NAAR HET LAND VAN HUN VADEREN

CIP-GEGEVENS KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK, DEN HAAG

Koolmees, E.

Naar het land van hun vaderen / E. Koolmees. - Utrecht : De Banier.
ISBN 90 336 1409 x geb.
NUGI 340
Trefw.: romans ; oorspronkelijk.
Omslagtekening: Hans Ellens

© B.V. UITGEVERIJ DE BANIER, UTRECHT 1994

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotocopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

EEUWOUD KOOLMEES

NAAR HET LAND VAN
HUN VADEREN

UITGEVERIJ DE BANIER - UTRECHT

Woord vooraf

In dit boek heb ik geprobeerd een beeld te schetsen van de problemen die de joden in het midden van deze eeuw hebben gehad.

De hoofdpersonen in het boek zijn gefingeerd en elke overeenkomst met bestaande personen is toevallig.

Sommige gebeurtenissen in het verhaal zijn echter waar gebeurd.

Het is niet mijn bedoeling geweest een nauwkeurig document te maken over de historie van de concentratiekampen en de oprichting van de staat Israël, maar een beeld te geven van hetgeen de joden in en na de oorlog hebben doorgemaakt.

DEEL I

DE TWEEDE WERELDOORLOG

1943 - 1945

PROLOOG

Amsterdam, juni 1943.

Het is oorlog, al drie jaar lang. Nederland zucht onder het juk van de Duitsers. Overal in de straten klinken de dreunende voetstappen van de militaire colonnes die voorbij marcheren. De democratie is verdwenen, ze moest plaats maken voor terreur en dictatuur. Het volk, dat eerst dacht dat het allemaal wel mee zou vallen, begint nu te beseffen wat onderdrukking is. Al is het voor sommigen niet meer dan dat het voedsel wat moeilijker te krijgen is, voor de meeste Nederlanders wordt het leven er niet beter op. Allerlei wetten en verplichtingen worden hen door de Duitse bezetter opgelegd. Vooral de joden. Deze bevolkingsgroep heeft het meest te lijden onder de dictatuur van Hitler. Zijn trawanten onderdrukken vooral dit volk, in heel Europa wordt het leven deze mensen haast onmogelijk gemaakt. Ook in Amsterdam is een grote joodse gemeenschap, bestaande uit veelal rijkere zakenlieden en handelaren. Het zijn mensen die vaak een goede functie bekleden of een goedlopende zaak runnen. Men vindt onder hen diamantslijpers, manufacturenwinkeliers en juweliers.

Het begon allemaal in 1941, toen sommige joden een oproep kregen zich te melden bij de Duitsers om naar heropvoedings- of werkkampen te gaan. De meesten gingen, enkelen weigerden en werden opgepakt. Niemand wist wat de oproepen inhielden, wat hen stond te wachten in de kampen. Velen gingen in de veronderstelling dat het wel mee zou vallen, dat ze spoedig terug zouden kunnen keren. Na de eerste oproep volgden er meer, tot duidelijk werd dat alle in Nederland wonende joden in de loop van de tijd zo’n oproep zouden krijgen. Gaandeweg werd er minder gehoor aan de oproepen gegeven, steeds meer mensen bleven weg en probeerden onder te duiken, iedereen begon in te zien dat het iets definitiefs was, dat ze niet meer terug zouden komen.

De Duitsers voerden de jodenster in. De Raad van Bestuur, een commissie bestaande uit vooraanstaande joden, ingesteld door de bezetter, kreeg opdracht deze discriminerende gele stukjes stof van vier cent te distribueren. Deze Raad had een moeilijke taak. Het was eigenlijk een lage streek van de Duitsers joden op te zadelen met opdrachten die indirect verraad betekenden aan hun eigen volk.

In september 1942 voerden de Duitsers een nieuwe wet in, waarmee men het probleem van het oppakken van joden wilden omzeilen. Sindsdien moesten joden vanaf acht uur 's avonds thuis blijven.

Een vreselijk idee, elke avond thuis te moeten wachten, zich heel de avond afvragend wiens beurt het nu zal zijn. Deze regeling brengt dan ook veel angst met zich mee, maar lang niet alle joden houden zich aan deze voorschriften en gaan 's avonds gewoon een blokje om.

1. DE RAZZIA

Het is een warme junidag geweest, de hele dag heeft de zon zich laten zien en hebben de vogels gefloten. Nu de avond valt spiegelt de ondergaande zon zich in de grachten, alsof zij de mensen nog even van haar warme stralen wil laten genieten.

En dat doet men dan ook. Er is al zo weinig meer om zich aan te koesteren, elke gelegenheid grijpt men aan om de boze oorlog en de vele dreigingen en gevaren van de onderdrukking even te vergeten.

Zo ook deze avond. Overal staan mensen, soms alleen, maar meest in groepjes bij elkaar. Want juist in een oorlog, als de tijden slecht zijn, heeft men elkaar zo nodig.

Nu, in tijden van rampen en tegenspoed, worden burenhulp en naastenliefde waar gemaakt.

In haast alle steegjes zie je ook jonge paartjes lopen, genietend en elkaar hun problemen vertellend. Het is een moeilijke tijd, een donkere periode in hun jonge leven. Het had allemaal zo anders, zo goed kunnen zijn. Het is droevig. Geen werk, weinig eten en vrijwel geen vrijheid om te gaan en te staan waar men wil.

Nog even, dan zal het donker zijn. Dan worden de straten weer doods en stil, want er is door de Duitser een avondklok ingesteld waar iedereen zich aan heeft te houden, ook de paartjes die zo graag 's avonds nog een stukje willen lopen. Nee, gezellig is Amsterdam 's avonds niet meer, zeker niet nu alles ook nog verduisterd moet worden van de bezetter.

Vooral in deze buurt is de sfeer gespannen en angstig. Het is de jodenbuurt, of, zoals op een groot bord aan het begin van de wijk staat te lezen: het 'Judenviertel'. Hier moeten de joden voortaan wonen, als paria's in een ghetto, gescheiden van de rest van de bevolking. Joden, bij elkaar gedreven, zonder werk, want bijna elke jood is zonder opgave van reden uit zijn functie ontheven.

Joodse zaken en bedrijven zijn door N.S.B.'ers overgenomen. De waren en bezittingen die ze niet te gelde hebben kunnen maken zijn door de bezetter in beslag genomen en verkocht. Algehele malaise is door heel de wijk waar te nemen. Men is bang. Men is arm. Men vreest de bezetter.

Soms gaat er een golf van angst door de wijk als er weer zoveel mensen zijn opgeroepen zich om te melden bij de Duitsers om weggevoerd te worden naar kampen.

Het is een onplezierig gezicht die lange rijen mensen - met gele sterren op de borst - in de stad te zien lopen op weg naar het station, waarvandaan de trein hen naar hun bestemming zal brengen. Wat die bestemming inhoudt weet eigenlijk niemand. Dat is de grootste angst van de meesten: wat zal hen te wachten staan aan het andere eind van de glimmende spoorlijn?

Langs de gracht staan twee mensen, een man en een vrouw. Ze turen in het water, alsof ze daar een antwoord voor hun problemen kunnen vinden. Dat ze problemen hebben is duidelijk. Twee afgetobde, vroeg verouderde gezichten spiegelen zich in het rimpelloze grachtwater.

”Ankie, we moeten wel weg,” zegt de man opeens.

De vrouw kijkt hem hulpeloos aan.

"Ach Ben, ik weet het, maar dan moeten we alles achterlaten. Ons mooie huisje, de spullen, de meubels, jouw boeken, alles. En waar moeten we heen?"

"Vrouwtje, morgenvroeg ga ik er op uit. We moeten onderduiken, zo gaat het echt niet langer. Eerst moesten velen van ons zich melden en werden weggevoerd. Nu hoor je overal van razzia's, worden joden zomaar op straat opgepakt, we mogen nergens meer naar binnen. Luister, Ankie, je ziet het toch zelf wel? Pas moest Benjamin voor de klas staan met een bordje om zijn hals waarop geschreven stond: "Ik ben een jood", terwijl de leraar hem stond uit te schelden en zei dat alle joden vijanden zijn en een bedreiging voor de mensheid vormen. Een jongen van zestien zo te behandelen, terwijl er niets aan wordt gedaan. Dat is toch te gek!"

Nog verontwaardigd over de gemene behandeling van zijn zoon slaat hij zijn arm om de schouder van de vrouw en samen lopen ze naar de overkant van de weg. Hij klopt zachtjes op het raam naast de deur, die daarna behoedzaam opengaat.

Binnengekomen rept Ankie zich naar het bedje in de hoek van de kamer en buigt zich over haar jongste telg.

"Oh lieve, kleine schat, ben je zoet geweest? Ben je niet nat?" kirt ze tegen de kleine.

Uit de hoek van de kamer klinkt een jongensstem. "Mam, als je het mij vraagt is ze ziek, want ze heeft de hele tijd dat jullie weg waren met haar ogen open naar het dak liggen turen zonder ook maar een kik te geven. Nee, volgens mij is Rebekka niet helemaal in orde."

Ankie grinnikt wat.

"Ach kom, Benjamin, ik weet wel dat jij je zusje een huilebalk vindt, maar je ziet nu zelf hoe lief ze kan zijn. En vergeet niet dat jij, toen je drie was, veel meer huilde dan zij doet."

Haar zoon bromt wat en duikt weer tussen een stapel boeken. "Wat mompelde je daar, Benjamin?" mengt Ben zich in het gesprek.

"Dat ik het vreselijk vind dat ik niet meer naar school mag. Zo kan ik dit jaar nooit meer examen doen. Vader, waarom toch die oorlog en waarom moeten ze juist ons hebben?"

"Jongen, kom eens even hier," antwoordt Ben en wenkt met z'n wijsvinger gebiedend naar zijn zoon.

Benjamin klapt zijn boeken dicht en hijst zich moeizaam van de grond.

"Luister, zoon, je bent al aardig een vent aan het worden en ik vind dat ik je moet vertellen wat je moeder en ik besloten hebben. Zoals je net zelf al zei, je kunt niet meer naar school. We moeten in een aparte wijk wonen, een ster op onze kleding dragen, we mogen niet meer in het zwembad komen, niet meer in de bibliotheek en ga zo maar door. Maar dat is nog lang niet het ergste. Overal om ons heen worden de joden opgepakt en weggevoerd naar kampen, waar ze bij elkaar worden gestopt. En niemand weet wat daar met ze gebeurt. De joden worden op straat vervolgd en nog veel meer van zulke discriminerende dingen. Mijn zoon, ik ben bang en dat mag je gerust weten van je vader. Moeder en ik hebben dan ook besloten onder te duiken. Weg van hier, weg van Amsterdam. Morgen vroeg ga ik op de fiets naar een kennis buiten de stad, die misschien wel iets kan regelen."

Benjamin zit aandachtig te luisteren en knikt instemmend als zijn vader vraagt of hij de volgende dag zoveel mogelijk binnen wil blijven.

"Zul je wel uitkijken, vader? Want joden mogen toch niet meer fietsen !"

Vader lacht zachtjes en stelt zijn zoon gerust.

"Ik zal echt niet luid roepend "Ik ben een jood" door de straten gaan fietsen, hoor. Maak je maar niet ongerust, Benjamin."

Moeder zet intussen een bakje surrogaatkoffie en gezamenlijk praten ze nog wat na over de donkere en sombere toekomst die voor hen ligt.

Als de klok tien slagen laat horen zegt moeder :"Kom, we gaan naar bed. Het is voor jou eigenlijk al veel te laat, jongen, je moet nu echt gaan slapen."

"Okay mam, ik ga al," zegt Benjamin en de daad bij het woord voegend geeft hij zijn ouders een nachtkus en wipt met twee treden tegelijk naar boven.

Ben en Ankie besluiten ook maar naar bed te gaan, als je slaapt vergeet je de zorgen tenminste voor een ogenblik.

Ankie kan de slaap maar niet vatten en ligt tot diep in de nacht te tobben over hun plan onder te duiken. Ze weet wel dat het de enige mogelijkheid is, maar om alle bezittingen die ze hebben achter te laten, dat valt haar zo zwaar.

"Waarom moeten ze nu ons hebben?" vroeg Benjamin. Ankie zucht en bedenkt dat ze daar zelf ook wel een antwoord op zou willen hebben. Ze weet wel wat de christenen zouden zeggen als ze hen zou vragen of zij weten waarom de bezetters nu juist de joden moeten hebben.

Maar nee, Ankie wil niet geloven wat de christenen zeggen. "Zijn bloed kome over ons en over onze kinderen," dat hebben haar voorvaderen geroepen, maar dat ging toch immers over Jezus van Nazareth, de bedrieger. Ze wil niet geloven dat Jezus de Immanuël was. Ze vindt het allemaal zo moeilijk. In de Talmoed staat toch geschreven dat als de nood het hoogst is, de redding, in de vorm van de Verlosser, nabij zal zijn. Wanneer zal Hij dan komen ? Ze hebben juist nu zoveel hulp en sterkte nodig.

Ben is al gauw in slaap gevallen, af en toe kijkt Ankie liefdevol naar haar man. De arme man heeft natuurlijk weer de hele dag moeten ploeteren om een karige boterham voor hen te verdienen. Ze geeft hem zacht een kus op zijn zwarte haar en even later slaapt ook de zorgzame moeder in.

Benjamin ligt in zijn bed te woelen en te draaien. Hij is helemaal bezweet en zelfs zijn pyama voelt klam. Net schrok hij wakker uit een enge droom, waarin zijn vader - op zijn speurtocht naar een onderduikadres - werd opgepakt en meegenomen door de Gestapo. Benjamin zag het gebeuren en wilde zijn vader helpen. Hij rende hem achterna maar kon niets doen. Net toen hij de auto van de Gestapo om de hoek van een straat zag verdwijnen schrok hij wakker en nu ligt hij in zijn bed te zweten van de schrik.

Hij ziet dat het al een beetje licht begint te worden en besluit op te staan en eens te kijken of moeder al thee heeft. Hè, hij vindt er eigenlijk niets aan, niet naar school. Raar eigenlijk, vroeger droomde hij er 's morgens vroeg wel eens van altijd in bed te blijven liggen, nooit meer naar school te gaan. Maar nu is dat werkelijkheid en is het vreselijk. Maar ja, misschien komt de bevrijding van die bezetters wel binnenkort. Er zijn immers geruchten over geallieerde strijdkrachten die het Duitse Rijk zullen gaan aanvallen. Enfin, hup, de benen buiten bed en naar beneden.

"Morgen, mam, lekker geslapen?" vraagt hij als hij beneden komt.

Ankie kijkt verschrikt op uit haar boek. "Goeiemorgen, Benjamin, ben je al wakker? Je vader is een uur geleden al vertrokken naar zijn kennis en ik ben een beetje angstig. Je hoort tegenwoordig immers allemaal van die nare verhalen over mensen die 's morgens vrolijk weggaan en nooit meer terugkomen."

"Och, kom, mam, vader let echt wel goed op en loopt niet in zeven sloten tegelijk. Nee, dat komt wel goed."

Maar moeder kijkt echt bezorgd. "Lieverd, ik ken je vader nu al twintig jaar en elke keer als ik dit angstige gevoel had, gebeurde er ook iets naars."

Benjamin haalt zijn schouders op. Die moeder toch, er is immers nog niets gebeurd. Nee, met zijn zestien jaren vindt hij voorgevoelens iets voor oude mensen en dat is z'n moeder nog lang niet.

Samen gaan ze aan het ontbijt, terwijl de kleine Rebekka zoet in haar box speelt met een popje en kleine kreetjes van plezier laat horen. Moeder kijkt glimlachend naar het kind. Wat lijkt het haar heerlijk zo onbezorgd te zijn en geen moeilijkheden te hebben.

Benjamin doet zich tegoed aan de boterhammen tot moeder het genoeg vindt.

"Benjamin, stop nu maar, hoor. Zoveel hebben we nu ook weer niet te eten en vader moet er moeite genoeg voor doen om wat geld te verdienen."

Schuldbewust legt hij snel de boterham die hij net gepakt heeft terug.

Moeder aait hem even over z'n bol en zegt niets.

Plotseling horen ze buiten geschreeuw. Benjamin veert op en rent naar het raam om op de straat te kijken.

Z'n adem stokt als hij ziet wat daar gebeurt.

"Mam, kom gauw, allemaal moffen, ze slepen de familie van oom Ali naar buiten!"

Zijn moeder springt op van haar stoel en snelt naar het raam. Ze let er niet op dat haar stoel door de schok kletterend op de stenen vloer belandt. Ze besteedt geen aandacht aan Rebekka die door dit lawaai in huilen uitbarst.

Lijkbleek kijkt ze in de richting van het gevaar en zegt: "Snel Benjamin, verstop je op de zolder. Dit is een razzia. Snel, neem Rebekka mee!"

Vlug grist ze een flesje drinken voor de kleine van de tafel en rent samen met haar zoon en met de kleine meid op de arm de trap op.

Het huis telt drie verdiepingen. Beneden is de woonkamer met de keuken en de gang. Daarboven zijn de slaapkamers van het gezin en op zolder is de kamer van Benjamin.

Daarboven is echter nog een kleine kruipzolder met een afgewerkt luik in de donkere schaduw van de schoorsteen. Op deze zolder doelt Ankie en met moeite wringen ze zich door de nauwe opening.

Hijgend van het snelle traplopen en klimmen zitten ze even later op de zolder onder de hanebalken.

"Stil zijn, hoor, Rebekka, Sst, zoet, stil! Benjamin, we moeten hier mischien wel lang blijven, dus het is belangrijk dat we een goede houding weten te vinden zodat we geen kramp krijgen."

De daad bij het woord voegend gaat Ankie languit op de vloer liggen, met haar dochtertje naast zich.

"Moeder, ik hoop maar dat vader nog even wegblijft, anders loopt hij zo in handen van de Duitsers," fluistert Benjamin.

"Ja, Benjamin, laten we bidden dat we hier uit gered mogen worden, want het ziet er heel donker uit voor ons. Oh, ik zal me geen raad weten als we uit elkaar gehaald worden. Wat moet ik zonder jou, Benjamin, en zonder mijn kleine, lieve meisje."

Plotseling horen ze beneden de deurbel overgaan. Moeder huivert en Benjamin ziet haar ogen in het schaarse licht groot van angst worden.

Nu wordt er hard op de deur gebonsd en het geluid van rauwe stemmen dringt door tot op de zolder. Ze horen dat beneden de deur wordt opengetrapt, moeder begint zacht te huilen.

"Stil nou, moeder, straks horen ze ons nog. En als u begint dan gaat Rebekka dadelijk ook nog krijsen, dan horen ze ons zeker." Benjamin schudt zijn moeder zachtjes aan haar mouw. Ze vermant zich en streelt Rebekka over haar hoofdje.

Beneden horen ze glasgerinkel en boze stemmen. Laarzen bonken de trap op, naar de eerste verdieping en dan horen ze een stem, die waarschijnlijk behoort aan degene die de leiding heeft, want de anderen krijgen het bevel op zolder te zoeken naar die stomme joden die wel weer zo dom zijn geweest op de zolder te kruipen, net als die een eindje verder in de straat.

Benjamin, die op school altijd aardig mee kon komen met de Duitse lessen, verstaat dit en schrikt vreselijk.

"Mam!" fluistert hij angstig, "ze weten waar we zitten want bij oom Ali zaten ze ook op de kruipzolder. Moeder, ik ben bang! Wat moeten we doen? Was vader er nou maar ! Oh, daar zijn ze," zegt hij, want hij hoort een Duitser over de krakende zoldervloer lopen.

Doodstil liggen de drie onder de dakpannen te luisteren. Zelfs Rebekka is muisstil, alsof ze begrijpt dat haar jonge leventje in gevaar is.

Het mag echter niet baten. Benjamin hoort de leider zeggen:

"Öffnen, Karl, da oben sind die Schweinhunde. Schnell, Mann, ich habe nicht den ganzen Tag."

Als gebiologeerd loert Benjamin naar het luik dat hen nog scheidt van de Duisters. Langzaam ziet hij het opengaan. Ze drukken zich zo plat mogelijk tegen de vloer en wachten met ingehouden adem. Benjamin ziet een helm boven de rand verschijnen met daaronder een bol, Duits hoofd.

"Eine Lampe, Herr Kapitän, ich kann nichts sehen," zegt het hoofd dan. Gerommel, gescheld, en dan strijkt het licht van een zaklantaarn over de zolderbalken. Benjamin ziet de zoekende straal steeds dichterbij komen en maakt zich zo klein mogelijk. Oh, dan strijkt de lichtbundel over moeder, gaat verder en … komt weer terug.

"Herr Kapitän, da sind die Juden. Helfen Sie mich bitte," schreeuwt de Duitser en richt zijn pistool op moeder.

"Komm, schnell, schnell." Hij grijpt moeder bij een enkel en sleept haar naar het gat van het luik. Stevig klemt moeder Rebekka tegen haar borst en begint zacht te snikken als de Duitser haar ruw naar beneden trekt.

"Ist das alles?" roept de leider tegen de soldaat. "Ich weiss nicht, aber ich suche weiter," antwoordt deze en weer ziet Benjamin de zaklantaarn naderen. Hij voelt nu geen angst meer, alleen maar woede dat ze moeder en Rebekka hebben gepakt. Met een blinde haat kruipt hij zo snel mogelijk naar het luik en trapt de Duitser zo hard als hij kan in zijn gezicht. De soldaat geeft een gil en valt naar beneden, waar hij vloekend opstaat en zijn pistool trekt. Hij klimt weer naar boven en richt zijn wapen op Benjamin.

"Aha, Schweinhund, ich mache dich kaput."

Benjamin kijkt met ogen zo groot als stuiters in de loop van het pistool en net zo snel als daarstraks zijn angst was verdwenen, komt deze nu weer tevoorschijn.

Herr Kapitän vindt het blijkbaar niet zo'n goed idee Benjamin neer te schieten, want na een kort bevel grijpt de Duitser in de opening van de zolder Benjamin in de haren en sleurt hem van de zolder. Tranen van pijn springen hem in de ogen, maar hij neemt zich voor dat de Duitsers nooit te laten merken.

Nu vader weg is moet hij hem immers vervangen en dat kan niet als een grienend klein kind. Maar in zijn binnenste voelt hij zich ellendig genoeg om te huilen als een baby.

Met een gemene lach bekijken de Duitsers hun vondst en spugen moeder in haar gezicht. Ze worden door Herr Kapitän hardhandig de trappen afgewerkt naar de benedenverdieping, terwijl ze horen hoe de soldaat hun hele interieur in elkaar slaat. Moeder krimpt bij elke trap van de slopende laarzen even in elkaar, wat de officier een hinnikend lachen ontlokt.

Benjamin voelt de woede in zich oplaaien, maar durft niets te doen en zo worden ze buiten naar een open vrachtwagen geleid.

Als ze bij de wagen komen zien ze allemaal joden staan, die ook opgepakt zijn.

Angstig staan ze te wachten op wat de bezetter in zijn onvoorspelbaarheid met hen zal gaan doen. Zullen ze dit wel overleven? De angst staat als met een mes op hun gezichten gekerfd.

Er wonen veel joden in deze buurt, maar als dit zo doorgaat woont er straks niet één meer, denkt Benjamin.

Kijk, daar komen er weer vijf aan, voortgeduwd door spijkerlaarzen en harde stemmen.

Al scheldend worden de joden in de vrachtwagen geladen, en met twee soldaten op het dak - die hun geweer op hen gericht houden -worden ze als boeven weggevoerd. Overal in de straat ziet Benjamin mensen die achter de ramen staan te kijken. Er zijn er die meewarig het hoofd schudden, anderen ballen machteloos hun vuisten. Hij begrijpt het wel. Deze mensen vinden het vreselijk wat hier gebeurt, maar kunnen er immers ook niets aan doen. Hoewel, die gemene N.S.B'er die daar op de hoek woont, die zal wel staan te genieten achter het raam. De schoft. Benjamin zal nooit vergeten hoe die vent hem op een woensdagmiddag bij school heeft opgewacht en de hele weg heeft achtervolgd. Op een stil paadje heeft de landverrader hem toen, zonder reden, helemaal in elkaar geslagen.

Vader had het verhaal machteloos aangehoord, maar wat moest hij er aan doen? Naar de politie gaan had geen zin, want daar zou men de N.S.B'er geloven en het verhaal van een joods jongetje beslist niet. En de agenten die hen wel geloven, kunnen niets doen, ze kunnen toch geen N.S.B'er oppakken omdat die een jongen van een onzuiver, verderfelijk ras mishandeld heeft! Die landverraders zouden ze allemaal moeten oppakken, dacht Benjamin.

Ze worden naar de Schouwburg gebracht, daar moeten ze uitstappen.

Als ze naar binnen lopen komen ze langs een bureau waar ze hun persoonlijke gegevens moeten opgeven. Als ze geregistreerd zijn moeten ze in een zaal wachten. Wachten waarop?

Uren later komen er plotseling Duitsers de zaal in, die de wachtende mensen bevelen op te staan en naar buiten te lopen.

Als ze buiten komen, ziet Benjamin een hele rij militaire trucks staan. Hij schat dat er wel zo'n honderdvijftig mensen opgepakt zijn. In de tijd dat ze in de zaal moesten wachten, kwamen er steeds meer mensen binnen.

Als alle joden in de trucks zijn geladen, rijden de wagens weg. Al gauw ziet Benjamin dat ze in de richting van het station rijden. Ja, hier linksaf, dan kom je bij het Centraal. Hij had dit al verwacht. Bij de Amsterdamse joden zijn de verhalen over de razzia's inmiddels bekend. Benjamin vraagt zich af waar ze naar toe worden gebracht. Hij heeft gehoord over Westerbork in Drente, waar een soort opvangkamp zou zijn.

Alweer met schreeuwende bevelen worden de trucks uitgeladen en de mensen in de richting van een laadperron geleid. Op de rails staan een paar wagons met een oud locomotiefje ervoor. Benjamin kijkt rond of er in de buurt soms nog een trein staat, want dat ze in die oude, tochtige wagons moeten, lijkt hem een beetje absurd. Nee, er is in de verste verte geen trein te bekennen op die vóór hem na. Zouden ze echt al die mensen in die vieze goederenwagons proppen? Het is in één oogopslag te zien dat er veel te weinig plaats is voor iedereen. Hij ziet de mensen voor zich in de voorste wagon verdwijnen. Tien, twintig, ja, er worden er wel veertig ingeduwd door de moffen. Hij gaat een beetje dichterbij zijn moeder lopen om haar straks te kunnen beschermen tegen de klappen die er gaan vallen als zij de trein in moeten.

Benjamin probeert zolang mogelijk op het perron te blijven om dicht bij de deur te kunnen staan, en dat lukt hem aardig. Als hij uiteindelijk niet anders kan dan instappen of in elkaar geslagen worden, glipt hij snel naar binnen. Gelukkig, zo kan hij tenminste dicht bij de deur staan, want dat is de enige plek waar een luchtrooster is. De ramen in de wagon kunnen niet open. Moeder staat naast hem en huilt.

Met een klap wordt de deur dichtgegooid en staan ze in het donker. Benjamin hoort hoe er een slot aan de deur wordt geklikt en zucht.

Moeder hoort hem en zegt: "Benjamin, verdrukkingen en pijn zijn maar even. Eens zal de Verlosser komen en ons de vrede brengen. Je moet maar veel bidden en veel daarover nadenken, jongen, dat geeft je sterkte en kracht. Die zul je straks nodig hebben. Ach jongen, ik wil je niet kwijt, ik wil je dicht bij me hebben, maar we hebben al zoveel verhalen gehoord over treinladingen vol joden die nooit meer zijn teruggekeerd. Ik ben bang, zoon, en ik zal veel voor je bidden."

Benjamin knikt langzaam en buigt zijn hoofd. Hij heeft altijd veel eerbied en ontzag voor zijn godsdienst gehad en de rabbijn was een heel wijze man, die ook heel mooi kon vertellen over de Messias die zal komen om het joodse volk te verlossen van hun verdrukkers. Nou, denkt hij, als Zijn volk dat ooit nodig heeft gehad dan is het nu wel. Hij schrikt meteen van die gedachte. Zo mag hij niet denken, weet hij. Jaweh zal beslissen wanneer dat moment zal zijn; daar mag hij wel om bidden, maar hij mag niet eisen.

Hij probeert een zo goed mogelijke houding aan te nemen, want zitten is ten enenmale onmogelijk, zo vol is het in de wagon.

In de hoek ziet hij een hoogzwangere vrouw staan die het duidelijk moeilijk heeft. Ze leunt met een bleek gezicht tegen de wand en zucht diep. Naast haar staat een wat oudere vrouw die tegen haar praat, zo aan de gebaren te zien, om haar wat op te beuren.

Dan wordt het stil op het perron en uren staan ze te wachten. Af en toe horen ze nieuwe groepen komen die in de andere wagons worden geladen.

Benjamin moet denken aan de profeet en aan zijn woorden: "Hen die als schapen naar de slachtbank geleid worden."

Het wordt steeds benauwder in de volgepropte wagon, er komt nu de trein stil staat nauwelijks frisse lucht door het rooster.

Eindelijk, na vier lange uren wachten, zet de trein zich schokkend en stotend in beweging.

De mensen slaken een zucht van verlichting als er door de spleten en kieren van de houten wanden een klein beetje frisse lucht komt. De lucht in de wagon is helemaal bedorven, sommigen hebben ademhalingsmoeilijkheden gekregen.

De jonge zwangere vrouw is al drie keer flauwgevallen en de laatste keer kreeg men haar maar met moeite bij bewustzijn.

Benjamin kijkt reikhalzend over de hoofden in de hoop zijn moeder te zien. Een paar mannen hebben namelijk voorgesteld de ouderen en moeders met kleine kinderen om de beurt voor het rooster van de deur te laten staan; de rest heeft zich daarin geschikt. Het was wel een halsbrekende toer een paar vrouwen van achter uit de wagon helemaal naar voren te halen.

Ze zijn nu al vier uur aan het rijden, ziet Benjamin op zijn horloge. Dat maakt dus acht uur opsluiting in de wagon. Zo langzamerhand worden de mensen heel stil, want ze hebben allemaal hevige dorst.

Opeens klinkt er een gil achterin. "Help me, die man naast me, oh, hij is dood!" Er gaat een golf van schrik door de dichtopeengepakte mensenmassa. Dood, is er iemand dood?

Snel kijkt iemand naar de oude man, en knikt even later met een droevig gezicht: "Ja, mensen, de oude man is niet meer. Laten we hem in de hoek leggen, dan hebben we het minst last van hem, hoe hard dat ook klinkt. Maar wij leven en hij is heengegaan, laten wij doorvechten en het hoofd niet laten hangen."

De jonge zwangere vrouw heeft het heel zwaar, ziet Benjamin. Hoe oud zou ze zijn? Hij schat zo'n tweeëntwintig jaar. Ze durft niet opzij te kijken naar de hoek waar de oude heengedragen wordt en staat met dichtgeknepen ogen tegen de oude vrouw geleund.

Nu beginnen overal in de wagon mensen te kreunen en te zuchten. Het wordt steeds warmer in de trein en de dorst neemt toe.

Opeens horen ze een zware stem die de woorden van de profeet Jeremia citeert: "Ze beklaagden ons bij elke schrede; zodat we over onze pleinen niet konden gaan. Ons einde was nabij. Onze dagen waren vervuld. Ja, ons einde was nabij gekomen."

Benjamin luistert aandachtig. Dit klinkt hem bekend in de oren.

Vader las de laatste tijd ook veel uit de Klaagliederen van Jeremia. Benjamin werd streng orthodox opgevoed en ging trouw naar de synagoge toen die nog open was, maar dat is alweer een hele tijd geleden.

Waar zou vader nu zijn? Arme vader, die weet natuurlijk niets van hun verdwijning. Misschien dat Nederlandse buren hem zullen inlichten.

Na uren rijden komt de trein plotseling tot stilstand. De mensen reageren er nauwelijks meer op. Ze zijn veel te uitgeput van de reis om zich nog ergens over op te winden.

Buiten klinken ruwe stemmen. De deur wordt opengegooid.

"Heraus, schnell," wordt er geschreeuwd en hals over kop tuimelen degenen die tegen de deur hebben gestaan naar buiten. Benjamin ziet plots zijn moeder vallen en met een schreeuw dringt hij naar voren om haar te helpen.

Hij wringt zich langs de klamme, stinkende lichamen en springt uit de wagon. Daar wordt hij direct opgepakt door een grote Duitser die hem gemeen aankijkt en bij een groepje langs de rails zet. Tegenover hem ziet hij zijn moeder staan met Rebekka op haar arm. Hij zwaait. "Moeder, hier sta ik. Kijk nou toch even. Oh mam, waarom staan wij apart en niet bij jullie?" Zijn moeder ziet hem echter niet en kijkt verdwaasd voor zich uit.

Benjamin vraagt zich opnieuw af waarom hij samen met enkele mannen en jongens apart moet staan. Zouden de mannen en vrouwen gescheiden leven in het kamp?

De man die in de trein overleden is, ligt in een vreemde houding opzij van de rails, met de ogen wijd open. Benjamin huivert als hij in de dode, starre ogen kijkt. Snel kijkt hij weer voor zich en probeert dat beeld van zijn netvlies te laten verdwijnen.

Overal uit zijn groepje klinken verontwaardigde kreten en smekende stemmen, maar de Duitse bewakers vertrekken geen spier.

Benjamin hoort een man naar zijn vrouw roepen en opeens rent een man op de wagon af.

"Martha, blijf bij mij! Ik ga met jou mee, ik laat je niet alleen!"

Een jonge vrouw draait zich om en wil op de rennende man toelopen.

Dan ziet een Duitser hen en hij richt zijn machinepistool. Met een korte vuurstoot schiet hij voor de rennende man in het zand. Lijkwit van schrik neemt de man snel zijn plaats weer in. Met de Duitsers valt niet te spotten, dat begrijpen ze nu goed. De jonge vrouw staat met een van angst verwrongen gezicht tussen de groep vrouwen. Ze wordt van haar geliefde gescheiden, haar hart breekt van verdriet en ellende.

Ze worden opgesteld en moeten afmarcheren in de richting van het kamp. Een lange, trieste rij van honderden mannen, vrouwen, jongens en meisjes, kleine kinderen, zelfs baby's, die op de arm van hun moeder worden meegedragen. Benjamin rekt zijn hals om te zien waar ze heen gaan. In de verte ziet hij een kamp met hoge hekken en wachttorens. Daar zullen ze wel naar toe moeten.

Wat zouden deze mensen nu denken, doormaken? Benjamin voelt zich vreselijk ellendig en eenzaam. Zijn hart kreunt om zijn vader, zijn moeder en zijn kleine zusje. Wat staat hen te wachten? Hij zou moeder zo graag helpen met het dragen van Rebekka, maar hij durft na het voorval van zojuist niet meer uit de rij te stappen om te wachten tot de rij vrouwen hen passeert. Achter hem hoort hij een man klagen: "God, wees ons genadig en gedenk onzer in deze bange dagen."

Wacht, even opletten nu! Ze naderen de poort van het kamp.

Boven de ingang staat wat geschreven. Wet, nee, Wester…, Westerbork. Kamp Westerbork ? Dus toch Westerbork, daar heeft hij in Amsterdam al van gehoord. Van joden uit de wijk, die bericht hadden gekregen zich met het hele gezin te melden bij een station, met alleen het hoogstnodige aan bezittingen bij zich, om vandaar naar Westerbork vervoerd te worden.

Daar zouden ze heropgevoed worden, zeiden de Duitsers, als er gevraagd werd waarom ze naar het kamp moesten.

In dat kamp komt hij nu ook terecht. Misschien ziet hij nog wel bekenden, want de joden uit de Amsterdamse jodenbuurt kennen elkaar voor het grootste gedeelte goed. Bijna iedere jood uit de wijk kwam regelmatig in de synagoge om er in de Talmoed te studeren, of om er te bidden.

Ze lopen de poort door en komen op een groot plein, waar ze halt moeten houden en wachten op wat komen gaat.

Benjamin kijkt om zich heen en neemt de omgeving goed in zich op. Ze staan nu op een groot plein, als je de stoffige binnenplaats tenmiste een plein kunt noemen. Aan de rand van dit plein liggen rondom houten gebouwen, met daarachter een prikkeldraadhek en daartussen om de paar honderd meter wachttorens. Hij ziet bovenop de torens de lopen van machinegeweren glanzen in de zon. Langs het hek, aan de buitenkant van het kamp, lopen patrouilles met honden. Nee, denkt hij, als ik hieruit wil ontsnappen moet ik wel een heel goed plan hebben.

Recht voor hen staat een groot, hoog gebouw, voorzover hij kan zien het grootste in het hele kamp.

Uit dat gebouw komt een Duitser met een pet op, een 'hoge' zo te zien, naar hen toe lopen. Naast hem loopt een gevangene, die zeker als tolk moet fungeren.

"Luister," roept de officier als hij voor hen staat. "Ik ben de commandant van dit kamp. Wat ik zeg gebeurt! Ongehoorzaamheid wordt gestraft met de dood. Jullie zijn in dit kamp om te werken. Niet werken betekent geen eten. De luxe van ziek worden kunnen jullie je niet veroorloven. We werken hier van 's morgens vijf uur tot 's avonds acht uur en dan wordt er ook daadwerkelijk gewerkt. Op sabotage staat de kogel. Onthoudt dat goed!"

De tolk vertaalt de dreigende woorden, met een rood hoofd spreekt hij de woorden in het Nederlands. Hij schaamt zich zo te moeten optreden.

De commandant kijkt hen een paar minuten streng aan, alsof hij zijn woorden wil onderstrepen, draait zich dan om en loopt weg.

Na dit 'opbeurende' praatje van de kampcommandant worden de mannen en vrouwen gescheiden. De groep vrouwen, meisjes en kinderen wordt weggeleid naar elders in het kamp.

Benjamin ziet zijn moeder naar hem kijken en zwaait bemoedigend naar haar. De mannen worden meegenomen naar een hok waar ze zich helemaal moeten uitkleden. De kleding wordt op een grote hoop gegooid, horloges en sieraden verdwijnen voor het grootste gedeelte in de zakken van de soldaten. Machteloos moeten de mannen toezien hoe de bewakers hun meest persoonlijke bezittingen afnemen.

Benjamin probeert een kettinkje met een hanger weg te moffelen in zijn mond. Het is een aandenken van zijn moeder toen hij tien jaar werd. Een Duitser ziet dit echter en geeft hem een klap op zijn kaak. Benjamin zakt met een van pijn vertrokken gezicht op de vloer, terwijl de Duitser het sieraad uit zijn bebloede mond trekt. Lachend bekijkt hij zijn buit en steekt het vlak voor Benjamins ogen tergend langzaam in zijn broekzak.

Benjamins ogen gloeien van woede maar hij weet dat hij machteloos is.

Dan worden de mannen ontsmet met een stinkend goedje, waarna ze hun kampkleding krijgen.

Deze bestaat uit een vormloze, gestreepte broek met een dito kiel en een paar vreemd gevormde schoenen.

Iets verderop staan drie stoelen waar de mannen door drie gevangenen worden kaalgeschoren.

Eén van de knippende gevangenen fluistert wat in Benjamins oor terwijl hij schichtig om zich heen kijkt. "Hou je taai, jongen, laat de Duitsers maar met je sollen. Als je op hun plagerijen ingaat wordt het alleen maar erger. Als je hier in leven wilt blijven moet je zo min mogelijk opvallen."

"Maul halten da," schreeuwt een bewaker.

Snel knipt de man door zonder nog een woord te zeggen. Als Benjamin opstaat geeft de man hem nog een bemoedigend klopje op de schouder.

Als ze allemaal kaal geschoren zijn, worden de nieuwelingen naar hun barak gebracht. Barak nummer 32 leest Benjamin op de afgebladderde voorgevel. Dat zal de komende tijd dus zijn tehuis worden. Hij ziet de toekomst donker in en als ze binnenstappen zinkt de moed hem helemaal in de schoenen. De stank van zweet en bedorven lucht komt hem tegemoet, hij moet eerst een paar keer slikken eer hij verder loopt.

Moeten ze hier slapen, in dit stinkhok? Later, veel later, als hij aan dit moment terugdenkt moet hij lachen om deze gedachte. Hoeveel erger zou de stank niet worden! Ze krijgen een plek toegewezen waar wat britsen aan de muur zijn gemaakt, die ze zelf maar moeten verdelen.

De britsen zijn eigenlijk niet meer dan drie rijen planken boven elkaar waarop een strozak ligt. Benjamin kiest een plek op de bovenste rij en gaat languit liggen.

Onder hem ligt een wat oudere man, die piepend ademhaalt.

Benjamin buigt zich over de rand en kijkt de man aan. "Voelt u zich niet goed, meneer?" vraagt hij. De man kijkt op en lacht zuurzoet.

"Ach jongen, ik ben nu achtenveertig en ik heb al twintig jaar last van astma. Je zou kunnen zeggen dat ik me al twintig jaar niet goed voel. Maar laat ik me even voorstellen: Van de Wildt, uit Rotterdam. Ik was gisteren bij mijn broer op visite, in Amsterdam, toen we werden opgepakt. 'k Ben toch blij dat ik hem nog gezien heb, want het had niet lang meer geduurd voor ze me te pakken zouden hebben. En jij, jongeman, hoe heet jij?"

"Benjamin Cohen, meneer. Ik ben ook gisteren opgepakt, tijdens een razzia bij ons in de straat. Mijn vader was die morgen weg en weet waarschijnlijk niet wat er met ons is gebeurd. Mijn moeder en mijn zusje moesten naar een andere plaats in het kamp. Heeft U enig idee waar ze kunnen zijn?

Peinzend kijkt de man hem aan. "Die zullen wel naar de vrouwenafdeling zijn gebracht. Over een paar uur, als alles weer een beetje rustig is hier, moet je hen maar even opzoeken, het is niet ver hier vandaan. Maar jongeman, weet je ook waarom je hier bent en wat de Duitsers met ons van plan zijn?"

"In Amsterdam heb ik gehoord dat we heropgevoed zullen worden, meneer, maar ik geloof daar niet in. U wel?"

"Benjamin, kom eens naar beneden en ga naast me zitten," zegt hij dan.

Benjamin klimt van de brits en neemt naast de man plaats op de smalle planken.

"Wat ik je nu ga vertellen is heel erg, Benjamin, en je moet proberen heel sterk te zijn. Je moet weten, dat dit een doorgangskamp is. Hier in dit kamp sterven erg veel mensen, en dat is heel erg. Ik weet dit allemaal van een gevluchte gevangene, die me dit vertelde net voordat hij werd opgepakt en doodgeschoten. De bedoeling van dit kamp is mensen hier tijdelijk vast te houden tot er in de…, hoe moet ik het nou toch zeggen?"

De man strijkt over zijn kalende hoofd en haalt een paar keer diep adem. In zijn ogen ligt een diep medelijden, hij kijkt Benjamin aan en gaat verder.

"Luister Benjamin, het is heel erg om te horen, maar met zekerheid kun je misschien beter leven als met de onzekerheid wat er met jezelf en je familie gaat gebeuren. Dit kamp is bedoeld als doorgangskamp naar de andere kampen in Polen. Daar worden we als beesten behandeld en afgeslacht. Een mensenleven telt daar niet, je leven is daar helemaal niets waard. Die onmensen willen alle joden uitroeien en zijn daar heel erg hard mee bezig."

Hij slaat zijn arm om de jongen heen.

Benjamin gelooft zijn oren niet. Nog erger dan dit kamp? Een plaats om te sterven? Hij is nog zo jong, verwacht nog zoveel van het leven. Dat kan niet, dat is vast niet waar! De man naast hem liegt. Maar hij twijfelt. Als meneer Van de Wildt de waarheid spreekt, dan…

Hij begint te beven en alles draait om hem heen.

De man kijkt droevig neer op de jongen. Van de Wildt weet niet hoe hij hem moet troosten en kijkt vertwijfeld.

"Benjamin, bidden is het enige om echt hulp te kunnen krijgen. God is immers almachtig. Hij weet van ons verdriet en onze ellende. Eens zullen wij op de trein worden gezet om naar zo'n kamp gebracht te worden, en zullen we waarschijnlijk sterven. Dan zullen we God moeten ontmoeten. Zeg eens, jongen, ben je orthodox opgevoed?"

Hij kijkt de jongen vragend aan en Benjamin knikt.

Van de Wildt schudt zacht zijn hoofd. "Ik heb een bijbeltje in mijn zak. Als je wilt mag je er in lezen, maar het is een bijbeltje met het Oude èn Nieuwe Testament. Lees dan ook eens in het Nieuwe Testament, daar staat hoe je in vrede kunt sterven. Jongen, ik bid je, werp dat niet van je af."

Het Nieuwe Testament, denkt Benjamin, dat is het gedeelte uit de Bijbel dat gelogen is. Dat gaat immers over de bedrieger Jezus. Nee, dat zal hij nooit lezen, dat is niet waar. Maar om Van de Wildt niet te kwetsen en door de verwarring van het vreselijke dat hij net gehoord heeft, knikt hij en zucht een paar keer diep. Hij draait zich om en sluit zijn ogen. Zijn hart brandt van angst en verwarring. Oh vader, moeder, help me. Waar zijn jullie? Ik kan dit niet aan, ik ben hier nog veel te jong voor!

Hij zinkt neer op zijn brits en verlangt naar de tijd voor de oorlog. Toen was alles zo mooi, dat beseft hij nu pas. Als altijd alles goed gaat wordt het leven met al zijn gaven niet gewaardeerd. Pas als dat wegvalt, dat vertrouwde, dan zie je in wat een gunst het is in vrede te mogen leven.

In gedachten ziet hij de mannen in de synagoge staan, biddend en smekend om vergeving voor hun zonden. Ach, bij hen thuis was het niet zo streng geweest. Als hij de strengorthodoxen in gedachten hun leren gebedsriemen ziet omdoen en hen de handen ten hemel ziet heffen, dan voelt hij weer de aversie tegen al die wettische bepalingen. Maar toch, dat beeld was hem vertrouwd, het schiep een band, het gaf een gevoel van geborgenheid.

2. KAMP WESTERBORK

Het leven in het kamp is zwaar. Er moet hard gewerkt worden, ze krijgen weinig eten. De dunne kleding beschermt niet voldoende tegen de kou van de winter.

Maanden gaan voorbij. Elke dag sterven er mensen aan ziekte of uitputting. Er is wel een groot en goed uitgerust hospitaal aanwezig, maar daar kan niet iedereen gered worden. Het is heel vreemd als je bedenkt dat die mensen binnenkort in de gaskamers vermoord zullen worden en hier voor een blindedarmontsteking in een hospitaal liggen, dat uitgerust is met meer dan duizend bedden, meer dan honderd artsen en meer dan duizend man personeel. Alle mogelijke specialisten, isolatiekamertjes, een afdeling voor geesteszieken, een prachtige apotheek, laboratoria, pastorale dienst, tandartsen en nog veel meer zijn er aanwezig.

Door deze Medische Dienst willen de Duitsers de mensen het idee geven dat het allemaal wel meevalt en dat lukt ze aardig. Van de Wildt is gebrandmerkt als een zwartkijker. Ga toch heen, zeggen de mensen, als hij ze vertelt over vernietigingskampen in Polen. Moet je kijken hoe goed we hier verzorgd worden. Dat doen ze niet voor niets. Nee, dat lijkt de mensen onzinnig en onmogelijk. Ook Benjamin is aan de woorden van Van de Wildt gaan twijfelen, maar in zijn hart is hij nog steeds ongerust. Als het nu toch eens waar is? Waar gaan anders elke week die duizenden mensen uit het kamp heen?

Elke dag zoekt hij zijn moeder en zusje eventjes op in de vrouwenafdeling van het kamp. Hij weet dat moeder het zwaar heeft. Als hij met haar praat doet ze altijd wel alsof alles prima met haar is en het goed gaat, maar hij weet wel beter. Ze ziet er slecht uit, ze heeft diepe kringen onder haar ogen die nog duidelijker worden door haar magere, ingevallen gezicht.

Met Rebekka gaat alles gelukkig goed. Het kind heeft speelkameraadjes genoeg en doet de hele dag niets anders dan ravotten met haar leeftijdgenootjes. Benjamin vindt het plezierig daar naar te kijken. Door hun spel vergeet hij even alle ellende en verdriet.

Laatst was het wat minder leuk. Toen Benjamin hen op kwam zoeken rende Rebekka zodra ze Benjamin zag op hem af, kroop bij hem op de knie en vertelde dat haar vriendinnetje weg was.

"Benjamin, de soldaten hebben Hanneke meegenomen en mama wil niet zeggen waar ze nu is. Ze zegt dat ze het niet weet. Jij weet het wel, hè, Benjamin?"

Met haar grote, onschuldige ogen had ze hem aangekeken, vol vertrouwen in zijn antwoord. Hij had een paar keer moeten slikken voordat hij kon praten. Wat was dat moeilijk zeg, zo'n hummel te vertellen dat haar liefste vriendin naar een ander kamp was, waar de kinderen niet meer zo leuk konden spelen.

"Luister, Rebekka, wij blijven hier niet altijd. Hanneke is nu naar een ander kamp, in een ander land. En daar is het niet zo leuk als hier. Je moet maar veel voor haar bidden en veel aan haar denken. Misschien zie je haar wel weer als wij ook naar dat kamp gaan."

De kleine meid had heftig geknikt bij het woordje 'bidden'. Ja, dat kon ze wel en dat zou ze doen, dan hielp ze Hanneke nog een beetje.

Benjamin had hierna bij zijn moeder gezeten, stiller dan anders. Wat een leven hadden ze. Vreselijk, dat kleine kinderen zoals Rebekka al met deze wreedheden geconfronteerd werden.

Zijn grootste angst is dat moeder en Rebekka opeens op transport zullen moeten, zonder hem. Soms kan hij er niet van slapen. Zijn zwakke moeder en kleine zusje alleen naar die enge kampen, die vele malen erger zijn dan hier.

Benjamin is tewerkgesteld bij de graafploegen. Hij moet meehelpen met het graven van een gracht om het kamp, die moet voorkomen dat er gevangenen vluchten. Hij vindt het een raar idee, dat hij zo zijn eventuele vlucht onmogelijk aan het maken is.

Het is vreselijk zwaar werk, de hele dag graven, sjouwen en hakken. De omvang van het kamp is gigantisch, ze zijn nu al weken aan het werk en nog lang niet op de helft.

Ze werken in vaste ploegen, ieder met zijn eigen opdracht. Benjamin is ingedeeld bij de kruiploeg, die het zand moet afvoeren en een stukje verder moet storten, waar een andere ploeg er weer een wal van bouwt.

Hij heeft een leuke ploeg, alleen Jacob is een vreselijke pessimist, die in alles wat de Duitsers doen een poging ziet om hen te dwars te liggen. Laatst vond hij dat de gracht een lugubere streek van de moffen was. Ze dachten toch niet echt dat de gracht bedoeld was tegen vluchtende gevangenen?

Nee, hij wist wel beter. Als straks de bevrijders te dicht bij komen, worden ze allemaal opgesteld langs de gracht, dan zullen de Duitsers hen met machinegeweren neermaaien. Een massagraf, dat zijn ze aan het graven, anders niet. De ploeggenoten legden hem dan het zwijgen op, want met zulke verhalen schoot niemand wat op en het was slecht voor de gemoedsrust, iets wat toch al nauwelijks bestond.

Benjamin heeft in alle stilte zijn verjaardag gevierd. Gevierd heeft hij het eigenlijk niet. Hij heeft eraan gedacht.

Zeventien jaar is hij nu en hij voelt zich kleiner en verlatener dan ooit. Eenzaam is hij die avond in slaap gevallen.

De tijd in Westerbork heeft hem geen goed gedaan. Oh, lichamelijk heeft hij geen problemen. Op zijn magere lijf zijn duidelijk zijn stevige spieren te zien. Door al dat harde werken is hij sterk geworden. Maar geestelijk zit hij danig in de knoei. Hij heeft in het bijbeltje van Van de Wildt gelezen. Eerst alleen in het vertrouwde Oude Testament, maar hij kon zijn nieuwsgierigheid niet bedwingen en bladerde verder. Hij overwon zijn angst voor het verboden gedeelte en las, wetend dat vader en moeder het verafschuwden. Ook de rabbijn verfoeide het christelijk geloof.

Benjamin twijfelt of hij er goed aan gedaan heeft het toch te lezen.

Sinds hij de woorden van Mattheüs doorlas, is er iets in zijn binnenste gaan fluisteren. Zou dat echt allemaal gelogen zijn wat er staat? Zouden zoveel mensen dit geloven als het niet waar zou zijn? Hij tobt, maar durft er niet mee naar Van de Wildt te gaan, want de man is zwaar ziek. Door al het zware werk is zijn gezondheid hard achteruit gegaan. Hele nachten lag hij te hoesten en had hij het benauwd. Benjamin kwam dan uit zijn bed en gaf hem wat water om de arme man een beetje te helpen.

Het werd echter steeds erger en op het laatst sliep Van de Wildt geen nacht meer. De anderen in de barak klaagden dat ze niet konden slapen, terwijl ze dat zo hard nodig hadden. Sinds een week is Van de Wildt nu opgenomen in het hospitaal. Benjamin is hem al een paar keer gaan opzoeken. Hij meldde zich bij de balie van het hospitaal en vroeg of hij bij zijn vriend op ziekenbezoek mocht. Er kwam dan een zuster die hem naar de ziekenzaal bracht waar Van de Wildt verpleegd werd.

Gisteren was er echter iets bijzonders. Er liep een heel jong verpleegstertje met hem mee, die juist Van de Wildt ging verzorgen. Het meisje had hem vriendelijk begroet en hem meegenomen naar de zaal. Onderweg begon ze een gesprek dat hij niet meer kan vergeten.

"Ken je meneer Van de Wildt al lang, of heb je hem hier in het kamp ontmoet?" had ze gevraagd, terwijl ze hem aankeek met haar donkere ogen.

Met moeite had hij geantwoord dat hij samen met Van de Wildt hierheen gevoerd was en hem sindsdien kende.

"Oh, ben jij de jongen die boven hem sliep?" had ze toen gevraagd.

Hé, dacht Benjamin, heeft Van de Wildt tegen dit meisje over me verteld?

Lachend om zijn verbaasde gezicht had ze zich toen voorgesteld en verteld dat ze een nichtje van Van de Wildt was en van de hoofdzuster toestemming had gekregen haar oom te verplegen, maar dat ze eigenlijk op een andere afdeling werkte als leerling-verpleegster.

Geboeid had hij naar haar zachte, melodieuze stem geluisterd. Debora heette ze. Liggend op zijn harde brits fluistert hij haar naam. Het meisje heeft diepe indruk op hem gemaakt. Toen ze in de zaal kwamen keek Van de Wildt verrast op hen samen te zien. Oom Job noemde Debora hem. In gedachten denkt Benjamin nu ook aan 'oom Job' in plaats van het onpersoonlijke 'meneer Van de Wildt'. Gezellig hebben ze met z'n drieën zitten praten, het was net of de oorlog en het kamp mijlen ver weg waren.