Bijbelse professoren

Ds. W.A. Zondag
Bijbelse professoren deel 1
© B.V. Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2017
Omslagontwerp: José van der Meer
Foto op omslag: Wikimedia
ISBN 978 94 0290 2419
NUR 702-032

www.debanier.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever

Ds. W.A. Zondag

Bijbelse
professoren

deel 1
Oude Testament

Inhoud

Woord vooraf

1. Mozes

2. Jozua

3. David

4. Salomo

5. Agur

Woord vooraf

Professoren proberen studenten mee te nemen naar de diepe wateren van de wetenschap. Het zijn mensen die vanwege hun grote vakkennis respect verdienen. De professorstitel is in Nederland voorbehouden aan mensen die een leerstoel aan een door de overheid erkende universiteit bekleden. In het buitenland wordt iemand al sneller met ‘professor’ aangesproken. Om vandaag de dag in Nederland professor te kunnen worden, moet je in principe beschikken over een doctorsgraad en daarnaast een aantal noemenswaardige publicaties op je naam hebben staan. Doorgaans wordt veel waarde gehecht aan adviezen of uitspraken van professoren, althans wanneer zij dit doen op hun vakgebied. Niet zelden wordt een professor gevraagd commentaar te geven op een bepaalde actualiteit of in de praktijk gerezen probleem. Een hoogleraar in het recht geeft commentaar op bijvoorbeeld het proces Holleeder, een hoogleraar economie op de gevolgen van de Brexit voor de economie, een hoogleraar in de geneeskunde op een medische fout in een ziekenhuis. In onze gezindte zijn het vooral de hoogleraren in de theologie, en dan voornamelijk van de gereformeerde theologie, die betekenisvolle uitspraken kunnen doen over uiteenlopende onderwerpen die ons kerkelijk leven en onze opvattingen raken.

Welnu, ook de Bijbelse tijd kende zulke personen. Zij werden uiteraard nog niet als ‘professor’ aangesproken, maar wel als leermeester. Het door hen gegeven onderwijs heeft de Joodse en christelijke samenleving beïnvloed. En tot op de dag van vandaag is hun onderwijs voor ons van grote betekenis. In dit boekje wordt een aantal van deze leermeesters uit het Oude Testament besproken. Om het boekje niet te veel te laten uitdijen en toch voldoende diepgang te bereiken, is het aantal op vijf ‘professoren’ gehouden. Gekozen is voor de personen Mozes, Jozua, David, Salomo en Agur. De selectie is niet zozeer gedaan aan de hand van een reeks ‘objectieve’ criteria, maar meer omdat met de behandeling van deze personen een heel scala aan relevante onderwerpen voorbij komt. Per ‘professor’ wordt ingegaan op de tijd waarin hij leefde, op zijn persoonlijke leven, op elementen uit dit leven die navolgenswaardig zijn of juist niet. Elk hoofdstuk bevat ook een bloemlezing van het geschreven of gegeven onderwijs. De hoofdstukken worden afgesloten met een aantal discussievragen. Dit alles maakt het boekje niet alleen geschikt voor zelfstudie, maar juist ook om behandeld te worden op een studentenkring.

Bijzondere dank ben ik verschuldigd aan mevr. J. Kranendonk- Gijssen voor de nodige stimulansen in het schrijfproces. Bovenal wil ik ook mijn hoogste Leermeester dankzeggen voor de liefde die Hij in mijn hart legde om vanuit een ‘nieuw’ perspectief de Bijbelse leermeesters te bestuderen. Hij geve eeuwigheidsvrucht op dit werk.

Woerden, voorjaar 2017,
Ds. W.A. Zondag

Hoofdstuk 1: Mozes

1. Inleiding

Mozes is het type professor dat met gemak meerdere leerstoelen tegelijk zou kunnen bekleden. Hij was opgegroeid aan het hof van de Farao en door de beste leraars onderwezen in al de wijsheden, waaronder wiskunde, aardrijkskunde, geneeskunde, sterrenkunde, oorlogskunde, bestuurskunde, de rechtsgeleerdheid en scheepvaartkunde. Deze kennis heeft de Heere willen gebruiken toen Mozes veertig jaar lang met het volk van Israël door de woestijn trok. Zo werd ‘aardse kennis’, het ‘goud uit Egypte’, gebruikt voor de dienst van de Heere. In dit hoofdstuk geven we een impressie (niet meer dan dat) van de persoon van Mozes. Daarna gaan we naar zijn onderwijs en doen dan een ‘diepteboring’ door de enige psalm die van de hand van Mozes is te bestuderen.

2. Praktisch onderwijs uit zijn leven

Uit het water getogen

Uit het water getogen … Dat betekent de naam ‘Mozes’ die de dochter van farao aan het joodse jongetje gaf dat zij tot haar grote verrassing uit het biezen kistje haalde. De jongen had gelovige ouders: Amram en Jochebed. Zij leefden in de periode dat het volk van Israël, dat al lange tijd woonde in het Egyptische land, door de ‘nieuwe’ farao (‘die Jozef niet had gekend’) werd onderdrukt. De ‘nieuwe’ farao wilde het volk uitroeien en daarom moesten alle jongens worden gedood. Ze moesten in de als god vereerde rivier de Nijl worden geworpen. Mozes ook … Maar moeder Jochebed verborg haar lieveling – die uitmuntend schoon was, aldus Stefanus in zijn bekende rede – aanvankelijk en legde hem daarna te vondeling aan de oever van de rivier. Ze mocht dat doen ‘door het geloof’. Lukas schrijft er eeuwen later over: ‘Door het geloof werd Mozes, toen hij geboren was, drie maanden lang van zijn ouders verborgen, overmits zij zagen dat het kindeke schoon was; en zij vreesden het gebod des konings niet.’

Aan het hof

We lezen over de latere Salomo in het boek Koningen: ‘En de wijsheid van Salomo was groter dan de wijsheid van al die van het oosten, en dan alle wijsheid der Egyptenaars’ (1 Koningen 4:30). Zo wijs waren blijkbaar de Egyptenaren. En dat weten we ook uit buiten-Bijbelse bronnen. Het is in Gods voorzienigheid dat Mozes wordt onderwezen in deze Egyptische wetenschappen. Uit de mond van Stefanus tekenen we op: ‘En Mozes werd onderwezen in alle wijsheid der Egyptenaars, en was machtig in woorden en in werken.’ Zo werd hij een groot jurist, een bekwaam strateeg, een scherp debater, een uitmuntende bestuurder.

Een keus

We zouden zeggen: Mozes gaat daar nooit meer weg. Als de geadopteerde zoon van de dochter van farao kan hij zich als ‘kroonprins’ geen betere toekomst wensen. Toch wel … Er is een betere toekomst. Een beter lot is Mozes bereid. Als hij in de kracht van zijn leven is (veertig jaar) komt in zijn hart de wens zijn volk te bezoeken. Hij ziet vervolgens hoe een van zijn broeders wordt mishandeld en hij wil die persoon beschermen. Opnieuw luisteren we naar de rede van Stefanus: ‘En ziende een die onrecht leed, beschermde hij hem en wreekte degene die overlast geschiedde, en versloeg de Egyptenaar.’ Mozes wil dus het onrecht dat hij ziet, wreken en zijn broeder beschermen. Maar nog méér dan dat. Want Stefanus vervolgt: ‘En hij meende dat zijn broeders zouden verstaan, dat God door zijn hand hun verlossing geven zou; maar zij hebben het niet verstaan’ (Handelingen 7:25).

Door het geloof …

De schrijver van de Hebreeënbrief plaatst het optreden van Mozes in het teken van diens geloof. Hij mocht dit alles doen ‘door het geloof’. Hoor maar: ‘Door het geloof heeft Mozes, nu groot geworden zijnde, geweigerd een zoon van Farao’s dochter genaamd te worden; verkiezende liever met het volk Gods kwalijk behandeld te worden, dan voor een tijd de genieting der zonde te hebben; achtende de versmaadheid van Christus meerdere rijkdom te zijn dan de schatten in Egypte; want hij zag op de vergelding des loons. Door het geloof heeft hij Egypte verlaten, niet vrezende de toorn des konings; want hij hield zich vast, als ziende de Onzienlijke’ (Hebreeën 11:23-27). De beslissing van Mozes is dus geen opwelling, maar hij doet dit ‘door het geloof’. Ofwel door en op ‘de vaste grond der dingen die men hoopt, en een bewijs der zaken die men niet ziet’ (Hebreeën 11:1). Mozes gelooft dat dit leven, deze wereld en al haar begeerlijkheid voorbij gaan. Mozes ziet dat uiteindelijk het zondige leven dat hem omringt aan het hof van farao een keer zal worden ‘uitbetaald’. Want het loon op de zonde is de dood. Hij gelooft dat niet de Nijl of het stierkalf, maar de God van het volk van Israël, de God van zijn vaderen, de enige Schepper van hemel en aarde is. En dat deze God eenmaal rekenschap zal vragen. Maar ook dat deze God dienenswaardig is. Dat het delen in de gunst van de Heere méér waard is dan al het goud en de tijdelijke genietingen van Egypte. Bij deze God en bij dat volk wil hij horen.

Verworpen door het volk

Maar Mozes moet leren dat zíjn tijd niet Góds tijd is. Hij moet nog veertig jaar wachten … Zijn volk wil hem niet ‘aanvaarden’ als de van Godswege gezonden verlosser. We luisteren weer naar Stefanus: ‘Deze Mozes, welke zij verloochend hadden, zeggende: Wie heeft u tot een overste en rechter gesteld? deze, zeg ik, heeft God tot een overste en verlosser gezonden door de hand des Engels, Die hem verschenen was in het doornbos’ (vers 35). En daarom moet Mozes vluchten, naar Midian. Ook dat is geheel in de voorzienigheid Gods … Ofwel: Gods hand duwt Mozes naar Midian. Daar gaat hij wonen, als vreemdeling. Hij mag daar huwen met Zippora en ontvangt twee zonen. Hij ‘mag’ daar veertig jaar het beroep van herder beoefenen. Het staat heel eenvoudig, heel kort beschreven: ‘En Mozes hoedde de kudde van zijn schoonvader Jethro, de priester in Midian; en hij leidde de kudde achter de woestijn en hij kwam aan de berg Gods, tot Horeb.’ Gods raad zal bestaan. Deze voor Mozes nog onbegrepen weg heeft een doel, een bestemming. Want straks moet hij een herder van mensen worden. Eerst ‘mag’ hij zich veertig jaar bekwamen in ‘zelfbeheersing’. Eerst ‘mag’ hij veertig jaar het woestijnleven ontdekken. Zo leert hij met de geheimen van de woestijn om te gaan, en leert hij de routes en de bronnen te vinden.

Mozes’ zonen

In de tijd van de Bijbel kregen kinderen vaak niet zomaar een naam. Met de naam wilde men iets duidelijk maken, vooral Wie de Heere voor de ouders was en Wie Hij voor de kinderen wilde zijn. Zo werden deze namen ‘uit het geloof’ gegeven. Mozes heeft dat ook gedaan. Zijn eerste zoon heeft hij Gersom genoemd, ‘want hij zeide: Ik ben een vreemdeling geweest in een vreemd land’ en de naam van zijn tweede zoon was Eliëzer, ‘want, zeide hij, de God mijns vaders is tot mijn hulp geweest en heeft mij verlost van farao’s zwaard.’ Maar ook Mozes is een mensenkind. Hij verzuimt namelijk een van zijn zonen te besnijden. Terwijl de Heere dit gebod uitdrukkelijk had gegeven aan Abraham. Als Mozes na geroepen te zijn door de Heere met zijn vrouw en zonen op weg is naar Egypte, komt de Heere ‘hem tegen’. ‘En het geschiedde op de weg, in de herberg, dat de HEERE hem tegenkwam en zocht hem te doden.’ We lezen zelfs dat de Heere hem naar het leven staat. Mozes begrijpt wat de oorzaak is: Het niet besneden zijn van zijn zoon. Hij is zelf te zwak om dat nog te doen en daarom beveelt hij Zippora de jongen te besnijden. Ze doet het, en zij werpt hem het stukje huid toe met de profetische woorden: ‘Voorwaar, gij zijt mij een bloedbruidegom’ (Exodus 4:25). Daarmee heeft deze moeder veel gezegd over Wie Christus zal zijn: de Bloedbruidegom. Daarmee zegt Zippora ook alles over jouw Doop.

De Doop is gekomen in de plaats van de besnijdenis. En die Doop wijst heen naar hetzelfde bloed, het bloed van de Heere Jezus Christus, dat reinigt van alle zonden. In de Doop is jou ook een persoonlijke toezegging gedaan, namelijk dat er een geopende Fontein is waar jij gewassen kunt worden van jouw zonden, van jouw onreinheid.

Gods tijd

Dan is het Gods tijd. Mozes wordt geroepen. De daartoe door de Heere gestelde tijd is vervuld … Niet te laat, niet te vroeg … Stefanus vervolgt: ‘En als veertig jaren vervuld waren, verscheen hem de Engel des Heeren in de woestijn van de berg Sinaï in een vlammig vuur van het doornbos. Mozes nu dat ziende, verwonderde zich over het gezicht; en als hij derwaarts ging om dat te bezien, zo geschiedde een stem des Heeren tot hem.’ Deze stem maakt hem bekend met de God van zijn vaderen. ‘Ik ben de God uwer vaderen, de God Abrahams en de God Izaks en de God Jakobs.’ Mozes moet de schoenen van zijn voeten doen en luistert bevend naar wat de Heere hem te zeggen heeft: Hij moet naar Egypte want de Heere gaat het volk verlossen.

We weten van het opzien van Mozes, van zijn tegenspreken. Veertig jaar geleden wilde hij wel en kon hij het wel. Maar nu is het zo anders. Hij is tachtig jaar en wil maar liever dat de Heere een ander stuurt. Het hoeft van hem niet meer. Maar zulke mensen kan de Heere nu juist gebruiken. Mensen die in zichzelf zo onbekwaam, zo onbruikbaar, zo krachteloos zijn. Want die leren het om van Hem afhankelijk te zijn. Die leren wat het is: ‘als ik zwak ben, dan ben ik machtig.’ En: ‘Mijn genade is u genoeg; want Mijn kracht wordt in zwakheid volbracht.’ Pas dan ga je ook leren te roemen in zwakheden ‘opdat de kracht van Christus in mij wone’.

Luisteren naar God

Mozes is zeer getrouw in het luisteren naar de Heere. Na zijn aanvankelijke protesteren om naar de farao te gaan, zien we bij hem enkel getrouwheid. Alles wat de Heere hem opdraagt voert hij uit. Het aankondigen van het oordeel aan de farao, het instellen van het Pascha, het ontvangen en doorgeven van de wet op Horeb, de bouw van de tabernakel, de inrichting ervan. Al de woorden Gods worden door Mozes opgevolgd, tot in detail. We zagen al dat er één uitzondering is geweest, het slaan op de rots in plaats van het spreken tegen de rots. Wat is Mozes ons hierin tot een voorbeeld, om te luisteren naar Gods Woord. De Heere belooft Zijn zegen aan hen die in Zijn wegen, in Zijn Woord, in Zijn inzettingen en naar Zijn geboden willen wandelen.

Luisteren naar schoonvader: delegeren

Luisteren naar de Heere impliceert niet dat mensen ‘niets te zeggen hebben’. De Heere maakt ook gebruik van mensen die over ons gesteld zijn. Mensen met levenservaring, met levenswijsheid. Het meest nuttig zijn zij die ook kunnen spreken vanuit een relatie met de Heere. Mozes had een wijze schoonvader naar wie hij wilde luisteren. Als deze man, Jethro heet hij, Mozes en het volk opzoekt, ziet hij tot zijn verbazing dat Mozes ontzettend druk is met rechtspreken. Mensen komen voortdurend tot hem met uiteenlopende geschillen. Ze komen als een verkocht schaap een bepaald gebrek heeft, als iemand is lastiggevallen door de buurman, als een gezin overlast veroorzaakt, als een man van zijn vrouw wil scheiden, enzovoorts. Van de vroege ochtend tot de late avond is Mozes hiermee bezig. Hij vertelt het zijn schoonvader: ‘Wanneer zij een zaak hebben, zo komt het tot mij, dat ik richte tussen de man en tussen zijn naaste; en dat ik hun bekendmake Gods instellingen en Zijn wetten.’ Jethro geeft een goed advies. Hij zegt tegen Mozes dat hij dat niet alleen moet doen, het is veel te zwaar voor hem. ‘Luister naar mij, Mozes’, zegt hij dan, ‘ik zal u raden en God zal met u zijn; wees gij voor het volk bij God en breng gij de zaken voor God; En verklaar hun de instellingen en de wetten, en maak hun bekend de weg waarin zij wandelen zullen, en het werk dat zij doen zullen.’ Mozes moet dus aan de Heere gaan vragen om ‘algemene regels’ en de toepassing ervan overlaten aan andere mannen. En dat gebeurt. Mozes zoekt ‘kloeke mannen, godvrezende, waarachtige mannen, de gierigheid hatende’ die in dit verband de kleinere geschillen moeten gaan beoordelen. Mozes zelf blijft alleen over de ingewikkelde zaken beslissen.

Ook hiervan kunnen we leren. Er zijn mensen die denken dat ze onmisbaar zijn. Zij willen het liefst alles zelf doen. Ze kunnen niet delegeren. Dat zijn geen goede bestuurders of leidinggevenden. Een goed bestuurder of leidinggevende weet ook dingen uit handen te geven. Daarbij moet hij natuurlijk wel naar bekwame mensen uitzien, hen begeleiden, zo nodig controleren, stimuleren en bijstellen. Dat moeten we ook in de kerkelijke gemeente doen. Niet alles hoeft door ambtsdragers te worden gedaan. Er zijn taken (voorgaan in de diensten) die alleen door ambtsdragers mogen worden gedaan, maar er zijn ook heel veel dingen die prima en mogelijk zelfs beter door anderen kunnen worden uitgevoerd. Zo hoeft een predikant bijvoorbeeld echt niet overal een opening en sluiting te verzorgen, zelf alle pastorale bezoeken af te leggen, voorzitter te zijn van commissie zus en commissie zo. Ook hierin moet onder ogen worden gezien dat de gemeente het lichaam van Christus is en dat er onderscheidenlijke taken zijn. Dat mensen zo ook hun talenten die de Heere hun heeft gegeven mogen benutten. ‘En er is verscheidenheid der gaven, doch het is dezelfde Geest.’ Laten we in dit verband ‘nog even’ luisteren naar Paulus: ‘Maar nu zijn er wel vele leden, doch maar één lichaam. En het oog kan niet zeggen tot de hand: Ik heb u niet van node; of wederom het hoofd tot de voeten: Ik heb u niet van node. Ja veeleer, de leden die ons dunken de zwakste des lichaams te zijn, die zijn nodig.’

Geen eigen eer zoeken

Mozes is voor ons ook een voorbeeld als het gaat om het zoeken van eigen eer. Verschillende keren is hem – zelfs door zijn zus en broer – ten onrechte verweten dat hij zichzelf verheven heeft tot de belangrijkste man van het volk. Onder andere door Korach, Dathan en Abiram. De Heere straft deze mensen daarvoor en het kost hun hun leven. Mirjam verwijt het haar broer ook. Ze brengt het er ternauwernood levend van af. Mozes kan namelijk altijd heenwijzen naar zijn Opdrachtgever, zijn Zender. Hij heeft zichzelf niet aangewezen als leider. Dat heeft de Heere gedaan! Denk in dit verband aan de woorden die de Heere Jezus tegen de discipelen zegt aan de paasmaaltijd: ‘Gijlieden hebt Mij niet uitverkoren, maar Ik heb u uitverkoren.’ Mozes zoekt geen eigen eer. Hij zoekt altijd de eer van de Heere en het welzijn van het volk.

Duidelijk komt dit wel tot uitdrukking in de geschiedenis van de zeventig mensen die zijn uitgezocht om te profeteren voor de tabernakel, een schaduw van het latere pinksterfeest. Als dan blijkt dat er twee personen, Eldad en Medad, om bepaalde reden niet gekomen zijn en dat zij op een andere plaats ‘in het leger’ profeteren, wordt dat bij Mozes gerapporteerd. Jozua vindt dan dat Mozes dit profeteren moet verbieden, want het is niet geheel conform het bevel van Mozes gegaan. Maar hierin kent hij te veel eer aan Mozes toe. Mozes antwoordt dan: ‘Zijt gij voor mij ijverende? Och, of al het volk des HEEREN profeten waren, dat de HEERE Zijn Geest over hen gave!’ (Numeri 11:29) Daarvan kunnen wij ook veel leren. Niet voor eigen eer te strijden. Niet op je werk, niet op een studentenvereniging, niet op de jeugdvereniging, niet in de gemeente. Niet mijn bekering staat centraal en ten voorbeeld, niet mijn ideeën en visies zijn doorslaggevend … Ook ambtsdragers moeten dat leren. Zo moet een predikant leren dat de Heere juist een gelezen preek kan gebruiken voor een dorstend mens in plaats van zijn ‘gloedvol gehouden’ preek waarvan hij nog zo dacht dat deze vast voor iemand bedoeld was … In het Koninkrijk van God geldt als grondregel: ‘Hij moet wassen, en ik moet minder worden’ en ‘de ander uitnemender achten dan jezelf’. Ja, dat vraagt zelfverloochening, maar dat wordt wel op Jezus’ school geleerd. Eén is uw aller Meester. En dat is de Heere Jezus. Dat is conform de bede: ‘O Zoon, maak ons Uw beeld gelijk.’ Jozua moest dat leren, de discipelen eveneens, ja, allen die de Heere vrezen krijgen hierin les. Van wie? Van de Meester. Ken jij die les al of strijd je nog veel en vaak voor ‘eigen eer’? Laat het dagelijks je gebed zijn: ‘O Zoon, maak mij Uw beeld gelijk.’

Voorbidder

We ontmoeten Mozes in het Oude Testament als een type van Christus in zijn voorbidding voor het volk. Als het volk heeft gezondigd door een gouden kalf te maken en zó de Heere te willen aanbidden, wil God het volk doden. Mozes werpt zich dan (nog zijnde op de berg Horeb) neer voor Gods aangezicht. Hij gaat pleiten voor het volk. Wat zijn de gronden? Wel, die zoekt hij niet in het volk, maar in de Heere Zelf. Wat zou er gebeuren als het volk hier wordt weggevaagd? Dan zouden toch de Egyptenaren en al de volkeren spotten met de Naam van de Heere! De God van Israël zou als onbetrouwbaar worden weggezet. Hoor Mozes eens bidden: ‘Waarom zouden de Egyptenaars spreken, zeggende: In kwaadheid heeft Hij hen uitgevoerd, opdat Hij hen doodde op de bergen en opdat Hij hen vernielde van de aardbodem? Keer af van de hittigheid Uws toorns en laat het U over het kwaad Uws volks berouwen.’