Een goed geweten

Ds. A.T. Vergunst
Een goed geweten
Deel 1 serie Bijbels belijnd
© B.V. Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2017
Omslagontwerp: José Vermeer
Vormgeving binnenwerk: Albert Bloemert
ISBN 978 94 0290 2716
NUR 711 002

www.debanier.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoudsopgave

Voorwoord

1. Wat is het geweten?

1.1. Het geweten in de Bijbel

1.2. Wat het geweten niet is

1.3. Wat is het geweten wel?

1.4. Functies van het geweten

1.5. Gevolgen van de zondeval

1.6. Wedergeboorte en het geweten

1.7. Condities van het geweten

1. Een slapend geweten

2. Een toegeschroeid geweten

3. Een misleidend geweten

4. Een twijfelend geweten

5. Een angstvallig geweten

6. Een schuldig geweten

7. Een goed geweten

2. Hoe vorm ik het geweten?

2.1. Gewetensvorming; een opdracht van God

2.2. Gewetensvorming in de 21e eeuw

2.3. Variabelen bij gewetensvorming

2.4. Aandachtspunten bij gewetensvorming

2.5. Het vormen en ijken van het geweten

1. Het belang van het kennen van God

2. Confronteren met het geweten

3. Aanleren van Bijbelse principes

4. Besef tegen Wie we zondigen

5. Onderscheid tussen Gods wil en traditie

2.6. Vier richtlijnen voor het maken van keuzes

Nawoord

Voorwoord

Er wordt tegenwoordig weinig aandacht geschonken aan het geweten. Kennis van de functie en de werking van het geweten is echter van groot belang. Zeker in onze tijd waarin veel dingen die vroeger vanzelfsprekend waren, op de helling staan.

Met dit boek doe ik een poging ons begrip van het geweten te vergroten. Ook geeft het handreikingen aan ouders. Deze handreikingen kunnen helpen bij het uitvoeren van de gewichtige beloften die zijn afgelegd bij de doop van onze kinderen.

Ik heb mijn doel bereikt als dit boek drie dingen tot gevolg zal hebben:

Allereerst hoop ik dat (jonge) ouders die het boek lezen zich er meer van bewust worden dat hun kinderen een geweten hebben. Het geweten is een groot geschenk van God. Als we daar als ouders onzorgvuldig mee omgaan, is dat schadelijk voor onszelf en voor onze kinderen.

Ten tweede hoop ik dat het boek (jonge) christenen stimuleert om bewuster te werken aan het ijken van hun geweten. Zoals een militair aan het begin van een operatie zijn horloge gelijkzet met dat van zijn commandant, is het voor christenen van groot belang dat zij hun geweten steeds weer gelijkzetten met de wil van God. Dat vraagt kennis, toewijding en training.

Ten derde, ouders hebben een grote verantwoordelijkheid als het gaat om de vorming van de gewetens van hun kinderen. Het geweten is de grootste bondgenoot bij de opvoeding en begeleiding van jonge mensen. Als ouders niet goed weten hoe het geweten functioneert en wordt gevormd, verliezen ze deze belangrijke bondgenoot. Ik hoop daarom dat ik hen met dit boek help om concreet werk te maken van gewetensvorming.

Uiteraard ben ik me ervan bewust dat dit allemaal onmogelijk is zonder de zegen van God. Daarom bid ik met jullie om Zijn werk in ons en onze kinderen. ‘En nu, wat verwacht ik, o Heere? Mijn hoop, die is op U.’ (Ps. 39:8)

Ds. A.T. Vergunst
Waupun (VS)

1

Wat is het geweten?

1.1. Het geweten in de Bijbel

Het woord ‘geweten’ komt in letterlijke zin in het Oude Testament niet voor. Als we echter weten dat de Bijbelschrijvers met de woorden ‘hart’ of ‘geest’ vaak het geweten bedoelen, wordt dat anders.

Een paar voorbeelden. In 1 Samuël 24:5 staat ‘dat Davids hart hem sloeg, omdat hij de slip van Saul afgesneden had.’ David krijgt gewetenswroeging nadat hij ongemerkt een stuk stof van de mantel van Saul heeft afgesneden. Hij ervaart dit als een zonde omdat hij daardoor zijn koning onteert.

In 2 Samuël 24:10 staat over David iets soortgelijks: ‘En Davids hart sloeg hem, nadat hij het volk geteld had.’ Koning David beseft dat het onverstandig was om het volk te tellen. Het resultaat: diepe gewetenswroeging over iets waarvan hij op voorhand al wist dat het verkeerd was. Zelfs zijn generaal Joab had hem ervoor gewaarschuwd. (2 Sam. 24:3)

Ook in het Bijbelboek Spreuken lezen we in bedekte bewoordingen over het geweten. De Spreukendichter adviseert: ‘Behoed uw hart boven al wat te bewaren is, want daaruit zijn de uitgangen des levens.’ (Spr. 4:23) Ofwel: Ga uiterst zorgvuldig om met je geweten.

In het Nieuwe Testament komt het woord ‘geweten’ wel letterlijk voor, in totaal ongeveer dertig keer. In Handelingen 23 benadrukt Paulus bijvoorbeeld zijn onschuld met een beroep op zijn geweten. ‘Mannen broeders, ik heb met alle goed geweten voor God gewandeld tot op dezen dag.’ (Hand. 23:1) Dit gaat ook over de tijd dat hij de kerk van Christus vervolgde. Paulus vervolgde de christenen in zijn ‘eertijds’ in onwetendheid. (Hand. 26:9)

Ook in zijn toespraak voor de stadhouder Felix verwijst Paulus naar zijn geweten. (Hand. 24:16) Hij vertelt dat het zijn dagelijkse worsteling is om zijn geweten rein te houden voor God en de medemens. Met andere woorden: hij probeert er alles aan te doen om God en zijn naaste niet te kwetsen.

Ook in zijn brieven beroept Paulus zich met enige regelmaat op zijn geweten. (zie bijv. Rom. 9:1 en 2 Kor. 1:12) Hij doet dat vooral om zich te verdedigen tegen valse beschuldigingen die tegen hem worden geuit. Paulus kan echter met vrijmoedigheid Gods Naam aanroepen om zijn getuigenis te bekrachtigen.

Ten slotte benadrukt de apostel nogal eens het belang van een rein, goed geweten. (zie bijv. 1 Tim. 3:9 en Hebr. 10:22) Daarmee wordt een geweten bedoeld dat de mens niet aanklaagt. (zie par. 1.7.) Dit hoeft niet te betekenen dat de persoon in kwestie daarmee ook het gelijk aan zijn kant heeft.

1.2. Wat het geweten niet is

Om scherp te krijgen wat de Bijbel precies met het geweten bedoelt, geef ik eerst aan wat het geweten niet is.

Het geweten is niet hetzelfde als een instinct zoals dieren dat hebben. Aan het instinctmatig gedrag van dieren valt soms af te lezen hoe ze zich voelen of te voorspellen hoe ze zich gaan gedragen. Als een hond bijvoorbeeld met zijn staart tussen de poten wegloopt, is dat een teken dat het dier zich op de een of andere manier schuldig voelt. Als de hond daarentegen zijn oren plat in de nek legt, maak je dan uit de voeten. Vogels gaan in het voorjaar en najaar op weg naar het Noorden of Zuiden. Ze ervaren een dwang die ze niet kunnen negeren. Dat is geen vorm van gewetensdrang in de zin van ‘dit moet ik nu doen’.