VOOR ELK DIE IN HET DUISTER DWAALT

J. D. Heemskerk

Voor elk die in het duister dwaalt

© Uitgeverij De Banier, Utrecht - 2001

Omslagtekening: Hans Ellens

ISBN 90 336 2723 X

NUGI 340

Alle rechten voorbehouden.

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

J. D. HEEMSKERK

VOOR ELK DIE
IN HET DUISTER
DWAALT

DE BANIER - UTRECHT

De twee voornaamste families:

FAMILIE HORSSE:

Janneke Horsse, weduwe.

Haar kinderen:

René, is getrouwd met Hilde Vollers.
Hun zoontje Gertjan is zes maanden.

Ruud, getrouwd met Corriejanne. Ze hebben drie kinderen.

Nico, getrouwd met Carolien. Dit echtpaar heeft twee kinderen.

Mirjam, is verzorgster in een tehuis voor lichamelijk/verstandelijk gehandicapte ouderen. Ze woont samen met haar onkerkelijke vriend Rob.

Gery Hummel, een nicht van de familie Horsse, een dochter van Janneke’s zus. Ze is niet getrouwd, maar heeft wel, na een onbedoelde zwangerschap, een zoon, Frans.

FAMILIE VAN DAALEN:

Teun en Lena van Daalen. Dit echtpaar leidt elk hun eigen drukke leven. Hij is eigenaar van een autorijschool, zij is manager van een supermarkt. Ze zijn onkerkelijk.

Hun kinderen:

Rob, woont samen met zijn vriendin Mirjam in een appartement bij de rijschool van zijn vader, waarvan hij overigens mede-eigenaar is.

Heleen, is een oude schoolvriendin van Mirjam, maar woont en werkt inmiddels in Ontario, Canada.

Hoofdstuk 1

Terwijl ze met tegenzin haar helm opzet, kijkt Mirjam Horsse onwillekeurig even omhoog naar de stekende zon, die brandt in een bleekblauwe lucht. En ze verbeeldt zich de eerste zweetdruppels al op haar voorhoofd en in haar nek te voelen. Daarom wendt ze maar gauw haar blik van de lucht af, maar dan komt de rij lesauto’s in beeld, die daar voor het gebouwtje van ”Van Daalens Autorijschool” staan geparkeerd. En dat steekt, hoewel op een andere manier, minstens net zo!

Mirjam is vorige maand namelijk voor de vierde keer gezakt voor het praktijkgedeelte van het rijexamen. En dat, terwijl ze al een paar jaar steeds meer betrokken raakt bij een familie waar alles om auto’s draait.

Nu is haar 21ste verjaardag al gepasseerd en zij rijdt nog altijd scooter. Een in de ogen van de Van Daalens wat minderwaardig vervoermiddel!

Er gromt iets, diep in haar keel en met een snel gebaar draait ze de contactsleutel om. Met een korte jank komt het ding tot leven.

Mirjam doet net of ze de wat geamuseerde blik van een rij-instructeur die net langs loopt, niet ziet. Ze weet precies wat hij denkt en het irriteert de vlotte en bijdehante Mirjam zelf al genoeg dat zij, als vriendin van één van de eigenaars van de rijschool, dat rose papier maar niet in handen kan krijgen. Als ze afrijden moet voor het praktijkexamen bederven de zenuwen alles!

„Mirjam!” Een scherpe stem en op een toon van iemand die gewend is om orders te geven.

Oei! Die passerende instructeur heeft ze genegeerd, maar met de vrouw die haar nu roept, ligt dat moeilijker. Mirjam zucht. Het is nog logisch ook dat Robs moeder vandaag hier rondloopt.

Normaal heeft Mirjam een grote vrijheid. Robs ouders bewonen een mooie villa, even buiten de stad. Het appartement boven de rijschool, waar ze destijds begonnen zijn, is nu het domein van hun zoon en Mirjam woont daar als zijn vriendin, met hem samen.

Maar vandaag, of liever, vanmiddag is het jaarlijkse personeelsfeest van de rijschool en alle betrokkenen verzamelen zich hier. Alleen Mirjam moet gaan werken, want vorige maand, bij het aangeven van vrije dagen, heeft ze dit hele gebeuren over het hoofd gezien. Mirjam geeft in een opwelling van afweer wel gas, maar de stem van Lena van Daalen die nogmaals haar naam roept, komt er moeiteloos doorheen.

Vluchten kan niet meer, denkt Mirjam in een zekere zelfspot, geeft op en verricht gelaten de handelingen van zonet opnieuw, maar nu in omgekeerde volgorde. Het geluid van de scooter valt weer weg en terwijl Mirjam ook maar weer uit haar helm kruipt, komt Robs moeder snel op haar toe. Een sportieve, gebruinde veertiger in luchtige blouse en bermuda. Maar op haar gezicht ligt een geërgerde trek.

„Dus je gaat toch naar dat verpleeghuis!” constateert Lena als ze bij de vriendin van haar zoon is gekomen.

„Dat weet u toch,” houdt Mirjam zich op de vlakte.

Alleen al om dat ”u” komt er even iets schampers om de mond van de ander. Bij de familie Van Daalen noemen ouders en kinderen elkaar onbekommerd bij de voornaam en ”u” is alleen voor bepaalde klanten gereserveerd.

Mirjam kan echter het stukje opvoeding uit haar ouderlijk huis, dat haar eerbied voor ouderen bijbracht, niet kwijtraken. Onwillekeurig blijft ze steeds ”u” zeggen tegen Robs ouders en het gebruik van hun voornaam vermijden. Mirjam probeert haar geduld te bewaren. „Ik heb een C-dienst vandaag,” legt ze nog maar eens uit, „eerst tot half twaalf en nu van vijf tot tien.”

Lena trekt ongeduldig met haar schouders. Ja, Mirjam heeft een steengoed alibi om niet te hoeven doen wat zij wil en dat irriteert haar ontzettend. „Wat vervelend,” moppert ze. „Zo direct gaan we en iedereen is er, behalve jij. Leuk voor Rob, maar niet heus!” Dat laatste klinkt als een sneer en juist daardoor schudt Mirjam de gelatenheid van zich af.

„Ja hoor ’es,” barst ze verontwaardigd los, „het is m’n wérk hoor. Ik kan nu eenmaal niet midden in de vakantieperiode op stel en sprong een vrije middag regelen. Dan had Rob er eerder mee moeten komen en niet pas vorige week.”

Die verontschuldiging is niet helemaal waterdicht en Lena weet precies waar de haper zit. „Als je wat meer met ons bedrijf meeleefde, had je het heus wel geweten. Dit was drie maanden geleden al bekend,” weerlegt ze scherp.

Vanmiddag en vanavond heeft het personeel van de rijschool met aanhang hun jaarlijkse uitje. Het gaat deze keer naar een tropisch zwemparadijs, dat van alle gemakken is voorzien. Uiteraard zwemmen, maar ook eten en drinken, tot en met muziek toe.

Mirjam, met haar drukke veeleisende baan, waaraan ze zich ook nog met hart en ziel geeft, was de juiste datum glad vergeten. Pas vorige week herinnerde Rob haar er aan en toen was het al onmogelijk geworden om nog vrij te krijgen. Kijkend naar de ontevreden trek op dat zorgvuldig opgemaakte gezicht voor haar, voelt Mirjam de drift in zich opkomen.

Bij vader en zoon Van Daalen draait het altijd om die rijschool en aan het feit dat hun vrouw en moeder manager van een grote supermarkt is, zijn ze kennelijk gewend. Voor Lena vloeien ze over van begrip. Maar háár werk weigeren ze serieus te nemen. Begrijpen ze dan niet hoe nauw zij erbij betrokken is, ja, de verzorging min of meer als een roeping ziet!

Mirjam maakt een beweging om haar helm weer op te zetten. Ze heeft liever niet dat een gesprek met Robs moeder uit de hand loopt. Als het te pas komt weet ze heel treffend haar ontstemming op haar zoon over te brengen en dan trekt Mirjam heus niet altijd aan het langste eind.

Ze heeft al heel wat ”aanvaringen” met ma Van Daalen achter de rug. Ook al voor dat zij Robs vriendin is geworden, want ze heeft hem leren kennen omdat zij bij het voortgezet onderwijs veel met zijn zus Heleen optrok en regelmatig bij hen thuis over de vloer kwam. Toen al heeft ze Lena van Daalen leren kennen als een dominante vrouw.

„Sorry,” mompelt Mirjam nu maar tegen haar, „andere keer beter.”

Dit keer is er geen uitweg, Leentje, denkt ze er bij.

Zowel spottend als oneerbiedig.

Maar Lena geeft nog niet op. „Je kan je voor vanmiddag toch ziek melden,” oppert ze laconiek.

Dat had ze beter niet kunnen voorstellen. Nu wordt Mirjam echt kwaad.

Ziet je wel! schiet het door haar heen: pure minachting voor háár werk. Met de helm in haar handen kijkt Mirjam de ander woedend aan.

„En m’n collega’s en bewoners de dupe laten worden?” roept ze spontaan. „Ik peins er niet over!” Lena’s mond wordt een smalle streep.

„Ik vraag me steeds meer af of Rob en jij wel zo’n geweldige combinatie zijn,” reageert ze, ook boos wordend.

Daarop zet Mirjam met een ruk de helm op. Verslagen is ze niet, maar ze heeft nog steeds geen zin in, èn geen tijd voor, een uit de hand lopende discussie. Wel heeft ze het laatste woord.

„Dat maken Rob en ik zelf wel uit en nu moet ik gaan.” Zonder de ander nog een blik waardig te keuren start ze opnieuw en rijdt weg, maar toch wel met gemengde gevoelens.

Voor de tweede keer die dag schiet haar scootertje door de broeierig warme stad naar haar werk. Genietend snuift ze de luchtstroom op die langs haar gezicht stroomt. Na de klamme hitte in huis en op het trottoir voelt dit wat koeler aan en graag zou ze nu haar helm afgooien. Dan betrekt haar gezicht opeens, want de motor van haar scooter houdt in en stottert, twee, drie keer, om dan weer tamelijk regelmatig verder te snorren.

Nu heeft Rob er nog niet naar gekeken, herinnert ze zich met schrik. Die autorijschool is z’n broodwinning, maar het slokt hem bij tijden volkomen op. Dan is hij voor alles wat buiten die gezichtskring valt, maar moeilijk te interesseren. Zelfs als het zaken zijn die zijn vriendin betreffen. Jij bent de belangrijkste vrouw in mijn leven, heeft hij haar toch eens verklaard. En als ze nu zelf initiatief zou nemen en naar de zaak annex hersteller in tweewielers gaan, waar ze haar scooter kocht, zal hij heel verongelijkt doen. Alsof ze hem bewust passeert.

Ja, zijn reacties maken haar onzeker en veroorzaken deuken in haar eigenwaarde. Heel voorzichtig gaat ze zich tegenwoordig wel eens afvragen wat het eigenlijk is, dat hen bindt. Is er méér dan lichamelijke aantrekkingskracht? Als ze eerlijk is, van haar kant heeft de langbegeerde vrijheid behoorlijk meegespeeld. Eindelijk los van het ouderlijk huis, van pa en moe met hun betutteling. Haar ouders zijn niet meer zo jong en hebben soms bijna vertwijfeld geprobeerd hun driftig levend nakomertje in het rechte èn kerkelijke spoor te houden. Dat lukte, ternauwernood, tot er een nicht uit de familie van haar moeder onverwachts in het gezin Horsse werd opgenomen.

Gery Hummel… Lang, hoekig, beslist niet knap, maar o zo zelfbewust.

Verre van orthodox opgevoed, voegde ze daar zelf nog een aantal tamelijk vrije levensbeschouwingen aan toe. Na een mislukte relatie met een veel jongere man en onenigheid daarover thuis, nam ze, met baby, de toevlucht tot de eenzame boerderij van haar oom en tante, Mirjams ouders. En juist haar manier van leven is voor de vijftien jaar jongere en beschermd opgegroeide Mirjam een openbaring geweest.

De houding van Gery is een poosje haar richtsnoer geweest. Nu is haar nicht onaantrekkelijk om te zien en Mirjam mag er wezen! Ze zou het, zo meende Mirjam, handiger kunnen inpikken. Het is met het andere geslacht een boeiend spel van aantrekken en afstoten geworden, het geluk lachte haar toe en tenslotte liet Mirjam zich stormenderhand veroveren door de broer van haar voormalige schoolvriendin. Maar van het één is het andere gekomen. Vanaf het begin van hun relatie heeft Mirjam beseft dat de onkerkelijke Rob met zijn moderne levensopvattingen geen genoegen zou nemen met een platonische relatie. Aangedreven door de aantrekkingskracht die Rob op haar uitoefende, zette Mirjam haar opvoeding opzij en al heel gauw is ze Robs vrouw geworden. Inmiddels meerderjarig geworden, regelde ze zelf de pil. Het is de eerste stap geweest op weg naar hun samenwonen. Zover kwam het in een voor haar ouders erg moeilijke periode. Haar broer en schoonzus beleefden na lang wachten op een kind een grote teleurstelling en haar vader werd ziek. Middenin die spanning is Mirjam met een geforceerde aankondiging gekomen. Ze zal gaan samenwonen met haar vriend Rob. Er is een korte en heftige woordenwisseling op gevolgd, maar Mirjam heeft doorgezet en het oude boerderijtje, waar ze geboren en getogen is, verlaten.

Betuttelende ouders en kerkgang vielen abrupt weg. Dat klopte met de verwachting. Maar na een begintijd vol beloften is ze steeds meer gaan ervaren beslist niet het middelpunt van Robs leven te zijn.

Rob heeft haar nodig als vrouw, ziet haar ook nog wel als een aangenaam ornament bij zijn sociale leven, maar voor háár interesses en behoeften is hij ten enen male blind. En niet alleen Rob, ook zijn ouders zijn zo. Alles draait om de rijschool en de rest is òf ontspanning, òf lastig. In die laatste categorie valt ook haar werk met zijn onregelmatige tijden. Het gaat Mirjam langzamerhand allemaal wat tegenvallen. Heeft zij het echt ”handiger” gedaan dan Gery destijds?

Mirjam remt af voor een verkeerslicht. De verkoelende luchtstroom valt weg, maar juist als ze de zweetdruppeltjes in haar nek voelt lopen kan ze weer optrekken. Vandaag heeft ze een zogenaamde gebroken dienst. Vanmorgen is ze al vroeg begonnen en tegen twaalf uur weer naar huis gegaan. Zo noemt Mirjam heel bewust, zowel tegenover haar collega’s als in gedachten, het appartementje waar ze met Rob woont. Samen wonen en samenwonen…

Heerlijk, heeft ze gemeend, weg van dat ”wooneilandje” midden in de uitgestrekte weilanden van de Kwakerpolder, waar voor eigen ideeën nauwelijks plaats was. Weg van de geregelde en best ernstige, maar in Mirjams ogen soms wat overdreven vermaningen van pa als ze eens wat aankondigde. Moest aankondigen, want in de beslotenheid van zo’n klein boerderijtje let iedereen nou eenmaal op iedereen. Een stille, onderzoekende blik: „Een verjaardag? Waar… en hoe gaat dat er aan toe, Mirjam?”

„Dat personeelsfeest Mirjam, wat houdt dat in? Kun je daar als christen wezen?”

Nee, iets rechtstreeks verbieden, zoals in de tijd dat ze nog school ging, deed pa niet meer. Maar de manier waarop hij haar kon aankijken bedierf vaak bij voorbaat haar plezier. Dat heeft ze zich altijd meer aangetrokken dan de grote mond van ma.

„Als de Heere je daar zal vinden, kan dat?” In verschillende varianten was dat vaders indringende en toch eenvoudig gestelde vraag. En dan moest ze vaak en met wrevel in het hart, bakzeil halen. Een enkele keer kwam ma wel eens tussenbeide en overblufte vaders bezwaren. Terwijl de verstandhouding met hem gewoonlijk veel beter was dan met ma, die net zo’n opgewonden standje als zij kan zijn. In feite konden ze elkaar best lijden. Zijn slepende ziekte brak plotseling door en maakte na korte tijd een einde aan zijn leven.

Dat sterven van haar vader vergeet Mirjam nooit meer. Steeds als het niet spoort met Rob of iemand van zijn familie, komt de onrust die ze toen voelde terug.

Ook nu denkt ze aan die laatste middag…

Heel de familie Horsse is opgeroepen en staat rond het sterfbed van hun man, vader en oom… Moeder Horsse is overweldigd door alle ongewone dingen in die laatste maand en niet in staat enige leiding te geven…

Gery Hummel heeft overal voor gezorgd. Want Gery is behalve eigenzinnig ook heel hulpvaardig. In die laatste week had ze vakantiedagen opgenomen en was voortdurend bij haar doodzieke oom aanwezig. Haar aangetrouwde nicht Hilde zorgde voor haar zoon Frans. Als gediplomeerd ziekenverzorgster heeft ze Mirjams vader begeleid. Ook op die laatste dag heeft Gery als een trouwe wachter bij zijn bed gezeten en één voor één de aanwezigen bij haar oom geroepen. Uitgemergeld naar het lichaam, is zijn geest tot het laatst toe helder geweest. Blijmoedig, in volle zekerheid heeft Gert Horsse getuigd van zijn geloof in Christus.

De vroegere waarschuwingen van haar vader tegen Mirjams onbijbelse levenswandel zijn speldeprikken in haar geweten geweest, maar dit… Het leek een zuil van onaards licht, waarvoor zij zich niet alleen bevend verschool, maar die haar ook tegenstond. Haast instinctief is de wens in haar hart opgekomen dat dit alles, wat haar hele innerlijk overhoop gooide, maar gauw voorbij mocht gaan en het gewone leven zijn loop hernemen. In die haast gewijde sfeer heeft haar vader toen voor ieder gezinslid, inclusief Gery, een ernstig, liefdevol en soms vertroostend afscheidswoord gehad.

Mirjam bleef zich achteraf houden.

Tenslotte moest Gery haar speciaal wenken.

En wat toen gebeurde, eigenlijk níet gebeurde, is Mirjam nooit meer vergeten.

„Mirjam is er, oom,” had Gery zachtjes gezegd. Beklemd schuifelde die naderbij, want het was toch een ontzaglijk ogenblik. Voorgoed afscheid te moeten nemen van je vader. In het heden van hem afgegroeid, maar heel haar vroegste jeugd een vertrouwde kameraad geweest. Even kreeg Mirjam een blik uit die al brekende ogen. Meer is er niet gebeurd…

„Oom Gert, u kent uw dochter toch wel?” heeft Gery nog geprobeerd. Maar hij reageerde slechts met een onrustige beweging. Mirjam was teruggedeinsd, te verslagen om zelfs maar te huilen. En al sloeg haar broer René een arm om haar heen en nam later Corriejanne, een schoonzus, de ontredderde Mirjam onder haar hoede, het had de scherpte van haar vaders houding voor Mirjam niet weggenomen. Voor haar, de enige dochter, het nakomertje en vroeger vaders oogappel, is er geen afscheidswoord geweest…

Met de begrafenis is Rob ook meegeweest. Hij was in de dagen na vaders sterven een poosje heel lief en begrijpend. Daarna volgden er in snel tempo verschillende veranderingen. De boerderij werd verkocht en haar moeder heeft nu een bejaardenwoning hier in de stad. Dat heeft Mirjam ook aangegrepen, want nu kan ze in elk geval nooit meer terug naar haar ouderlijk huis.

En ofschoon haar verhouding met Rob gekenmerkt blijft door een voortdurend botsen van belangen, is ze bij hem gebleven.

Ja, die energieke, in de omgang met klanten altijd charmante Rob van Daalen. Ze kende hem natuurlijk al van de periode dat zijn zus haar vriendin was. En ze ontmoette hem weer eens toen ze afscheid kwam nemen van Heleen. Die had een baan gekregen als hostess van een reisbureau en ging een tijdje stage lopen in Canada.

Die avond is de vonk zo verrassend overgeslagen, dat ze haar adem in moest houden. Er volgde een ogenspelletje en aan het eind kwam Robs besliste uitnodiging om haar even thuis te brengen. De scooter heeft geen probleem gevormd, die verdween gewoon in de laadruimte van één van de grote lesauto’s op het terrein naast het woonhuis. Ze kon het niet afslaan, wilde dat ook niet. Wat later, op het erf van haar vaders boerderijtje kreeg ze haar eerste zoen en vanaf dat moment raakte haar leven in een stroomversnelling.

Opschrikkend uit haar gedachten ziet Mirjam opeens dat er, in tegenstelling tot de voorgaande dagen, in het westen donkere wolken aan de horizon verschijnen.

We krijgen vast onweer, denkt ze, nou, misschien koelt het dan wat af. De mensen van ”Sonnevelt” hebben allemaal last van die hoge temperatuur. Geroutineerd, ze is met haar scootertje vergroeid, werpt het meisje een blik over haar schouder en schiet met een brede boog links af, een vrij brede, met bomen omzoomde laan op. Ze is nu niet ver meer van ”Sonnevelt.” Maar dan gaat het weer mis en nu definitief. Ineens houdt haar scooter sterk in en de motor slaat af. Mirjam veegt met een arm het zweet van haar voorhoofd, zet één voet op de grond en probeert haar vervoermiddel weer aan de praat te krijgen. Maar alle inspanningen mislukken. Met een ongeduldig gebaar schuift ze nu eerst de helm van haar hoofd en schudt de door zweet om haar hoofd geplakte haren los. Koppig zet Mirjam dan een volgende startpoging in, maar het lukt niet. En een meisje als zij, met haar glanzend zwarte haren, regelmatige gezicht met de sprekende en nu ook fonkelende ogen, trekt spoedig aandacht van voorbijgangers. Maar een hulpvaardige jongen, later nog een vrachtautochauffeur, slagen er ook niet in de scooter ”aan de praat” te krijgen en dan zit er voor Mirjam niets anders op dan met dat nu nutteloze en onhandig zware vervoermiddel de laatste kilometers naar haar werk te overbruggen. En ze is al niet vroeg, want op tijd zijn is niet Mirjams sterkste punt.

„Hij reed al een tijdje niet lekker meer,” mompelt ze, al zeulend, kwaad. Op zichzelf, maar ook op haar vriend.

„Ik heb ’t wel drie keer tegen Rob gezegd. Soms is die rijschool net een octopus met vangarmen. Ik moet ’em letterlijk aan z’n arm meenemen om iets voor mij gedaan te krijgen.” En zo sjouwt het meisje na een twintig minuten met pijnlijke armen en doornat van het zweet de korte oprijlaan naar huize ”Sonnevelt” op. Rechts van haar ligt het grote hoge gebouw waar, meest oudere, mensen met een lichamelijke en of geestelijke handicap worden verpleegd. Links, omgeven door struiken, is het parkeerterrein en de stalling voor brommers en fietsen. Daar gaat Mirjam naar toe, maar vlak voor de ingang blijft ze abrupt stilstaan. De vermoeiende tocht, met een helm die, aan het stuur hangend, voortdurend tegen haar heup slaat, is haar in een ogenblik niet meer aan te zien. Haar ogen fonkelen alweer.

Jawel hoor, ook dat nog! Er staat weer eens keurig een auto geparkeerd op het vak dat middels een diagonaal kruis en de letters N.P. is gereserveerd als toegang tot de stalling. De zoveelste keer….

Mirjam zet met een driftig gebaar haar scooter op de standaard. Haar voorhoofd is gefronst en snel kijkt ze om zich heen. Het is maar gelukkig dat de eigenaar van de auto zich niet laat zien, want ook Mirjams humeur is inmiddels op het kookpunt gekomen.

„Nee, natuurlijk is ’tie er niet,” foetert het meisje tegen zichzelf, „nooit is de dader in de buurt. Maar als het ooit eens gebeurt, nou, hij of zij zal ervan lusten!” Dan wringt ze zich zachtjes namopperend met haar scooter tussen twee auto’s door de stalling in. Hoewel ze er boos genoeg voor is, kan ze het toch niet over haar hart verkrijgen om expres een beschadiging te veroorzaken. Ze haast zich een ogenblik later naar binnen. Daar ziet ze haar weg door één van de bewoonsters, mevrouw Den Dekker, versperd. Haar rolstoel staat juist in entree naar de gemeenschappelijke huiskamer. Het kleine mollige vrouwtje kijkt haar ongemakkelijk aan en wrijft zachtjes over een leren riem die om haar middel zit gesnoerd. Mirjam houdt haar vaart abrupt in.

„Wat is er met u aan de hand?” vraagt ze verbaasd.

„Ik ben vanmiddag gevallen,” bekent het mensje een beetje timide, „zo uit m’n stoel en nu zit ik vast…, maar ’t knelt zo…”

„Ach….”

Haar werk is Mirjam als op het lijf geschreven. Alles wat ze aan irritatie en haast mee naar binnen nam, valt direct van haar af. Ze legt helm en rugzakje op de grond, zit meteen op haar hurken en haar handen grijpen naar de riem.

„Dat hoeft toch niet zo strak. Wie heeft dat gedaan?”

„Zuster Linda,” zegt mevrouw Den Dekker zachtjes.

Zuster rauwdouw, denkt Mirjam verontwaardigd, maar zegt niets. Linda Borsboom werkt hier al jaren en geldt als een veteraan. Het is niet zo verstandig daar als jongere kracht openlijk kritiek op te hebben. Handig laat ze de riem wat vieren en wijst het vrouwtje meteen hoe ze dat zelf kan doen. „Zo, ’t is helemaal niet moeilijk.”

„Dat zie ik nu eens net, zuster,” roept een olijke stem die van schuin achter mevrouw Den Dekker komt. „Goed dat ik het ook weet!”

Mirjam kijkt met gefronste wenkbrauwen op. Dat Bakkertje dat nu moest zien. Die wat demente vrouw is best lief, maar o zo ondeugend. Vastbinden is de enige manier om haar èn in het gareel èn in de rolstoel te houden. Mirjam richt zich op.

„U blijft van uw riem af hoor,” begint ze streng, over het hoofd van mevrouw Den Dekker heen tegen mevrouw Bakker. Ze wil nog meer zeggen, maar zwijgt plotseling als ze achter zich een beschaafd kuchje hoort. Snel draait het meisje zich om. Er staat een haar onbekende vrouw in de gang, kennelijk een bezoekster. Als Mirjam een pas opzij doet komt ze wat weifelend het dagverblijf binnen. Een keurige verschijning, in een modieus lichtrood mantelpakje, vrij kort bruin krulhaar en sierlijke schoentjes met hoge hakjes die kittig tikken op het linoleum.

„Goeden middag.” zegt ze, de beide oude vrouwtjes negerend, tegen Mirjam, „ik kom voor mevrouw Groenewegen, er is mij bericht dat zij erg ziek is.” Haar houding mag wat onzeker zijn, het is tenslotte een voor haar vreemde omgeving, de manier waarop deze vrouw Mirjam aanspreekt is haast het tegendeel. Ze moet onwillekeurig aan Robs moeder denken en op slag verandert weer haar houding.

Mevrouw Groenewegen behoort tot haar afdeling, maar toch is ze met haar het minst ”eigen.” En dat heel bewust. Mevrouw Groenewegen is één van de verstandelijk nog heel goede patiënten. Hoewel verre van lichamelijk gezond hoort niemand haar ooit klagen. Daarbij is ze heel hartelijk en meelevend, zowel met medebewoners als personeel. En dat is iets bijzonders. Ook dat deze vrouw een boodschap heeft voor alle mensen waarmee zij in aanraking komt. Ze spreekt, in alle vrijmoedigheid, over het allerhoogst en eeuwig Goed dat ze heeft leren kennen voor haar eigen hart. Haar collega’s horen het vrouwtje beleefd, geduldig èn vrijblijvend aan, maar met Mirjam ligt dat anders. Ze kent die taal…, uit de kerk, van catechisatie, van haar vader. Het maakt haar schichtig en ze ontwijkt die gesprekken. Maar soms, in de zusterkamer, of tijdens de overdracht, hoort ze er haar collega’s over praten. Meestal niet begrijpend, ook weleens wat geamuseerd, maar toch altijd met een zeker respect. Want deze vrouw ziet hen niet als betaalde krachten die slechts hun plicht doen, o nee, ze kan onzettend meeleven en daarin vlecht ze haar boodschap van zonde en genade. Mirjam begrijpt precies wat deze mevrouw Groenewegen is. Iemand, die ze maar liever een beetje uit de weg gaat. Want haar houding is precies tegenovergesteld. Uit welk nest ze komt, dat vertelt ze niemand. Alleen Gery weet het en die kletst gelukkig niet. Daarom draagt ze ook zoals veel andere collega’s, en daar was ze al mee begonnen vóór ze uit huis ging, een uniform met broek. Haar moeder heeft, toen ze er voor het eerst mee voor de dag kwam, instemmend geknikt, haar vader overblufte ze met de stellige mededeling dat het niet anders kan. Die lange ritten op de scooter, omgang met patiënten en zo. Ja, die bijdehante en gemeenzame Mirjam Horsse, die voor veel patiënten aandacht heeft, ook voor hen die niet direct aan haar zorgen zijn toevertrouwd, gaat die ene mevrouw wat uit de weg, al maakt ze, met sommige andere collega’s, zich er weleens boos over dat dit bijzondere vrouwtje, ondanks het feit dat ze minstens drie volwassen kinderen heeft, nooit bezoek of zelfs maar eens post krijgt. Enkele dagen geleden verergerde haar toestand en kennelijk is de familie ingelicht. Vandaar nu deze vrouw, zo veronderstelt Mirjam.

De eerste aasgier heeft zich gemeld, trekt ze een toch wel erg voorbarige conclusie.

„Het is nu eigenlijk geen bezoektijd,” antwoordt ze koel, „onze bewoners gaan juist eten, weet u. Maar als u eerst even naar de zusterpost gaat, daar, iets verderop in de gang, zult u van het hoofd wel toestemming krijgen om naar mevrouw te gaan. U komt van ver? Daar hebben we begrip voor.”

Dat is bedoeld als een steek onder water en Mirjam smaakt het genoegen dat de ander licht kleurt.

„Ik woon inderdaad niet in de buurt,” zegt de vrouw haastig, „en ik kon niet eerder uit m’n werk breken. Het was…. ernstig, zei men…”

En er komt iets in haar houding, een zekere droefheid en tegelijk gelatenheid, die Mirjams wrevel weer breekt.

„Komt u maar mee,” zegt ze wat tegemoetkomender en wijst de vrouw de weg. Gehaast trekt ze daarna haar jasje uit, hangt het snel in de kast voor haar persoonlijke spullen en mikt de helm op het plankje er boven. Ze is nu werkelijk te laat.

„Goeie morgen Mir’,” wordt ze in de overdrachtsruimte begroet door haar teamleidster. „Je bent laat…”

„Sorry Tineke, m’n scooter begaf het,” verklaart Mirjam, een beetje ongemakkelijk. Ze weet dat Tineke een hekel aan laatkomers heeft en het is haar zwak. Maar het had nu echt niet vlugger gekund, haar armen doen nog zeer van het opduwen. Gelukkig, Tineke Hooghout lacht.

„Ja, scooters en brommers zijn leuke dingen…., als ze het doen!” Dan wijst ze naar het vrouwtje dat naast haar zit. Onder haar verhaal heeft Mirjam al eens tersluiks gekeken. Het is een nieuw gezicht en geen Nederlands zo te zien. Chinees, misschien Vietnamees of zoiets?

„Dit wordt tijdelijk een beetje een lid van ons team,’’ vervolgt Tineke tegen Mirjam. „Dit is Min Chi. De gemeentelijke sociale dienst heeft haar uitgezonden. Ze heeft al een cursus Nederlands gevolgd en nu komt ze een poosje bij ons vrijwilligerswerk doen om sociale contacten op te doen en haar taalkennis verder uit te bouwen.„

„Een asielzoekster?” vraagt Mirjam, verbaasd, maar voorzichtig. Tineke haalt haar schouders op. „Veel weet ik nog niet van haar. Als ik het goed begrepen heb is ze een soort vluchtelinge, afkomstig uit Hong Kong.” Ze wendt zich tot de vrouw. „Min,” een nadrukkelijk gebaar richting Mirjam, „dit is Mirjam Horsse. Zij zal beginnen met je wat wegwijs te maken.”

Donkere ogen flitsen onzeker heen en weer. Het is duidelijk dat Min moeite moet doen om te begrijpen wat Tineke zegt. Als die uitgesproken is wijst ze vragend naar Mirjam. „Whe will work together?” Zelfs de beide Nederlanders horen hoe rammelend dat Engels klinkt. „Sammeh?” vat Min het daarna nog in één woord erbarmelijk Nederlands samen en Mirjam, voortvarend en verre van verlegen, antwoordt in vloeiend Engels. Maar dat blijkt Min echter ook maar ternauwernood te begrijpen. Dan schakelt Mirjam, die het wel interessant vindt, over op gebarentaal, onderstreept met korte eenlettergrepige woorden. Ze vergeet er de herrie om het personeelsfeest door. Weet de nieuwe vrijwilligster, haast een meisje nog, wat op haar gemak te stellen en een kwartier later weet Min in elk geval wat er met de kreet ”koffie” bedoeld wordt.

Mirjam zet haar scooter op de standaard en kijkt even omhoog naar het massieve blok flatjes, ontworpen voor één- of tweepersoonshuishoudens. Het gebouw lijkt wat op een burcht en het geeft háár een geborgen gevoel. Hier had ik ook best willen wonen, als ik Rob met zijn rijschoolentourage niet zou hebben ontmoet, bedenkt ze. Het personeelsfeest is inmiddels alweer een week geleden. Laat, nog na haar thuiskomst uit Sonnevelt, had zijn moeder hem voor de deur afgezet. Rob was behoorlijk aangeschoten en erg lawaaiig. En binnen wist hij nog niet van ophouden. De CD-speler moest aan en hij wilde met haar dansen. Ofschoon behoorlijk moe na een hele avond heen en weer lopen, heeft ze toegegeven en is maar weer uit bed gekomen.

Maar deze avond heeft zíj vrij, terwijl Rob theorielessen verzorgt bij zijn school. Ik ga eindelijk weer eens naar Gery, heeft ze besloten en meteen een afspraak gemaakt. Gery, behalve familielid ook collega in Sonnevelt, blijkt eveneens vrij. In de flathal zoekt ze even naar Gery’s bel. Ik ben zeker in geen half jaar geweest, realiseert Mirjam zich een beetje beschaamd. En zeker, met een veeleisende vriend, die ook nog eens aan Gery een hekel heeft en allebei onregelmatige werktijden, is het moeilijk. Als ze zich heeft aangemeld en de deur openspringt begint de klim. Gery woont op de derde verdieping en er is geen lift.

„Ik blijf erbij dat dit voor jou een hele sjouw is en dat elke dag,” meent Mirjam als ze puffend boven aangekomen is. Vol respect kijkt ze naar Gery’s lange schrale gestalte. Die, haar opwachtend in de deuropening, schiet even in de lach. Dit hoort ze niet voor de eerste keer.

„Och, alles went,” zegt ze er alleen van.

Dan steekt Mirjam op kinderlijke wijze een vinger in haar mond. „Als ik schuld beken, mag ik er dan nog in?” vraagt ze en als ze ziet dat Gery haar niet direct begrijpt, voegt ze er aan toe: „Na zo’n lange tijd.” Dan schiet Gery opnieuw in de lach. „Dat kan ik ook wel zeggen,” neemt ze ruiterlijk een deel van de schuld op zich. „Maar zo is ’t beter, joh. Met je vriend heb ik toch steeds woorden.” Ja, tussen de wel zakelijke, maar gauw opgewonden Rob en de nuchtere kalme Gery botert het niet. Maar het trieste ervan is, dat hij haar niet zo aantrekkelijke figuur aangrijpt om de spot mee te drijven. Als ze aanwezig is, heel subtiel, maar tegenover Mirjam neemt hij geen blad voor de mond. Zij gaat daar dan weer fel tegenin en het gevolg is ruzie.

„Kom binnen, meid.” Gery draait zich om en loopt weer naar binnen, Mirjam volgt. Daar is het vreemd stil en Mirjam kijkt onderzoekend om zich heen. „Hé? is onze deugniet al geveld?” informeert ze, verwonderd èn een beetje teleurgesteld. Dat woordje ”onze” geeft Gery een warm gevoel. Ze heeft niet meer naaste familie dan een moeder en een stiefvader die haar beslist niet mag. Bovendien wonen ze niet hier in de buurt. Maar in het gezin van haar tante is ze, ondanks haar soms bijzondere opvattingen, volledig geaccepteerd.

„M’n deugniet logeert een paar daagjes bij René en Hilde,” vertelt Gery opgewekt, „’t is schoolvakantie, weet je en Frans was toe aan het opsnuiven van wat vaderlucht.”

„Kun je dat merken?” vraagt Mirjam verrast.

„Jawel, van de periode bij je broer, jaren terug, tijdens mijn verblijf in het ziekenhuis, hebben René en hij altijd een zekere vader-zoon verbinding overgehouden. Zo af en toe moet dat onderhouden worden. En hij wilde met Gertjan spelen.”

„Voor zover een zesjarige dat kan met een kind van nog geen half jaar,” lacht Mirjam.

„Dat is zo, maar zoveel familie heeft Frans niet,” meent Gery en dan knikt Mirjam instemmend. „En jij vindt het ook best prettig niet helemaal op jezelf geworpen te zijn,” merkt ze op.

Gery knikt. „Weet je, we zijn nog een stapje verder gegaan, ik ben met hen overeengekomen om René toeziend voogd over Frans te maken.” Als Mirjam op die mededeling wat verbaasd kijkt, verklaart ze, half ernstig en half verlegen: „Sinds vorig jaar denk ik veel na over dood en eeuwigheid. Komend voorjaar hoop ik… belijdenis te doen en dan kan Frans alsnog gedoopt worden. Hij gaat ook na de vakantie met de schoolbus naar de reformatorische school. En nu wens ik dat m’n zoon ook verder christelijk wordt opgevoed als mij iets overkomt.”

En dan heb je aan mij niets! Mirjam zegt het niet, maar het schiet als een giftige, jaloerse èn toch ook verdrietige gedachte door haar heen. Aan al het andere wat Gery vertelde gaat Mirjam voorbij. „Nou, ik ben er anders ook nog,” zegt ze wat pijnlijk.

Gery weet niet wat haar nicht dacht, maar ze hoort wel dat Mirjams reactie wat zielig en zelfs als een hunkering naar erkenning klinkt. De rollen van vroeger zijn omgedraaid, denkt ze verbaasd. Toen was ik de buitenstaander die nauwelijks verstand van geestelijke zaken had. Nu word ik straks in de gemeente opgenomen en Mirjam heeft de kerk de rug toegekeerd. Hoewel… is ze er wel helemaal los van?

Ze reageert hartelijk. „Dat weet ik toch, maar jij hebt nog zoveel besognes…” Verder gaat Gery er niet op in. Ze wil geen onenigheid over zaken die niet aan de orde zijn, maar Mirjam zit er niet erg ver naast als ze voor zichzelf denkt: Hoe kan ik ooit het kind aan Mir’ toevertrouwen met die Rob op de achtergrond. Een spotter met het geloof èn met haar persoon. Ze weet het heus wel. Maar haar nicht is hartelijk genoeg en daarom maakt Gery een royale armzwaai de kamer in. „Nou, ga zitten,” nodigt ze en grinnikend, „of moeten we soms opnieuw kennismaken?”

Mirjam lacht mee. „Ik wil echt wel proberen wat vaker contact te houden, maar…” „…Rob houdt je goed bezig,” vult Gery begrijpend aan. Dan gaat ze voor koffie zorgen en omdat er geen jongetje is om mee te stoeien, zakt Mirjam maar op de bank neer. Een lange dag met de oudjes eist ook zijn tol.

Gery is in de keuken met koffie en melk in de weer. Eigenlijk heeft ze medelijden met de ander. Toen zij zes jaar geleden als ”aanspoelde” op de boerderij van haar oom en tante was Mirjam een vriendelijk, maar pittig meisje dat toen nog maar net begonnen was om de wereld te verkennen. Maar met een vaart waarmee ze haar al wat oudere vader en moeder figuurlijk als ondersteboven liep. Dat ze nu net aan die Rob moest blijven hangen!

Gery vindt hem maar egoïstisch. Ze zet de kopjes op een blaadje en zucht. In de kamer ziet ze Mirjam rondkijken.

„Is je TV stuk?” informeert die.

„Niet echt, ik heb hem weggedaan,” antwoordt Gery rustig. Ze draait zich meteen om, haalt een trommeltje uit de kast en presenteert een koekje. Mirjam neemt er één uit, zegt deze keer niks over een slanke lijn die bedreigd wordt, maar kijkt haar nicht nadenkend, zelfs een tikje geschrokken aan. Ze is nog niet klaar met die rustige mededeling over het wegdoen van de TV. „Waarom dan?” vraagt ze timide.

Even kijkt Gery zwijgend naar de ander. Ze denkt aan een winteravond, nu een half jaar geleden. Kort nadat haar oom terug was uit het ziekenhuis na het plotseling doorbreken van zijn ziekte. In gedachten hoort ze even zijn zachte, maar bezielende stem. Hij had getuigd van de hoop die in hem was. „Ik ga je vragen om me wat te beloven,” zei hij, merkende dat ze toe was aan een keerpunt in haar leven en wetende dat een eerlijke belofte haar heilig is. Toen heeft ze hem beloofd weer naar de kerk te gaan en christelijk te leven. Zo is ze niet opgevoed, haar moeder heeft haar juist heel vrijzinnig grootgebracht. Pas bij haar oom en tante is ze met de bijbelse waarheid in aanraking gekomen en ondanks veel innerlijk verzet, mede veroorzaakt door de houding van sommige gemeenteleden, er zo door geraakt dat ze niet echt meer loskwam. Toch heeft het lang geduurd voor ze zich gewonnen gaf. Pas toen haar oom ging sterven. Toen is het geloof in haar hart doorgebroken. Nu gaat ze, voor zoveel haar werk het toelaat, met haar zoon naar het kleine kerkje dat ze door haar verblijf bij de Horsse’s leerde kennen en waar de waarheid nog onverkort gebracht wordt. Na vele perikelen is ze bij de schoonouders van haar neef René, ouderling Vollers en zijn vrouw, huisvriendin geworden en dit najaar zal ze op belijdeniscatechisatie gaan. En Mirjam, er van huis uit bij opgevoed gaat de precies tegenovergestelde weg…

Gery heeft het gevoel dat ze een hele tijd, nog met die koektrommel in handen, voor Mirjam heeft staan mijmeren, maar in werkelijkheid is het niet meer dan een minuut geweest.

„Het trekt me niet meer” antwoordt ze op Mirjams vraag. „Ik werd moe van al die sensatie en dat klatergoud.”

Maar Mirjam heeft zich al hersteld. Ze haalt wat onverschillig de schouders op. „Rob kan z’n TV niet missen hoor. Hij is gebrand op sport, ’t Is m’n ontspanning na een drukke dag, zegt hij weleens.” Over het gebruik dat zij ervan maakt, met rode konen volgt ze soms een spannende fílm, laat ze zich niet uit.

„’k Heb na het sterven van je vader wat boeken uit zijn bezit gekregen,” vertelt Gery verder, „’k Zit er op m’n vrije avonden, als Frans in bed ligt, vaak in te lezen. Erg leerzaam hoor.” En deze bekentenis prikkelt Mirjam opnieuw, want een beetje voelt ze zich wel in de steek gelaten door deze vrouw die eens haar voorbeeld in modern leven was. „Heeft pa toch nog een volgelinge,” doet het haar een beetje spotten.

Gery hoort de spot, maar weet niet dat het niet echt van harte gemeend is. Zij moet nu denken aan een ander gedeelte van dat gesprek met haar zieke oom destijds. Toen heeft ze nog wat beloofd. „Wil je tegen Mirjam getuigen?” heeft hij gevraagd en ook dat heeft ze beloofd. Ze heeft er nog niet veel gelegenheid voor gehad en vanavond ervaart ze ook hoe moeilijk het is. Niet alleen om de leer zuiver te houden, maar de spot, zie je! Heeft ze er zichzelf nu voor over om een getuige te zijn, zoals haar oom? Het respect voor hem groeit.

„Dit leven, bij Rob, heb je daar nou rust bij. Mir’” vraagt ze opeens.

Mirjam zet wat geforceerd haar kopje neer. Wat bezielt Gery toch? Vroeger groef die nooit zo diep. „We houden van elkaar en Rob dwingt me nergens toe, hij laat me alle vrijheid. Zelfs om naar kerk te gaan als ik dat zou willen.” Ze begint stug, maar eindigt uitdagend en toch een beetje tégen beter weten ín.

En Gery laat zich niet zomaar afschepen. Strijdvaardig is ze altijd al geweest. Ze recht haar rug, zodat ze langer lijkt dan ooit. „Lijkt mooi wat je daar zegt, maar daar geloof ik nou niet in,” weerlegt ze heftig, „ik denk als jij werkelijk weer naar de kerk wilt, Rob de eerste is die je in de weg zal staan!”

Mirjam kijkt haar gastvrouw eerst even sprakeloos aan. De irritatie in haar hart wordt groter. Hoe komt Gery erbij om haar in feite ter verantwoording te roepen? Wat is ze zelf! Een ongehuwde moeder die nog niet zo heel lang geleden zich niets liet gezeggen.

Gery leest de opkomende ontstemming die haar laatste uitroep veroorzaakt van Mirjams gezicht af. Ze schrikt ervan. Rustig aan, Gery, waarschuwt ze zichzelf, anders komen er brokken. Je vangt nu eenmaal meer vliegen met stroop dan met azijn. Haastig heft ze de handen op om het te bezweren, maar te laat. Mirjam barst los.

„Hoor ’es Geer’, ik vind dat ik me nergens voor hoef te schamen. Nogmaals, Rob en ik houden veel van elkaar en we hebben elkaar eerlijk trouw beloofd. Nu mag iedereen zien dat we bij elkaar horen. Goed, we zijn nog niet getrouwd, maar ik weet van genoeg jongens en meiden, ook van de kerk, keurig op het geijkte paadje, maar het donker komt hen goed van pas. En hun pa en moe zijn ook weleens niet thuis, weet je. Of een weekje of zelfs maar een dagje samen op vakantie naar een plaats waar niemand hen kent… Rob en ik zijn tenminste eerlijk en die huichelaars doen precies hetzelfde, maar stiekem en wijzen óns na. Ja, wat een slechte mensen zijn we toch en dat vind jij dus nu ook. Ik moet zeggen, je bent wél veranderd.” Mirjam zwijgt en merkt dat Gery onder die striemende woorden bleek is geworden. Gelukkig heeft ze van haar moeder, niet alleen opvliegendheid, maar ook een stuk goedhartigheid geërfd en dat doet haar de strijd onmiddellijk staken. Ze wil ook de vriendschap van haar nicht liever niet verliezen.

„Sorry,” neemt Mirjam dus onmiddellijk en verontschuldigend gas terug, „ik loop veel te hard van stapel.”

„We laten het even betijen,” neemt Gery dat gretig over, „wil je nog koffie?” Mirjam knikt en Gery staat op.

„’t Is alweer over hoor,” roept Mirjam na een paar tellen nog eens naar de keuken en verontschuldigend, „het valt nou eenmaal niet mee om zondebok gemaakt te worden.” Gery doet een stap achteruit en kijkt even de kamer in. Aan Mirjams gezicht ziet Gery dat de ander er innerlijk nog mee bezig is. Met haar vraag heeft ze dus duidelijk een gevoelig punt geraakt. Onthouden voor later, neemt ze zich voor.

Hé, dat ging bijna fout. Gery is geschrokken, maar ook verbaasd. Hoe is het mogelijk! Mirjam reageert precies zoals ik eens ook deed. Menen dat we onze handelwijze met de zonden van anderen kunnen rechtvaardigen. Al is het niet goed dat die ze bedekken en net doen alsof ze er vrij van zijn.

Gery denkt aan een waarschuwing die ze kort geleden las: Een mens kan veroordeeld worden als huichelaar, maar ook als ”eerlijke” zondaar. Hoelang is ze zelf zo niet staande gebleven? Maar zij was practisch onkerkelijk en dus onwetend. Gery onderkent het gevaar waarin Mirjam verkeert. Als haar nicht in deze houding volhardt zal ze dan uiteindelijk niet totaal van de Heere en Zijn dienst vervreemden? Onverschillig of haar huidige relatie nu op een fiasco uitloopt of niet.

Gery ziet in dat ze tactvoller moet gaan optreden. Dat is de les van deze uitbarsting. Opgeven, nee. Haar belofte aan Mirjams vader blijft staan! Er slaat een diepe ontroering door haar heen. Er gebeurt toch niets bij geval. Zal ík dan, denkt ze, ík, wellicht in de toekomst, Mirjam de rechte weg nog mogen voorleven en voorhouden? Heere, U hebt me eerst bewaard voor een totale verbittering. Ik kreeg Frans als een zoete troost, toen werk en een oom die mij op Uw Woord wees. En mag ik dan nu op mijn beurt iets doen?

Geen frontale aanvallen, maar, als de gelegenheid er is, hoop ik wel goed van U en Uw dienst te spreken.

Een paar minuten later zet Gery de gevulde kopjes weer op het bijzettafeltje neer. „Zullen we de strijdbijl dan maar begraven, Mir’” stelt ze hartelijk voor, „er is al genoeg ruzie in de wereld.”

Op die woorden maakt Mirjam direct een verzoenend gebaar met haar hand: „Graag,” zegt ze hartgrondig, „ik vlieg nou eenmaal gauw op, joh… Laten we zeggen: zand erover.”

De volgende avond als Rob bij uitzondering wat vroeger thuis is dan normaal, praat Mirjam, terwijl ze staat te strijken, haar vriend bij over wat haar bezighoudt. Dat bestaat, onder andere, ook regelmatig uit een relaas over wat ze zoal op het werk beleeft. Rob is heel wat minder mededeelzaam over zijn zaken, maar Mirjam moet zich nu eenmaal kunnen uiten. Rob weet dat wel. Daarom laat hij zijn vriendin maar praten, terwijl hij zelf onderuit gezakt voor de beeldbuis zit. Rob is moe en die verhalen over twistend verzorgingspersoneel en lastige oudjes hoort hij eigenlijk maar met een half oor.

Wacht maar, denkt hij. Zijn rijschool loopt uitstekend. Er kunnen zelfs twee instructeurs bij komen. Dat wat z’n moeder vorige week op dat personeelsfeest opperde, kan feitelijk zondermeer uitgevoerd worden. Waarom zouden Mirjam en hij nog langer wachten met een kind? Dan kan, dan móet ze stoppen met dat, in zijn ogen, maar lastige onregelmatige werk en zich helemaal aan hem en hun gezin wijden. In plaats van in dit kleine gedoetje huizen, in het zicht van al hun personeel, wil hij een mooie eengezinswoning kopen.

Als één van Mirjams verhalen om zijn reactie vraagt, kijkt Rob op en knikt. Mirjam heeft warme strijkkleurtjes op haar wangen gekregen, ziet hij. Met welgevallen slaat hij zijn vriendin gade. Ja, hij heeft een knappe meid uit die achterafpolder aan de haak geslagen. En dat is niet het enige goede. Kijk haar daar nu bezig zijn met die strijkbout. En als ze kookt heeft ze ook geen handleiding nodig. Die ouwe boerin heeft haar dochter op dat gebied goed gedrild. Maar ’t zit er ook in. Als zijn Mirjam ergens voor staat, geeft ze zich ook honderd procent. En dat gaat binnenkort uitsluitend hem, zijn zaak en straks wellicht hun kinderen gelden. Twee wil hij er zeker. Dan werken pa en hij tenminste niet alleen voor de belasting. En Mirjam wordt een vrouw waarmee hij eer kan inleggen. Die super geëmancipeerde meiden zijn ook niet alles. In zijn kennissenkring zijn er om te stelen, echt wel, maar ze kunnen nog geen ei zonder hulp koken.

Hij zal Mirjam alleen een beetje moeten sturen.

Dat lukt hem wel, want hoewel ze knap kan tegenstribbelen, uiteindelijk is Mirjam Horsse in zijn handen als was.

Let maar op!

Zijn hand tast naar de afstandsbediening en het geluid van de TV verdwijnt naar de achtergrond.

„Zeg Mir’,” wenkt hij met een lome hand, dwars door haar verhaal heen, „kom ’es.”

Ze breekt verwonderd af, zet de strijkbout op de standaard en komt bereidwillig naar hem toe.

Zie je wel, ik kan haar krijgen waar ik haar hebben wil, denkt Rob een beetje trots. Al doet ze soms heel kattig, heeft ze pit, ik bepaal onze koers. Hij slaat een arm om haar heen.

„Mirjammeke,” zegt hij zachtjes in haar oor. „Je zei daarnet dat je zo teleurgesteld was toen gister dat knulletje van Gery niet thuis was. Als je nu zo dol op kinderen bent, laten we dan een groter huis kopen en zelf een kleine nemen. Hoe sta jij daar tegenover?”

Nou, Mirjam staat daar allereerst even perplex van. Het is de laatste weken steeds de zaak en nog eens de zaak.

Hoe komt Rob hier nu ineens op?

„Nu al?” vraagt ze overrompeld. „Hoe had je dat gedacht?”

„Je stopt gewoon met de pil,” zegt Rob lakoniek, „de rest gaat vanzelf. Toch?”

Mirjam reageert niet zo juichend als hij verwacht. Ze denkt even na en schuift wat opzij. Er komt een rimpel in haar voorhoofd.

„Kinderen neem je niet, die kríjg je,” zegt ze eerst kattig, „als je ’t niet gelooft moet je dat maar eens aan René en Hilde vragen.”

Rob weet wel hoe moeizaam Mirjams broer en schoonzus hun zoon gekregen hebben, maar vanavond laat hij zich niet kwaad maken. Hun toekomst hangt hiervan af. „Al goed,” sust hij, „ik zal het anders zeggen. Laten we proberen of je zwanger kunt worden.” Maar Mirjam is nog niet tevreden.

„Is dat alles wat je er over te zeggen hebt?” Ook dit klinkt tamelijk vinnig. Maar Rob blijft zijn doel in het oog houden. Hij steekt een hand uit en streelt haar nek.

„Wat wil m’n liefste nog meer horen dan?” vraagt hij week.

„Ik heb in elk geval twee bedenkingen.”

„O ja…”

„Ja, dan wil ik eerst trouwen en ten……”

Rob valt even uit zijn rol. „Waarom trouwen?” onderbreekt hij haar, „we kunnen ook een samenlevingscontract laten opstellen. Dat waren we toch al van plan.”

Daar hebben ze het inderdaad over gehad, maar aan de confrontatie met die ernstig geworden Gery gisteravond, heeft Mirjam even een neiging overgehouden om niet nog verder van de christelijke normen af te wijken. En ook, het gaat over een kindje. Moet dat niet in liefde, maar ook in onbaatzuchtige saamhorigheid worden verwacht! Mirjam vindt het woord ”contract” na dat intieme voorstel van zopas akelig koud en zakelijk klinken.

Egoïst, denkt ze een beetje boos. Om niet een klein beetje rekening met mijn familie te willen houden. Ik wil dat moe en de broers straks ook een klein beetje blij zijn met ons kind. Of zou Rob daar helemaal niet bij stilstaan?

„O nee,” houdt ze haar mening vast, „bij nader inzien ben ik niet van plan jouw vriendin-met-kind te worden. Dan kan ik bij m’n familie helemaal inpakken. En ten tweede wil ik de afspraak dat ook als we eenmaal een kind hebben, ik nog parttime kan blijven werken.”

Kenau! denk Rob, maar ik zal winnen.

„Waarom dan?” lacht hij, „onze rijschool brengt genoeg op.”

Tegen dat op nonchalante toon gegeven antwoord steigert alles in Mirjam op. Zeker, als ze kinderen krijgt is het haar eerste plicht daar voor te zorgen. Maar ze kan het niet hebben dat Rob haar werk bij die hulpbehoevende mensen, wat ze met zoveel liefde doet, waar ze heel haar opleiding naar toe leefde, zomaar als onbelangrijk en lastig aan de kant schuift. Maar kom niet aan die ”geweldige” rijschool van z’n pa en hem… of die wereldbaan van zijn moeder.

Daar draait alles om, naar hun idee tenminste.

De boosheid doet haar stem beven als ze antwoord geeft.

„Dat kan best wezen, maar ik ga me op m’n twee- of drieëntwintigste nog niet opsluiten in een…… een rijtjeshuis. Er is toch al zo’n groot gebrek aan krachten in de verzorgingshuizen.”

Rob negeert haar ontstemming, gaat ook niet op haar argumenten in. Op zijn gezicht komt een beschermend lachje, zoals voor een opgewonden kind. Met de ene hand trekt hij zijn vriendin weer naar zich toe en schakelt met de ander de TV helemaal uit.

„Oké meisje. Als jij dat zo graag wilt, trouwen we,” belooft hij, „ook zorg ik voor een leuk huis, dat boven jouw versmade rijtjeshuis uitgaat en waarin we ons allebei fíjn voelen. En och, als je gelegenheid over houdt om nog wat anders te doen, houd ik je niet tegen.” En dan gaat Rob zijn Mirjam liefkozen, zoals alleen hij dat kan. En waar hij op speculeert gebeurt. Ondanks alle onafhankelijkheidsgevoel en boosheid, kan Mirjam toch niet echt weerstand aan hem bieden.

Hoofdstuk 2

„Mogge allemaal!” Mirjam van Daalen, geboren Horsse komt voor de zoveelste keer gehaast de overdrachtskamer binnenvallen en stormt meteen door naar de kleedruimte voor het personeel. Vijf minuten later, in recordtijd volgens de anderen, is ze weer terug. Het uniform nog wel half los en met beide handen haar hoofd vasthoudend.

„O, die koppijn,” kreunt ze. „Voor alles eerst even een tabletje.”

„Wil je wel opschieten?” vraagt diensthoofd Tineke en legt expres een ongeduldig toontje in haar stem. Sinds Mirjam getrouwd is komt ze vaak op de laatste minuut binnen met een humeur dat ook niet altijd op en top is. Als dat de zegen van haar huwelijk is had ze het beter bij samenwonen kunnen houden, meent Tineke bezorgd bij zichzelf. Mirjam ploft met een zucht op een stoel in de kring.

Zou dit zo blijven? vraagt ook zij zich, niet alleen bezorgd maar ook neerslachtig af.

Precies in het laatste kwartier voor ik van huis moet, komt Rob met vragen en eisen. Vooral flikt hij dat bij morgen- en avonddiensten. Waar ís dit en hoe kan ik dat? En van mezelf kan ik al zo slecht opschieten. Ma moest me soms ook bijna het huis uit duwen.

Het vervelende is, dat Rob het echt niet argeloos doet. O nee, ik moet voortdurend voelen dat voor de B.V. Van Daalen het werk dat ik doe op de laatste plaats komt. Want het stoort niet alleen hem, maar eigenlijk de hele familie, dat ik niet genoeg opga, niet wil opgaan in hun wereldje.

Ze hoort in gedachten de ongeduldige stemmen, in de eerste plaats van Rob, maar ook zijn moeder bemoeit er zich regelmatig mee: „Als je dan met alle geweld nog wilt blijven werken, zoek dan een ander baantje Mir’. Het is zo lastig, die wisselende diensten. En we hebben zelf dringend een receptioniste nodig. Is dat niks voor jou? Het is ook met mensen omgaan.” Het komt er dus op neer dat ze werk moet aannemen bij hun rijschool, of iets zoeken dat gemakkelijker in Rob z’n werkschema is in te passen. Bij de supermarkt waar zijn moeder de leiding heeft, bijvoorbeeld.

Mirjam rilt bij dat verschrikkelijke idee om slaafje te worden van Lena van Daalen!

Nooit van m’n leven, denkt ze, wil ik dat die iets over me te zeggen krijgt. Ze klemt haar handen in elkaar. De familie kan lang wachten voor ze toegeeft! Ze wennen ook maar aan háár werk!

Haar liefde voor de verzorging is veel groter dan haar interesse voor die hele zakelijke en technische business rond de autorijschool. Dat realiseert Mirjam zich deze morgen heel duidelijk.

Kort geleden heeft ze bij de vijfde poging eindelijk haar autorijbewijs gehaald, maar consequent geweigerd de scooter in te ruilen voor een auto waar dan ”Autorijschool Van Daalen” op zal staan. Zelfs daarvan wenst Mirjam zich te distantiëren!

Eigenlijk een beetje kinderachtig, maar het toont wel aan hoe de zaken van beide kanten op de spits gedreven worden.

„ …en Mirjam is vanmorgen keukenhulp,” snijdt de stem van Tineke door Mirjams gedachten heen. Ze schrikt ervan, want het voorgaande is haar gewoon ontgaan! Kom, ze moet bij de les blijven. Het voornaamste voor háár heeft ze in elk geval gehoord.

Tien minuten later komt Mirjam de keuken binnen om met haar taak te beginnen. Ze is inmiddels weer wat bijgetrokken en onder het uitwisselen van grapjes met het keukenpersoneel gaat ze de gereedstaande ontbijten in de wagens zetten. Daarna volgen kannen met warme melk en thee. Mirjams hoofdpijn is ook aardig gezakt als ze met de eerste kar op weg gaat naar de huiskamer. Ze begroet de daar aanwezige bewoners met een opgewekt „goeie morgen” en begint aan het uitdelen. Eerst maar meneer De Kloe. Die meent zo gauw dat hij wordt overgeslagen. Dan wordt hij nijdig en is in staat om eten bij zijn buurman of vrouw te stelen. En dan is het vechten.

Als ze vervolgens mevrouw Nijvers nadert is Mirjam op haar hoede. Bij voorbaat waarschuwend kijkt ze het vrouwtje aan, maar die vertrekt vooreerst geen spier. Snel en handig zet Mirjam het ontbijt voor haar klaar. Zodra het binnen haar bereik is komt er beweging in de vrouw. Onmiddellijk doet ze een greep, stopt haastig een stuk brood in haar mond.

„U mag er niet mee knoeien hoor,” zegt Mirjam waarschuwend. Dan draait ze zich snel om en neemt twee, drie grote stappen. Niet voor niets, want mevrouw Nijvers spuwt met kracht het hapje brood in haar richting. Maar Mirjam is, door ervaring wijs geworden, net buiten bereik. Ze kijkt bestraffend om. De vrouw grijnst met al haar brokkelige tanden bloot.

Wat is een mens die oud wordt, denkt Mirjam hoofdschuddend en toch, ze heeft liefde voor hen, ze lééft in dit werk. En daar begrijpt Rob nu totaal niets van en het lukt haar ook niet om het aan hem duidelijk te maken.

De waaroms komen naar voren. Niet voor het eerst, maar wel dringender dan ooit. Waarom gaat het niet zo goed meer sinds ze met Rob is getrouwd? Waarom is hij haar van die dag af meer en meer gaan opeisen? Geleidelijk verdwijnt alle ruimte die ze als met hem samenwonende vriendin wel kreeg. Ze komt nu zelfs zover dat ze zich, nauwelijks twee maanden na haar trouwdag, serieus afvraagt: Wat trok me nu eigenlijk zo aan in deze man?

Zijn fysieke uitstraling, weet ze. Met zijn handen en zijn ogen kan hij haar maken en breken. Pas nu hij almaar meer solidariteit gaat vragen blijken ze verder bitter weinig band te hebben. Daarom wil ze niet met dit werk stoppen. Dan heeft ze niets meer over waar de liefde van haar hart naar uitgaat. Hier kan ze zelfs genegenheid opbrengen voor de wat agressievere huisgenoten, zoals meneer De Kloe en mevrouw Nijvers.

Enfin, die eten tenminste nog.

Mirjam stopt nu bij een rimpelig, wat ingezakt figuurtje.

Ze zit er nog, denkt ze verrast en schuldbewust: Dat had ik kunnen weten als ik m’n tijd onder het lezen van de zorgdossiers niet had verdroomd.

„Mevrouw Passchier,” roept ze, het mensje is namelijk doof, „ook een boterhammetje?” De vrouw maakt heel even een beweging om op te kijken, dan zakt ze weer terug in apathie. Mirjam ziet hoe vermagerd ze weer is sinds haar vorige dienst. Ze schrikt ervan en pakt de vochtlijst er bij. Mevrouw Passchier drinkt niet veel, blijkt er uit en met eten zal het wel net zo zijn, vermoedt Mirjam.

Levensmoe, zeggen sommige collega’s. Wat wil je? Over de tachtig, alleen op de wereld en behoorlijk dement. Niks meer opdringen, rustig laten gaan, is hun parool. Ze hebben er eergisteren tijdens de overdracht nog over gediscussieerd.

Mirjam kan het er niet mee eens zijn. Levensmoe! Hoe weten ze dat zo goed? Tot vorige maand was dit het levendigste en ondeugendste vrouwtje van de afdeling. Het kán natuurlijk dat het minder wordt. Maar waarom legt iedereen zich daar zo snel en makkelijk bij neer!

Resoluut stopt Mirjam de kar en zet een bordje met twee boterhammen bij mevrouw Passchier neer. Ze neemt de tijd voor haar, probeert wat te voeren, met vermaning, met vleierij, afleiding. Maar ze krijgt er niet meer in dat één klein hapje brood en een slokje thee. Wat haar wel opvalt nu is een akelige mondgeur.

Van achter haar komt gerucht, dat zal de collega zijn die in deze huiskamer dienst doet, veronderstelt Mirjam. Als ze opzij kijkt ziet ze dat het Linda is.

„Vergeefse moeite Mir’,” constateert die bij het zien van de moeizame pogingen om het vrouwtje tot eten of drinken te bewegen. „Ze wil niet meer.” Het is een voor de hand liggende en logische gevolgtrekking.

Maar waarom is Linda’s stem zo akelig zakelijk?

Mirjam blijft strijdlustig kijken.

„Of ze kàn niet meer,” oppert ze nadrukkelijk.

„Hoe bedoel je?”

Mirjam maakt een uitnodigend gebaar. „Moet je eens ruiken,” zegt ze discreet, maar haar collega maakt direct een afwerende handbeweging.

„Dank je wel, ik weet het, een mestvaalt is er niets bij,” zegt ze, wel zachtjes, maar haar stem heeft een staalharde klank.

Mirjam trekt er zich niets van aan. „Ik vraag me af of mevrouw soms iets aan haar keel of gebit heeft. Een zweer of een ontsteking,” peinst ze nadenkend, „dat geeft pijn en ze kan het niet meer uiten…”

Linda laat een spottend geluidje horen. „Waar maak je je druk om, meid, dat mens is dik over de tachtig en we hebben kunnen lezen dat versterving een mooie en pijnloze dood is.”

En daar heeft Mirjam even geen antwoord op. Dat harde, dat koude van haar collega, het blijft haar grieven. Natuurlijk ís mevrouw Passchier oud, maar Linda toont een totale afwezigheid van enige eerbied voor het leven, van enig respect ook voor een oud en aftakelend mens. In een flits ziet ze even het moegestreden en vervallen gezicht van haar eigen vader voor zich en dan weet ze dat zij alles zal doen wat mogelijk is om hier duidelijkheid te krijgen. Mirjam wil er van overtuigd zijn dat deze vrouw inderdaad gewoon op is. „Ik roep er zo gauw mogelijk dokter Verloop bij,” zegt ze daarom vastbesloten.

„Dat hoeft niet,” werpt Linda meteen tegen, „de dokter heeft haar vorige week nog onderzocht en niets gevonden.”

„Toch doe ik het,” besluit Mirjam, „in zeven dagen kan er veel veranderen en die mondgeur wijst ergens op. Dat was toen nog niet.”

„Jij hoeft niemand te roepen,” sist Linda kwaad, „ík heb hier dienst, weet je en ík vind het niet nodig!”

Dan probeert Mirjam nog één keer om er een stukje brood in te krijgen.

„Weg…..,” mompelt de vrouw dan en nog eens: „weg.” Mirjam geeft het op, moet trouwens hoognodig verder met haar ronde. Maar ze is verre van tevreden en onder de verdere uitgifte speuren haar ogen regelmatig de gang af naar de gestalte van de vaste arts van Sonnevelt.

Als alle in de huiskamer aanwezige bewoners hun ontbijt gekregen hebben gaat Mirjam de wagen voor de bedpatiënten halen. Linda blijft achter in de huiskamer om toezicht te houden en te helpen. Ze heeft assistentie gekregen van Min Chi. Het Chinese vrouwtje is inmiddels wat ingeburgerd en blijkt vlug van begrip, maar de taal blijft vooralsnog een struikelblok. Korte eenlettergrepige woorden zijn het beste. Min sjouwt ook geregeld een woordenboek mee. Als ze ’t helemaal niet begrijpt, kunnen de anderen het daarin aanwijzen. Maar niet iedereen heeft daar geduld voor. Achter haar rug hoort Mirjam haar collega tegen Min snauwen en ze heeft medelijden. Die donkere ogen kunnen je zo weerloos en hulpeloos aankijken. Min heeft het niet gemakkelijk, dat kun je zien, maar het blijft moeilijk te doorgronden in welke situatie ze nu eigenlijk verkeert.

Mirjam rijdt de volgende kamer binnen. „Goede morgen, mevrouw Groenewegen, uw ontbijt is er,” zingt haar stem vriendelijk tegen een vrouw met sneeuwwit haar die nu moeizaam overeind komt. Geroutineerd klapt Mirjam de bedplank uit en zet alles klaar. Deze vrouw is weer aardig opgeknapt, merkt ze. En dat familielid, of was het maar een kennis? dat haar deze zomer opzocht heeft niemand meer gezien.

„Dank je wel hoor kind,” reageert mevrouw Groenewegen dankbaar en probeert voorzichtig wat meer overeind te komen. Ze is één van de weinige bewoners die niet dement is, maar haar conditie laat veel te wensen over.

„Zal ik even helpen?” biedt Mirjam aan.

„Graag…….mijn gewrichten zijn toch zo stijf. Ja, ja, ik ben ook al bijna negentig…” Mirjam zet het hoofdeinde van het bed omhoog zodat mevrouw Groenewegen meer steun heeft.

„’k Mocht vannacht toch zo heerlijk slapen,” zucht de oude vrouw. Mirjam merkt dat ze om een praatje verlegen zit en nog steeds vindt ze dat bij deze bewoner minder geslaagd. Maar de ander weet dat natuurlijk niet en praat gewoon door. Mirjam kan met goed fatsoen niet zomaar weglopen.

„Kind, je weet niet wat een paar uren slaap voor me betekenen. Wat is God toch goed voor me…” Ze grabbelt onder het laken naar haar zakdoek.

„Weet je,” gaat de beverige stem intussen verder, „’k lag er gisteravond nog over te denken hoe goed ik het hier heb. ’k Hoef maar te kikken en jullie brengen me alles. En ja, dan denk ik toch, o God, dat ik dáár niet in op zal gaan. Want het zal er straks toch op aan komen. Nee, beter dan dit tijdelijk leven is Zijn goedertierenheid. Daar kan ik zo naar verlangen en vragen: Heere, hebt U nu gedachten des vredes over mij gehad?” En dan opeens heel direct tegen Mirjam: „Weet jij daar ook wat van?”

Die heeft zich al op een dergelijke en onvermijdelijke vraag staan prepareren. Mevrouw Groenewegen woont hier al jaren en zo’n vraag stelt ze altijd aan ieder die op dat moment bij haar staat.

„Ik ben er bij opgevoed,” antwoordt Mirjam ontwijkend. Er over liegen durft ze niet, maar in een poging om verder vragen de pas af te snijden voegt ze er aan toe: „Ik doe er niet veel meer aan.”

Mis! met die opmerking heeft ze bij de ander de sluis van haar bewogenheid met de naaste pas goed geopend.

„Ach zuster, wat is dat jammer. Dus je weet het wel. Ik hoop echt dat je ogen er voor geopend worden. Als jong meisje leefde ik er ook overheen. Mijn ouders waren kerkelijk meelevend, maar ík ging met een vriendin stiekem naar de kermis. En daar, in de draaimolen die wijd en hoog uitzwierde, kwam ik boven de struiken naast dat terrein terecht. En achter die struiken bevond zich de begraafplaats van ons dorp. Midden in m’n plezier kreeg ik zo steeds het volle zicht op die grafzerken. Dat vergeet ik nooit. De lévenden, díe weten dat ze sterven moeten, was het almaar van binnen. O, wat kan…”

Mirjam kijkt wat onrustig om zich heen. Dit vrouwtje blijft praten en onbewust werken op haar geweten. Overigens moet ze ook wel hoognodig verder. „Smakelijk eten hoor, mevrouw Groenewegen, ik moet een beetje op gaan schieten,” onderbreekt ze, als er maar geen pauze komt in het verhaal. De stem van het vrouwtje stokt, als Mirjam doorloopt. Later kijkt ze toch snel nog even om. Dan ziet ze twee gevouwen handen en bewegende lippen. Het komt dreigend op Mirjam af, omdat ze heel goed beseft zichzelf daar totaal buiten geplaatst te hebben.

Ze moet dat gevoel breken om verder te kunnen.

En Mirjam lacht. Wat spottend…

„Dus ik zal nog naar de kermis moeten,” mompelt ze halfluid. Ze weet heel goed hoe deze bewoonster het bedoelde, maar de gaatjes in haar geweten moeten dicht!

Aan het einde van de morgen slentert Mirjam wat doelloos door de grote parkachtige tuin van Sonnevelt. Het is aardig weer voor november en vandaag heeft ze tussen twee diensten precies één uurtje vrij. Dat is niet de moeite om naar huis te gaan. Met Gery loopt ze hier wel vaker, maar die heeft vandaag een gebroken dienst, dus vier uur tussenruimte en is wel naar huis. Toch voelt Mirjam er niet voor om in de personeelsruimte te blijven zitten. De zon schijnt op deze novemberdag uitbundig en al is de hoofdpijn verdwenen, het gevoel van onbehagen over de groeiende spanningen tussen Rob en haar is ze echt nog niet kwijt. Zo loopt Mirjam in haar eentje langs prachtige laantjes met bomen en struiken in een schitterend kleurenpalet van rood en bruin, zonder er bewust iets van te zien, laat staan te genieten.