JOU KAN IK NIET VERGETEN

Tweede druk

Jou kan ik niet vergeten

J.D. Heemskerk

© B.V. UITGEVERIJ DE BANIER, UTRECHT 2001

Ontwerp omslag: Wim Smalen

Illustratie omslag: Hans Ellens

ISBN 90 336 2576 8

NUGI 340

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere wijze, zonder voorgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

J.D. HEEMSKERK

JOU KAN
IK NIET
VERGETEN

DE BANIER - UTRECHT

HOOFDSTUK 1

Driftig snerpte het vertreksein van de trein door de ruime hal van het Vlissingse station. De door elkaar krioelende mensen, op weg naar bijna even zoveel bestemmingen, reageerden er nauwelijks op, maar vervolgden haastig, of wat rustiger aan hun weg.

Alleen die ene jongeman, in het donkerblauwe uniform van de Koninklijke Marine en zeulend met een enorme weekendtas, juist aarzelend stilstaand voor de stationsrestauratie, schrok ervan op. Zijn blik vloog naar een grote ronde klok aan de muur. Zo laat al! Met een laatste, verlangende blik naar de ingang van het restaurant, begon hij haastig in de richting van het perron te snelwandelen, vanwaar zojuist die schrille alarmkreet had geklonken. Hij had zo’n zin in koffie, maar ’t moest toch even wachten tot in de trein. Als hij die miste, was hij minstens een uur later thuis. En hoewel hij met z’n 25 jaren heel goed op eigen benen kon staan en deze keer maar zo’n vier weken weg was geweest, verlangde hij er toch heel erg naar om z’n ouders, broers en zussen weer te zien. Nou, eigenlijk, als hij heel eerlijk was, om weer even in de sfeer van ’thuis’ opgenomen te zijn, want binnenkort zou hij niet minder dan acht maanden wegblijven.

Ontberen doet waarderen, dacht hij met een zekere zelfspot. Daarom ook had hij twee dagen extra verlof bemachtigd en niet willen wachten tot zijn schip de thuishaven Den Helder bereikte. De jongen zwenkte de hoek om en kwam uit de grote hal het perron op. De trein stond er nog, maar het perron was ontmoedigend leeg. Heel in de verte, vlakbij de kop van de trein stond de conducteur in de deuropening, gereed om met één beweging van zijn sleutel alle deuren te sluiten.

Kom op, Stefan! moedigde de jongen zichzelf in gedachten aan. Maar ’t zou een dubbeltje op z’n kant worden! Hij begon te rennen, toen een luid gesis aankondigde dat het zich sluiten van de deuren nog een kwestie van hoogstens één seconde zou zijn. Daar had hij de achterste deuren bereikt. Met een snelle beweging slingerde hij zijn bagage naar binnen en sprong er zelf achteraan. Juist toen kwamen de deuren in beweging en begonnen dicht te klappen als muilen van hongerige leeuwen. Midden in zijn sprong vingen ze Stefan bij zijn schouders op, zodat hij plotseling een ogenblik klem zat tussen beide deuren. Het deed even behoorlijk zeer aan zijn bovenarmen, maar met het laatste beetje vaart schoot hij toch door en kwam plat op zijn zitvlak op de vloer, net voorbij de deuren terecht, die achter hem grimmig dichtklapten, maar toen ineens van aard leken te veranderen door hem zorgzaam een ruggesteuntje te geven.

Diverse passagiers die het zagen gebeuren, waren zichtbaar geschrokken, maar niet zo erg als het meisje dat hij hardhandig tegen haar kuiten trapte. Ze stond met de rug naar de zich sluitende deuren in gedachten verzonken uit het raam aan de andere zijde te staren en had van Stefans uiterste poging om de trein te halen niets bemerkt, tot het moment dat zijn voeten onzacht met haar onderbenen in aanraking kwamen. Ze gaf een zachte kreet en draaide zich verschrikt en ook wel een beetje boos om. Dat sloeg om in verlegenheid, toen ze op de jongeman in zijn blauwe uniform neerkeek, die haar vanaf de grond verontschuldigend toegrijnsde.

„Zeg, korporaal, dit is geen blokkadebreker die aangehouden moet worden, hoor,” bromde een al wat oudere meneer, die een kennersblik over Stefans uniform liet gaan. Deze lette niet op hem, maar schoof zijn pet die naar voren was gezakt weer in de juiste positie en keek, nog steeds op de grond zittend, omhoog naar het meisje dat hij zo had laten schrikken.

„Neem me niet kwalijk joh,” verontschuldigde hij zich, meer opgewekt dan boetvaardig. „Het was niet de bedoeling om je zo te laten schrikken, maar dit paard,” hij tikte tegen zijn borst, „rook de stal en nam dus iets te veel risico.”

Om het feit, dat hij zichzelf zo laconiek ’dit paard’ noemde, moest ze even zenuwachtig grinniken. Tersluiks keek ze even omlaag, of haar panty nog heel was. Ze meende in de gauwigheid een ladder te zien en zwarte strepen, maar om daarover nu met die wilde jongeman in zijn marine-uniform in discussie te gaan… Ze maakte een vage armbeweging die de aanvaarding van Stefans excuus moest voorstellen. Deze krabbelde overeind, pakte zijn tas op en liep, na een vluchtige blik op de onderdanen van zijn slachtoffer, door, de trein in. Niet zover van het halletje waar hij was ingestapt, vond hij nog een aantal lege plaatsen. Hij schoof zijn tas onder en legde zijn pet op de bank. Ziezo, bezet. Daarna liep hij weer terug naar de hal. Het meisje waarmee hij daarnet een ’aanvaring’ had gehad, stond er nog steeds. Ze had haar handen om één van de glimmende steunen geslagen en leek aandachtig te staren naar het voorbijflitsende landschap. Stefan legde even zijn hand op haar schouder en liet haar zo binnen een paar minuten tijd opnieuw schrikken.

„Er zijn hier vlakbij nog een paar lege plaatsen,” zei hij vriendelijk tegen het verschrikte onderzoekende gezicht. „Kom mee, dan kun je rustig even de schade bekijken die ik heb aangericht, en je krijgt in elk geval een kop koffie van me, voor de schrik. Goed…?” Afwachtend bleef de jongen haar aankijken. Ze is zo’n beetje van mijn leeftijd, dacht hij. Wat een rond gezicht heeft ze, of komt dat door die strak om haar hoofd sluitende haren? Haar ogen sloeg ze direct neer. Stefan voelde gewoon een weigering van zijn verzoek komen, maar voordat ze dat kon uitspreken, had hij haar al bij de arm gepakt om haar mee te voeren naar binnen. Toch er ging zo iets hoffelijks van zijn optreden uit, dat ze met goed fatsoen niet weigeren kon.

„Zo, ga zitten,” zei Stefan binnen en maakte een breed armgebaar. Zelf bleef hij staan. Weer voelde hij, dat ze wat wilde gaan zeggen, maar voor de tweede keer sneed hij haar op een vriendelijke manier de pas af.

„Ik haal koffie voor ons,” verklaarde hij en lachend: „Let even op m’n pet.” Hij begon verder te lopen op zoek naar een koffiewagentje. Als die er niet is, hebben we pech, dacht hij, maar in de volgende wagon kwam hij er werkelijk één tegen. Met twee bekertjes koffie haastte Stefan zich terug.

Ik ben benieuwd of ze er nog zit, dacht hij.

Het meisje zat er nog. Met een zakdoekje had ze de zwarte strepen van haar panty geveegd en alleen een kleine ladder in één van de kousen herinnerde nog aan de botsing.

„Zo,” zei Stefan, „gelukt!” Hij zette het bekertje bij haar op het raamplankje.

„Suiker en melk?” vroeg hij. Ze knikte en hij legde de zakjes naast het bekertje. Op zijn gemak begon hij de zijne open te scheuren en met de koffie te vermengen.

„Ik heet Stefan,” deelde hij ondertussen mee, „en zo te zien kost dit grapje me een paar kousen.”

Ze was stil blijven zitten, haar handen hield ze in haar schoot. Die verfrommelden het zakdoekje. Na Stefans laatste woorden keek ze op. Wat een donkere ogen heeft hij, dacht ze. En toch geeft het hem geen dreigend uiterlijk. Integendeel, deze Stefan heeft iets heel vriendelijks, iets innemends over zich.

„Och, dat hoeft niet hoor,” zei ze zachtjes tegen hem. „Je deed het toch niet expres.” Het was voor het eerst, dat Stefan haar stem hoorde. Beschaafd, met een heel vaag accent. Zeeuws? vroeg hij zich even af, maar moest toen lachen om haar bijna verzoenende toon. Alsof zij de schuldige was.

„Nee, stel je voor,” en met een knik naar de koffie. „Je laat het toch niet bevriezen?” Zijn toon was heel gemoedelijk, alsof hij haar al jaren kende.

En dat past nu echt bij zijn hele manier van doen, dacht het meisje. Een beetje houterig begon ze de zakjes in de koffie te strooien en te roeren. Eigenlijk was ze veel liever in de hal blijven staan, alleen met haar eigen gedachten. En nu had ze zich door deze voortvarende jongen in zijn nette blauwe uniform laten overrompelen.

Stefan dronk met kleine slokjes van zijn koffie en keek ondertussen onderzoekend langs de rand van het bekertje naar het meisje tegenover hem. Een echte refo, dacht hij geamuseerd en toch ook een tikje weemoedig, vanaf dat strakke honigkleurige haar, opgestoken laag in haar nek en met een scherpe scheiding over het hoofd, tot de lange beige rok waarvan de splitten, zag hij, met een knoop waren verkort. Zulke meisjes vind ik niet in de wereld die marine heet, bedacht hij, in een variant op een bekende reclameslogan.

Ze nam nu ook een slokje koffie en keek, evenals hij, maar veel schichtiger, langs de rand van het bekertje naar haar medepassagier. Hun blikken raakten elkaar en ze sloeg haar ogen haastig weer neer. Heel lichtbruine ogen had ze, zag Stefan.

„Thuis krijg ik betere koffie, maar voor onderweg kan het ermee door,” vond hij.

Het meisje knikte begrijpend. „Lang weggeweest?” informeerde ze bescheiden.

„Vierenhalve week,” vertelde Stefan. Ik vaar op een schip van de Koninklijke Marine, voluit Harer Majesteits Isaäc Sweers geheten.” Hij lachte, „Als hofmeester en hulp in de keuken. Dat is een echte dienstverlenende baan, soms zelfs een vertrouwensfunctie. Je leert de bemanning, ook de officieren, kennen in hun hebbelijkheden en onhebbelijkheidjes. Het klinkt misschien gek, maar een etend mens toont zich zoals hij is, en in die sfeer met mensen omgaan ligt me wel. Vanmorgen vroeg kwamen we in Vlissingen aan en morgen vertrekt het schip naar Den Helder, ’k Had nog een paar verlofdagen te goed en kreeg toestemming om direct vanuit Vlissingen naar huis te reizen. Dat levert me twee dagen extra op.”

Hij verlangt naar huis, begreep het meisje weer. Hij hééft dus in elk geval nog een thuis. Er was even een steek van jaloezie, van verdriet ook, in haar hart.

„Ben je getrouwd?” vroeg ze, als een uitvloeisel van haar gedachten. Het was eruit, voordat ze het wist. In haar verbeelding zag ze hem thuiskomen bij zijn jonge lachende vrouw die verlangend haar gezicht naar hem ophief en waar één of twee kinderen direct aan de broekspijpen van hun vader hingen. Ze wist eigenlijk zelf niet precies waarom, maar dat vond ze zo helemaal bij deze beminnelijke jongeman passen.

Stefans gezicht verstrakte een beetje. Een ogenblik kwam er iets vermoeids in zijn ogen, het maakte ze nog donkerder.

„Nee,” antwoordde hij echter heel rustig, „ik heb geen vrouw.” Zijn mede-passagiere schrok toch van de reactie die haar vraag opriep.

„Zijn jullie ver weggeweest?” stapte ze haastig op iets anders over. „Met het schip, bedoel ik,” vulde ze onhandig aan, toen ze een verwarde blik in Stefans ogen zag komen. Ze liet haar ogen snel over zijn handen glijden. Geen ring.

Stom van me, dacht ze. Daar had ik eerder op moeten letten.

Stefan herstelde zich snel. „We hebben oefeningen gehouden op de Noordzee en voor de kust van Schotland als voorbereiding op een term als deelnemer aan de kustblokkade van ex-Joegoslavië. Dan blijven we acht maanden weg,” vertelde hij op de oude gezellige toon.

„Je ziet zo wel wat van de wereld,” vond ze.

Stefan lachte weemoedig. „Ja, daar gaan de meesten voor bij de marine. Maar ik niet zozeer, hoor. ’k Was wat ongedurig aan het worden en wilde gewoon afstand nemen van thuis…, van alles waarin ik opgroeide.”

„Ruzie gehad?” vroeg ze zacht.

„Een beetje onenigheid,” gaf Stefan toe. Er kwam iets afwerends in zijn stem. „En mijn schuld, hoor. Gelukkig is het bijgelegd.”

Hij praat er liever niet over, dacht het meisje en vroeg niet verder. „Het is daar in Joegoslavië een verschrikkelijke toestand,” sneed ze met een ernstige klank in haar stem een ander onderwerp aan. „Als je zo bij de marine een steentje aan de oplossing kan bijdragen. Ze vermoorden elkaar daar. Dan bemerk je pas waartoe een mens door de zonde in staat is…, wij net zo goed.”

Ze zweeg ineens, wat verschrikt een spottend lachje op het gezicht van de ander verwachtend.

Maar Stefan zei ernstig: „Ik begrijp wat je bedoelt: geneigd tot alle kwaad, dat zit in ieder mens.”

„Je bent ook christelijk?” vroeg ze aarzelend en verwonderd om die vertrouwde klanken uit de mond van deze jonge zeeman. Uit de intonatie van zijn laatste zin hoorde ze wel, dat hij geen vreemde van het reformatorische gedachtengoed was.

„Zo ben ik opgevoed,” knikte Stefan. En schouderophalend: „Maar ik kon me er niet zo goed meer in vinden.” Dat laatste klonk wel onverschillig, maar het bezorgde hem toch een steek in zijn geweten. Hoe anders had hij zich de weg voorgesteld, die hij voor zichzelf uitstippelde, ’t Was tot nu toe een weg vol verdriet en teleurstelling geworden. Gewonnen, echt gewonnen had hij zich nooit gegeven.

Stefan zette het koffiebekertje neer, grabbelde in een achterzak naar zijn portefeuille en trok er een briefje van tien uit. Dat legde hij op haar schoot.

„Vergoeding van de schade,” verklaarde hij.

Ze zei niets terug, bleef even stil naar dat blauwe briefje staren. Ik had hem toch gezegd, dat het niet nodig is, dacht ze, en nu durf ik het niet te weigeren, maar ook niet aan te nemen. Bah, als ze maar iets van dat gemakkelijke en gemoedelijke van die marineman had, zou ze al een stuk beter met mensen om kunnen gaan. De deur schoof open en het wagentje waar Stefan zo straks koffie had gehaald, kwam binnen.

„Wil je nog koffie?” vroeg hij.

Het meisje schudde haar hoofd. „Nee, dank je wel.”

Ik weet nog steeds niet, hoe ze heet, dacht Stefan. Vreemd, dit meisje is niet vlot, zelfs duidelijk afwerend, maar toch voel ik me in haar geïnteresseerd, met een neiging om haar te willen beschermen, zoiets als bij een jonger zusje. Wat een verschil met Conny! Was die maar niet in m’n leven gekomen. Was ik maar nooit…

Hij zuchtte. Ach, wat hebben die zelfverwijten voor zin? Gedane zaken nemen nu eenmaal geen keer.

En nu die impuls om te willen beschermen…? Wat een dwaasheid. De wolf die een lammetje moet beschermen, zeker! Hij, de zeeman, die in vele havens de halfdonkere bars en café’s van binnen kent, eerst door zijn maten meegenomen en later, door de wol geverfd, zelf zijn weg zoekend naar oppervlakkig, vaak banaal vertier bij dreunende muziek. En half of soms helemaal dronken weer terug naar boord. Overgeven, barstende hoofdpijn en de volgende dag wist je vaak nauwelijks, wat er gebeurd was. Een totaal andere wereld als thuis leerde hij kennen. En allemaal uitvloeisel van die ene ongelukkige, als in een roes beleefde dag en nacht: het carnavalsfeest waar hij Conny ontmoette. Daarna thuis die niet begrijpende en verwijtende blikken, waar hij soms ook verdriet in las, samen met de onbeheerste verwijten van zijn oudste zus…

Maar hoe leg je het uit?

Hoe verklaar je, wat je heeft bezield, wat je voelde tijdens die enkele uren, toen je je zo vrij voelde als een vogeltje in de lucht en alles van rondom je toelachte?

En nu, vol met tegenstrijdige gevoelens en gedachten: afwisselend teleurgesteld en opstandig, terwijl je het ook nog eens krampachtig voor je zelf wenst te houden, ja, dan blijft er maar één streven over: weg van huis!

Juist in die tijd las hij in een blad een wervingsadvertentie van de Koninklijke Marine. Dat trok hem wel. Een afspraak, een bezoek, een test. Hofmeester kon hij worden. Hij had er zich even over verbaasd. Na zoveel mislukte starts, nu toch min of meer in het voetspoor van zijn vader, die via het banketbakkers vak ook kok was geworden! Vol verwachting vertrok hij naar Den Helder, maar voordat hij ging, kwam het thuis wel, in elk geval uiterlijk, maar met uitzondering van zijn zus Evelien, tot een normalisatie van de verhoudingen. En toen, de marine en, niet te vergeten, het uitgaansleven, zonder controle van thuis. Het zou de kleur in zijn leven worden waar hij zo naar hunkerde. Stefans lippen trokken even samen, toen hij daaraan dacht. Nu had hij vier jaar Koninklijke Marine achter de rug. Zeker, in het werk op zichzelf kon hij zich nog altijd goed vinden. Hoewel, bij alle regelmaat en discipline aan boord, bij alle kameraadschap - want die was er! -toch een samenleving zonder God. Ook in de godsdienst die nog gepleegd werd, was het de méns die in het middelpunt stond. Zíjn vreugde en smart en speciaal, de verwerking daarvan, liefst gezamenlijk, maar toch, in eigen kracht. Dat ging hij almaar duidelijker zien en ergens…, heel diep verscholen in zijn hart, schrijnde dat wel eens.

De jongen onderdrukte een zucht.

Niet aan denken, Stefan, vermaande hij zichzelf. Je kunt er toch niets aan veranderen. Maar de wereld die hij toen, in het nauw gedreven en vol zelfhandhaving, achterliet, de wereld van thuis, ja, dáár hoorde dit meisje bij. Och, op het kerkelijk erf waren ook jongelui die er een slordige levenswandel op na hielden.

Natuurlijk wel. Maar ook anderen, zoals zijn medepassagiere. Nog ongerept. Uit haar houding en uiterlijk sprak iets reins. Om respect voor te hebben. Nu was dat eigenlijk maar een aanvoelen. Hij kende dit meisje immers niet.

En ineens voelde Stefan, hoe bezoedeld hij was ten opzichte van dit zuivere kind en hij kreeg een hekel aan zichzelf, om het leven dat hij leidde, om de warboel die hij ervan had gemaakt, ’t Is maar goed, dat ze dat niet weet, dacht hij grimmig.

Het meisje zag het vriendelijke gezicht tegenover zich opnieuw langzaam verstrakken. Onopvallend frommelde ze het tientje, dat nog steeds op haar schoot lag, ineen en stopte het in haar tasje. Ziezo, dat was ook weer opgelost.

De trein begon af te remmen voor een station. Als ik nu opsta en wegga, lijkt het net of ik hier moet uitstappen, dacht ze. Ergens anders in de trein vind ik wel een ander plaatsje en dan ben ik tenminste weer op mezelf. Die vreemde zeeman met zijn stille buien benauwt me.

Resoluut ging ze staan. Stefan schrok op.

„Moet je er hier al uit?” vroeg hij. Het meisje kreeg een beetje een kleur en knikte alleen wat vaag.

„Bedankt voor de koffie,” zei ze. Stefan maakte een armgebaar en toen was ze weg. Iemand anders nam wat later haar plaats tegenover hem in. De trein zette zich weer in beweging en Stefan staarde wat naar buiten. Zijn gedachten bleven eerst nog even rond het meisje van daarstraks cirkelen. Mooie ogen had ze en een prachtige kleur haar. Ze moest het alleen wat vlotter dragen. Dan maakte hij een ongeduldige beweging met zijn schouders. Punt, dacht hij, ik heb genoeg aan m’n hoofd.

Hoe zou het met Steef zijn? De trein komt er straks bijna langs. Zal ik de reis even onderbreken…? overwoog hij. Nee, maar niet doen, dan wordt het zo laat.

Enige uren later schoof de trein waarin Stefan zat het station binnen waar hij moest uitstappen. Hij had het laatste gedeelte van de reis wat zitten suffen. Nu schrok hij op en haalde zijn weekendtas onder de bank vandaan. Ziezo, het grootste gedeelte van de reis heb ik nu gehad, dacht hij, alleen nog een drie kwartier bussen. Stefan had, voor hij vertrok, in Vlissingen naar huis gebeld, dat hij er aan kwam. Ze zullen er allemaal wel zijn, verwachtte hij. Allemaal… behalve Evelien, zijn getrouwde zus. En dat was niet, omdat ze niet meer thuis woonde hoor, o nee. Voor Evelien had hij afgedaan. Niemand van het gezin waartoe hij behoorde, had hem tenslotte echt laten vallen, vier jaar geleden, tijdens die crisis in zijn leven, behalve zij. Ze was toen nog niet zolang getrouwd en heel nadrukkelijk domineesvrouw geworden. Hij vormde een bedreiging voor haar positie.

„Je bent m’n broer en je leeft als een heiden! Wat moet de gemeente wel van ons denken?” had ze hem kwaad toegevoegd. En omdat geen van beiden de minste wilde zijn, waren dat de laatste serieuze woorden die zijn zus tot nu toe tegen hem gesproken had. Kwamen ze elkaar daarna tijdens zijn verlof noodgedwongen tegen, dan gaven ze elkaar enkel een koel knikje. De pastorie waar ze woonde, had hij sinds die tijd niet meer van binnen gezien. Gerard, zijn zwager en hun predikant, zou hem wel ontvangen, dat wist hij zeker, maar zijn zus zou er met een afkeurend gezicht en samengeperste lippen bij zitten. Hij was er weggebleven en dat vol te houden was niet zo moeilijk geweest, omdat hij kort daarna het ouderlijke huis verliet.

De nog maar voortsukkelende trein kwam met een schok naast het perron tot stilstand. Tussen de andere mensen schoof Stefan naar de uitgang, zijn weekendtas op de rug. Eenmaal buiten haalde hij even diep adem. Lekker fris hier. In de trein was het benauwd geweest. Zo, en dan nu naar het platform waar de bussen stonden. Met een beetje geluk kon hij over een uur in Zwaanshoven zijn.

In stevige pas liep Stefan door de hal van het station en daarna over het platform naar de bushalte waar de bus naar Zwaanshoven vertrok. Zo’n driehonderd meter ervoor bleef hij echter plotseling stokstijf staan. Het begon al een heel klein beetje te schemeren; eind oktober werden de dagen zichtbaar korter. Hij tuurde naar het groepje bij de halte.

Vergiste hij zich nu? Er stonden niet zoveel mensen, twaalf ongeveer, schatte Stefan in de gauwigheid. Maar het meisje, dat daar wat terzijde stond, was toch dezelfde met wie hij enkele uren geleden bij zijn noodsprong in de trein een ’aanvaring’ had gehad? Dan was ze dus helemaal niet uitgestapt!

Er kwam een beetje wrevel in zijn hart. Zuiver, had hij toch van haar gedacht? Maar met heel haar christelijk voorkomen had dit meisje hem gewoon een beetje voor de gek gehouden. Ze wilde van zijn gezelschap af, dat is hem nu ineens duidelijk. En hij was na dat ongelukje toch vriendelijk genoeg tegen haar geweest. Stefan kreeg echt een beetje de smoor in.

Kalm naderde hij het wachtende groepje mensen bij de halte, maar als bij ingeving bleef hij ineens op enige afstand staan, half achter een reclamebord. Zo merkte ze hem pas op, toen hun bus het platform op kwam rijden en in het vak voor de richting Zwaanshoven stopte.

Stefan, die het meisje uit zijn ooghoeken in de gaten hield, zag haar schrikken, toen hij ineens tevoorschijn kwam. Impulsief sloeg ze even een hand voor de mond. Zijns ondanks moest hij grinniken. Ziezo, een kleine wraak.

Zonder een teken van herkenning te geven schoof Stefan tussen de andere passagiers de bus in en zocht een plaats, even na het midden. Omdat ze wat apart had gestaan, was het meisje één van de laatsten die instapte. Haar blik ging zoekend door de bus en toen gebeurde wat Stefan niet voor mogelijk hield. Ze kwam resoluut naar hem toe en schoof op de stoel naast hem. Hij merkte het wel, maar bleef met een onverschillig gezicht uit het raam kijken. Eerst maakte ze nu de draagriem van haar tasje los van haar schouder. Toen keek ze opzij en moest warempel lachen.

Stefan zag het uit zijn ooghoeken en begreep niet, waarom.

Ze zag de vraag op zijn gezicht.

„Je trekt zo’n beteuterd gezicht,” zei ze openhartig, „maar ik beken schuld, hoor. Het was niet zo netjes van me. Je had beter verdiend.”

Ziezo, ’t was eruit. Goed zo, Coby, prees ze zichzelf, je kunt die akelige verlegenheid best overwinnen.

Er kwam langzaam een glimlach om Stefans mond. „We hebben over onverwachte ontmoetingen vanmiddag niet te klagen,” zei hij.

„Ik heet Coby van Velden,” vervolgde het meisje op dezelfde toeschietelijke toon van daarnet, terwijl de bus optrok en het platform afreed. De chauffeur deed de binnenverlichting aan en dat gaf ineens een heel besloten sfeer.

„Ik heb je in de trein onder een vals voorwendsel in de steek gelaten,” bekende ze. „Want ik durfde niet te zeggen, dat ik liever toch weer alleen wilde zijn. Wat niet weet, wat niet deert, dacht ik toen. Weet je, ik heb een paar nare maanden achter de rug en daarom ben ik eigenlijk liefst alleen… Maar ik kon daar, net buiten Vlissingen, onmogelijk vermoeden, dat jij tenslotte hier óók de bus naar Zwaanshoven zou nemen.”

Wat spreekt ze kalm en overwogen, dacht Stefan.

„Ik begrijp het en je hoeft je niet verplicht te voelen om naast me te blijven zitten, hoor,” reageerde hij snel.

Zou hij nog boos wezen? dacht het meisje. „Stefan heet je, hè?” vroeg ze. De jongen knikte. „Stefan Roest, geboren en getogen in Zwaanshoven,” vulde hij aan.

„Ik kom daar vandaag pas voor de tweede keer,” vertelde Coby. „’k Ga er wonen en werken. Vertel er eens wat over? Of, voel je je daar nog te gepikeerd voor?”

Ze schrok even van zichzelf, wat een durf!

Stefan moest eerst lachen. Wie is nu de echte Coby van Velden? dacht hij verbaasd. Die van de trein, of dit meisje hier naast me in de bus?

„Eigenlijk moet je daarvoor bij onze Hans zijn,” zei hij lachend. „Dat is m’n broer en die heeft er meer de gave voor om de geschiedenis van ons dorp op de juiste manier uit de doeken te doen.”

„Nou,” vond Coby droogjes, „nou, jij hebt anders ook je bekkie wel bij je.” De hoogrode kleur die ze na dit antwoord kreeg, bedierf een beetje het vrijmoedige effect ervan.

Stefan deed, alsof hij het niet zag, tikte aan zijn pet en nam hem meteen daarna van zijn hoofd.

„Dank u wel, dame,” grinnikte hij, „daar gaan we dan.

Weet je, ons dorp was oorspronkelijk een kleine kern in een bocht van de hoofdweg naar Rotterdam, maar door de komst van steeds meer forensen werden er nieuwe wijken gebouwd die zich voortdurend uitbreidden. En ze werden voornamelijk aan de overkant van de doorgaande weg in de weilanden gebouwd. Ze zijn nu zeker driemaal zo groot als het oude dorp. Dat leidde in de loop der jaren door zijn geïsoleerde ligging een kwijnend bestaan en bestaat nu voor zeker driekwart uit kantoren en bedrijven.

Zwaanshoven is dus een echt forensendorp met een klein industrieterrein in en rond de oude kern,” eindigde Stefan samenvattend. „Nou, dat is het wel zo’n beetje.”

Coby knikte, ze dacht even aan hun gesprek in de trein.

„En jij woont daar ook,” veronderstelde ze voorzichtig, „bij je ouders?”

„Ja, hoewel ik veel weg ben natuurlijk.” Stefan glimlachte opeens en boog zich wat naar zijn medepassagiere toe.

„Weet je,” begon hij bezield, „we hebben een heel bijzonder huis in de oude Dorpsstraat. Het was vroeger een winkel plus bakkerij met het woonhuis er boven. M’n voorouders van moeders kant waren, meer dan honderd jaar en steeds van vader op zoon, bakker. Maar mijn moeder bleef enig kind en toen opa oud werd, nam zij met m’n vader het bedrijf over. Door de naar het nieuwe gedeelte wegtrekkende inwoners en de moeilijke bereikbaarheid van het oude familiebedrijf voor mensen die in de nieuwe wijken wonen, werden de klandizie en de inkomsten steeds minder. Aan verhuizen naar het nieuwe gedeelte van het dorp viel niet te denken. Daar was concurrentie genoeg. Pa moest een moeilijke beslissing nemen. Hij sloot namelijk het bedrijf, voordat er grote schulden zouden ontstaan, en vond een baan als kok in de keuken van een groot ziekenhuis hier in de stad. Ik had het van mezelf niet gedacht, maar als hofmeester is de appel toch niet zo ver van de stam gevallen.” Nu zweeg hij even en staarde naar de voorbijflitsende lichten en lichtjes op straat. Het was inmiddels bijna donker geworden. De bus ging de stad nu achter zich laten en dat betekende ook het einde van het op den duur irritante herhaaldelijke stoppen voor haltes en verkeerslichten.

„Hoe nam je moeder die sluiting op?” nam Coby de draad van hun gesprek weer op. „Ging het haar niet het meest aan het hart? Ik bedoel, zo’n familiebedrijf…”

„Moeder heeft het niet meegemaakt,” antwoordde Stefan zacht. „Een jaar voordat -het zover was, overleed ze plotseling. Acute hartstilstand.”

Het gezicht van het meisje verstrakte. Heel ernstig stonden haar bruine ogen nu. Reeënogen, dacht Stefan vertederd en meteen kwaad op zichzelf: Hou eens op!

„Neem me niet kwalijk,” zei ze stil, „dat wist ik natuurlijk niet.” Stefan haalde zijn schouders op. „’t Is inmiddels al zo’n twaalf jaar geleden,” zei hij, wel wat lakoniek naar het idee van de ander, „en we hebben een schat van een tweede moeder. Het schrijnt niet meer…”

Weer viel er een stilte. De bus ronkte met eentonige regelmaat door het donkere landschap.

„Vertel nog eens wat over je thuis,” vroeg Coby toen. „Heb je nog meer broers of zussen behalve die Hans?”

„We waren thuis met zeven kinderen,” vertelde Stefan verder, „en zes jaar geleden kwam daar nog onze Els bij, het dochtertje van m’n stiefmoeder. Een akelig woord is dat en gelukkig helemaal niet van toepassing op moe. Zo noemen we haar en het is een echte schat. Frank is m’n oudste broer; hij is ten gevolge van een verkeersongeluk min of meer invalide. Verschillende operaties aan zijn enkels heeft hij nu achter de rug, maar het helpt niet veel. Dan komt Evelien, m’n oudste zus. Zij is een paar jaar terug getrouwd met onze dominee. Ze hebben een zoontje, Woutertje…” Stefans stem was geleidelijk zachter geworden, nu zweeg hij ineens en staarde even door het donkere raam naar de lichtjes in de verte.

Evelien beleeft haar moederschap volop, dacht hij, maar ik…, ik ben een vader uit de verte. Er kwam een verdrietig gevoel in zijn binnenste.

Twee kleinkinderen zijn er, Woutertje en Steef, of Stevie, zoals hij in Brabant wordt genoemd. Maar pa en moe kennen Steef alleen van foto’s.

Waar ligt dat aan? Och, na dat ene bezoek, toen Steef nog niet geboren was, en na het definitief mislukken korte tijd later van hun pogingen om het samen eens te worden, heeft Conny pertinent geweigerd om nog naar Zwaanshoven te komen. En hij was zo vaak naar zee. Nee, er is tot nu toe nooit van gekomen om het kind eens mee te nemen naar zijn ouders. En die hebben het niet aangedurfd om in Brabant op bezoek te gaan. Het ligt allemaal zo gevoelig…

Coby keek wat verwonderd opzij.

De jongen naast haar had weer dat vreemde weemoedige, net zoals vanmiddag in de trein, toen ze vroeg of hij getrouwd was. Was er soms iets met dat neefje van hem?

„Is je neefje ziek?” vroeg ze tenslotte beschroomd, toen de ander bleef zwijgen.

Stefan schrok er van op.

„Hè?” reageerde hij verward. „Woutertje ziek? Welnee…” Hij herstelde zich. „Nou, na Evelien volg ik en dan m’n broer Hans.”

„De redenaar,” lachte Coby. Toch was ze het vreemde gedrag van de jongen naast haar nog niet vergeten. Er moet toch iets zijn, dacht ze, met dat neefje, òf met zijn zus.

Stefan vertelde verder en geleidelijk werd zijn toon weer iets vlotter.

„Hans is twee jaar terug ook getrouwd, met zijn jeugdliefde Dorien. De verkering tussen die twee leverde tussen de bedrijven door nog een baan op voor m’n broer Frank. Die was eigenlijk monteur, weet je. Maar na dat ongeluk werd hij afgekeurd en Doriens vader, die een bedrijfje heeft waar technische tekeningen gemaakt worden, ontdekte zijn aanleg voor tekenwerk en Frank kon bij hem in dienst komen. Zo is de één onder dak bij de dochter en de ander bij de vader.” Die laatste zin was duidelijk een vaker gebruikt grapje, maar er kon bij Stefan nu geen lachje af.

„Na Hans komt Jeroen, die is 20 en werkt in een garage. Jasper is 15 en Mariëlle, m’n tweede zus, 13 jaar. En Elsje van 6 sluit de rij,” besloot hij, steeds beknopter wordend.

Uit beleefdheid vertelt hij verder, maar na die onderbreking van daarnet is de aardigheid er ineens af, dacht Coby. Wat heeft hij toch? Ze durfde naar de reden niet te vragen.

Maar na een paar minuten stilte had Stefan zich kennelijk hersteld. Hij ging dwars in zijn stoel zitten en wendde zich nu naar het meisje naast hem.

„Jouw beurt,” vond hij, weer helemaal op de oude vrijmoedige toon, „om iets over jezelf te vertellen.” Terwijl hij haar opmerkzaam bleef aankijken, zag hij haar veranderen. Een kleur kroop uit haar hals omhoog en ze sloeg in verwarring haar ogen neer. Haar vingers speelden nerveus met de riem van haar tasje. Opeens weer het meisje uit de trein, dacht Stefan verbaasd. Hoe is het mogelijk!

Rustig wachtte hij even af.

„Dat is gauw verteld,” zei ze tenslotte.

„Ik heb geen broers of zussen. Vlakbij Middelburg ben ik opgegroeid. Na de middelbare school volgde ik een opleiding tot tandarts-assistente.”

Stefan trok een gezicht.

„Altijd bange mensen om je heen, bah…”

Coby glimlachte er om. „Onlangs solliciteerde ik op een vacante plaats bij tandarts Kleinveld in Zwaanshoven,” vervolgde ze. „’k Zag de advertentie in de krant. Veertien dagen geleden ben ik op sollicitatiebezoek geweest en hij heeft me aangenomen. Via de gemeente ben ik aan een pensionadres gekomen, bij een zekere mevrouw Kouwenberg. Daar ben ik ook nog even geweest.”

„Dat is de gewezen huishoudster van m’n zwager,” onderbrak Stefan verrast. „Voordat hij met Evelien trouwde, verzorgde zij het huishouden in de pastorie.”

Coby ging er niet op in. Ze keek Stefan niet meer aan, maar staarde naar haar handen. „Al m’n spullen zijn vandaag door een bodedienst weggehaald…,” ging ze verder. Met een stem, of ze zo snel mogelijk door een zure appel wil heenbijten, dacht Stefan. En uit de manier waarop ze het zei, door, misschien wel onbewust, de nadruk te leggen op dat ’al m’n spullen’, bleek ook iets van een daad, vond hij. Zo van: ik ben daar weggegaan, ik heb me er van losgemaakt. Het klonk in elk geval heel vastberaden en definitief.

Ik heb nare maanden achter de rug, zei ze zo straks. Nu, ik moet meer conclusies trekken uit wat ze niet vertelt, dan uit haar beknopte verhaal.

„Ze moeten nu al bij mevrouw Kouwenberg aangekomen zijn. Dat is het zo’n beetje,” besloot Coby. Het had allemaal wat geforceerd geklonken.

„Zijn je ouders het daar wel mee eens, nu je als hun enig kind zover weg gaat wonen en werken?” vroeg Stefan verbaasd. Dat verhaal van haar lijkt wel een gatenkaas, dacht hij weer. Er ontbreekt minstens net zoveel aan als wat ze wel verteld heeft.

Coby bleef hardnekkig op haar handen staren.

„Ik héb geen ouders,” zei ze. Het klonk hard, erg hard. Ze zweeg en nu was het Stefans beurt om wat schichtig naar haar gesloten gezicht te kijken en niet verder te durven vragen. Heel even raakte hij met zijn linkerhand haar handen aan.

„Sorry, hoor, ik wilde je niet in verlegenheid brengen,” zei hij eenvoudig. „Het was oprechte belangstelling van me en niet maar wat nieuwsgierigheid.”

Haar mond vertrok in een vluchtige glimlach.

„’t Is wel goed, hoor,” zei ze alleen, maar de prettige stemming was nu definitief weg en het laatste restje van de reis zaten ze zwijgend voor zich uit te staren.

Toen de bus Zwaanshoven binnenreed, legde Stefan op haar verzoek nog eens kort de weg uit naar haar pensionadres. Sober namen ze afscheid bij de halte.

Al lopend naar huis dacht de jongen na over haar laatste zwaargeladen uitspraak. Daar had iets vreemds in doorgeklonken. Eerst kon Stefan niet definiëren wát, maar later, stevig doorstappend door de donkere straten, wist hij het opeens.

„Ik héb geen ouders,” had ze gezegd. Niet: „Ik heb geen ouders méér.” Met andere woorden, een vader of moeder heb ik nooit gehad…

Ineens huiverde hij. De straatlantaarns hier gaven maar een matig schijnsel, bovendien waren veel van de hier gevestigde kantoren op dit tijdstip al gesloten en donker. Dat gaf hem bij het peinzen over wat Coby van Velden zei en de situatie waarin hij zelf verkeerde, een weemoedig gevoel van eenzaamheid. Kom, hij was bijna thuis. En na één van de bochten in de tamelijk lange Dorpsstraat zag Stefan de massieve omtrek van het grote ouderlijke huis opdoemen. Die aanblik bezorgde hem weer wat warmere gevoelens.

Van jongsaf probeerde Stefan al zijn emoties zoveel mogelijk te verbergen en onder controle te houden. En naar gelang van de omstandigheden vond de één hem daarom een koele berekenende jongen en de ander hield hem voor een oppervlakkige charmeur. Maar ’t was niet meer dan een masker.

Terwijl zijn gezicht onbewogen bleef, speelde zich in zijn hart niet zelden een heel scala van hartstochten en emoties af. Maar nu, alleen in het duister behoefde Stefan zich niet groot te houden. Met genegenheid bezag hij het grote, halfdonkere gebouw dat hij met snelle passen naderde. Het woongedeelte bevond zich op de middelste verdieping. Daar straalde uit alle ramen licht. Op de begane grond, waar eens een bakkerij en een winkel gevestigd waren, was het donker. Alleen boven de voormalige winkeldeur, nu omgebouwd tot voordeur van het woonhuis, brandde een lichtje. Een zorgzame hand had het buitenlicht aangedaan. Dat deed zijn vader vroeger ook altijd, als er nog kinderen thuis moesten komen.

Hij werd verwacht. Dat voelde Stefan zomaar aan. Hij werd verwacht, ondanks de zorgen en het verdriet dat hij zijn vader en stiefmoeder in de afgelopen jaren had aangedaan. Zonder opdringerig en dwingend te worden bleven ze hem met hun zorg en liefde omringen en… met hun gebed. Dat laatste was een beschamende gedachte.

Stefan had de deur bereikt en zocht in een binnenzak naar de sleutel. Hij voelde een brok in zijn keel komen en besefte op dit moment helder, hoeveel hij van de andere leden van het gezin hield. Die band was door alle onenigheid, door alle ellende heen ongebroken gebleven. Ja, hij kwam hier werkelijk thuis!

Zachtjes opende Stefan de deur, van boven klonken dof stemmen. Ik zal ze even verrassen, dacht de jongen. In het donker liep hij de trap op, maar plotseling stootte hij gevoelig zijn knie aan de stoellift van zijn invalide broer, die daar zomaar halverwege was achtergelaten. Daar heeft Elsje stiekem mee gespeeld, dacht hij vertederd, vast…

Ongemerkt stond Stefan ineens in de kamer. Alleen zijn vader en zijn zusjes Mariëlle en Elsje waren er.

„Goeienavond,” zei hij laconiek. Het drukke gepraat van de meisjes viel stil. Elsje kwam direct naar hem toerennen en zijn pet raakte hij kwijt aan Mariëlle die hem op haar lange haren zette. Het gezicht van zijn vader lichtte op.

„Ha, die Steef,” riep hij blij. „El, hij is er. Koffie!”

Moeder Elleke stak haar hoofd door de boogvormige opening tussen de keuken en de kamer.

„Dag, Stefan,” zei ze rustig. „We hebben met eten op je gewacht, hoor. Vanavond kon het lijden. En jij wilt vast eerst nog een bakkie.”

„Dag moe. Als jullie nog niet flauw vallen van de honger, gráág,” antwoordde hij. Hij zette met een zucht zijn tas neer bij de deur en ging bij zijn vader op de bank zitten.

„Ik voel me totaal afgedraaid,” zei hij. Maar Elsje had geen medelijden met hem en kroop onmiddellijk op zijn schoot.

„Zo, poppetje,” zei hij goedig tegen haar, „ben je nog ondeugend geweest vandaag?” Zacht streek hij met een hand over haar donkere krullen.

„Nee!” riep ze. „En ik ben geen pop!” En daarna vol verwachting: „Heb je nog wat voor me meegebracht?”

Stefan keek even naar de schitterogen van zijn jongste zusje, waarin groen, grijs en blauw steeds om de voorrang streden. Elsje had de ogen van haar moeder.

„Ik?” hield hij zich van de domme. „Wat moet ik dan meebrengen?”

„Nou, iets leuks, een cadeautje,” antwoordde het meisje eigenwijs.

Haar moeder kwam binnen met koffie. Wat is Stefan toch veranderd in zijn omgang met kinderen, dacht Elleke verwonderd. Tot vier jaar terug moest hij niets van klein grut hebben en nu hij vader is, zonder dat echt te kunnen zijn, reageert hij de gevoelens die dat blijkbaar heeft opgeroepen, af op andere kinderen.

Ach, waarom moest het toch zo gaan? En ze voelde medelijden met hem. Hij zal het niet makkelijk hebben.

„Kinderen die vragen worden overgeslagen, Els,” zei ze vermanend.

Stefan boog zich naar voren en fluisterde Elsje wat in haar oor.

Onmiddellijk gleed ze van zijn schoot af en begon zijn zware tas van de deur naar de bank te slepen.

Stefan pakte zijn koffie en sloeg zijn benen over elkaar.

„Daar heb ik naar verlangd,” zei hij tevreden. „Een heerlijk bakje met gekookte melk.”

Elleke kwam er ook even bij zitten en met hun drieën keken ze geamuseerd naar Elsje die Stefans tas naar de bank sleepte. Het kind hijgde er van.

Mariëlle stond met een ernstig gezicht voor de spiegel Stefans pet te schikken.

„Hoeveel weken heb je nu verlof?” vroeg vader Maries.

„Twee,” antwoordde Stefan. „Dan gaan we naar de Adriatische Zee.”

„Hoelang ben je nu onderweg geweest?” vroeg Elleke. „Scheelt het nog met Den Helder?”

„Niet zoveel. Dit kostte me ruim drie uur en een tientje,” antwoordde Stefan en schoot even in de lach. Zijn ouders zagen hem vragend aan.

„Is er iets gebeurd?”

„Nou,” vertelde hij al grinnikend, „in Vlissingen miste ik bijna de trein. Ik nam een spurt en sprong letterlijk tussen de dichtklappende deuren door naar binnen. Maar ik verloor m’n evenwicht, viel en trapte de kous van een medepassagiere stuk. Dat kostte me een tientje.”

Mariëlle had zich nieuwsgierig naar haar broer toegedraaid. „Was ze erg boos?” wilde ze weten.

„Nou, misschien wel. Maar ze was veel te verlegen om dat te laten merken.”

Ze moesten er allemaal even om lachen en Stefan verzweeg de rest van het verhaal. Waarom…? Ach, uit een zekere schaamte tegen de achtergrond van zijn verleden. Hij voelde gewoon aan, dat het beter was om niet verder te vertellen. Die Coby en hij waren als scheepjes geweest die elkaar passeerden in de nacht. Hij, met zijn verleden, dan wekte iets met een meisje zo gauw een verkeerde indruk.

„En zoon, een goeie oefening gehad?” vroeg Maries verder.

„’t Was druk en veeleisend pa,” vertelde Stefan. „En het weer werkte ook niet erg mee. Voor de Schotse kust hadden we zelfs even windkracht negen. Maar alle voorgenomen acties zijn uitgevoerd. Wij, als ondersteuning van de inwendige mens, horen in zulke omstandigheden echt bij het team en dat geeft wel voldoening.”

’t Is waar, dacht hij ondertussen, maar het is niet alles. Ik zeg niets over het sociale leven aan boord, het hangen aan bars, waar ik soms ook bedienen moet. En ik zwijg over de disco in de hangar op het achterschip. Hij dacht ook nog even aan de makkelijkheid waarmee sommige leden van de gemengde bemanning van zijn schip met elkaar omgingen, ’k Heb er ook aan meegedaan. Vol verwachting… en nu ben ik meer dan ontgoocheld en al doe ik aan veel dingen buiten de dienst niet meer mee, overwoog hij, ze noemen me een ’stille’, ik hoor daar eigenlijk helemáál niet. Het was voor het eerst, dat Stefan spontaan deze laatste conclusie trok en hij schrok ervan.

Maries zag wel, dat de uitdrukking op het gezicht van zijn zoon niet in overeenstemming was met zijn opgewekte woorden. Maar Stefan had zijn gezicht snel weer onder controle en allen werden afgeleid door Elsje, die ongeduldig aan Stefans arm trok.

„Je tas, Steef…” Vol verwachting keek ze naar zijn gezicht.

Stefan bukte zich en ritste de tas open.

„Stefan,” zei Elleke, „dat moet je niet iedere keer doen joh. Ze gaat het veel te vanzelfsprekend vinden, dat je na elke reis wat meebrengt.”

Maar Stefan lachte en viste een klein pakje uit zijn tas. „’t Is maar uit een souveniershop in Schotland hoor,” zei hij zakelijk, „’k Heb deze reis niet veel vaste wal gezien.”

Vol verwachting scheurde het meisje het papiertje los. Er kwam een klein, sierlijk uitgesneden houten olifantje tevoorschijn.

„Wat leuk!” riep Elsje verrukt. „Ik zet het op de plank boven m’n bed.” Stefan keek tersluiks naar zijn andere zusje die nieuwsgierig dichterbij gekomen was. Wat wordt die ineens lang! Het viel hem zomaar ineens op. Groot wordt ze en zo slank.

„Een kleinigheidje voor onze puk,” zei hij verontschuldigend tegen haar. „Ze rekent er zo op en begrijpt nog niet het verschil tussen verre en kustreizen. Jij toch wel, hè Mar?”

Marièlle knikte dapper. „Tuurlijk,” zei ze, maar Stefan zag dat ze steeds steelse blikken op het olifantje in Elsjes handen wierp.

Hij grinnikte en viste nog een pakje uit zijn tas. „Vooruit, hier, Mar, voor jou ook één.”

„Dank je wel!” riep ze blij. Haar broer kreeg een snelle zoen op zijn wang en hij maakte van de gelegenheid gebruik om haar zijn pet te ontfutselen.

„Jullie worden maar verwend,” zei Elleke. „Nou, ik verdwijn weer naar de keuken. Mariëlle en Els, dekken jullie samen de tafel even?”

„Dan zal ik Frank even gaan roepen,” zei Maries.

Zijn oudste zoon woonde apart in het kleine appartement, dat al meer dan honderd jaar geleden en gelijk daarmee, boven de bakkerij was gebouwd om een interne knecht te kunnen huisvesten. In later jaren was het gerenoveerd en voor zijn tweede huwelijk woonde Elleke er. Nu gebruikte Frank het, maar eten deed hij bij zijn ouders.

„Ha Steef,” kwam Frank een paar minuten later achter zijn vader aan de kamer binnen strompelen. Bij de bank klemde hij één van zijn krukken onder de arm en gaf zijn broer een klap op zijn schouder. „Het gaat zo langzamerhand afgezaagd klinken, maar welkom thuis,” zei hij.

„Altijd goed, joh,” zei Stefan hartelijk en keek zijn oudste broer eens opmerkzaam aan. Er was, als altijd, medelijden met zijn moeilijke gang. Eens was zijn broer een kundig monteur en topsporter geweest, maar een verkeersongeval en enkele jaren later de redding van een drenkelinge uit een te water geraakte auto hadden van zijn mobiliteit niet zoveel overgelaten. Maar dit keer vond hij ook dat Frank er niet echt lekker uitzag. Wat werd hij mager. Het viel Stefan op, hoewel hij deze keer toch niet echt lang was weggeweest. De trekken van Franks gezicht waren scherp geworden en zijn zwarte haar stak fel af tegen een wittige huid. Het zál ook soms best zwaar zijn, dacht hij dan bewogen, altijd dat gesleep met een onwillig en pijnlijk lichaam. Anderzijds hoefde hij zijn broer niet echt te beklagen, dat wist Stefan ook. Zijn broer was het na een moeilijke strijd met God eens geworden, had vrede voor zijn hart gevonden. En was dat niet veel meer dan hij, met zijn gezonde lijf, bezat? Nog niet zolang geleden zou Stefan dat, ook voor zichzelf, nooit bekend hebben. Hij kwam overeind en schoof zijn stoel naar Frank toe.

„Hier, ga zitten,” zei hij glimlachend. „Ik ga me nog even omkleden.”

„Jeroen en Jasper zijn boven,” riep Elleke uit de keuken naar hem. „Als je klaar bent, neem ze dan gelijk mee naar beneden.”

Stefan liep grinnikend naar de deur. Heerlijk, hij was weer thuis en direct lid van het team. Hij pakte zijn tas en ging naar boven, naar de derde verdieping van dit grote huis. Daar hadden ze allemaal een slaapkamer. Hij keek even bij zijn broers om een hoekje bij wijze van begroeting. Daarna ging hij zijn eigen slaapkamer binnen en bleef toen even getroffen staan. De lichtjes brandden er, de sprei was netjes teruggeslagen en er stond een vaasje bloemen.

Zachtjes drukte hij de deur achter zich in het slot en wijdde een dankbare gedachte aan zijn stiefmoeder. Hier vond hij dezelfde boodschap als zo straks, toen hij dat brandende buitenlicht zag. Hij ging even op het bed zitten en als vanzelf werd zijn blik naar de grote foto getrokken die op het nachtkastje stond. Een lachend jongetje, op de foto een jaar of drie, met dezelfde donkere krullen als hij, keek hem aan.

Zijn Steef… Wat was hij verrast geweest, toen Conny haar zoon, ondanks alle strubbelingen en onenigheid die er in de maanden van haar zwangerschap tussen hen waren geweest, toch naar hém

’Stefan’ had genoemd.

„Jij bent zijn vader en van jou moest hij zonodig geboren worden,” had ze wat stug verklaard. En het ís toch ook mijn kind, bedacht hij weemoedig. Hij wendde met een zucht zijn blik van de foto af en haalde de tas naar zich toe. Bij het leeghalen kwam er nog een pakje tevoorschijn, waar hij even doelloos en met een verdrietig gevoel, mee in zijn handen bleef staan. Het cadeautje voor Steef…

Begin volgende week ga ik er heen, besloot hij. Ik moet hem even zien.

Groot was ineens het verlangen naar zijn kleine zoon…

HOOFDSTUK 2

Met een matige snelheid en op redelijke afstand van zijn voorganger reed Stefan een week later over de nieuwe, ruime Moerdijkbrug naar het zuiden. Toen de Brabantse wal voor hem opdook en hij het land, omhuld door mistnevels, kon overzien, was er eerst iets van verruiming en een blijde verwachting in zijn hart. Even maar…, er drong zich een andere keer op. Toen reed hij nog over de oude brug met zijn vele vierkante spanten. Nu waren de bomen nog niet helemaal kaal, toen was het een grijs en doods winterlandschap, maar in zijn hart was zo’n zelfde verruiming en verwachting geweest.

En waar was dat op uitgelopen…

Stefan zuchtte, zijn blijdschap ebde weg. Nooit had hij die eerste keer vermoed, dat er nog vele ritten naar het Brabantse zouden volgen. Dat de naam van het dorp Sint Galiënrode zo’n geladen klank voor hem zou krijgen.

Hij had de brug nu achter zich gelaten en voelde zich ineens net zo mistroostig worden als de herfstige omgeving waarin hij reed. In de auto van zijn vader…

Tot zijn verrassing zei deze vanmorgen schijnbaar achteloos: „Stop je spoorboekje maar weg hoor en een auto huren hoeft ook niet. Jij neemt vandaag mijn wagen maar. Ik mag een dagje met Frank meerijden, dat hebben we samen afgesproken.” Zijn broer, die al aan tafel achter zijn ontbijt zat, had net zo genegen naar hem gegrijnsd als zijn vader.

„Jullie worden bedankt,” had hij sober geantwoord en ze allebei een klap op hun schouder gegeven. „Ik zal voor een volle tank benzine zorgen als ik terug ben.” Dat was voor hem de beste manier waarop hij zijn gevoelens voor hen kon uitdrukken. Emoties hield hij immers het liefst voor zichzelf.

„Daar doe ik het ook voor,” plaagde Maries droog. Hij en Frank voelden heel goed aan, dat Stefan dit aanbod zeer op prijs stelde. Niet zozeer om het geld of de tijd die hij ermee bespaarde, maar om de betrokkenheid bij hem en zijn zoontje die er uit sprak. Want deze verlofdag had Stefan gereserveerd voor Steef. Een paar dagen geleden had hij Conny gebeld en de afspraak gemaakt.

Nu was hij op weg, eerst met een opgeruimd gevoel, maar hoe meer zijn gedachten teruggingen naar het verleden, hoe somberder de jongen zich voelde…

„Eén moment van onbedachtzaamheid kan maken dat men jaren schreit.”

Hè, waarom kwam die oubollige spreuk nu ook nog eens in zijn gedachten! Wat had Stefan een hekel aan deze uitspraak gehad, die één van de ouderlingen van hun gemeente jarenlang, naar zijn idee te pas en te onpas, speciaal richting jongeren, gebruikte. Die man is oud en overal bang voor, had hij wrevelig gedacht. Die durft niet meer van het leven te genieten. En daarom mogen wij, die jong zijn, van hem ook niets. Maar hoe had hij de pijnlijke waarheid ervan ondervonden. Van een irritant ouderwets gezegde was het een ware en rake uitspraak voor hem geworden.

Rustig in de auto zittend, voerde een schrijnend gevoel zijn gedachten, zoals wel vaker op deze tocht, weer terug naar die grijze februari-dag, nu vijf en een half jaar geleden. Nadat hij ontslagen was bij het elektro-technisch bureau, had hij tijdelijk werk gevonden als bijrijder bij een transportonderneming. Lachend en moppen tappend was hij met één van de chauffeurs op een maandagmorgen naar Brabant gereden. Het was februari en dus stonden vooral de zuidelijke provincies helemaal in het teken van carnaval. Teun, van komaf een Brabander, had hem overgehaald om mee te gaan. Met levendige kleuren had hij het plezier en vermaak voorgesteld. En Stefan wilde wel eens even alles vergeten, alles achterlaten en zich aan een feestroes overgeven. Daar was hij wel aan toe, vond hij, denkend aan het afgelopen jaar. Zijn oudste broer was invalide geworden en sindsdien meer dan serieus. Zijn zus Evelien was net getrouwd met hun predikant, en dat legde ook een zekere ernst op hun gezin. Dan waren er de moeilijkheden geweest op zijn vorige werk, een klein half jaar daarvoor, eindigend in zijn ontslag. Goed, dat gepruts met draden en stopcontacten lag hem uiteindelijk toch niet zo. En hij was op belijdeniscatechisatie, meer om eindelijk eens van die lessen af te komen en tegelijk ook zijn ouders nog een plezier te doen, dan werkelijk uit behoefte om voor de Heere en Zijn dienst te kiezen. Maar ’t gaf wel de verplichting om elke week de lessen te volgen, waar tegenover de kortheid en ijdelheid van het leven, de zonde en schuld, de noodzaak van bekering en heiliging benadrukt werden. En dat alles bij elkaar deed de begeerte om daar nu eens even aan te ontsnappen, hoog oplaaien.

Teun had niet zoveel moeite om hem over te halen.

Met een nijdig gebaar schudde hij het hoofd. Kom, hij moest zich maar tegen die mistroostigmakende gevoelens verzetten. Gedane zaken nemen nu eenmaal geen keer en met de wetenschap van zijn schuld kon hij toch niet dag in dag uit leven.

Hij glimlachte, bitter. Dat kun je nu wel proberen jezelf wijs te maken, Stefan, vertelde hij zichzelf, maar je weet heel goed, dat je het dagelijks, hoewel soms op de achtergrond van je gedachten, meesjouwt.

Na enige tijd verliet Stefan de snelweg en reed tussen weilanden en akkers door naar het landelijke dorp Sint Galiënrode. Een vriendelijk cafeetje, zoals je er zoveel in Noord-Brabant tegenkomt, met een laag aflopend rieten dak, midden in het dorp aan de doorgaande weg gelegen, was zijn doel. Hij zette zijn auto in één van de parkeervakken er naast. In deze tijd van het jaar waren die leeg. De vakantiegangers waren reeds lang weer naar huis en voor de dorpsbewoners was het nog te vroeg voor cafébezoek. Achterom liep hij naar het woongedeelte. In het oude, wat donkere huis rook het vaag naar bier. Het herinnerde hem aan zijn schip en aan de vele kroegen. Een zekere weerzin riep het op. Maar voor dat leven had hij toch destijds zelf met volle overtuiging gekozen! Wat waren de wortels van zijn opvoeding taai! verwonderde Stefan zich even.

„Goeiemorgen, moeke,” zei hij gemoedelijk tegen een vrouw van tegen de zestig, die in de keuken groente stond schoon te maken. Ze draaide zich van het aanrecht af en zette haar handen in haar zij. Conny’s moeder was al jaren weduwe, dreef in haar eentje dit café en werd door iedereen in het dorp ’moeke Schreurs’ genoemd. Er kwam een vriendelijke trek op haar nog vrijwel rimpelloze gezicht.

„Daar hebben we Steef al,” antwoordde ze. „Je bent vroeg. Wat wil je, koffie of een biertje?”

„U blijft ook altijd bij uw leest,” lachte Stefan. „Direct de inwendige mens. Maar overigens, koffie graag, ik ben met een auto.”

Wat is ze vriendelijk, dacht hij, terwijl hij door de gang achter haar aanliep. Meestal was haar houding ten opzichte van hem wat gereserveerder. O, ze gaf hem niet alléén de schuld, dat wist hij wel, maar het feit, dat het niet tot een huwelijk tussen hem en haar dochter was gekomen, zat haar hoog.

„’t Was jullie plicht geweest te trouwen,” was haar korte en bondige mening. „Nu moet ik m’n ogen neerslaan voor zo’n dochter die zichzelf vergat.”

„We gaan even vóór zitten,” zei ze, „daar heb ik net verse koffie gezet en klanten verwacht ik voorlopig niet.”

Ze deed de deur naar de huiskamer open. „Stevie!” riep ze naar binnen, „waterpappa is er.”

Bij het groter worden ging de kleine jongen, na een bezoek van zijn vader, vragen stellen. Wonend in een café, was hij uiteraard aan veel bezoek gewend, maar zijn vader was de enige die hem knuffelde en, nog spannender, cadeautjes meebracht!

„Je pappa vaart met een groot schip over de zee, een héél groot water,” legden Conny en haar moeder uit. Want het jongetje had nog nooit de zee gezien.

„Een waterpappa,” vond Steef zelf uit en zo was het gebleven.

„Hij speelt zo lief met zijn lego,” zei ze tegen Stefan. „Ik heb het maar gewaagd om hem een poosje in de kamer alleen te laten. Conny is er nog niet. Ze heeft sinds een paar maanden een baan bij Geurtsen, net buiten het dorp. Hulp in de huishouding. Dat vrouwtje daar is niet veel waard en er zijn vier jonge kinderen. Om half één komt ze thuis.”

Dat laatste hoorde Stefan nauwelijks. Een kleine jongen was uit de kamer gekomen, handig langs zijn oma geglipt en met een juichkreet in Stefans armen gesprongen. Deze verloor er het plastic tasje door, dat hij bij zich had.

„Wate-pappa, wate-pappa!” juichte hij. „Jij ben d’r al!”

Stefan tilde zijn zoontje hoog op en draaide met hem in het rond, zo snel als hij in het vrij nauwe gangetje durfde. Toen hij stopte, hadden ze allebei een duizelend hoofd, maar Stefan zette toch met een zwaai zijn zoon op zijn schouders.

„Kom maar mee,” lachte hij. Steef sloeg zijn armen om het hoofd van zijn vader.

„Ik ben nu heel groot,” riep hij tevreden. „Lekker, jij ben nou niet lang weggeblijft.”

„Weggebleven,” verbeterde Stefan. „En we hadden de vorige keer afgesproken om „u” tegen mamma en pappa te zeggen, hè? Dat weet je toch nog wel?”

„Hoef ik van mamma niet,” reageerde het jongetje direct.

Nee, dacht Stefan, alles wat ik hem probeer te leren, hoeft van Conny niet. Hij zuchtte inwendig.

In de gelagkamer liet Stefan Steef van zijn schouders glijden en keek om zich heen. Met een licht gevoel van onbehagen zag hij, dat ook hier de tijd en de ontwikkeling niet stil stonden. Een flipperkast stond er altijd al, maar nu waren er twee spelletjesautomaten naastgezet met kleurige knipperende lichtjes en een videoscherm waarover voortdurend de bizarre figuren van een spelintro trokken. En daar groeide Steef dagelijks bij op…

Het jongetje wees er direct naar. „Kijk, pappa…”

Maar Stefan ging demonstratief met zijn rug naar die dingen toezitten en zette zijn zoon op zijn knie. Eigenlijk moest hij nu tegen Steef zeggen, dat hij een afkeer had van die apparaten. Zeggen dat die niet goed waren. Toch zweeg hij. Hij moest heel voorzichtig met zijn woorden zijn, want het jongetje vertelde, heel begrijpelijk, alles wat hij tegen hem zei aan zijn moeder door. Dan riskeerde hij ruzie en straks bleef Steef hier weer achter. Zou zijn zoon later wellicht ook hele middagen verlummelen bij die akelige, de geest afstompende dingen waar je ook nog aan verslaafd kon raken! Het vloog hem even naar de keel. Zijn Steef groeide midden in de wereld op en ging sedert vorig jaar naar een roomse school. Niemand vertelde hem hier uit de Bijbel. Niemand maakte hem op eenvoudige, maar zuivere wijze bekend met al die geschiedenissen uit Gods Woord, die ook aan een kind de weg kunnen wijzen en die het onderscheid laten zien tussen de brede en de smalle weg. Niemand leefde dat hier ook voor. En zijn bezoeken waren veel te kort om ook maar het geringste tegenwicht te geven. Wat een ellende volgde er toch op dat ene etmaal vol zonde. Hij kwam er bij het opgroeien van Steef steeds meer achter. Zodra het jongetje kan lezen, zorg ik voor een kinderbijbel, had hij zich vaak voorgenomen. Dat duurde nu nog zo’n anderhalf jaar. Zou het dan niet te laat zijn? Zou het niet net zo gaan als met het gebedje voor het eten, dat hij zijn zoon een vorige keer leerde?

„Dat zeg je voortaan op voor je gaat eten,” had hij gezegd. Maar bij het volgende bezoek bleek, dat Steef het alleen hoefde op te zeggen als zijn vader er was. Die beslissing van zijn moeder had Steef in alle argeloosheid aan zijn vader doorverteld.

Maar Stefan, beschuldigde hem zijn geweten, jij leeft daar toch zelf ook nauwelijks bij! Dat komt althans uit in je leven en het werk dat je doet… En hoelang heb je er niet naar verlangd om te kunnen ontsnappen aan de omgeving waarin je volwassen werd. Ach, het was een hopeloze tegenstrijdige warboel bij hem van binnen, nu alles wat hij thuis en in school en kerk had geleerd, geleidelijk aan steeds meer betekenis voor hem kreeg. En het ’vrije’ leven, waarnaar hij eens zo had verlangd, benauwde hem soms, was een knellende keten aan het worden, waarvan hij zichzelf onmogelijk kon bevrijden. Zijn contract hield hem vast bij de marine en Conny was Steefs voogd. Zij had het voor het zeggen en hij werd slechts geduld. In een machteloze beschermende impuls drukte hij het kinderkopje tegen zijn borst.

„Wat ben je van pappa?” vroeg hij met een liefkozende stembuiging, ook om Steefs aandacht van die apparaten achter hem af te leiden.

„Pappa’s ventje,” antwoordde Steef gehoorzaam, maar het jongetje dacht aan heel wat anders als zijn vader. „Heb jij…” hij stopte en verbeterde, met een schuine blik naar zijn vader: „Heb u nog wat meegebrengt?”

„Ga het tasje maar halen, dat in de gang ligt,” zei Stefan.

Steef stoof weg en Stefan keek naar moeke Schreurs die met koffie voor hen beiden en limonade voor Steef bij hem aan het tafeltje kwam zitten.

„Zo, jong,” zei ze moederlijk, „en hoe is het bij de marine?”

„Druk en een overvol programma,” vertelde hij. „’t Is dat overal op bezuinigd moet worden, anders schoot het verlof erbij in, denk ik wel eens.”

„Wanneer ga je weer naar zee?”

„Begin volgende week, dan blijf ik acht maanden weg. We gaan naar de Adriatische Zee om mee te werken aan de blokkade van de Joegoslavische kust.”

Op dit moment kwam Steef weer terug. De plastic zak hield hij stevig tegen zijn borst. „Hier pap,” zei hij ijverig. Hij deponeerde de zak op Stefans schoot en keek vol verwachting naar hem op. Stefan zocht er even in, haalde een pakje tevoorschijn en gaf dat aan zijn zoon. Snel scheurde het jongetje het papier eraf. Er kwam een kartonnen doosje uit. Gretig bekeek Steef eerst de plaatjes die er op waren afgedrukt.

„Een tankauto!” juichte hij al, gunde zich geen tijd om het netjes open te maken, maar scheurde de bovenkant eraf. De auto schoof eruit. Bewonderend keek Steef naar de echte slangetjes aan weerszijden van de tank, de beweegbare portiertjes en het stuurtje in de cabine.

„Nou, wat krijg ik daarvoor?” vroeg Stefan lachend.

Met zijn ene arm klemde Steef de auto tegen zijn borst en sprong toen als een hondje tegen zijn vader op.

Stefan ving hem op en kreeg een stevige pakkerd. Steefs donkere krullen kriebelde in zijn gezicht, hij rook een frisse shampoogeur en zag in twee schitterende oogjes. Stefan voelde zich week worden van liefde. Zachtjes wreven die twee even hun neuzen tegen elkaar.

Moeke Schreurs had het zwijgend aangezien.

„Ga nu eens een poosje met je nieuwe auto spelen, Stevie,” zei ze toen, „dan kan ik even met je vader praten.”

Gehoorzaam trok het jongetje zich terug en schoof even later, vol overgave al brommend een zware dieselmotor nabootsend, met zijn nieuwe aanwinst over de vloer.

Moeke Schreurs boog zich naar voren en leunde met de ellebogen op het tafeltje voor haar.

„Je blijft door de jaren heen nogal gesteld op Stevie,” constateerde ze met een hoofdknik in de richting van het spelende jongetje. „Dat had ik van te voren niet achter je gezocht, hoor.”

„Ik zelf ook niet,” antwoordde Stefan eenvoudig. „Maar ondanks dat ik hem maar weinig zie, is hij een stukje van m’n leven geworden.”

Moeke knikte weer, heel bedachtzaam. „Maar om Conny geef je niets,” zei ze toen plompverloren en een beetje beschuldigend. Stefan schrok ervan. Op de koele verhouding tussen hem en haar dochter had ze in geen twee jaar meer gezinspeeld. Hij wilde protesteren, maar realiseerde zich opeens dat zijn protest meer het harde maar eerlijke van moekes conclusie gold, dan het feit zelf. En zijn mond ging weer dicht.

Moeke had Stefans gezicht scherp in de gaten gehouden en zijn impulsieve reactie gezien.

„Daar schrik je van, hè?” zei ze, „dat ik dat zo zeg.” Nog verder leunde ze naar voren, haar gezicht kwam vlakbij het zijne. „Je komt nu, na die eerste schuchtere keer – ze glimlachte toch even bij de herinnering –, toen Stevie drie maanden was, al jaren trouw naar hem kijken. Je betaalt mee aan zijn opvoeding en Conny en ik hebben echt wel gemerkt, dat het bij jou meer is dan plicht alleen. Maar hoelang denk je, dat de situatie nog zo zal blijven?”

Stefan fronste zijn wenkbrauwen. „Wat bedoelt u daarmee?” vroeg hij onzeker.

Moeke stak een vinger naar hem uit. „Mijn Conny valt bij deze regeling knap buiten de boot. Ze wordt binnenkort tweeëntwintig en denkt er niet aan om nog jarenlang te moeten kniezen bij haar ouwe moeder. Ze heeft óók behoefte aan liefde en geborgenheid.” Voor het eerst sinds lange tijd bereed moeke Schreurs weer haar stokpaardje en niet helemaal ten onrechte.

„Dat besef ik heus wel,” zei Stefan, nog meer geschrokken. Er leek na deze overtuigende woorden van moeke plotseling iets onheilspellends, iets donkers op hem af te komen. Natuurlijk wilde Conny niet altijd alleen blijven. Ineens zag hij het als een bijzonderheid, dat hij al zolang ongestoord het alleenrecht als vader op Steef had. Maar waar doelde moeke nu op? Zou die tijd soms spoedig voorbij zijn en wilde ze hem waarschuwen of voorbereiden?

Moeke Schreurs zag wel dat haar woorden Stefan in verwarring hadden gebracht. Ze legde een hand op zijn arm. „Luister,” zei ze indringend. „Conny heeft, veertien dagen geleden, een serieus aanzoek gekregen, maar ze heeft de boot nog afgehouden. Ze wilde eerst met jou praten. Jij bent de vader van haar kind. Begrijp je, waar ik heen wil…?”

Stefan knikte. Een benauwend gevoel nestelde zich in zijn borst. O, kon hij Steef maar meenemen en hier wegvluchten!

Moeke kwam overeind. „Ik haal nog een bakkie voor je,” zei ze. „En denk maar eens na over wat ik vertelde…”

Ondertussen kwam er een jonge vrouw uit de gang de gelagkamer binnen. Ze had vrij kort donkerblond stijl haar en in haar oren prijkten twee opvallende zilveren knoppen. Onder een dik vuurrood jack droeg ze een nauwe zwarte trainingsbroek en schoenen met hoge hakken. Ze had moekes laatste woorden gehoord.

„Wat heb je dan verteld?” vroeg ze en het klonk een beetje agressief. Conny Schreurs had het sterke vermoeden, dat haar moeder weer eens bezig was om het gras voor haar voeten weg te maaien. „Goeiemiddag Conny,” zei Stefan rustig en Steef krabbelde haastig overeind en rende met zijn nieuwste aanwinst naar zijn moeder.

„Mamma, mamma, kijk eens!” riep hij.

Moeke begaf zich achter het buffet. „Ook koffie?” vroeg ze aan haar dochter, zonder op haar vraag in te gaan.

Even leek het, of Conny antwoord wilde eisen, maar opeens verdween de strakke trek van haar gezicht. „Dat is goed, moe,” zei ze enkel, ritste haar jack los, trok het uit en wierp het nonchalant op één van de stoelen. Met een slap handje wuifde ze naar Stefan. „Hoi, Steef…”