Aïsha’s zoektocht

J.D. Heemskerk
Aïsha’s zoektocht
© B.V. Uitgeverij De Banier, 2009
Omslagillustratie: Hans Ellens
Vormgeving omslag: Janneke Paalman
Vormgeving binnenwerk: Willemien van de Ridder
ISBN 978 90 336 0688 5
NUR 344

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij digitaal, elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

1

Het valt Aïsha die middag tijdens het wachten bij de bushalte op dat een haar niet erg bekende vrouwelijke collega meer dan eens onderzoekend in haar richting kijkt. Eenmaal in de bus komt die vrouw zelfs, wel of niet expres, dat weet ze niet, naast haar zitten. Het blijft niet bij het gebruikelijke knikje met glimlach, zoals al vele voorgaande keren dat ze allebei in deze bus zaten. De vrouw spreekt haar aan en dat vindt Aïsha vreemd, want wat kent ze haar nu helemaal? Alleen van gezicht en van voornaam en ze vraagt zich af of de ander veel meer van háár zal weten. Zij heeft in elk geval nog nooit wat over zichzelf verteld. Ze werken allebei in de grote openbare bibliotheek van deze stad. Rechtstreeks met elkaar te maken hebben ze daar niet. Het kittige vrouwtje dat nu naast haar zit, zorgt voor de uitlening op de tweede etage. Háár werkplek is de grote inlichtingenbalie in de hal op de begane grond. De enige dingen die Aïsha van de ander weet, zijn haar werkplek, haar voornaam en haar dagelijkse reisroute. Ze heet Leandra. Aan het begin en het einde van bijna elke werkdag nemen ze allebei dezelfde bus en een enkele keer knikken of glimlachen ze naar elkaar. Deze dag komen ze voor het eerst in de bus naast elkaar terecht. Leandra kijkt meteen opzij en buigt zich wat naar haar toe. ‘Wat kijk je de laatste weken toch verdrietig. Heb je soms moeilijkheden?’ vraagt ze gedempt.

Aïsha kijkt verbaasd in twee meelevende ogen in een al wat rimpelend gezicht. Wat zal ze zeggen? Het is haar werk om vriendelijk en open met mensen om te gaan, dat doet ze dan ook, maar daarbij blijft ze altijd gereserveerd. Ze helpt het publiek bij vragen over de boeken, tijdschriften of cd’s die geleend kunnen worden. Daar verstrekt ze inlichtingen over. Niemand weet wat over haar persoonlijke omstandigheden. Ze kan wel goed luisteren naar alle belevenissen die collega’s vertellen en zelf weet ze ook best een mening te geven, maar ze houdt zich daarbij zorgvuldig op de vlakte. En nu, in een drukke bus, zit ze naast een collega van wie ze niet meer weet dan hoe ze eruit ziet. Ze vat na één meelevende vraag een belangrijk stuk van haar verdriet in één zin samen.

‘Mijn moeder is ziek’, zegt ze treurig. ‘Heel erg ziek, bedoel ik …’

Leandra legt impulsief een hand op haar arm. ‘Dat vind ik nou beroerd voor je!’ zegt ze. ‘Ik zie je hier al meer dan een jaar bijna elke dag in de bus. Een prater ben je niet, maar je hebt zo’n vriendelijk gezicht.’

Dat is een opmerking die een nieuwe bres slaat in Aïsha’s zelfbeheersing. Ze vertelt zomaar verder. Het zit haar ook al drie weken ontzettend hoog, maar ze heeft zich ingehouden. Thuis, om mama te sparen, maar meer nog op het werk, want ze vindt dat daar weinig belangstelling voor eikaars persoonlijke omstandigheden is. Wat koop je tenslotte voor medelijden? Er is toch niemand die echt kan helpen. Maar Leandra breekt zomaar door de muur om haar persoonlijk leven heen.

‘Vorige maand zijn m’n ouders en ik nog met z’n drieën op vakantie geweest. Toen wisten we nog van niets. Meteen daarna is het openbaar gekomen. We waren al twee dagen aan het werk. Bij onze thuiskomst op de derde dag vonden mijn vader en ik moeder op de bank. Ze was eerder naar huis gegaan. Ze had zo’n last van haar buik en ze voelde zich zo naar. Dat was in de vakantie ook al een paar keer gebeurd. Buikgriep, dachten we. Maar die nacht werd het zo erg dat we de dokter hebben gebeld. Moeder moest direct naar het ziekenhuis …, ze … is met een ambulance weggebracht en onderzocht. Ze is … ze heeft …’ Hier slikt ze het woord in dat voor haar ouders en voor haar niet minder dan een vonnis was. ‘Het was overal al uitgezaaid en heel kwaadaardig, er is niets meer aan te doen … Nog een paar maanden te leven heeft ze … misschien …’ Ze zwijgt en slikt een paar keer.

‘Hoe oud is je moeder?’ Op die vraag breekt er opstand door het verdriet heen en dat maakt haar antwoord hard en kort. ‘Pas veertig …’

Het gezicht van Leandra betrekt. ‘Joh, dat is erg.’ Tot verrassing van Aïsha stelt zij ineens de vraag die haar al weken bezighoudt. In een iets andere vorm weliswaar, maar het komt op hetzelfde neer. ‘Ik vraag me altijd af waarom het zo vaak de fatsoenlijke mensen zijn die zulke onherstelbare klappen krijgen.’ Het is een reactie vervuld met bitterheid. Er volgt geen antwoord op. Het zwijgen van Aïsha is niet in de eerste plaats het schuldig blijven van een antwoord. Het is meer een zich afkeren van de ander.

Leandra vermoedt dat ze haar collega in verwarring heeft gebracht. Ze legt even een hand op Aïsha’s arm. ‘Joh, kijk niet zo lelijk naar me. Zoiets doet me zeer. Weet je, jouw bekentenis raakt in mijn hart net zo goed een pijnlijke snaar. Ik zou je zo graag troosten en het is vervelend dat ik daartoe niet bij machte ben. Ik begrijp heel goed hoe je je moet voelen. Ik … ik heb iets dergelijks meegemaakt met m’n dochtertje.’ Hoewel Aïsha niets vraagt gaat Leandra verder.

‘Mijn Carolientje werd als klein kind door een dronken automobilist doodgereden. Als het niet was gebeurd, zou ze nu ongeveer net zo oud zijn als jij.’

Nu begrijpt Aïsha waarom de oudere vrouw zich haar lot aantrekt. Toch reageert ze niet. Ze krijgt steeds meer spijt van haar openhartigheid. Ze heeft het goed aangevoeld dat er van niemand hulp te verwachten is. Haar bekentenis lokte slechts een onthulling over nog meer ellende uit. Het is waarschijnlijk de bedoeling van haar collega om wat saamhorigheid te creëren. Wat koopt ze daarvoor?

Leandra gaat nog een stapje verder. ‘Dat was het enige niet. Of je het geloven wilt of niet, zeven maanden later verongelukte mijn man. Toen stond ik alleen op de wereld …’ Even lijkt ze net als Aïsha in zichzelf weg te kruipen. Maar dan wordt ze weer strijdlustig. ‘Maar ik gaf de moed niet op. Mij krijgen ze niet zo gauw klein! Met twee lege handen heb ik voor mezelf een nieuw bestaan opgebouwd. Overdag een baan en ’s avonds het buurtwerk. Ik ben en blijf onder de mensen en daar houd ik van …’ De laatste zin klinkt bijna enthousiast.

Dat is dus de troost die deze vrouw heeft gevonden, begrijpt Aïsha. Het spreekt haar niet aan. Om niet helemaal onbeleefd te lijken knikt ze maar eens.

Leandra trekt zich van haar afwerende houding niets aan. ‘Ligt je moeder nog in het ziekenhuis?’ informeert ze.

Ze geeft antwoord omdat ze er geen nieuwsgierigheid in proeft, maar een warm meeleven. ‘Niet meer. Ze is weer thuis, dat wil ze zo graag en medicijnen onderdrukken de pijn.’

Hoe lang zal dat nog kunnen? vraagt ze zich in gedachten af. Papa had het over hulp vragen, maar wie heeft hij op het oog?

Leandra kijkt haar onderzoekend aan. ‘We zitten al zo lang bij elkaar in de bus, we werken allebei bij de bibliotheek en we kennen niet eens eikaars naam. Daar wil ik wat aan doen’, gaat ze weer een stapje verder. ‘Ik heet Leandra Treffers’, stelt ze zich voor.

‘Je voornaam kende ik al. Ik heeft Aïsha Urün’, onthult Aïsha zonder meer en wacht de reactie af. Want als ze door haar Turkse naam te noemen haar allochtone uiterlijk bevestigt, negeren de meeste mensen dat gegeven meestal krampachtig. Zo niet Leandra. ‘Ben je van Turkse of van Marokkaanse afkomst?’ informeert ze meteen.

‘De ouders van mijn vader zijn meer dan veertig jaar geleden uit Turkije naar Nederland gekomen’, legt Aïsha uit. Aan de blik in Leandra’s ogen ziet ze dat ze nu in een hokje wordt ondergebracht. Maar hun gesprek is ten einde, want de bus remt af voor de halte waar Leandra moet uitstappen.

Vlak voor ze overeind komt, legt Leandra nogmaals een hand op haar arm. ‘Aïsha, ik begrijp dat het moeilijk is, maar geef het niet op, meid. In dit leven moet een mens keihard voor zichzelf opkomen. Anders blijf je nergens!’ Dan is ze weg.

Twee haltes verder stapt Aïsha ook uit. Vanaf de bushalte moet ze één straat door naar hun huis. Het gaf haar altijd een plezierige prikkeling als ze de woning, van haar werk komend, weer in het oog kreeg. Dat plekje waar ze groot werd, omringd door de zorg en liefde van mama en papa. In die volgorde, want haar moeder maakt de dienst uit, maar haar vader is enorm solidair. Het is voor haar heel lang een behaaglijk nestje geweest. Ze waren met hun drietjes heel goed op elkaar ingespeeld.

Die prikkeling als Aïsha hun huis in het oog krijgt, is er nog steeds, maar het is nu een pijnlijke geworden. Haar bestaan is grondig overhoop gehaald. Ze is een nuchtere denker, precies als mama. Voor verzinsels of fantasieën is geen plaats. De wetenschap dat haar moeder ziek is en spoedig sterven zal, veroorzaakt een gloeiende pijn in haar hart. Het overschaduwt de irritatie over haar moeders doortastende optreden. Is het nog maar zes weken geleden dat ze genoeg had van mama’s bemoeienissen en serieus overwoog om op zichzelf te gaan wonen? Haar twintigste verjaardag ligt alweer zo’n vijf maanden achter haar en ze heeft een vaste baan, dus het moet kunnen, al weet ze ook heel goed dat papa het verschrikkelijk zou vinden. Het is nu niet meer aan de orde, er is momenteel behalve de pijn, onzekerheid voor in de plaats gekomen. Want zonder dat zij er iets aan kan doen, zal mama over niet al te lange tijd wegvallen. Hoe zal het gaan als papa en zij straks alleen achterblijven? Als haar moeder, die, zolang ze het zich kan herinneren, altijd overal voor zorgde, er niet meer is?

Nog maar kort geleden kwam zij altijd als eerste van hun gezin thuis, nu is mama er de hele dag. Soms hangend op de bank, maar meestal ligt ze in bed. Papa en zij zijn er verlegen mee. Het middelpunt in hun leven is er nog wel, maar ze lijkt van die positie al afstand te nemen. Het maakt hun huis nu al vreemd leeg. Daar ziet Aïsha elke dag weer tegen op en onbewust houdt ze haar pas in.

‘Dag mam, nee maar, bent u op?’ vraagt ze verrast als ze in de kamer komt en haar moeder in pyjama op de bank ziet zitten. Moeder maakt bij wijze van begroeting een handbeweging.

‘Ja, ik heb me vanmiddag op de been gehouden, want ik wil onder vier ogen met je praten. Je weet dat donderdag de beste gelegenheid is, omdat je vader dan later thuiskomt. Ik heb koffiegezet. Wil jij voor ons inschenken? En dan moet je even bij me komen zitten. Ik heb je wat belangrijks te zeggen.’

Aïsha schrikt van die mededeling. ‘Gaat het niet goed?’ vraagt ze, en bedoelt eigenlijk: gaat het nog meer en vooral sneller verkeerd dan tot nu toe? Het valt haar op hoe mager mama is en hoe grauw haar gezicht ziet.

Moeder maakt een vage handbeweging. ‘Kind, het is niet anders dan gisteren en eergisteren. Ik voel me ontzettend moe en ik vrees dat het niet zo heel erg lang meer zal duren. Wat ik je zeggen moet, wil ik niet langer uitstellen. Want nu kan ik tenminste nog normaal denken. Haal nu eerst koffie. Maak je het voor mij een beetje slap?’

Aïsha schenkt vlug de koffie in de kopjes en neemt plaats naast haar moeder op de bank. Ze heeft een akelig gevoel in haar maagstreek. Mama doet sinds ze ziek is soms zo eigenaardig. Ze gedraagt zich onnatuurlijk kalm, maar Aïsha ziet aan haar ogen dat ze vecht met zichzelf. Ook tegen papa zegt ze niet veel, tenminste niet waar zij bij is en ze staart maar voor zich uit … Uiteindelijk vanmiddag toch een soort uur van de waarheid! denkt ze bang. Maar waarover zal die waarheid gaan? Ze roert afwezig in haar koffie en opeens komen de tranen. Dat vindt ze vervelend voor mama. Snel kijkt ze opzij. Ja, mama heeft het al gezien. Aïsha ziet het aan haar samengeknepen lippen. Dan zijn er opeens ook bij moeder tranen. Ze probeert zich meteen te herstellen. Door voortdurend te slikken probeert ze haar eigen ontroering terug te dringen, merkt Aïsha op. ‘Laten we niet huilen joh’, zegt mama ruw maar vriendschappelijk. Maar het lukt haar zelf ook niet, ziet Aïsha, want ze moet haastig haar koffie neerzetten en een zakdoek pakken. Deze reactie geeft haar iets van opluchting, omdat mama’s onaandoenlijke houding van al die weken opeens een beetje doorbroken lijkt.

‘Stom is dat, nu moet ik sterk zijn en dan ga ik zitten janken.’ Moeders toon is nog steeds wat ruw. ‘Maar ja,’ praat ze door, ‘het is voor mij veel zwaarder dan voor jou … Bijna negentien jaar lang heb ik gezwegen en nu het eigenlijk te laat is, wordt m’n mond alsnog opengebroken …’

Dan wordt ze nog emotioneler. ‘Ik verzeker je, Aïsha, dat gebeurt door een kracht die sterker is dan ik. Anders deed ik het niet! Helaas kan ik in de korte tijd die me nog rest nooit goedmaken wat ik sinds je geboorte verzuimde.’

Aïsha ziet dat de ontroering haar moeder bijna te machtig wordt. Een wirwar van vragen spookt door haar hoofd. Goedmaken? Wat bedoelt mama daar nu mee? Wat heeft ze dan goed te maken? Ze heeft altijd een goede band met haar moeder gehad. Als kind al en ook nu ontbreekt het haar in materieel of in emotioneel opzicht aan niets. Nee, Aïsha heeft er geen idee van waarin haar moeder zich tekortgeschoten voelt. Verbaasd kijkt ze haar aan.

Met een paar slokjes koffie probeert moeder zichzelf weer in bedwang te krijgen. ‘Ik wil je wat vertellen over mijn jeugd’, zegt ze. ‘Dat wil ik ook eerlijk doen. Het was toen makkelijk genoeg om me door de puberachtige kijk die ik destijds op het leven had negatief te laten beïnvloeden. Je opa en oma, mijn ouders dus, waren gewone mensen, die net als iedereen fouten en gebreken hadden. Daar maakte ik misbruik van, maar ik wil niet dat jij dat met je vader en mij ooit ook zult doen. Er zullen tijdens m’n verhaal de nodige vragen bij je opkomen, maar val me alsjeblieft nu nog niet in de rede. Ik wil niet dat m’n verhaal verzandt in tegenwerpingen of ongeloof. Want het is maar de vraag of ik … na vandaag … nog veel kans krijg om het af te maken.’

Aïsha maakt een bezwerend gebaar met haar handen. ‘Ik luister mam, en zal niks zeggen’, belooft ze. Dat kan ze gemakkelijk doen, want wat haar moeder wil zeggen raakt haar niet. Nog niet in elk geval. Ze weet dat haar moeder zich al op jonge leeftijd van de opvoeding van haar ouders heeft afgekeerd, alleen wilde tot nu toe geen van haar beide ouders daarover praten. ‘Mijn ouders vonden zich te goed voor mij’, is het enige wat mama er ooit eens over zei en dat klonk niet aardig. Of dat echt waar was, weet Aïsha eigenlijk niet. Waarschijnlijk niet, want mama heeft er kennelijk spijt van en noemt het nu wat geringschattend haar pubertijd.

Ze heeft die opa en oma en haar moeders broer en zus lang geleden, toen ze nog een kind was, een heel enkele keer ontmoet. Het waren stijve mensen in donkere kleren. Dat is het enige wat ze zich van hen herinnert. Ze deden wat geforceerd vriendelijk tegen haar, net, dacht ze later, alsof ze medelijden met haar hadden.

Dan worden haar gedachten in beslag genomen door wat haar moeder vertelt. Aandachtig volgt Aïsha het verhaal van haar moeder. Ze hoort voor het eerst wat meer over de manier waarop haar moeder is opgevoed.

‘Je hebt oma en opa Romijn niet echt gekend, want ik hield je bewust bij hen weg.’ Zo begint moeder haar verhaal. ‘Het waren best aardige mensen, maar heel godsdienstig. Te godsdienstig, vond ik al sinds m’n twaalfde jaar.’

‘Ze leven toch niet meer?’ vraagt Aïsha.

Moeder schudt het hoofd. ‘Nee, mijn moeder is vorig jaar als laatste gestorven. Dat weet je toch nog wel? Ik ben uiteraard in hun sfeer groot geworden.’ Heel eenvoudig vertelt moeder wat dat inhield. Maar het klinkt Aïsha in de oren als een leven van wetten en regeltjes. Van kerkgang en catechisatie. Geen tv en een radio die alleen werd gebruikt om nieuwsberichten te luisteren. Wat een saai leven zal dat voor mama geweest zijn, denkt ze al luisterend. Het komt haar niet vreemd voor als haar moeder spreekt van een groeiende weerzin tegen al die regels. ‘Ik was de oudste thuis en lag het meest dwars. M’n broer en zus waren veel volgzamer. Aan mij hadden mijn ouders de handen vol. Maar ze hielden onverkort vast aan hun strenge leefwijze. Uiteindelijk ging het verkeerd. Ik leerde je vader kennen, we gingen van elkaar houden en ik begreep heel goed dat hij, een moslim met Turkse afkomst, nooit door mijn ouders zou geaccepteerd worden als hun schoonzoon. Daarom ben ik op een gegeven moment m’n ouderlijk huis én de kerk ontvlucht. Ik moet toegeven: ze lieten me heus niet zonder slag of stoot gaan. Met ernstige woorden, met tranen ten slotte hebben ze geprobeerd me tot andere gedachten te brengen. Maar ik was kort daarvoor meerderjarig geworden en rook de vrijheid. Ik was niet tegen te houden.’

In gedachten legt Aïsha haar eigen jeugd naast die van haar moeder. Zij is enig kind gebleven en haar ouders waren altijd erg op zichzelf. Evenwichtigheid was ook bij hen een sleutelwoord, maar zonder religie. Mama stippelde het beleid uit en papa vulde het aan. Er was maar zelden ruzie of zelfs onenigheid. Deze houding van haar ouders heeft haar een fijne jeugd bezorgd.

Zij heeft iets van de nuchterheid van haar moeder en van de bedachtzaamheid van haar vader geërfd. Ze hebben haar niet met godsdienst, maar wel met duidelijke normen en waarden opgevoed. Ze prentten haar in om eerlijk te zijn en niet te stelen of te liegen. Ze leerden haar ook respect te hebben voor ieders overtuiging.

Wat wil haar moeder nu toch? Aïsha vergeet even dat ze beloofd heeft haar mond te houden tot haar moeder is uitgepraat. ‘Waar gaat het over, mam? Dit is allemaal van jaren terug. Waar wilt u heen met uw bekentenis?’

Moeder wuift haar woorden weg. ‘Wacht nou even, ongeduldig meisje. Dit was een soort inleiding. Ik wil het met je hebben over het geloof van mijn ouders …’

‘Het geloof van uw ouders?’ herhaalt Aïsha verbaasd. Is dat op dit moment echt zo belangrijk? is ze bijna geneigd eraan toe te voegen, maar ze doet het niet. Mama sprak altijd met begrip over de islam en papa deed dat over het christendom. Wat is daar nu opeens mis mee? Wat kan haar moeder daarover dwarszitten?

Moeder veegt met een zakdoek haar gezicht af en kreunt even.

Aïsha schrikt ervan op. ‘Heb u pijn, mam?’ vraagt ze zacht.

Haar moeder schudt vermoeid het hoofd. ‘Dat gaat wel, maar ik vind het moeilijk om eerlijk te blijven én om dit in een paar zinnen uit te leggen. Bij het ene begrip is weer een verklaring van het volgende nodig. Er komt geen eind aan en ik voel me zo moe …’

‘Stop er dan mee, mam. Ik begrijp het toch maar half en wat doen al die vroegere ruzies nu nog ter zake?’

‘Niets meisje, niets! Daar gaat het me ook niet om. Ik zou zo graag willen dat jij begrijpt wat ik nooit had mogen doen. Daar heb ik mijn laatste krachten graag voor over.’

Aïsha denkt na. Wat vindt moeder dat ze niet had mogen doen? vraagt ze zich af. Er is bij hen thuis nooit veel over geloof gepraat en als het ter sprake kwam, gebeurde dat op een vrijblijvende manier. Het ging alleen over het respect hebben voor elkaar. Gaat het daar nu ook om? Haar ouders hebben nooit toegestaan dat geloof een rol van betekenis in hun gezin zou spelen.

‘Als ik het goed begrijp, bent u destijds tegen de wil van opa en oma uit huis gegaan en toen bent u ook uit dat kerkelijke circuit gestapt. Daar hebt u nu dus alsnog spijt van’, vat Aïsha aarzelend samen.

‘Ja, nu ik zo ziek ben, komen alle waarschuwingen terug die ik vroeger van mijn ouders kreeg.’

‘Welke waarschuwingen dan, mam?’

Haar moeder maakt een wanhopig gebaar. ‘Jij kent die zo niet, maar mij werden ze dikwijls voorgehouden.’

‘O …’ zegt haar dochter enkel. Ze snapt nog steeds niet wat haar moeder nu precies bedoelt.

‘Luister’, zegt moeder dringend tegen Aïsha. ‘Ik zie aan je gezicht dat je me niet begrijpt. Ik zal je zo’n waarschuwing noemen. Dat gebeurde in de tijd toen ik voor het eerst met je vader bij mij thuis kwam. Ik kende hem al een poosje, maar de eerste tijd durfde ik er thuis niks over te zeggen. Ten slotte kon ik er niet meer onderuit en vertelde ik het. Dat is wat geweest … “Trek geen juk aan met een ongelovige”, hield je opa me voor. “Waarom zo’n buitenlander!”

“Kind, zoek toch een man met wie je naar Gods Woord kunt leven”, zei oma.’

‘Wat mankeert er dan aan papa?’ roept Aïsha meteen verontwaardigd.

‘Niets kind, hij is altijd een beste man voor mij en een goede vader voor jou geweest, maar dat was mijn ouders niet genoeg en … daarin hadden ze gelijk. Dat heb ik altijd geweten, maar ik trok me er niets van aan. Leven zoals wij, je vader, jij en ik, hebben gedaan vond ik veel fijner. Maar mij is thuis altijd voorgehouden dat Christus de enige weg is naar het ware geluk, zowel in dit leven als na het sterven. Je vader keek daar anders tegen aan. Hij is opgegroeid met het gedachtegoed van de profeet Mohammed, de Koran. Zijn vader raadde hém aan om met een moslimmeisje te trouwen. Maar hij werd verliefd op mij. We stoorden ons niet aan de adviezen van onze ouders en zetten samen door. Nadat we eenmaal getrouwd waren, deden we allebei niets meer aan ons geloof. Papa leefde niet naar de regels van de islam, net zo min als ik naar Gods geboden. Maar wie God verlaat, heeft smart op smart te vrezen, waarschuwt de Bijbel. Vroeger lachte ik daarom. Ik verdrong het en genoot van het leven met papa en jou. Nu slaat God me alles uit handen en daarbij komt de wroeging dat ik jou, m’n eigen kind, bewust onwetend heb gehouden van de waarheid.’

Aïsha ergert zich een beetje aan het negativisme en zelfverwijt dat haar moeder uitstraalt. Haar hele leven hebben haar ouders geen rekening gehouden met God en nu zou diezelfde God ineens genadeloos ingrijpen? Goed, mama is inderdaad ernstig ziek, maar blijkt daaruit dat God haar hele voorgaande leven afkeurt? ‘De waarheid! Wat bedoelt u daar eigenlijk mee?’ barst ze uit.

Haar moeders gezicht vertrekt, alsof ze een klap krijgt. ‘Je wordt boos om wat ik zeg en daar heb ik begrip voor … echt.’ Moeder zwijgt even en Aïsha wacht af. ‘Maar luister nog even naar me’, vervolgt moeder smekend. ‘Elk mens, je vader, jij en ik ook, heeft een ziel die nooit sterft. Als ons lichaam het opgeeft gaat de ziel naar God, Die hem geschapen heeft en rechtvaardig over ons zal oordelen.’

Aïsha ziet haar moeder na deze woorden zenuwachtig op haar lip bijten. Ze denkt dat ze het begrijpt. De dood is een onzeker iets en mama ziet er ontzettend tegenop. Ze zal een beetje tegen haar moeders donkere gedachten ingaan. Dat lijkt haar het beste. ‘Och kom, mam. Voor een rechtvaardig oordeel hoeft u toch niet bang te zijn!’ probeert ze haar te kalmeren. ‘U hebt altijd netjes geleefd en u bent goed geweest voor anderen.’

‘Nee, juist niet’, spreekt moeder haar tegen. ‘Juist voor dat oordeel kan ik niet bestaan, want ik heb m’n eigen zin gedaan en Gods geboden naast me neergelegd.’

Aïsha zucht. Wat loodzwaar is dit allemaal. Mama is ernstig ziek en daarom geeft ze natuurlijk te veel toe aan zulke zwarte gedachten. ‘Kom op, mam,’ probeert ze haar nogmaals te bemoedigen, ‘zo erg kan het toch niet zijn? U bent gewoon als elk volwassen wordend kind uw eigen weg gegaan. Dat zouden uw vader en moeder u nu heus niet meer kwalijk nemen.’

Moeder schudt afwerend het hoofd. De pijn op haar gezicht verdiept zich. ‘Aïsha …’ zegt ze moeilijk, ‘kom eens wat dichter bij me zitten.’ Aïsha voldoet aan het verzoek van haar moeder. ‘Kind …’ moeder slikt verdrietig, ‘kind, ik heb nauwgezet voor jou en je vader gezorgd. Jou hebben we opgevoed tot een eerlijke en nette vrouw, die haar plaats in de maatschappij wel zal vinden. Maar ik ben het voornaamste vergeten …, dat heb ik wíllen vergeten …, voor mezelf, maar ook voor papa en voor jou.’

‘Mamaatje toch,’ zegt Aïsha nu liefkozend, alsof ze tegen een nukkig kind spreekt, ‘zo moet u niet praten. U bent toch geen misdadiger!’ Het helpt niet.

‘Jawel … jawel, voor de hoge God ben ik dat wel!’ weerlegt moeder mistroostig. ‘Al heel gauw zal ik Hem verantwoording moeten afleggen en dat kan ik niet…’

Mama praat alsof ze een misdadiger is, denkt Aïsha. Haar moeders zelfbeschuldigingen gaan haar zo langzamerhand irriteren. ‘Verantwoording afleggen? Ik begrijp u echt niet. Wat voor verschrikkelijke dingen hebt u dan gedaan? Ik zou het niet weten.’

Elly Urün slaat haar handen voor haar gezicht en leunt zwaar tegen de leuning van de bank. ‘Kind, als je eens wist wat een grote zorg je met je vragen op m’n hart legt. Het is mijn schuld dat je van niks weet!’ zegt ze gesmoord.

Aïsha kijkt bedrukt. Al begrijpt ze er niet veel van, ze begint wel wat onder de indruk te komen van de sombere overtuigingskracht waarmee haar moeder spreekt.

In de keuken klinkt gestommel. Daar is papa, denkt Aïsha opgelucht. Gelukkig maar. Hopelijk weet hij raad met dat oude zeer van mama. Moeder hoort het ook en als Tuncay de kamer in komt, barst ze in snikken uit.

‘Wat is er?’ vraagt hij verschrikt.

‘O, Tuncay’, steunt ze. ‘Ik had nooit onder de voorwaarden die we maakten met jou mogen trouwen. Het was verkeerd en nu is het te laat. Er is geen tijd meer voor mij over om Aïsha te vertellen van God!’

Er verschijnt een onzekere glimlach op Tuncays gezicht, maar Aïsha merkt dat haar vader meteen begrijpt wat mama bedoelt.

‘Als je daar zo’n prijs op stelt, vertel ik in de komende tijd Aïsha daar wel wat meer over’, zegt hij haastig. ‘Maak je nu niet zo bezorgd.’

Maar Elly laat zich niet geruststellen. ‘Ik begrijp wat je bedoelt’, kreunt ze. ‘Het is aardig van je, maar wat jij Aïsha kunt vertellen is niet wat ik bedoel en dat weet je! Het moet eerlijk zijn en jij weet er te weinig van!’

‘Kalm nu, je zult het toch aan mij moeten overlaten en ik zal m’n best doen. Het komt heus wel goed. Aïsha, haal jij even wat te drinken voor je moeder?’

Opnieuw wil Elly een tegenwerping maken, maar Tuncay geeft haar geen kans. ‘Je gaat een poosje rusten, El’, is hij haar voor. ‘Je bent helemaal van streek …’

In de weken daarna verergert de ziekte van moeder snel. Noodgedwongen treedt vader uit de schaduw van zijn vrouw. Dat komt eigenlijk door zijn familie. Oma en de ooms reageren heel meelevend op haar moeders ziekte. Met het ernstiger worden van haar toestand komen er elke avond wel één of meer familieleden op bezoek. Opeens is papa het middelpunt van zijn familie. Voor hem is dat wel fijn, maar de overvloedige aandacht heeft ook een keerzijde. Door de vele bezoeken en haar verzwakkend lichaam ziet moeder geen kans om het gesprek met haar dochter voort te zetten. Temeer omdat Aïsha het alleen-zijn met haar moeder zo veel mogelijk vermijdt. Want praten over vroeger is wel leuk, maar dan liever zonder waarschuwingen over dood en eeuwigheid.

Er komt nog iets bij. De veelvuldige aanwezigheid van de familie Urün is er de reden van dat de familie van haar moeder zich nauwelijks laat zien. Slechts eenmaal komt haar broer op ziekenbezoek. Aïsha is dan thuis en maakt kennis met een man die nog stijver en zwijgzamer is dan ze zich van opa en oma herinnert.

Nog geen twee maanden later overlijdt Aïsha’s moeder. Hoewel haar sterven niet onverwacht is, zijn vader en dochter behoorlijk van slag.

Bij de begrafenis is haar moeders broer er voor de tweede keer, nu samen met zijn zus. Ze voelen zich duidelijk niet thuis tussen de talrijke familieleden van papa. Hun aandeel bestaat slechts uit een gefluisterde condoleance voor de begrafenis en een afscheidshanddruk erna.

Er volgt een moeilijke tijd voor Aïsha en haar vader. Nu pas ervaren ze wat een enorme leegte mama achterlaat. Papa uit dat door dagenlang voor de tv te zitten. Aïsha is blij dat ze ’s morgens naar haar werk kan gaan en de sfeer van verlatenheid even kan achterlaten.

De vragen neemt ze wel mee. Wat verwacht papa van haar in de toekomst? Dat ze haar moeders taken zonder meer overneemt? De huishoudelijke ongetwijfeld. Papa’s handen staan niet verkeerd, maar steeds meer komt hij onder invloed van zijn familie en daar staat de taakverdeling tussen man en vrouw duidelijk vast. Aïsha heeft dat altijd heel gewoon gevonden, ook dat het bij hen thuis anders ligt. Maar nu schijnt papa dat geleidelijk aan te willen veranderen. Daar wenst zij niet zomaar aan toe te geven.

‘Pap, ik vind dat u er best voor kunt zorgen dat er voldoende boodschappen in huis zijn’, stelt Aïsha ten slotte voor. ‘Dan zal ik wel voor de afwas zorgen.’

Vader is het met haar eens, maar het is uiteindelijk Aïsha die het leeuwendeel van het huishoudelijk werk doet, na haar dagelijkse werk in de bibliotheek.

De nieuwe, naar Aïsha’s mening wat onredelijke taakverdeling in huis is niet de enige verandering in huize Urün. Papa vertrekt na het avondeten steeds vaker naar oma Urün en de ooms. ‘Ga eens mee’, vraagt hij haar na een poosje. Dat doet ze en ze zijn allemaal erg hartelijk voor haar. Het blijft niet bij die ene keer. Regelmatig vergezelt ze hem.

‘Wil je vanavond voor mij een hidjab omdoen?’ vraagt papa haar wat aarzelend, terwijl ze zich weer eens gereedmaken voor een gezamenlijk familiebezoek. Aïsha kijkt hem verwonderd aan. Ze heeft nog nooit een moslimhoofddoek gedragen en de meisjes en vrouwen in papa’s familie doen dat ook lang niet allemaal. Even kan ze haar vader niet begrijpen. Vreemd dat papa na het overlijden van mama net zo bevlogen raakt van godsdienst als haar moeder in de korte tijd van haar ziek-zijn. Naar haar idee is dat allemaal te plotseling gekomen en dat irriteert haar.

Tuncay ziet haar verbazing wel. ‘Ik denk dat je dan niet meer zo opvalt’, voegt hij eraan toe. Opvallen? Waarom zou ze na al die jaren ineens bij oma Urün opvallen?

‘Ik heb helemaal geen hidjab in huis’, probeert ze eronderuit te komen.

Daar heeft papa tot haar verbazing een oplossing voor. Hij haalt er meteen een uit zijn jaszak.

Hij had er dus over nagedacht en er vast al met de familie over gesproken. In het bijzonder oma Urün kan een doorzetster zijn als het om familietradities gaat. Die hoofddoek heeft papa vast van haar gehad.

‘Goed dan, ik zal hem omdoen’, zegt ze vastberadener dan ze zich voelt. Maar alleen omdat u het wilt, denkt ze er stilletjes achteraan.

Zo is Aïsha met het dragen van een hidjab begonnen als een vriendelijkheid van haar kant voor die ontredderde man na mama’s sterven. De hidjab draagt ze trouwens alleen als ze met papa meegaat naar zijn familie. Als ze bezig is om haar haren in de hidjab te verstoppen ziet ze zijn ogen oplichten. In het begin gaf het haar een warm gevoel van saamhorigheid, maar geleidelijk gaat Aïsha het onprettig vinden met die hoofddoek om. Ze neemt zich voor dat ze het dragen echt tot de bezoeken aan oma Urün zal beperken.

Op een avond, als papa en zij weer eens een poosje bij oma Urün zijn geweest, neemt hij op de terugweg opeens vertrouwelijk haar arm en komt voor het eerst sinds mama’s overlijden wat los. ‘Nu ben je pas echt bezig om een Urün te worden’, begint hij. ‘Wat zou het heerlijk zijn als wij nu ook, solidair met de familie, de ene god gaan belijden. Hij is barmhartig, als we maar naar zijn wetten leven.’

Er is bij Aïsha verwondering over die gedachtegang van haar vader. Tot mama ziek werd, is het hun ook zonder Allah toch altijd goed gegaan? De familie Urün wil aan haar moslimtraditie vasthouden. Dat gaat Aïsha geleidelijk aan begrijpen. Want nu ze nog heel wat vaker dan vroeger bij de familie komt, gaat ze ontdekken dat er sinds de aanslagen op 11 september in New York ook in de moslimgemeenschap in Nederland heel wat aan het veranderen is. Zij zit altijd bij oma en de andere vrouwen, maar ze hoort achter zich de mannen spreken over de houding die ze moeten aannemen sinds die aanslagen. Ze spreken meestal in het Turks en dat kan ze door hun familie- en vakantiebezoeken aan Turkije en de contacten met papa’s familie redelijk volgen. Officieel spreekt bijna niemand het hardop uit, maar het is zelfs voor haar voelbaar dat moslims van die aanslagen de schuld krijgen. Zelf spreekt ze daar nooit over. Niet met haar vader of bij oma Urün in huis, en al helemaal niet op haar werk.

Omdat ze er niet als een moslimmeisje uitziet, neemt niemand van de collega’s een blad voor de mond als het over de islam gaat. Onbekommerd spuien ze in haar bijzijn hun kritiek. Omdat zowel mee- als tegenspreken haar te ver gaat, vermijdt ze het op haar werk mee te doen met gesprekken over of kritiek op de islam. Hoewel zij en haar ouders er nooit naar geleefd hebben, voelt Aïsha zich in haar hart ook een beetje door die verwijten aangesproken.

Op de avonden bij oma Urün zit ze aan de andere kant van de scheidslijn. Haar altijd zo gesloten vader neemt tegenwoordig hartstochtelijk deel aan de gesprekken die haar ooms voeren. Ook als ze samen zijn wordt haar vader niet moe om de zegeningen van de islam voor haar uit te stallen. Aïsha voelt zich verwonderd en onzeker over haar vaders doen en laten. Hoe goed kent ze hem eigenlijk? Maar omdat papa nog altijd niet de oude lijkt, dwingt ze zich om gehoorzaam naar hem te luisteren.

Papa begint met haar het ‘Al Fatiha’, de openingswoorden van de Koran, uit het hoofd te leren. Maar ze is niet zo’n erg goede leerling. Om haar vader een plezier te doen zet ze door en ten slotte kent ze het toch praktisch uit het hoofd.

‘Er is geen god behalve Allah en Mohammed is zijn profeet’, zegt papa er steeds heel eerbiedig achteraan als ze klaar is met reciteren.

Aïsha vraagt zich echter af of dit onderwijs nu haar moeders bedoeling is geweest. Mama was van oorsprong toch christen? Papa beweert dat er tussen islam en christendom maar weinig verschil is. Best mogelijk, zo veel weet ze er niet van, maar ze waagt te betwijfelen dat wat haar vader nu doet en wat hij haar probeert te leren, ooit mama’s bedoeling was. Maar als zij aan de verhalen denkt die haar moeder vertelde over strenge regels voelt ze toch iets van opluchting.

Hoewel, papa doceert ook. Eén god is er, die alle mensen behoren te dienen, onderwijst hij haar. Voor haar is dat echter een regel waar ze een beetje sarcastisch over denkt. Want haar ouders hebben juist daar erg weinig aan gedaan. Waarom nu dan wel? Mama is tijdens haar ziekte bang voor God geworden, dat heeft ze wel gemerkt. Papa is niet bang. Hij wil weer bij zijn familie horen nu mama er niet meer is en hij weet dat ze hem pas weer echt accepteren als hij terugkeert tot de islam.

Om haar mee te krijgen komt papa, na eerst een tijdje welwillend te zijn geweest, met steeds meer regeltjes. Aïsha wil best een beetje solidair zijn nu de islam in de westerse samenleving en ook in Nederland wat in de verdrukking komt, maar het daadwerkelijk praktiseren, daar voelt ze niet voor. Dus reageert ze uitgesproken lauw op zijn godsdienstig enthousiasme. ‘Ik blijf liever een beetje neutraal, pap’, zegt ze, als hij aandringt op een keuze.

Maar Tuncay zet toch door. Steeds vaker wil hij dat ze meegaat naar de familie. Openlijk laat hij merken dat hij tegenwoordig de verplichte dagelijkse gebeden onderhoudt. Daartoe zondert hij zich af in de slaapkamer. Het was de eerste keer een regelrechte schok voor haar om haar vader daar geknield op een matje te zien bidden. Ook bezoekt hij nu elke week de moskee voor het vrijdagmiddaggebed. De sfeer in huis verandert. Als een van haar vriendinnen of kennissen langskomt, kijkt hij die weg, en als ze zelf naar iemand toe wil, probeert hij haar tegen te houden.

Het wordt nog onprettiger …

‘Je vader zoekt een man voor je’, vertrouwt op een avond bij oma Urün een van de nichtjes haar toe. Ze draaien cd’s op haar kamer.

‘Nee joh, daar geloof ik niks van’, zegt Aïsha, maar ze voelt de schrik door haar lijf gaan.

‘Niet fantaseren’, lacht een andere nicht erom.

‘Ik ben geen fantast’, roept de eerste heftig. ‘Ik heb ze erover horen fluisteren en weet je waarom Navid er tegenwoordig altijd is als Aïsha en oom Tuncay er ook zijn? Nou, dáárom!’

Aïsha schrikt nog meer. Navid … Die? Hij is zeker tien jaar ouder dan zij, een beetje arrogant en heeft een paar indringende ogen. Navid is de oudste zoon van haar oom en hij is gewend zijn zin te krijgen. Ze zegt niet zo veel tegen de kibbelende meisjes. Pas als ze met haar vader naar huis loopt, komt ze erop terug.

Tuncay lacht om haar aarzelend gestelde vraag en drukt hartelijk haar arm. ‘Vrouwen zijn roddeltantes’, stelt hij opgewekt vast. ‘Waarom zou ik een man voor m’n knappe dochter moeten zoeken? De jongens komen heus wel vanzelf op je af.’

‘Dus ’t is niet waar?’ wil ze zekerheid hebben.

‘Eh …, nou …, Navid heeft wel een paar keer tegen mij gezegd dat hij je een goede vrouw vindt. Dat zal je nicht hebben gehoord …’

Sinds die avond let Aïsha erop met wie haar vader praat en waar het over gaat. Inderdaad zijn Navid en soms ook zijn vader er bijna altijd als zij bij oma op bezoek zijn. In tegenstelling tot haar vader zijn zij altijd echte moslims gebleven. En ze merkt nu dat papa vaak bij hen zit. Ze is haar argeloosheid ten opzichte van Navid kwijt en soms, als hun blikken elkaar kruisen, krijgt ze het gevoel dat hij haar nauwlettend in de gaten houdt. Of hij iets van haar wil. Is ze nu te argwanend? Maar ze kan het niet van zich afzetten en de beklemming in haar borst neemt toe.

Die wordt zo groot dat ze een paar weken later weigert om nog langer met haar vader mee te gaan naar oma Urün. De ene keer beweert ze dat ze hoofdpijn heeft en een andere keer zegt ze dat ze een dringende afspraak heeft. Heeft papa haar door? Hij zegt niets, maar er komt weer een sombere blik in zijn ogen.

Nadenkend leest en herleest Aïsha een advertentie in het contactblad van haar bibliotheek. Een andere bibliotheek vraagt daarin om personeel. Het is in een dorp, dus ze zal vast niet zo groot zijn als die in de stad waar ze nu werkt. Maar het is wel precies hetzelfde soort werk als wat ze nu ook doet. En zeker een kilometer of 80 verwijderd van haar tegenwoordige woonplaats …

Ze peinst erover. Wonen en werken in een andere provincie waar niemand haar kent en op haar let … Het lijkt haar meer en meer een goed idee. Want ze wil bij haar familie vandaan. Al heeft tot nog toe niemand haar tot iets gedwongen, ze voelt zich in haar huidige woonplaats niet langer op haar gemak. Een nieuwe baan betekent ook dat ze niet meer in het vertrouwde huis bij papa kan blijven wonen. Dat vindt ze nog het minst prettig. Maar in de weekenden kan ze immers geregeld naar hem toe. Hoe meer Aïsha erover nadenkt hoe aanlokkelijker het voor haar wordt. Maar hoe komt ze in die voor haar vreemde plaats aan huisvesting? Ach, het moet toch mogelijk zijn om daar iets te vinden? Ze wil optimistisch blijven en ze solliciteert. Voor haar vader verzwijgt ze het echter.

‘Heb je voor vanavond een afspraak?’ vraagt vader een week later onder het eten.

‘Nee’, zegt ze met een zucht, ‘en ik ben blij toe. Het was druk op het werk en na het thuiskomen heb ik het eten klaargemaakt. U mag dus afwassen.’

‘Best hoor, maarre …, we krijgen vanavond wel bezoek.’ ‘O ja?’

‘Ja, oom Abdesabar en Navid komen.’

Met een schok komt Aïsha overeind. ‘Waar is dat goed voor?’ vraagt ze scherp.

‘Nou, wij zijn zo vaak daar geweest, nu komen ze eens bij ons.’

Er hoeft natuurlijk niks achter te steken, maar ze ziet heel goed hoe bedremmeld papa kijkt. ‘Laten we opschieten’, zegt ze alleen kort. Aan het eind van de week heeft ze een sollicitatiegesprek bij de bibliotheek uit het contactblad. Door deze aankondiging van papa zijn haar laatste aarzelingen overwonnen. Als ze wordt aangenomen gaat ze! Maar vanavond wil ze geen spelbreekster voor haar vader zijn …

Vriendelijk begroet ze die avond haar oom en neef, haar tegenzin verbergend achter een glimlach. De mannen zeggen wat vriendelijke woorden tegen haar. Ze reageert door te knikken en houdt haar ogen neergeslagen. Zoals het een moslimmeisje betaamt, spot ze in gedachten met zichzelf. Nadat ze de heren van koffie heeft voorzien, trekt ze zich op haar kamer terug met een boek. Later die avond komt haar vader haar halen.

‘Gelukkig ben je nog aangekleed’, zegt hij. ‘Kom Aïsha, loop nog even mee naar beneden en kom erbij zitten.’ Dit heeft ze niet verwacht. De uitnodiging van haar vader bezorgt haar een onheilspellend gevoel. Voor het eerst stribbelt ze tegen. ‘Waarom? Ik ben moe, weet u nog wel, en ik wil eigenlijk naar bed’, zegt ze afwerend.

Tuncay negeert haar protest en pakt haar arm vast. ‘Het duurt niet zo lang. Navid wil je wat vragen.’ In de kamer trekt hij uitnodigend een stoel bij. Ze gaat zitten en kijkt niet de bezoekers, maar haar vader aan. Maar niet hij, ook niet haar oom, Navid neemt het woord.

‘Pas sinds je moeders dood zien we jullie regelmatig en je maakt best indruk op me. Ik zou graag eens met je uitgaan, zodat we elkaar beter leren kennen. Het zou fijn zijn als het klikt tussen ons. Je vader heeft geen bezwaar.’ Zijn woordkeus is niet onaardig, maar het dunne, superieure glimlachje onder de zwarte snor bederft het effect.

Voor ze iets kan antwoorden valt papa in. Met een onderdanige toon in zijn stem verzekert hij zijn broer en neef dat dit aanzoek voor hem en zijn dochter een eer betekent. ‘Ja toch, Aïsha?’ wendt hij zich tot haar.

Ze denkt aan haar sollicitatie. Mijn voorgevoel heeft me toch niet bedrogen, denkt ze. Gelukkig ben ik hen voor geweest. Ik heb mijn maatregelen al genomen. Aïsha is al opgelucht nog voor het gesprek is afgerond. Ze negeert haar vader en oom en richt zich rechtstreeks tot Navid. ‘Ik voel me gevleid door je aandacht, maar ik heb niet het gevoel dat jij voor mij de juiste man zult zijn’, zegt ze nuchter. Nu wordt hij boos, denkt ze en bij voorbaat zet ze zich schrap.

Navid haalt alleen lichtjes z’n schouders op. ‘Ik begrijp dat m’n voorstel je wat overrompelt’, zegt hij beleefd. ‘Wen er eerst maar aan. Ik kom er later wel op terug.’

‘Ik ben niet verrast,’ hoort ze zichzelf resoluut zeggen, ‘wat mij betreft zoek je iemand anders.’ Wat bezielt me toch? vraagt Aïsha zich af. Goed, ze vindt haar neef niet geweldig, maar hij is een onberispelijke jongen en hij doet haar een eerlijk voorstel. Waarom reageert ze dan zo kattig op zijn voorstel?

Navid laat zich niet kwaad maken. Hij lacht naar haar. Aïsha kent dat lachje. Ze vindt het onuitstaanbaar en hooghartig. ‘Ik heb geen haast. We vinden elkaar heus wel’, zegt hij.