een half uur, gaat het door hem heen. Daarna zal hij weer alleen zijn met Thonia.

De koekoeksklok laat het halve uur horen.

„Een vogeltje!” roept het kind verrast en wipt meteen van haar stoel.

„Vind je het mooi?” vraagt Thonia.

Tot zijn verbazing loopt ze naar de klok toe en dan weet hij helemaal niet meer wat hem overkomt. Ze tilt het kind zomaar op haar beste rode, pluchen stoelen!

„Goed kijken, hoor!” waarschuwt ze het meisje

Daarna draait ze de wijzers door naar zeven uur.

Het kind kijkt met open mond naar het vogeltje, dat uit het hokje zijn roep laat horen. ’Koekoek, koekoek’, klinkt het. Zeven keer achter elkaar klinkt de roep door de kamer.

„Wat is dat mooi!” zegt het meisje ademloos.

Weer draait Thonia de klok een half uur verder.

„Kijken,” sommeert ze het kind.

Dat hoeft ze niet te zeggen. De kleine is één en al aandacht.

„Nog één keer. Dan stop ik ermee,” zegt Thonia.

Nu laat de vogel acht keer zijn stem horen.

De oude man zit perplex in zijn stoel. Dit heeft hij nooit achter zijn zuster gezocht. Maar het doet zijn hart goed. De klok wordt stilgezet en Thonia beurt het meisje met een zwaai op de grond. De kleine kijkt nog verrukt naar de prachtige koekoeksklok.

„Ik wou, dat wij zo’n klok met zo’n lief vogeltje hadden,” zegt ze verlangend.

Haar blonde krullen glinsteren in het lamplicht. De blauwe ogen kijken afwachtend naar het deurtje waar het vogeltje zich achter bevindt. Maar dat komt nu niet meer tevoorschijn.

„Misschien vraag ik er wel één voor mijn verjaardag,” zegt ze dan.

Wat een aardig kind is dat, denkt de man. Hoe verzint ze het zo snel.

„Is het al zeven uur?” vraagt het meisje opeens wat angstig.

„Nee, hoor,” antwoordt Thonia. „Dat duurt nog een kwartier.”

„Een kwartier? Is dat lang?” vraagt het kind.

„Ja. Je krijgt eerst nog een beker chocolademelk. Als je die op hebt, is het tijd. Je lust toch wel chocolademelk?”

Het kind knikt.

„Alleen lust ik geen velletjes,” zegt ze zacht.

De man schrikt. Wat zal Thonia zeggen? Hij heeft ook een hekel aan vellen, maar hij durft ze amper uit zijn koffie te halen, als er één in zit. Thonia vindt dat overdreven.

„Ik zal de melk goed zeven,” hoort hij zijn zuster tot zijn verbazing zeggen.

Hij kijkt Thonia verwonderd na, als ze naar de keuken loopt. Hij is nu samen met het kind in de kamer.

„U bent al heel oud, hè?” vraagt de heldere kinderstem opeens. „Dan gaat u sterven. Net als mijn opa.”

Haar klare ogen kijken hem medelijdend aan.

„Maar als u een nieuw hart hebt, is dat niet erg, hoor. Dan krijgt u een wit kleed en mag u bij de Heere wonen.”

Hij kan niet antwoorden. Zo raakt het hem. Een wit kleed… Een wit kleed… voor een vuile zondaar! gaat het door hem heen. Och, meisje, dat kan voor mij niet! kermt het in zijn ziel. Maar er komt geen woord over zijn lippen.

„Opa sliep in een kist en toen is hij begraven, maar zijn ziel is bij de Heere,” praat de kleine verder.

Hij wil wat zeggen. Maar er komt geen geluid uit zijn mond.

„Nu is oma alleen. Dat is wel zielig,” zegt het kind en haar lip trilt een beetje.

Als hij dat verdriet ziet, kan hij opeens wel praten.

„Dan moet jij er maar vaak naar toe gaan,” zegt hij. „Dat zal oma fijn vinden.”

„Ja,” knikt de kleine en haar ogen kijken al weer opgewekt.

Hij voelt eens in zijn broekzak. Daar zit zijn portemonnee. Met trillende handen zoekt hij er een paar guldens uit.

„Alsjeblieft. Daar mag jij morgen wat lekkers voor kopen,” zegt hij.

Hij stopt de portemonnee weer terug in zijn zak.

„Dank u wel. Ik koop er misschien wel drop voor,” zegt het kind. „Of een ijsje of een kaneelstok.”

Ze is in gedachten bij al de heerlijke dingen, die ze ervoor kan kopen. Thonia komt binnen met een blad, waarop drie kopjes staan. Eén kopje is versierd met allemaal kleine bloemetjes.

„Dit kopje is voor jou,” zegt ze tegen het meisje.

„Dat is een mooi kopje,” antwoordt het meisje. „Er staan vergeet-mij- nietjes op.”

„Ja, die hebben net zo’n kleur als jouw ogen,” zegt Thonia.

Dus dat heeft ze ook gezien, gaat het door de man heen. Hij begrijpt vanavond niets van zijn zuster. Ze is zo anders dan normaal. Nu is ze helemaal niet zo streng. Een kind… had van Thonia een andere vrouw gemaakt, weet hij opeens met zekerheid. Wie weet wat voor verdriet Diederick en zij om het gemis daarvan gehad hebben. In deze korte tijd ziet hij hoeveel liefde Thonia kan schenken aan een klein mensenkind.

De kleine handen houden het mooie kopje angstvallig vast. Eerst kijkt ze of er geen velletje in drijft, ziet hij. Dan geniet ze met kleine teugen van de chocolademelk. Hij vergeet zijn koffie te drinken, zo neemt hij de kleine op. Met een zucht zet ze een poosje later het kopje neer.

„Het was lekker,” zegt ze en veegt dan met haar mouw langs haar mond.

Thonia ziet het, maar ze zegt niets.

„Nu is het bijna zeven uur,” zegt ze enkel. „Het is bedtijd. Geef de buurman maar een handje.”

Weer rust het handje in zijn grote hand. Even houdt hij het vast. Iets langer dan de eerste keer. Dan moet hij het loslaten.

„Kom je gauw weer eens bij ons?” vraagt Thonia, als ze naar achteren lopen.

„Ja,” antwoordt het kind.

Het klinkt hem als muziek in zijn oren.

„Ik breng haar even thuis,” zegt Thonia, terwijl ze de deur achter zich dichttrekt.

HOOFDSTUK 3

Hij gaat iets achterover in zijn stoel liggen. Wat ongezellig is het in de kamer, nu het kind vertrokken is. Hij mist haar gezellig gebabbel. Zo’n kind om je heen te hebben…, wat een weelde moet dat zijn.

Hij zucht. Meteen zijn de herinneringen er weer. Nog heviger dan anders. Hij ziet nu ook in de kamer een handje op de muur. Een handje, dat zich naar hem uitstrekt.

Gebruik je verstand, spreekt hij zichzelf toe. Het kan geen handje meer zijn. Het is gewoon een schaduw, die door de lamp wordt verspreid.

Hij staart naar de muur. Hij wil geen handje meer zien. Nu niet en nooit meer. Hij moet vergeten, vergeten voor altijd! Het kan niet meer veranderd worden en de Heere weet de smart, die hij erover heeft. Hij vouwt zijn handen en belijdt Hem Die alles regeert, zijn zonden. Ook de zonden van zijn jonkheid.

Even daalt er een rust in hem, maar dan moet hij weer naar de muur kijken. Het is er nog. Het laat hem nooit met rust! Hij knijpt zijn ogen stijf dicht om het beeld te verjagen. Dan hoort hij de achterdeur dichtslaan. Thonia is terug. Hij moet niet zo zitten te piekeren. Straks stuurt ze hem weer naar ’Zonnestein’.

„’Maneschijn’,” prevelt hij voor zich uit.

Dat prevelen ziet Thonia nog net, als ze de deur opent. Het is weer zover, gaat het als een schok door haar heen. Maar dat wil ze niet. Ze wordt ook ouder. Ze heeft de zorg voor het grote huis, het eten en drinken, de was en Willem.

Ze heeft niet in de gaten dat de volgorde zo verkeerd is. Eerst Willem, dan het huis zou het moeten zijn. Maar dat beseft ze niet. Het huis, haar meubels gaan voor. Die moeten glimmen. Werken moet ze en daarnaast zorgt ze voor Willem.

„Flink zijn,” zegt ze altijd. „Ga aan het werk, daar knap je van op.” Maar Willem zit urenlang in zijn stoel.

Ze hoopt vurig, dat Frederik eerdaags weer eens langs komt. Ze praat er niet over met Willem, anders zou ze weten, dat dit ook zijn diepste wens is. Met Tombo langs het vee te dwalen. Belford over zijn gevoelige hoofd te aaien. De trouwe paardenogen te zien opkijken, als hij eraan komt. Het dier weer eens flink te borstelen, zodat het glanst. Daar heeft hij behoefte aan. Kwam Frederik maar!

„Hoor ik nu weer wat?” haalt de stem van Thonia hem uit zijn gepeins.

Hij luistert aandachtig.

„Ja,” zegt hij.

Meer niet. Thonia staat op en spoedt zich naar de keuken. Zou het meisje teruggekomen zijn? vraagt de man zich af. Dat kan haast niet. Het is al zo laat. Dan zwaait de deur met een boog open en vult de forse gestalte van zijn broer de deuropening.

„Goedenavond samen,” klinkt zijn zware, hartelijke groet.

„Goedenavond,” groet Thonia vriendelijk terug.

„Dag, Frederik,” zegt Willem zacht. „We hoopten al op je komst.”

„Dat is mooi,” buldert Frederik en smijt zijn pet op de glimmend geboende tafel, wat hem een afkeurende blik van zijn zuster oplevert.

Maar Frederik schijnt het niet te merken. Hij strijkt eens door zijn donkerblonde krullen, die door de pet wel weer slordig zullen zitten.

„Lust je koffie?” vraagt Thonia.

„Alsjeblieft. Geen koffie kan die van jou evenaren,” antwoordt Frederik.

Zijn blauwe ogen kijken haar plagend aan. Thonia reageert niet op zijn woorden, maar haar blik verzacht. Ze heeft een zwak voor haar jongste broer. Hij is zo anders dan Willem. Zes jaar na haar is hij geboren. Daarom moet ze hem altijd wat bemoederen. Hij is tien jaar jonger dan Willem. Maar Willem lijkt wel zeventig in plaats van vierenzestig. Zoals hij nu ook weer in zijn stoel hangt…

Dat denkt Frederik ook, maar hij windt zich er niet over op. Hij heeft enkel medelijden met Willem. Hij met zijn opgewekte natuur kan eigenlijk weinig verdriet verdragen. En dat heeft Willem. Dat kun je van zijn gezicht aflezen. Dat heeft hij al zolang hij zich heugen kan.

Wat zou er toch achter dat smalle voorhoofd omgaan? vraagt hij zich voor de zoveelste maal af. Maar hij durft het niet te vragen. Hoewel hij weet, dat het verkeerd is.

Toke heeft hem praten geleerd. Vooral na de geboorte van hun enige, doodgeboren zoon, hebben ze het ontzettend moeilijk gehad. Hun huwelijk is toen door een dal gegaan, maar ze hebben geleerd te praten. Steeds met elkaar in contact te blijven. Hij weet nu hoe belangrijk dat is.

Willem heeft jaren bij moeder gewoond. Drie jaar geleden is moeder overleden. Toen bleef Willem alleen achter. Hij zorgde slecht voor zichzelf. Dat was ook geen wonder. Moeder, kras tot het laatste toe, heeft hem als een kind verzorgd. Maar of zij wist wat er met Willem aan de hand was, is de vraag.

Thonia aardt naar haar. Werken, zorgen, maar aan een gesprek komen ze amper toe. Hoewel moeder over geestelijke zaken wel diep nadacht. Ze sprak er echter niet veel over. Ze sprak meer met daden dan met woorden.

Toen Diederick overleed, heeft Thonia Willem in huis genomen. Ze durfde niet zo goed alleen te zijn. Volgens hem heeft ze het daarom gedaan, want ze is zo precies en werk erbij kan ze nauwelijks gebruiken. Soms denkt hij, dat het maar goed is, dat Diederick en Thonia geen kinderen gekregen hebben. Ze zouden amper hebben kunnen leven in zo’n huis. Of misschien was Thonia wel heel anders geworden, als ze kinderen gekregen had. Misschien heeft ze zich daarom zo op het werk gestort.

Van inborst is Thonia helemaal niet vervelend, maar toch zou hij het bij haar niet uit kunnen houden. Hij zou er raar van worden. Nee, hij houdt meer van de gezelligheid, die Toke weet te scheppen. Ze mag dan iets minder poetserig zijn dan zijn zuster, maar ze staat altijd voor iedereen klaar. Voor mens en dier kan hij wel zeggen.

Eigenlijk is het zielig, zoals Thonia is. Later, als ze er niet meer is, zullen de mensen zeggen: „Wat was dat toch een lastig mens met haar gepoets,” terwijl ze helemaal zo vervelend niet is. Hij kan altijd een potje bij haar breken. Dat komt vast, omdat hij de jongste is.

„Alsjeblieft,” rukt Thonia’s stem hem uit zijn gepeins.

Hij moet zich schamen. Hij zit zo te peinzen, dat hij zijn omgeving helemaal vergeten is. Hij kijkt schuchter naar Willem en ziet, dat zijn broer triest naar zijn handen zit te kijken. Doet hij dat de hele tijd al? Hij schaamt zich geweldig. Willem heeft toch al niet veel en nu gaat hij die korte tijd, die hij hier is, ook nog zitten denken.

„Drinken jullie geen koffie?” vraagt hij verbaasd, als hij maar één kopje op tafel ziet staan.

„Wij hebben al op,” antwoordt Thonia kort.

„Willem lust anders vast nog wel een kopje,” zegt hij.

„Nee, dan slaapt hij helemaal niet,” antwoordt Thonia fel.

„Natuurlijk wel. Ik vind er niets aan om alleen te drinken,” zegt hij. Hij voelt zich nu echt weer een kind, dat zijn zin door wil drijven. Maar hij doet het voor Willem.

„Lust je nog een kopje, Willem?” vraagt hij.

Hij ziet Willem vluchtig naar Thonia kijken. Die kijkt net de andere kant op. Dan aarzelt hij, maar knikt toch ’ja’.

Wat een toestand. Willem moet hier weg. Maar hoe moet hij dat aanpakken? Hij weet zeker, dat Toke zijn broer met alle genoegen in huis wil hebben. Ze mag Willem graag.

„Wanneer kom je weer eens bij ons, Willem?” vraagt hij, als ze beiden aan een kop koffie zitten.

Thonia heeft voor zichzelf niet ingeschonken. Ze lust vast wel een bakje, maar wil zich nu niet laten kennen, denkt hij.

Willems ogen lichten op. Even lijkt hij weer jonger.

„Ik weet het niet,” antwoordt hij echter.

„Misschien kan hij volgende week een paar dagen komen. Ik moet aan de schoonmaak,” komt onverwachts hulp van Thonia’s kant.

„Van mij mag hij gerust een week komen. Dan kun jij doorwerken,” haakt Frederik erop in. „Nu, Willem, wat denk je ervan? Jij moet natuurlijk beslissen.”

„Ik kom graag,” zegt Willem.

„Dan kun je Belford weer verzorgen. Hij was de laatste keer zo mooi, toen jij er was. Het leek wel of hij je miste na je vertrek,” zegt Frederik.

Die opmerking doet Willem goed. Hij is dus toch ergens goed voor. Vaak voelt hij zich zo nutteloos, als hij steeds maar in zijn stoel blijft zitten. Nu heeft hij weer een doel voor ogen. Het liefst ging hij meteen met Frederik mee, maar dat kan natuurlijk niet.

„Dan kom ik je maandag halen. Dan kan Thonia je kleren en andere spullen morgen klaarmaken,” zegt Frederik en drinkt de laatste slok koffie op.

Wanneer zou Frederik me komen halen? vraagt Willem zich af. ’s Middags of ’s avonds? Hij hoopt maar ’s middags, want als Thonia gaat schoonmaken is het zo vreselijk ongezellig in huis. Alles staat dan op zijn kop en de deuren blijven steeds open staan. Dan tocht het zo. Daar kan hij helemaal niet tegen.

Frederik vertelt nog over de boerderij.

„Is Toke ook aan de schoonmaak?” wil Thonia weten.

„Daar heeft ze nu geen tijd voor. Ze moet voor twee lammeren zorgen, die verstoten zijn. Die vragen heel wat tijd van haar.”

„Ja, maar de schoonmaak moet toch ook gebeuren?” houdt Thonia stijf vol.

„Er zijn belangrijker dingen dan schoonmaken,” antwoordt Frederik dan ietwat scherp. „Een mens, een dier in nood, gaan voor,” vervolgt hij zacht maar dringend en kijkt haar daarbij even aan.

Heeft Thonia de boodschap begrepen? Ze gaat er in ieder geval niet op door.

Frederik blijft nog een uur bij ben. Willem vindt het fijn. Deze sombere avond is helemaal goed geworden door het bezoek van het meisje en dat van Frederik.

„Het wordt tijd om te vertrekken,” zegt Frederik. „Morgen is het weer vroeg dag.”

„Ik geloof dat het regent,” antwoordt Thonia.

Ze kijkt door een kier van de donkere gordijnen.

„Het giet,” zegt ze.

„Dan wacht ik nog een poosje,” antwoordt Frederik en hij gaat weer op zijn stoel zitten. „Ik ben namelijk op de fiets.”

Na een kwartier staat hij toch op.

„Hopelijk gaat het nu wat minder hard,” zegt hij. „Ik moet echt gaan, anders wordt het te laat.”

„Ik heb wel een regenjas van Diederick voor je,” zegt Thonia zorgzaam. „Dan regen je in ieder geval niet zo nat.”

„Dat is een goed idee. Willem, ik hoop je maandagmorgen bij leven en welzijn om een uur of tien op te komen halen. Welterusten.”

„Welterusten,” antwoordt Willem enkel.

Hij zou willen zeggen:

„Doe Toke de groeten en ik ben zo blij, dat ik bij jullie mag komen.” Maar hij doet het niet. De deur van zijn mond zit al te lang op slot. Zijn ogen spreken echter voldoende, ziet Frederik.

„Dag, hoor,” zegt hij nog eens, als hij de pet van de tafel grijpt.

Thonia haalt van boven een blauwe, plastic regenjas.

„Hij past precies,” zegt ze, als hij hem aangetrokken heeft.

„Ja, fijn, hoor, Thonia. Bedankt voor de koffie.”

Hij tikt haar even tegen de wang. Er trekt een zachte glans over haar gezicht.

Och Thonia toch, denkt hij. Je bent ook maar eenzaam. Jammer, dat je niet wat anders doet. Je zou zoveel voor een ander kunnen betekenen. Hij moet het er toch eens met haar over hebben, als er een geschikt moment is. Hoeveel ouderen zitten er niet alleen. Die kon ze mooi eens gaan bezoeken. Dat zou voor beide partijen een uitkomst zijn.

De wind waait in zijn gezicht, als hij de achterdeur opendoet. Maar het regent niet zo hard meer. In gedachten fietst hij terug naar de boerderij. Uit de verte pinkelt het licht hem uitnodigend tegen. Als hij het erf oprijdt, komt Tombo met woeste sprongen naar hem toe gerend.

„Maandag komt oom Willem, Tombo,” praat hij tegen het dier. „Die zullen we weer eens wat opmonteren, want zo kan het niet langer”

Tombo blaft, alsof hij hem begrijpt. De deur van de deel gaat open. De tengere gestalte van Toke verschijnt in de opening.

„Ben je er, Frederik?” vraagt ze.

Ze kan hem natuurlijk niet onderscheiden in het duister.

„Ja, vrouw, met Tombo en maandag krijg je een logé.”

„Komt Willem?” vraagt Toke.

„Ja,” antwoordt hij enkel.

„Fijn,” antwoordt ze.

Hij wist wel, dat ze zo zou reageren. Hij kent haar volledig. Op de deel trekt hij de regenjas uit en hangt hem aan een haak. De lapjespoes geeft kopjes tegen zijn manchesterbroekspijp. Hij is blij, dat hij weer thuis is.

HOOFDSTUK 4

De nacht is voorbij met al zijn benauwenissen. Hij wordt wakker, doordat een straal zon in zijn gezicht schijnt. Hij weet het. Het is zondag. De dag des Heeren.

Beneden hoort hij Thonia bezig met de voorbereidselen van de maaltijd. Zij zet koffie en smeert twee sneden rozijnenbrood voor hem. Zorgzaam, zoals immer, zal zij het klaarmaken.

Hij kan haar zo voor zich trekken, als hij zijn ogen sluit. En dat doet hij, want ook deze nacht heeft hij weinig geslapen. Die nachten, die nachten, mompelt hij zacht. Zouden andere mensen ook zo wakker liggen? Hij kan het zich niet voorstellen. Alleen daardoor zou een mens wanhopig worden.

Soms vindt hij het niet erg. Dan klaagt hij zijn nood aan Hem Die alles weet. Het lijkt dan of zijn borstkast ruimer wordt. Of hij vrijer kan ademhalen. Maar meestal wroet hij in zijn eigen hart en dan wordt hij zo ellendig.

Hij staart naar het plafond. De wekker zal zo aflopen, maar hij is hem voor. Hij drukt het knopje in en maakt aanstalten om eruit te komen.

Even duizelt het hem, als hij opstaat, maar het trekt snel wat bij. Dat heeft hij vaak, als hij zo slecht geslapen heeft. Hopelijk heeft Thonia het niet in de gaten, anders gaat ze hem steeds zitten observeren en dat verafschuwt hij. Hij hoort dan in gedachten de deuren van ’Zonnestein’ weer achter zich dicht draaien. Maar daar wil hij niet meer naar toe. Nooit meer!

Thonia heeft zijn zondagse pak al klaar gehangen aan de kast op de overloop. Hij wast zich en gaat zich daarna kleden.

Het ontbijt verloopt zoals gewoonlijk. Daarna is het tijd om naar Gods huis te gaan.

Het doet hem goed buiten te zijn. De zon schijnt verwarmend op zijn rug. Het doet zijn botten goed. De duizeligheid lijkt nu ook over te gaan.

Het is rustig in het dorp. Links en rechts komen mensen aanlopen, die dezelfde gang maken als zij. Beleefd wordt er gegroet. De klok laat zijn zware galmen horen. ’Kom dan, kom dan,’ noodt hij.

Vlakbij de kerkdeuren ontmoet hij Frederik en Toke. De klare, blauwe ogen van zijn schoonzus kijken hem vriendelijk aan. Hij leest de warmte van haar hart erin. Ze heeft ook een woord voor Thonia. Zijn broer heeft het getroffen met deze vrouw.

Achter Thonia wandelt hij het pad door. Hij is blij als hij zit. Reeds nu is hij zo vermoeid, dat hij haast niet verder kan. Dat komt van dat gepieker, weet hij.

Twee banken voor hem zitten zijn broer en schoonzus. Er gaat een vleug van blijdschap door hem heen. Morgen…, morgen gaat hij naar hen toe. Dan zal hij vrij zijn. Vrij? Hij vrij? Och, nee, hij is een gevangene…, een gedrevene. Hij voelt zich door die gedachte weer duizelig worden en nu heel erg. Snel sluit hij de ogen en bukt iets naar voren. Als Thonia nu maar niet kijkt, gaat het nog door hem heen.

Hij ziet niet, dat de kerkenraad binnenkomt. Pas als hij de dominee de zegen uit hoort spreken, komt hij weer wat bij zijn positieven. Misschien kon hij toch beter eens naar de dokter gaan. Maar, och, dat helpt immers niet. Hijzelf weet de oorzaak. Die kan niemand wegnemen.

„Niemand?” vraagt een stem van binnen.

Nee, bij mij niet, schrijnt het door hem heen.

„Aldaar zal geen nacht zijn,” klinkt de stem van de dominee.

Het treft de man als een steek. Geen nacht. Het ergste wat er voor hem bestaat. En die zal er niet meer zijn? Hij luistert met alle aandacht, die hij heeft. Hij moet luisteren. De dominee spreekt over het geluk van Gods volk. Hij spreekt er niet alleen óver. Hij spreekt erúit. Hij mag zelf delen in hetgeen hij mededelen moet.

Er is een jaloersheid in de ziel van de man, die niet te beschrijven is. Een jaloersheid op dat volk, wiens God de Heere is. Hij zou willen vluchten. Ver weg het veld in om alleen te zijn en zijn nood aan de Heere te klagen. Hij heeft God immers niet tot zijn deel, zoals de mensen voor wie deze tekst geldt. Maar hij weet wel, dat hij er is en dat God er is. En als hij sterft, en wie weet hoe spoedig, zal hij God moeten ontmoeten en niet kunnen ontmoeten! Voor iedereen kan het nog, maar voor hem niet meer! Benauwd heeft hij het, zo benauwd!

Heere, bekeer me, dan zal ik bekeerd zijn. Trek me, dan zal ik u nalopen, zucht hij.

Hij moet het vragen midden onder de dienst. Terwijl de dienstknecht des Heeren spreekt. Hij kan niet wachten tot straks. Dan kan het immers te laat zijn!

„Voor jou kan het nooit meer,” fluistert een stem. „Jij bent te oud en je hebt te lang gezondigd. Denk maar aan vroeger!”

Hij is reddeloos en radeloos. Het liefst wil hij weg, maar zijn benen weigeren dienst. Hij blijft zitten, maar hoort nauwelijks wat de predikant verder nog zegt.

„Aldaar zal geen nacht zijn.” Die zin hoort hij steeds. Maar voor hem zal er wel een nacht zijn. Een stikdonkere nacht, na al de nachten van verschrikking, die hem hier nog wachten.

„De slotzang der gemeente zij psalm 73 vers 12:

’k Zal dan gedurig bij U zijn,

In al mijn noden, angst en pijn;

U al mijn liefde waardig schatten,

Wijl Gij mijn rechterhand woudt vatten.

Gij zult mij leiden door Uw raad,

O God, mijn heil, mijn toeverlaat;

En mij, hiertoe door U bereid,

Opnemen in Uw heerlijkheid”

Wijl Gij mijn rechterhand woudt vatten! Dat zal hem nooit gebeuren.

Van zijn lippen ontsnapt een kreun. Thonia kijkt schichtig naar hem. Hij merkt het niet. Voor hem is het te laat! Daar is een kleine hand, die hem dat zegt. Haast elke nacht. Voor hem zijn er wel nachten en zal er een eindeloze nacht volgen!

Klokslag tien uur knerpt het grind op de hof. Frederik is een man van de tijd. Thonia heeft de koffie al ingeschonken. Ze heeft immers geen tijd te verliezen met de schoonmaak.

„Goedemorgen,” groet Frederik. „Het ruikt goed, Thonia.”

„Ja. Laat de koffie maar niet koud worden. Daar heb ik hem niet voor gezet,” antwoordt zijn zuster.

„Opdrinken en wegwezen betekent dat zeker?” komt de rustige stem van Frederik.

Dit is toch niet normaal meer, denkt hij. Thonia antwoordt hem niet en Frederik gaat niet verder. Het helpt immers niets.

„Kan ik je nog ergens mee van dienst zijn?” vraagt hij.

„Nee,” schudt Thonia, terwijl ze ijverig aan de gang gaat.

„Dan vertrekken we,” zegt Frederik. „Heb je alles, Willem?”

„Ja, daar heeft Thonia voor gezorgd,” zegt hij.

„Mooi zo,” zegt Frederik, maar hij heeft medelijden met zijn broer.

Hij zou dit leven geen dag kunnen verdragen. Willem moet maar een tijd bij Toke en hem blijven. Hij ziet er zo ellendig uit. Net of hij totaal geen moed meer heeft.

De bagage wordt op de achterbank gezet.

„Heb je geen pak bij je?” vraagt Frederik. „Dat moet, hoor. Wacht maar. Ik haal het wel even.”

Frederik wil voorkomen, dat Thonia het niet meegeeft. Ze zal Willem wel voor zaterdag terug verwachten. Maar dat gebeurt niet, neemt hij zich voor. Zijn zuster kijkt verbaasd op, als hij weer binnenkomt. Willems pak hangt boven. Hij haalt het zelf. Met een paar stappen neemt hij de trap. Hij wil Willem niet te lang laten wachten.

Thonia boent gewoon verder, als hij terugkomt. Ze kijkt niet eens op. Het steekt hem. Zo was moeder niet. Die werkte wel hard, maar nam altijd tijd voor je. Hij krijgt aandacht van Toke, maar Willem verpietert hier. Misschien had Willem nog beter alleen kunnen blijven wonen. Volgens hem is hij nu nog eenzamer.

Meestal heeft hij ook medelijden met Thonia, maar nu vertrekt hij zonder iets te zeggen. Als zij de moeite niet neemt even iets te zeggen, moet ze het zelf maar weten. In de auto heeft hij er al spijt van. Ze bedoelt het niet kwaad, maar dat werk heeft haar helemaal te pakken.

Willem kijkt zwijgend voor zich.

„Alles loopt mooi uit,” zegt Frederik, als ze rijden.

„Ja,” antwoordt Willem enkel.

Zou hij nu ook aan Thonia denken? vraagt Frederik zich af.

Toke staat al op de uitkijk, als ze er aankomen en Tombo blaft uitgelaten, als hij de baas en Willem ontwaart.

„Welkom, Willem,” zegt Toke hartelijk en geeft hem een stevige hand. „Koest, Tombo. Jij mag zo gedag zeggen.”

Hij verbaast zich er altijd over dat die kleine hand zoveel kracht bezit.

Daarna aait hij Tombo over zijn harige kop. Een lik is zijn beloning. Het is goed hier te zijn!

Ze drinken koffie in het prieel, dat verscholen in de tuin staat. Pittige koffie zet Toke. Met kleine slokken drinkt hij zijn kom leeg. Hij wordt er warm door van binnen. Op een bordje naast zijn kopje ligt een plak koek met boter. Er is hier geen haast om koffie te drinken. Hij mag zelfs een tweede kopje niet afslaan.

Voor het prieel strijken twee musjes neer. Iets verderop hipt een merelpaartje. Tombo, die aan zijn voeten ligt, blaft ernaar. De vogels vliegen verschrikt weg.

„Het is voorjaar,” zegt Frederik en kijkt naar de druk doende vogels, die iets verderop weer neergestreken zijn.

Na de koffie staat Frederik op.

„Ik ga aan de arbeid,” kondigt hij aan.

Toke zet de kopjes en schoteltjes op een houten blad. Wat moet ik nu gaan doen? vraagt Willem zich af.

„Je mag doen waar je zin in hebt,” zegt Frederik, die dat merkt.

„Je kunt een wandeling gaan maken. Alleen of met Tombo. Die wacht daar volgens mij al op. De slimmerd. Belford zal ook blij zijn, als hij je weer ziet.”

„Moet er niets aan de tuin gebeuren?” vraagt Willem.

„Genoeg, maar jij komt hier niet om te werken,” antwoordt Frederik.

Dan beent hij met grote passen naar de schuur. Even later rijdt hij op de tractor naar het weiland. Tombo blijft om Willem heen draaien.

„Jij mag mee,” zegt Willem en klopt hem op zijn rug.

De hond springt tegen hem op. Zijn grote poten liggen op Willems schouders.

„Tombo,” roept Toke. „Af ”

Ze komt naar Willem en de hond toelopen.

„Ik ben niet bang voor hem,” zegt Willem. „Hij is blij, dat hij mee mag.”

„Ja, daar houdt hij van,” antwoordt Toke.