De kleine kroniek
van Anna Magdalena Bach

tweede druk

Esther Meynell
De kleine Kroniek van Anna Magdalena Bach
Vertaling van: Die kleine Kroniek der Anna Magdalena Bach -
v. Hafe & Koehler Verlag, Leipzig, 1940
© B.V. Uitgeverij De Banier, Utrecht, 2004
Illustratie omslag: Bach and his family at their morning devotions,
Painting by: Toby Edward Rosenthal, 1870
©akg-images
Vormgeving: Mariëtte Wilgehof
Uit het Duits vertaald door: Evert Kuijt
ISBN 90 336 2660 8
NUR 300

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Esther Meynell

De kleine kroniek
van Anna Magdalena Bach

DE BANIER

Johan Sebastiaan Bach

Woord vooraf

De hier volgende Kleine Kroniek van Anna Magdalena Bach kunnen we niet aan de openbaarheid prijsgeven, zonder haar vergezeld te doen gaan van een paar inleidende woorden.

Iedereen kent de geschiedenis van Augustinus en het antwoord dat het kind hem gaf, dat met een schelpje de zee wilde leegscheppen. Ook wij zouden ontmoedigd hebben kunnen raken, toen we voor de eerste keer de hier volgende bladzijden lazen. Maar hoe meer we ons in de Kroniek verdiepten, des te meer verbaasden we ons erover dat het de schrijfster gelukt is, in die paar hoofdstukken heel haar wezen te omvatten en weer te geven.

Het boek is niet voor muziekgeleerden geschreven, al zal niemand van dit schone gilde ook maar een enkele onnauwkeurigheid in het zuiver muzikale of iets wat onjuist is in biografisch of psychologisch opzicht kunnen ontdekken. De schrijfster hechtte er namelijk grote waarde aan, ook aan de leergierige jeugd een volkomen getrouw beeld te geven van het leven en werken van de onvergelijkbare kunstenaar.

Het boek wil inzicht geven aan de grote schare die Bach en zijn muziek, dus de muziek, liefhebben en zich steeds hebben afgevraagd, hoe de mens was die zoiets buitengewoons heeft voortgebracht. Aan hen die met ernst het menselijke in de werken van de kunstenaar proberen te doorgronden, zal de grote cantor in deze Kroniek even duidelijk en geloofwaardig verrijzen, als hij voor Anna Magdalena stond.

Geboortehuis Joh. Seb. Bach op 21 maart 1685

We leren de mens Bach in zijn dagelijks leven kennen. Hij is het klassieke voorbeeld van de uitvoerende kunstenaar, maar ook van de scheppende mens in wie het aardse en bovenaardse in gelijke mate en kracht samenkomen. Zijn hele wezen was daarvan volkomen harmonisch doordrongen, zodat in zijn leven en werken voor menselijke problemen geen plaats overblijft.

Bovendien is dit kleine boek nog zoiets als een monografie van blijvende waarde, omdat we het te danken hebben aan een levensgezellin die zich op de geestelijke hoogte van haar geniale man bewoog. We ontdekken, hoe de vrouw was en hoe zij immers altijd moet zijn, wil zij in staat zijn een echte levensgezellin te zijn voor een scheppend kunstenaar.

En zo komt het aan het eind dan toch zo op ons over dat het de schrijfster gelukt is om met een schelpje de hele zee naar ons toe te halen, omdat dit schelpje de volkomen liefde was en dus zelf iets oneindigs.

1

Hoe kapelmeester Johan Sebastiaan Bach uit het ruisen van het orgel als Sint-George tevoorschijn kwam en de eenzame luisteraarster bevend de kerk uitvluchtte; en hoe de jonge Magdalena de vrouw werd van de grote Bach en hem helemaal begreep, omdat ze hem volkomen liefhad.

Vandaag kreeg ik bezoek waaraan mijn hart zich verwarmd heeft: Caspar Burgholt, vroeger de geliefdste leerling van mijn Sebastiaan. Hij is nu ook al ouder geworden. Hij had zich de moeite getroost om te weten te komen waar ik woon. Nu kwam hij bij me op bezoek. Hij had echt nog een tijdje moeten zoeken, voordat hij de oude mevrouw Bach in haar verlatenheid en armoede vond. Want ach, wat zijn onze gelukkige dagen, die van de Bachs, gauw vergeten!

Er was veel waarover de oude heer en ik met elkaar konden praten. Hij vertelde me over zijn bescheiden succes, over zijn vrouw en zijn jonge kinderen, maar het meest praatten we over hem die er niet meer is, over zijn leraar, mijn man.

Nadat we, terwijl we vertrouwelijk bij elkaar zaten, allerlei heerlijke dingen uit het prachtige verleden hadden opgehaald, zei Caspar iets wat plotseling een grote inhoud geeft aan mijn afgezonderd en nederig bestaan, ‘Waarom schrijft u toch niet een kleine kroniek over de grote man’, zei hij. ‘U kende hem, zoals niemand hem gekend heeft. Schrijft u toch alles eens op wat u zich van hem herinnert! Ik ben er zeker van dat uw trouwe hart niet veel vergeten is. Schrijf op wat hij zei, hoe hij keek, schrijf over zijn leven en zijn muziek! De mensen verwaarlozen nú zijn nagedachtenis, maar hij zal nooit voor altijd vergeten zijn! De mensheid zal niet lang over hem kunnen zwijgen, en op een dag zullen ze u bedanken voor alles wat u van hem hebt overgeleverd.’

Dat waren Caspars woorden. En zodra hij vertrokken was, haastte ik me om ze op te schrijven, want of wat hij over later zegt, nu zal gebeuren of niet, het zal me een zoete troost zijn in mijn eenzaamheid om gevolg te geven aan zijn woorden. Hij kende Sebastiaan goed en hield erg veel van hem, evenals alle leerlingen die oud genoeg waren om besef te hebben van zijn innerlijke grootheid. Want eigenlijk waren, als ik er goed over nadenk, alleen die ongezeglijke jongens van de Thomasschool een plaag voor hem.

Van alles wat Sebastiaan heeft bezeten, heb ik bijna niets meer over. Alle dingen van enige waarde moesten verkocht worden en onder ons - we waren met zovelen - verdeeld. Hoe bitter was het voor me dat ik niet eens de gouden en agaten snuifdoos waar hij zoveel van hield en die ik zo dikwijls in zijn handen heb gezien, zo vaak heb gevuld, heb mogen behouden! Maar men vond hem te waardevol dat zijn weduwe hem mocht houden, en dus werd hij verkocht en de opbrengst onder ons verdeeld. Maar al heb ik dan ook niets wat me aan hem kan doen denken, toch weet God dat dit ook niet nodig is. Ik zou hem nooit kunnen vergeten door de schat van herinneringen die in mijn hart verborgen zijn.

Arm en vergeten als ik ben, onderhouden door de aalmoezen van de stad Leipzig, en oud - gisteren werd ik zevenenvijftig jaar, dat is maar zeven jaar jonger dan hij, toen hij van ons werd weggenomen - toch zou ik niets anders willen zijn dan ik nu ben, wanneer ik een ouderdom vol glans en eer zou moeten kopen met niet zijn vrouw te zijn geweest. Ik geloof vast dat er maar twee vrouwen in Thüringen volkomen gelukkig zijn geweest: zijn nicht Maria Barbara Bach, zijn eerste echtgenote, en ikzelf, zijn tweede vrouw. Hij hield van ons allebei, maar vaak denk ik met een glimlach dat hij nog meer van mij hield dan van Maria Barbara, want dit is zeker, dat hij door de goedheid van de Voorzienigheid langer van mij heeft gehouden.

Hij was slechts dertien jaar met Maria Barbara getrouwd, en toen moest de arme vrouw sterven, juist toen hij met prins Leopold van Anhalt-Cöthen op reis was. Zijn tweede zoon Emanuel is, zo jong als hij was, nooit het verdriet van zijn vader vergeten, toen die thuiskwam en zijn kleine kinderen zonder moeder aantrof, en zijn vrouw die hij gelukkig en gezond verlaten had, nog slechts onder een grafheuvel vond. Arme Maria Barbara die sterven moest zonder een afscheid, zonder een laatste blik van hem!

En mijn eerste blik op hem! Hoe verdwijnen de jaren bij de gedachte daaraan in het niet! En wat staat alles me weer helder voor de geest! Mijn goede vader die me dikwijls op zijn korte reizen meenam, vooral als het om muziek ging, want hij wist, hoe groot mijn verering voor die hemelse kunst was, vond het goed dat ik ook met hem op reis ging naar Hamburg. Het was in de winter van het jaar 1720. Hij ging bij mijn oudoom en oudtante op bezoek. In de Sint-Catharinakerk in Hamburg prijkte een bijzonder edel orgel. Het had vier manualen en een pedaal, en ik had er de muziekvrienden van mijn vader dikwijls over horen praten. Op de tweede dag dat ik in Hamburg was, ging ik voor mijn oudtante boodschappen doen. Toen ik op de terugweg langs de Sint-Catharina kwam, glipte ik er even naar binnen om dat orgel eens te bekijken. Terwijl ik de deur opendeed, hoorde ik dat er iemand speelde. Het kwam op me over alsof er een aartsengel voor de toetsen zat. Ik sloop heel zachtjes verder de kerk in en bleef staan luisteren. Ik keek op naar het orgel dat in de westelijke galerij was ingebouwd. De grote pijpen reikten helemaal tot aan de hoge zoldering. Al dat mooie, bruine en gouden snijwerk wierp zijn glans omlaag. Maar de organist was niet te zien. Ik weet niet hoelang ik daar in de lege kerk heb gestaan, totaal verloren luisterend. Het leek of ik in de plavuizen wortel had geschoten. Elk begrip van tijd had ik verloren.

De klank van die muziek had me zo volledig in haar ban dat ik zelfs, toen ze met een glorieuze reeks akkoorden de lucht bestormde en daarna plotseling zweeg, nog roerloos bleef staan luisteren. Met mijn hoofd omhoog wachtte ik of er misschien nog meer bovenaards gedreun uit de pijpen op me zou neerstorten. In plaats daarvan kwam de organist zelf op de orgelgalerij tevoorschijn en ging naar de trap die van het orgel omlaag leidde. Hij zag me, terwijl ik nog altijd naar boven stond te staren. Eén ogenblik keek ik hem aan en was door zijn plotselinge verschijning zó in de war, dat ik niet in staat was me te bewegen, Het komt me nu voor, of ik toen na een dergelijke muziek eerder had verwacht om Sint George te zien neerdalen dan een mens. Maar opeens begon ik over mijn hele lichaam te beven. Ik pakte mijn mantel die op de vloer gegleden was, en vloog, nog steeds onverklaarbaar bevend, de kerk uit. Toen ik me buiten veilig voelde, was ik verbaasd over mijn dwaze gedrag, want zelfs mijn strenge oudtante zou immers nooit hebben kunnen vinden dat het een meisje niet paste om een kerk binnen te gaan en naar het orgelspel te luisteren.

Ik had geen idee wie de organist geweest was, maar toen ik bij het avondeten de kleine gebeurtenis aan mijn vader vertelde - de blik, het beven en het wegrennen verzweeg ik daarbij - riep hij: ‘Dat kan alleen de kapelmeester van de hertog van Cöthen, Johan Sebastiaan Bach, geweest zijn. Hij zal morgen het orgel in de Sint-Catharina voor meneer Reinken bespelen en ik ga er met nog een paar heren naar luisteren. Ik zal hem vertellen, hoeveel mijn dochtertje van zijn muziek houdt. Als hij je maar eens heeft horen zingen, jij kleine nachtegaal, dan schrijft hij misschien nog wel eens een lied voor je stem.’

Terwijl ik telkens opnieuw bloosde, wat me nog meer in verwarring bracht, vroeg ik mijn vader om de kapelmeester niets over mij te zeggen. Maar hoe meer ik bloosde, hoe vrolijker mijn vader werd. Hij zei zelfs dat ik mijn hart vast in de knoopsgaten van de rok van de kapelmeester had verloren. Want het was niet denkbaar dat ik in staat zou zijn geweest om zijn gezicht te zien, terwijl hij speelde. Meneer Bach had ook niet de naam dat hij jonge meisjes lieve blikken toewierp.

Mijn vader ging de volgende dag naar het concert in de Sint-Catharinakerk. Toen hij terugkwam, bestormde ik hem met vragen.

Hij was vol bewondering. Nooit in zijn leven had hij zo orgel horen spelen. Volgens hem zou hij het ook wel nooit meer horen, als het niet door dezelfde handen was. We zaten in een kring om hem heen naar hem te luisteren. Hij vertelde verder dat de kapelmeester wel twee uur lang had gespeeld en een tijdlang vrij had gefantaseerd over het koraal ‘An den Wassern Babylons’, en daarbij de prachtigste loopjes op het pedaal had gemaakt. ‘Hij speelde dubbel pedaal’, zei mijn vader vol verbazing, en dat deed hij even gemakkelijk als een ander toonladders met de hand speelde. Daarna liet hij een fantasie en fuga in g-moll horen die hij kort ervoor had gecomponeerd.

Het was een buitengewoon mooi, welluidend stuk muziek. Ik heb het later dikwijls van hem gehoord en heb er steeds een bijzondere voorliefde voor gehad. Vooral het begin van de Fuga vind ik altijd weer even mooi. Wat een vrolijkheid, wat een gejubel! Toen Sebastiaan zijn concert had beëindigd, was meneer Reinken die in die dagen nog organist van de Sint-Catharina was, naar hem toegekomen. Hij was zevenennegentig jaar. Iedereen wist dat hij heel jaloers was en erg trots was op zijn bekwaamheid. Maar tot grote verbazing van iedereen pakte hij de hand van de kapelmeester, kuste die en zei:’Ik dacht dat deze kunst uitgestorven was, maar ik zie dat ze in u nog leeft!’

Wat op mijn vader bij het orgelspel van meneer Bach het meest indruk had gemaakt, was zijn rust en lichte aanslag. Hoewel zijn voeten op de pedalen heen en weer gingen, alsof er vleugels aan zaten, scheen zijn lichaam toch helemaal niet te bewegen en zat hij niet alle kanten op te draaien, zoals zoveel organisten doen. Zijn spel was van een volmaaktheid die er gemakkelijk uitziet en hoegenaamd geen inspanning verraadt.

Wat er verder gebeurd was, hoorden we van mijn oudoom die zelf musicus was en grote waardering voor Sebastiaan had. De organist van de Sint-Jacobskerk in Hamburg, waarin een groot orgel staat, was pas gestorven. Sebastiaan die er heel erg naar verlangde om zo’n machtig en voortreffelijk orgel ter beschikking te krijgen om kerkmuziek te componeren (bij de hertog van Cöthen moest hij hoofdzakelijk kamermuziek schrijven), bood zich aan voor deze post. Maar in plaats dat men blij was het geluk te hebben om de grootste organist van het vaderland op die plaats te kunnen krijgen, kozen de vroede en eerwaarde leden van de stedelijke raad een zekere Joachim Heitman, een musicus die bijzonder in de smaak gevallen was, omdat hij een geschenk van vierduizend mark had meegebracht. ‘Hij preludeert beter met de thalers dan met de vingers’, riep mijn oom toen boos. Ook dominee Neumeister, zelf lid van de stedelijke raad, ergerde zich zó aan deze zaak dat hij uit de raad stapte en in zijn eerstvolgende preek de volgende scherpe woorden sprak:

‘Ik geloof dat als een van de engelen die in Bethlehem het Kind Jezus de hemelse muziek voorspeelden, organist van de Sint-Jakobskerk wilde worden, men hem weer had laten wegvliegen, wanneer hij geen geld meebracht!’

En dus kwam kapelmeester Bach niet naar Hamburg.

En nu kom ik aan mijn eerste ontmoeting met hem, die een jaar nadat ik hem voor het eerst had gezien, plaatsvond. Mijn vader was hoftrompettist in Weiszenfels, en in ons huis was het een komen en gaan van musici. Hijzelf kwam ook vaak aan het hof in Cöthen waar Sebastiaan kapelmeester was. Ik had daar zelf ook weleens op de hofconcerten gezongen, maar geen van die keren was Sebastiaan erbij geweest, één keer was hij verhinderd geweest door ziekte en een andere keer doordat hij op reis was. Voor mij was dat iedere keer weer een bittere teleurstelling, want het verlangen om hem terug te zien en een paar woorden met hem te wisselen, leefde heel sterk bij me.

Maar op een mooie morgen, het was een heldere voorjaarsochtend, zoals ik me nog goed herinner, was ik uit geweest en wilde, toen ik thuiskwam, juist naar de woonkamer gaan om een paar groene takken die ik meegebracht had in een bloemenvaas bij de deur te zetten, toen mijn moeder haar hand op mijn arm legde. ‘Wacht even, Magdalena’, zei ze, ‘je vader is in gesprek met kapelmeester Bach. Ik geloof dat je hen op het ogenblik zou storen.’

Mijn dwaze hart begon wild te kloppen. Ik had hem nog maar één keer gezien, wel had ik intussen vaak over hem gehoord, en ik voelde een voor mezelf onverklaarbaar groot verlangen om hem terug te zien. Ik stond daar maar, bang dat mijn vader me zou roepen, en ook weer bang dat hij het niet zou doen. Ik wilde vlug naar mijn slaapkamer lopen om een nieuwe strik in mijn haar te doen - ik had een blauwe waarvan ik geloofde dat hij me heel goed stond - toen mijn vader zijn hoofd door de deur stak en vroeg: ‘Moeder, is Magdalena al terug?’ Toen zag hij mij en riep: ‘Kom eens hier kind, meneer Bach is zo vriendelijk je stem eens te willen horen!’

Daar ging ik dan naar binnen en stond voor hem. Ik was zó verlegen dat ik nauwelijks durfde opkijken, en alleen maar hoopte dat hij me niet zou herkennen, want in de Sint-Catharinakerk was het heel donker geweest. Toch vertelde hij me later dat hij me direct als het geschrokken luisterende meisje van toen had herkend. Hij leek me buitengewoon groot, lichamelijk bedoel ik, en toch was hij dat niet buitensporig, hij was maar een beetje groter dan mijn vader. Maar op de een of andere manier maakte hij een lange, grote, brede, krachtige indruk. Er ging iets rotsachtigs van hem uit, en als hij tussen andere mensen stond, leek hij ook altijd lichamelijk groter, terwijl toch vooral zijn hart en zijn geest alleen maar groter en geweldiger waren dan het wezen van de anderen was. Gaspar vertelde me gisteren dat ook hij altijd gevoeld had dat Sebastiaan zowel lichamelijk als geestelijk boven alle mensen in zijn omgeving verheven was. Alleen al door aanwezig te zijn imponeerde hij, niet door wat hij zei, want hij was heel ernstig en rustig, sprak zelden, en dan nog alleen maar met mensen met wie hij op vertrouwelijke voet stond.

Zelf was ik op dat ogenblik meer dan verlegen. Ik maakte een buiging voor hem en deed mijn mond niet open, tot hij wat muziek van de piano nam, ging zitten en me vroeg om iets te zingen. Gelukkig verlies ik mijn verlegenheid als ik zing, en toen ik klaar was, riep mijn vader met een tevreden gezicht: ‘Goed zo, kindje.’ Meneer Bach keek me een ogenblik strak aan en zei toen: ‘Je kunt zingen en je stem klinkt zuiver.’ En ik had het liefst geantwoord: ‘En jij kan spelen!’ Maar ik waagde het niet iets dergelijks te zeggen. Het was onbeschrijflijk geweest, wat hij van de eenvoudige begeleiding gemaakt had, die ik zelf zo vaak had gespeeld. Zoals hij zijn hand hield, de duimen gebruikte, zijn vingerzetting, alles was zo totaal anders dan anderen dat deden! Maar ik kon over dit alles niets zeggen, ik was weer, nu ik zweeg, ten prooi aan een onbeschrijflijke opwinding. Het liefst was ik nu ook weer weggelopen, zoals toen in de kerk, maar ik bleef vastgenageld en beklemd als een kind naast de piano staan. Ja, ik voelde me ontzettend kinderachtig in de nabijheid van deze man en toch ging er in dit korte ogenblik iets in me om, wat bij een kind niet plaatsvindt. God had van het begin af aan mijn ziel voor de muziek geopend, en nu, nadat ik Sebastiaan Bach had horen spelen, was het niet meer mogelijk dat een andere man op deze wereld ooit iets voor me zou kunnen betekenen. En ook hij zei toen tegen zichzelf (had ik het maar geweten): Met dit meisje wil ik trouwen. Dat ik zou toestemmen, leek hem zonder meer zeker, want hij wist dat hij op deze aarde alles wat hij werkelijk wilde, doorzette. Bij vele gelegenheden in latere jaren heeft die doelbewustheid en standvastigheid van hem wel eens de indruk van halsstarrigheid op me gemaakt.

Mijn beschrijving uit die tijd, toen ik hem voor het eerst zag en sprak, is tot in details volkomen naar waarheid. De indrukken van toen staan al even duidelijk voor me en zijn niet vervaagd door lange jaren van innige vertrouwelijkheid, ja, zelfs niet verduisterd door de herinnering aan de laatste blik op dat geliefde gelaat, toen hij met voor altijd gesloten ogen voor me lag.

Het zou dwaasheid zijn te zeggen dat hij mooi was, want weinigen van de Bachs waren mooie mannen. Toch sprak uit zijn gelaatstrekken de hele kracht van zijn geest. Opmerkelijk waren het geweldige voorhoofd en de uitgesproken wenkbrauwen die steeds als in diep nadenken gefronst waren. Toen ik hem leerde kennen waren zijn ogen heel groot, In zijn latere jaren trokken ze zich samen door zijn lijden en waren door overgrote inspanning vermoeid geworden. De oogleden vielen er wat meer overheen. Zijn blik scheen met grote kracht naar binnen gericht te zijn, wat heel opvallend was. Het waren om zo te zeggen luisterende ogen die zo nu en dan een versluierde en mystieke uitdrukking hadden.

Zijn mond was breed en beweeglijk, er lag een uitdrukking van hoogmoed in, en zijn lach rustte in de mondhoeken. Zijn kin was breed en vierkant, zoals die moest zijn om een evenwicht tegen het voorhoofd te vormen. Niemand kon hem aankijken zonder hem opnieuw aan te kijken, want er was iets heel aparts aan hem, dat iedereen, wie het ook was, onmiddellijk aanvoelde. Een wonderbaarlijke verbinding van grootheid en nederigheid straalde van hem uit. Hij was zich van zijn kracht bewust, maar dat híj de drager van die kracht was, dat was hem vrijwel onverschillig. Hij dacht er niet over na. Het enige wat hem bezighield, was de muziek, en hij scheen vaak te geloven dat vlijt en hard studeren en vroomheid elk mens op zíjn plaats konden brengen. Hoe dikwijls hoorde ik hem niet zeggen als ik eens toevallig de kamer binnenkwam waar hij aan het klavier bij een leerling stond: ‘Als je zo ijverig bent als ik ben geweest, zul je ook gauw zo kunnen spelen als ik.’ Een van zijn orgelleerlingen van wie hij veel hield en die wist, hoe graag ik uitspraken van Sebastiaan hoorde vertellen, kwam op een dag naar me toe en vertelde me dat Sebastiaan hem zojuist zo geweldig op het orgel had voorgespeeld. Toen had hij het niet kunnen laten om in allerlei uitroepen van verrukking los te barsten, waarop Sebastiaan hem bijna boos had aangekeken en op afwerende toon had gezegd: ‘Er valt niets te bewonderen! Je moet alleen maar de goede noot op het juiste ogenblik aanslaan. De rest doet het orgel.’ We lachten er allebei vrolijk om, maar toen wist ik zelf al te veel van de moeilijkheden van het orgelspel om hem te kunnen geloven dat je alleen maar de goede toets op het juiste moment moest aanslaan. Ik had namelijk kort na ons huwelijk aan Sebastiaan gevraagd, of hij me orgelles wilde geven, wat hij ook graag gedaan heeft, hoewel hij van mening was dat het orgel geen instrument voor vrouwen was. Maar ik wilde in ieder geval zo veel kunnen spelen om zijn orgelmuziek beter te kunnen begrijpen en zijn orgelspel beter te kunnen waarderen.

In de nazomer van het jaar 1721, ongeveer een jaar na de dood van zijn eerste vrouw, vroeg Sebastiaan mijn vader om mijn hand. Ik had hem niet dikwijls gezien, maar wel vaker aan hem gedacht dan mijn lieve moeder lief geweest zal zijn. En het was me, al lang voordat ik durfde hopen dat hij me tot zijn vrouw zou willen maken, duidelijk geworden dat ik nooit een andere man zou kunnen toebehoren. Mijn ouders voelden zich wel vereerd met zijn aanzoek, maar achtten het hun plicht me er op te wijzen dat Sebastiaan vijftien jaar ouder was dan ik en vier kinderen had. Drie waren er al gestorven, voor de vier die overgebleven waren, moest ik, als ik de vrouw van Sebastiaan werd, moeder zijn. Toen ze uit mijn gestamel, mijn blozen en tranen - ik kon mijn geluk niet op een andere manier uiten - opmaakten dat ik Sebastiaans aanzoek wilde aannemen, stuurden ze me naar hem toe. Hij wachtte in een andere kamer op antwoord. Ik geloof dat hij er niet aan twijfelde wat mijn antwoord zou zijn, want met zijn doordringende ogen had hij in mijn hart gelezen, hoewel we tot die tijd maar een paar woorden met elkaar gewisseld hadden en ik in zijn nabijheid steeds opvallend teruggetrokken en stil was geweest. Iedere keer als ik hem zag, was mijn hart zo hevig gaan kloppen dat ik niets kon zeggen. Nu stond hij bij het raam. Hij draaide zich om toen ik binnenkwam, liep me een paar stappen tegemoet en zei: ‘Lieve Magdalena, je kent mijn wens, je ouders vinden het goed. Wil je mijn vrouw worden?’ Ik antwoordde: ‘O ja, graag…’, en barstte in tranen uit, wat vast niet was zoals het hoorde, maar het waren tranen van het heerlijkste geluk, tranen van dankbaarheid aan God en Sebastiaan. Toen hij zijn arm om me heen legde, trok door mijn hart het gevoel van: ‘Een vaste burg’, en ik zong zacht in me de geweldige melodie van dit koraal dat we zo dikwijls op winteravonden bij het haardvuur hadden gezongen. Ja, een vaste burg, dat was Sebastiaan en dat bleef hij voor mij zijn leven lang.

Mijn verloving werd bijzonder vrolijk gevierd. Ik zag met blijdschap, hoe trots mijn lieve ouders waren dat hun dochter met zo’n hooggeachte musicus zou trouwen, die bovendien buitengewoon in de gunst van de vorst stond. Hertog Leopold sprak me opvallend vriendelijk toe en zei me dat ik in zijn kapelmeester een man trouwde, wiens naam geëerd zou blijven zolang er muziek op aarde zou klinken. Daarna wenste hij me er geluk mee dat ik de liederen van mijn man zelf ten gehore zou kunnen brengen. Zijn vriendelijke, ik mag wel zeggen vriendschappelijke omgang met Sebastiaan, die onder andere hieruit was af te leiden dat hij, de vorst, peter was geweest bij Sebastiaans laatste kind uit zijn eerste huwelijk, was ook de reden dat Sebastiaan hem op al zijn reizen moest vergezellen. Het was trouwens bij de terugkeer van een van deze reizen geweest dat Sebastiaan, zoals ik al verteld heb, de arme Maria Barbara dood en begraven had gevonden.

Sebastiaan hield van het rustige Cöthen en dacht toentertijd niet anders dan dat hij en ik daar ons hele leven zouden doorbrengen in dienst van de goede hertog, die zo oprecht veel van muziek hield. Nog voordat onze bruiloft plaatsvond, waren Sebastiaan en ik peter en meter van het kind Christian Halen, van de secretaris van de hertog. Deze dag zal altijd in mijn herinnering blijven, want het was de eerste keer dat ik me in het openbaar met mijn verloofde vertoonde. Mijn blauwe japon met de vele galons stond me heel goed, en ik was opgetogen dat ik hem goed beviel.Van toen af aan was één enkel woord van instemming van hem me meer waard dan alles wat de rest van de wereld me kon zeggen. Zijn kleine kinderen stonden om ons heen en ik voelde voor het eerst dat we nu een familie waren.

De ‘familie’, dat was voor hem de korte inhoud van zijn leven: zijn vrouw, zijn kinderen, zijn huis waren voor hem de hele wereld. Behalve de voetreizen die hij in zijn jeugd gemaakt had om beroemde organisten te horen en verscheidene orgels te bespelen, en zijn dienstreizen met de vorst, die hij benut heeft om het grootste deel van al die kleine preludes en fuga’s te schrijven, die hij later onder de naam ‘Das wohltemperierte Klavier’ verzameld heeft en die ik altijd beschouwd heb als de heerlijkst denkbare muziek, hoewel hij ze alleen maar geschreven heeft als etudes voor zijn leerlingen, afgezien van deze reizen leefde hij kalm en aan zijn huis gebonden- Gedurende al die jaren die we in Leipzig doorgebracht hebben, ging hij bijna nooit van huis. Zijn dagelijkse werk in de Thomaskerk en de Thomasschool, de concerten die hij moest leiden, zijn composities, zijn huiselijk leven, dat alles vulde zijn hele bestaan. Hij ging nooit op reis om zich elders te laten bewonderen en opzien te baren, zoals zoveel musici deden die niet in zijn schaduw konden staan. Want als God ooit aan iemand de gave van het genie heeft geschonken, dan was het wel aan Johan Sebastiaan Bach, al hebben dan tegenwoordig buiten een paar nu al bejaarde oud-leerlingen maar weinig mensen herinnering aan hem en aan zijn muziek. Maar laat ik daarover zwijgen… Ik loop te ver op mijn verhaal vooruit.

We verloofden ons in de maand september van het jaar 1721, en in december vond in Sebastiaans huis het huwelijk plaats, zodat ik in het huis dat mijn tehuis zou zijn, mijn bruiloft vierde. Mijn bruidskrans kreeg ik cadeau van Sebastiaans liefdevolle vorst, die aan het grootste deel van ons feest deelnam, dit te meer, omdat hij acht dagen later zelf een bekoorlijke prinses van Anhalt-Bernburg naar het altaar zou brengen.

Hoe Sebastiaan me op die dag zijn liefde toonde en in wat voor gelukzalige droom ik verkeerde, kan alleen iemand zich voorstellen die zoiets zelf ondervonden heeft.

Men zegt dat de huwelijksdag de mooiste dag in het leven van een vrouw is. Er was beslist nooit een meisje op die dag zo gelukkig als ik, maar wie vond ook zo’n echtgenoot als mijn Johan Sebastiaan? Na de voltrekking van ons huwelijk had ik geen ander leven meer dan het zijne. Ik voelde me als een riviertje dat in de oceaan was opgenomen. Ik was opgenomen en veilig opgeborgen in een leven dat dieper en breder was dan het mijne ooit kon zijn. En hoe langer ik het ene jaar na het andere in innige vertrouwelijkheid met hem samenleefde, des te meer begrip kreeg ik voor zijn grootheid. Dikwijls voelde ik hem zo hoog boven me dat ik er bijna van schrok, maar toch begreep ik hem, omdat ik van hem hield. ‘De liefde is de vervulling der Wet.’ Deze spreuk haalde hij dikwijls aan uit zijn grote Lutherbijbel waarin hij in zijn grote leren armstoel zomers aan het raam en op winteravonden bij de haard las. ‘Er zijn maar weinig bomen in die tuin waarvan ik geen vruchten heb afgeschud.’ Ach, als ik daaraan terugdenk, hoeveel herinneringen dalen dan niet in mijn hart neer!

Ter gelegenheid van ons huwelijk schreef hij voor mij het lied dat hij daarna met andere liederen in mijn muziekboekje verzameld heeft:

Ihr Diener, werte Jungfer Braut,
Viel Glücks zur heut’gen Freude!
Wer sie in ihrem Kränzchen schaut
Und schönem Hochzeitskleide,
Dem lacht das Herz vor lauter Lust
Bei ihrem Wohlergehen;
Was Wunder, wenn mir Mund und Brust
Vor Freuden übergehen.

Dat was mijn huwelijksgeschenk, een voorsmaak van het geluk dat zou komen.

2

Over Sebastiaans jeugd in Eisenach, Lünehurg en Arnstadt, over zijn uithuwelijking in Mühlhausen, over de kapelmeester in Weimar, de hofmusicus en weduwnaar te Cöthen.

Zo begon dus mijn leven. Alles wat er aan voorafgegaan was, scheen me enkel een voorbereiding en een wachten op dit leven geweest te zijn. Maar voordat ik de onvergelijkelijk gelukkige jaren beschrijf, die de hemel mij als Sebastiaans vrouw schonk, zou ik zo goed als ik kan willen spreken over de dingen die ik van hem en anderen over zijn kinderjaren en jeugd die hij zonder mij doorleefde, gehoord heb. Want als deze Kroniek enige waarde voor later zal hebben, moet ik dan ook alles uit zijn leven, alles wat ik weet, vanaf zijn geboorte tot zijn dood, vertellen.

Hij werd in Eisenach geboren. Voor mij heeft het altijd betekenis gehad dat hij in maart het levenslicht zag, in de Vastentijd dus, want voor de Vastentijd en de Stille Week schreef hij zijn grootste werken, de Matthäus-Passion en de Johannes-Passion, de werken die zijn diepe ziel het meest hebben omgewoeld. Ik kwam een keer onverwacht de kamer binnen, juist toen hij de altsolo van de Matthäus-Passion ‘Ach Golgotha’ schreef. Wat greep het me aan, toen ik zijn anders 20 kalme gezicht met de frisse gelaatskleur zo grauw als as zag en overstroomd door tranen! Hij merkte me niet op. Ik sloop zachtjes weer naar buiten, ging op de trap voor zijn deur zitten en huilde ook! Hoe weinig beseffen zij die naar deze muziek luisteren, wat ze hem gekost heeft! Ik werd ertoe gedrongen om terug te gaan en mijn armen om zijn hals te slaan, maar ik durfde niet. Er was iets in zijn blik geweest dat me met een huiverende eerbied vervuld had. Hij heeft nooit geweten dat ik hem één keer bij de smart van het scheppen gezien heb, en ik ben er tot op de dag van vandaag blij om, want het was een ogenblik waarin alleen God hem mocht zien. In deze heilige muziek die hij bij de woorden van het Evangelie gemaakt heeft, geeft hij het gevoelen van de gehele christenheid weer, als zij opziet naar het kruis, de meest verheven uitdrukking ervan, en Sebastiaan voelde in zijn ziel de totale angst, heel de siddering van het schepsel dat verlossing nodig heeft, heel de verhevenheid van het mysterie van de menswording, toen hij zich tot het schrijven van deze aria neerzette. Ik hoorde de Matthäus-Passion voor het eerst in haar geheel op een Goede Vrijdag, acht jaar na ons huwelijk, in de Thomaskerk en ik kon dat juichende en aangrijpende werk nauwelijks verdragen. Maar er waren slechts weinig mensen die het werk waardeerden, en omdat het heel moeilijk en alleen door veel repeteren uit te voeren was, duurde het nog weer elf jaar, voordat ik het weer hoorde. Nu slaapt de geweldige, hartroerende muziek in het diepste zwijgen. Misschien zal ik haar eenmaal in de hemel opnieuw horen.