LIEFDE IN MEERVOUD

Bas Mijnster

Liefde in meervoud

© B V. Uitgeverij De Banier, Utrecht, 1998

Ontwerp omslag: Wim Smalen

Omslagtekening: Hans Ellens

ISBN 90 336 2599 7

NUGI 340

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij electronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

BAS MIJNSTER

LIEFDE IN
MEERVOUD

DE BANIER - UTRECHT

Wie alleen voor zichzelf leeft, leeft voor niemand.

HOOFDSTUK 1

„Anita! Kom je even helpen? Vlug!”

Anita rent de gang op en vliegt de kamer ernaast binnen. Ze ziet het in één oogopslag. Meneer Zwarts hangt voorover, half uit zijn bed en heeft de naald van het infuus uit zijn arm getrokken. Haar collega kan hem nog maar net houden, zodat hij niet op de grond valt.

Samen leggen ze de patiënt weer in zijn bed. Hoofdschuddend staan ze zij aan zij naar hem te kijken. Meneer Zwarts, vorige week nog zo opgeruimd… en nu?

Marcia kijkt Anita aan en zegt: „Hij is nog zo sterk. Kom, we zullen de hekken maar om zijn bed zetten.”

Anita knikt.

Marcia loopt weg en komt even later terug met de hekken, die ze samen plaatsen.

Anita buigt zich over de zwaar hijgende man heen en zegt gedempt: „Meneer Zwarts, nu kunt u niet meer uit uw bed vallen. We hebben hekken om uw bed gezet.” Ze kijkt hem doordringend aan, maar kan geen herkenning ontdekken.

Marcia zegt: „Joh, laat toch. Hij hoort toch niks meer.”

Anita kijkt haar bezeerd aan en loopt bij het bed van meneer Zwarts vandaan. Ze wenkt Marcia en zegt fluisterend: „Dat vind ik niet erg tactisch van je. Ik vermoed, dat hij alles nog kan horen. Kijk eens naar zijn gezicht. Soms zie je zijn spieren iets bewegen. Het lijkt wel of hij iets wil zeggen. Ik vind het trouwens hoogst onbehoorlijk om meneer Zwarts als een onmondig kind te behandelen.”

Marcia kijkt haar verbaasd aan en haalt haar schouders op. „Och, je ziet toch zo, dat hij nu helemaal weg is na die dubbele apoplexie. Ik denk, dat jij het een beetje overdrijft.”

Anita schudt ontkennend haar hoofd en zegt, terwijl ze de kamer uit lopen, de gang op: „Heb jij dat in de opleiding dan niet geleerd? Je weet toch, dat je altijd de mogelijkheid open moet houden, dat iemand alles hoort?”

Marcia lacht: „Weet je hoeveel jaar het geleden is, dat ik de opleiding gehad heb? Dat is welgeteld negen jaar geleden.” Peinzend gaat ze verder: „Ik kan me er nu wel iets van herinneren, ja.” Ze legt haar hand op Anita’s arm en zegt: „Trek het je niet aan. Ik zal er erg in houden. Ik weet, dat jij bijzonder gesteld was op meneer Zwarts.”

Anita kijkt Marcia opeens fel aan en vraagt: „Was?”

Marcia loopt snel weg. Ze gaan weer door met hun werk.

Anita denkt er nog even over na, maar is al gauw door haar werk in beslaggenomen.

Tijdens de koffie komt Marcia er op terug en zegt: „Anita, sorry. Ik bedoelde het zo niet. Het is meer de manier van spreken. Ik bedoelde echt niet, dat meneer Zwarts voor mij al afgeschreven was.”

Anita kijkt haar aan en antwoordt mild: „Dat begrijp ik ook wel. Maar eh…, ik vind het fijn, dat je er nog even op terugkomt. Is het jou niet opgevallen? Het lijkt wel, of die man telkens probeert iets tegen ons te zeggen.”

Marcia kijkt haar glazig aan en zegt: „Nee, dat is me niet opgevallen. Jij ziet altijd van die bijzondere dingen. Hoewel, je hebt het meestal bij het rechte eind. Dat is wel zo, ja.”

Lachend staat Marcia op en zegt: „Kom, Anita, geen dagdromerij. We moeten verder.”

Ze lopen weer de gang op en stuiven ieder een kant op.

Boven de deuren van twee kamers brandt een rood lampje. Twee patiënten hebben gebeld.

Anita loopt de ene kamer in en ziet het al. Meneer Grootjes heeft weer wat. Vriendelijk vraagt ze: „Meneer Grootjes, hier ben ik. Heeft u mij nodig?”

De aangesproken man duwt zich iets omhoog en zegt met afgezakte wenkbrauwen: „Zuster, ik heb vijf minuten geleden al gebeld. Waarom komt u niet? Ik heb hulp nodig, anders bel ik niet.”

Anita glimlacht als ze vraagt: „Meneer Grootjes, hebt u weleens een bromfiets gehad?”

Verbaasd kijkt hij haar aan en vraagt verstoord: „Hoezo, een bromfiets? Ja, zo’n ding heb ik jaren gehad.”

Afwachtend kijkt hij Anita aan.

Onverstoorbaar gaat ze verder: „Ging u weleens tanken met dat ding?”

„Ja, natuurlijk ging ik weleens tanken,” zegt hij kribbig. „Maar ik begrijp het nog steeds niet. Zonder benzine loopt zo’n apparaat toch niet?”

„Kijk, meneer Grootjes, ik ben ook zo’n soort bromfiets. Soms moet ik ook eens tanken. Het was koffie deze keer.”

Verbouwereerd staart hij haar aan en er kan zelfs een klein glimlachje af. „Goed, zuster. Maar ik heb een probleem, daarvoor belde ik. Eh, eh. Verhip, door al dat gepraat weet ik het niet meer. Ik ben het kwijt, vervelend is dat. U ook met uw bromfiets. Ik ben helemaal van mijn à propos.”

Lachend kijkt ze hem aan en zegt, terwijl ze zich omdraait en wegloopt: „Denk nog maar eens na. Het ging over een bromfiets”

Marcia loopt de kamer in, waar de dames liggen. „Ja, dames, wie heeft er gebeld?”

Mevrouw Van Chaems steekt haar vinger op. „Ik, juf.” Marcia loopt naar haar bed en ziet het al. Ze is scheef gezakt, dat pinnige wijfje. Ze richt haar priemende oogjes op de zuster en vraagt: „Zeg, juf, is de vriendelijkheid op de bon?”

Marcia schiet in de lach en vraagt: „Waarom noemt u mij ’juf’?”

„Omdat je zo schooljuffrouwachtig doet.”

Marcia voelt het wel en zegt hartelijk: „Mevrouw Van Chaems, u begint weer aardig beter te worden. U krijgt weer praatjes.”

„Nee, juf, u gebruikt een afleidingsmanoeuvre. We hadden het niet over mij.”

Marcia is verbluft en zegt snel: „Mevrouw Van Chaems, ik zal nooit meer zo juffig tegen u doen. Is het goed zo? Maar laat ik u gauw rechtzetten. Daar belde u voor, denk ik.”

Ze knikt en laat met zich sollen. Ze zucht hartstochtelijk:

„Heerlijk, een beetje aandacht.”

Marcia kijkt haar vluchtig aan en loopt snel weg. Ze weet niet, wat ze er van denken moet.

Tijdens de middagpauze zitten de collega’s weer naast elkaar. Anita staart maar wat voor zich uit. Ze denkt aan Bert.

Het is alweer negen maanden geleden, dat Bert, haar verloofde, is overleden. Hij was tweeëntwintig jaar. Zelf is ze nu ook nog maar drieëntwintig. Wat waren ze aan elkaar gehecht. Ze hadden zich zelfs nog verloofd. Bert, die een crimineel was geworden, die zelfmoord had willen plegen. Gelukkig hadden ome Pim en tante Jannie Hofman hem gered, uit het water gehaald.

Wat heeft ze veel met Bert meegemaakt. Samen hadden ze geconstateerd, dat Bert een wondje op zijn rug had. Een drugsverslaafde had Bert met een besmette spuit verwond. Ze wilden hem met vier man molesteren.

Net voordat hij de gevangenis in moest, vanwege diefstal, liep hij weer weg. Het had geen dag langer moeten duren, of hij had het niet gehaald. Zijn gezichtsvermogen was al aangetast, maar later toch weer genezen.

Na negen maanden is hij bij haar thuis overleden. Ze heeft hem zelf tot het laatst toe verzorgd. Sindsdien is ze in een gat gevallen en ze heeft bewust ander werk gezocht. Ze wilde de verzorging in. Mensen die verpleegd worden, zó verzorgen, dat ze zich goed voelen, weten, dat ze met liefde omringd worden. Je zult daar maar liggen, overgeleverd aan de willekeur van artsen en verplegenden.

„Hallo, Anita, ik zei wat…”

Afwezig kijkt ze Marcia aan. „Hè? Wat zei je?”

„Ik vroeg: Kom je nog weleens bij Geert, op kamer 313?”

„Nee, niet veel. Alleen tijdens een avonddienst. Hoezo?”

Marcia begint te grinniken en lacht: „Vanmorgen vroeg hij: ’Vraag alsjeblieft of Anita nog even komt.’“

Anita kijkt weer voor zich en zucht. Die Geert, ook al zo’n zielepoot. Hij ligt er nu al een maand. Hij heeft M.S., Multiple Sclerose. Hij weet, wat dat inhoudt. Hij raakt steeds meer verlamd, ’t Is een verstandige knul. Hij is nog maar achtentwintig jaar. Hij heeft psychologie gestudeerd. Hij was juist afgestudeerd, toen hij van die vreemde spierverslappingen kreeg. Soms liet hij zomaar dingen uit zijn handen vallen. Autorijden ging niet meer, zijn benen konden de kracht niet meer opbrengen om de pedalen in te drukken.

Marcia ratelt verder. „Ik vind hem maar een dromerig type. Hij kijkt dwars door je heen. Weet je, ik vind die zielenknijpers maar griezels.” Vragend kijkt ze Anita aan.

Anita reageert gelaten: „Hij heeft psychologie gestudeerd, dat verklaart misschien zijn dromerige uitstraling. Een griezel vind ik hem niet. Weet je, wie ik een griezel vind? Die jongen aan het eind van de gang, met dat knalrood geverfde haar. Die, als hij tegen je praat, zijn ogen van je wegdraait en als je op de kamer bezig bent, je zit te beloeren. Geert valt wel mee.”

Na de middag kan het even. Ze loopt naar Geert. Zodra ze zijn kamer inloopt, lichten zijn ogen op en hij roept uitgelaten: „O, mijn vriendin. Heerlijk, dat je me even kunt bezoeken!”

Anita reageert quasi verbolgen: „Ik ben jouw vriendin helemaal niet.” „Och, meid, je bent mijn enige lichtje in deze donkere wereld van onzekerheid. Weet je, dat jij het vermogen hebt om mijn zielige lichtje eventjes te doen opflakkeren? Ach, ik bedoel, wat lig ik hier eigenlijk te doen? Niets of niemand kan mij meer boeien, behalve jouw aanwezigheid dan.”

Anita kijkt hem medelijdend aan en vraagt: „Als ik het enige lichtpuntje voor je zou zijn, ben je wel heel bekrompen en eenzijdig bezig. Vind je ook niet?”

Geert zegt mat: „Ten eerste moet ik wat te zeggen hebben en ten tweede vind ik jou aardig. Echt”

Anita zegt vinnig: „Er zijn hier wel meer aardige mensen. Maar hoe zit het, weten de dokters al iets omtrent het verloop van jouw ziekte?”

„Nee, ze proberen telkens weer iets anders. Ik moet het maar afwachten. Het is eigenlijk alleen vaststellen, dat het met de maand minder wordt.” Met een zucht laat hij zich achterover zakken en mompelt: „Kom af en toe alsjeblieft even langs. Ik voel me vaak zo ontzettend alleen. Ik heb zo weinig vrienden en familie die naar me omkijken. Heb je even tijd?”

Ze knikt, waarop hij vervolgt: „Op een morgen, het zal ongeveer vijf jaar geleden zijn, stond ik duizelig op. Ik wist niet, wat ik meemaakte. Enkele maanden later heb ik weer zo iets geks meegemaakt. Ik was al nat, voordat ik de w.c. haalde. Een tijdje daarna wilde mijn rechterbeen niet meer mee. Ik ging naar de huisarts, die me doorstuurde naar een neuroloog. Die zei: ’Geert, je hebt symptomen van M.S.’ Nou, Anita, je weet het, dat is ’Multiple Sclerose’. De ziekte leidt tot afbraakreacties in het zenuwstelsel, mogelijk aangezet door een infectie of een vergiftiging. Je kunt steeds verder verlamd raken, met alle gevolgen van dien. M.S. begint meestal bij jongvolwassenen tussen de twintig en de veertig jaar, kijk maar naar mij. Tweemaal zo vaak bij vrouwen als bij mannen, maar ik ben nu juist zo’n ongelukkig manspersoon.”

Anita schudt haar hoofd en kijkt hem verbaasd aan.

Maar Geert ratelt onverstoorbaar door: „Kinderen van M.S.-patiënten hebben vijftien keer zoveel kans op de ziekte dan de rest van de bevolking. Dat is veel. De oorzaak is tot op heden onbekend. Steeds vaker wordt gedacht aan erfelijke aanleg. Maar mijn ouders heb ik daar nooit over gehoord. Maar goed. Laat ik verder gaan met wat er aan onderzoek wordt gedaan. Er bestaan verschillende onderzoeksmethoden. Meestal beginnen de onderzoeken met een ruggemergvochtonderzoek via een ruggeprik waarin eiwitten en ontstekingscellen kunnen worden aangetroffen. Dat heb ik al gehad. Ook krijg ik nog de MRI-scan. Dat zal binnenkort gedaan worden. Sinds kort is er een nieuw geneesmiddel dat mogelijk invloed heeft op het afweermechanisme. Het moet om de dag worden ingespoten om effect te kunnen hebben. Dit middel zullen ze misschien ook nog uitproberen. Weet je, in de boeken lees ik, dat intensieve begeleiding van de patiënt hard nodig is. Nou, die is ook niet om over naar huis te schrijven. Iedereen heeft het druk, behalve met mij.”

Anita staat hem een moment aan te staren en zegt dan: „Je hebt je wel verdiept in de materie, zeg. Geert, het is erg. Gewoon erg. Wat moet ik anders zeggen? Heel triest.” Geforceerd monter vraagt ze: „Heb je nog iets nodig?”

„Nou, nee, alleen gezelschap.” Lachend kijkt hij haar aan. Ze schudt haar hoofd en loopt in de richting van de deur. Dan wijst ze op de stapel boeken op zijn kastje: „Ga iets doen, verzet je gedachten en verdiep je in de psychologie van het alleen zijn. Vraag je af, of het ook nog nut kan hebben, dat je hier ligt.”

Verwonderd kijkt hij haar aan en mompelt: „Jij hebt mooi praten. Fijn hoor, een leerzame theorie. Ik loop telkens weer tegen mezelf aan. Hebt u nog meer van die opvrolijkende medicijnen, dokter?”

Anita beschouwt dit als zijn laatste uiting van ongenoegen en vraagt nog vlug: „Kunnen psychologen zichzelf ook helpen? Vind je jezelf nog de moeite waard?”

Verbluft roept hij haar na: „Bijdehandje!”

Weg is ze. Ze rent weer naar boven en loopt bij meneer Zwarts binnen. Twee artsen staan naast zijn bed.

Ze denkt, dat ze meneer Zwarts mogelijk niet meer kunnen helpen. Zijn borst beweegt nog, maar dat is ook alles. Het is weer tijd om het infuus van een andere patiënt te wisselen.

Als het vijf uur is, gaat ze naar huis. Het ziekenhuis is maar een kwartier met de auto van haar woonplaats verwijderd.

Haar moeder vraagt, of ze vandaag fijn gewerkt heeft.

„Ja, wel aardig,” reageert ze mat.

Na een poosje vraagt haar moeder: „Anita. Wat ben je stil.” Wat moedeloos zegt ze: „Och, als je zo’n jonge kerel ziet liggen. Achtentwintig jaar en misschien krijgt hij net zo’n toekomst als Bert. M.S. Zijn spieren weigeren dienst. Hij is hard achteruitgegaan sinds hij bij ons ligt. Ze hebben hem niet voor niets opgenomen. De minste beweging maakt hem al moe. Als ik maar wist, wat ik voor hem kon doen.”

Tijdens het eten zegt ze: „Ma, morgen moet ik naar de afdeling chirurgie. Een week lang. Daar kan ik veel leren. Dat heb ik net nodig voor het tentamen.”

HOOFDSTUK 2

Anita is na een paar maanden, nadat Bert overleden is, de opleiding A-verpleegkundige gestart in het ziekenhuis in de stad. Ze werkt en studeert tegelijk. De opleiding bestaat uit theorie en praktijk en duurt drie jaar en tien maanden. Naast haar werk studeert ze veel. Ze verdiept zich vooral in het gedrag van en de zorg voor terminale patiënten. De palliatieve zorg heeft haar interesse. Met name de pijnbestrijding die terminale patiënten nodig hebben. Ze heeft het met Bert gezien. Dokter Lok, Dok zoals ze hem noemden, probeerde Bert met andere medicijnen dan morfine naar het einde te begeleiden, zodat hij zo lang mogelijk helder bleef, maar tegelijk zo weinig mogelijk pijn had.

De volgende morgen is het weer raak met de drukte. De ene na de andere patiënt wordt binnengebracht. Het is slecht weer. Het regent en er valt natte sneeuw. Verschillende gebroken ledematen bevolken de kamers. Ze rent van de ene kamer naar de andere.

Tijdens de koffie beklagen de collega’s zich over de maar steeds aanhoudende inkrimping van personeel, waardoor er zo weinig tijd is voor de patiënten.

Iemand zegt: „Je kunt hier nog niet eens fatsoenlijk koffiedrinken. Steeds wordt er weer gebeld. Dat is het ergste niet, maar een jaar geleden liepen er hier op de afdeling nog dertien. Nu zijn we nog maar met z’n achten, met steeds meer ziekteverzuim. Kijk eens, wat een werk we hebben aan Peter.”

Anita vraagt: „Wat heeft Peter?”

„Dat is een jongen die vier messteken heeft opgelopen. Hij is negentien jaar. We moeten hem dag en nacht in de gaten houden. Hij komt net van de I.C. Hij is heel zwak, maar zal het wel halen. Telkens moet hij gedraaid worden, omdat hij zowel wonden in zijn borst als op zijn rug heeft. Dat is bijna een dagtaak voor één van ons. Nee, het wordt er niet beter op.” Ze buigt zich over naar Anita: „Je zult het wel zien en meemaken. De leiding verwacht, dat je net zo werkt als voorheen. Maar ze hebben er geen erg in, dat we het dubbel zo druk hebben.”

Anita vraagt: „En voorheen, wat bedoel je daarmee?”

„Nou, we hadden nog eens even tijd voor een gesprekje met een patiënt. Wat denk je, hoe eenzaam sommige mensen zijn? Als ze een vraag op de tong hebben en hun mond opendoen, ben ik al weer weg, op pad naar de volgende patiënt.”

Anita knikt. „Ik weet het, want ik loop hier, in dit ziekenhuis, al een paar weken mee. Maar eh, hoe heet je?”

„Heleen.”

„Kijk, Heleen, het is simpel. Men draait de geldkraan dicht en we moeten verder. De patiënten hebben hun zorg nodig. Zelfs al zou het aantal verdubbelen. Er is ook geen oplossing voor dit probleem.”

„Anita, ik heb het altijd zo bekeken: De patiënt heeft twee soorten zorg nodig. Ten eerste de verzorging van het lichaam, de fysieke zorg. Maar ook geestelijke zorg. Nu blijkt, dat er niemand is die tijd heeft voor een gesprekje, dus wat aandacht.

Anita kijkt haar aan en glimlacht. „Marcia, een collega, had het daar gisteren ook al over. Een oudere dame zei tegen haar: ’Heerlijk een beetje aandacht.’ Ik denk ook, dat een beetje aandacht een wezenlijk onderdeel is van de genezing.”

Heleen springt overeind. „Hoorde je dat? Iemand schreeuwt om hulp.”

Ze rennen erheen en staan even later bij de patiënt.

Het is Peter, hij gilt in zijn dromen. Hij heeft hoge koorts. Even later verschijnt de hoofdzuster die hem een rustgevende injectie toedient.

Zorgelijk kijken ze naar de jongen. Hij maait soms met zijn armen en roept steeds: „Nee, nee. Geen mes. Stop!”

Als Peter wat gekalmeerd is, loopt Anita weer met Heleen mee.

Een mevrouw van rond de veertig heeft twee gebroken polsen. Ze heeft veel pijn. Ze vraagt: „Kan ik nog een pijnstiller krijgen? Ik ben misselijk van de pijn.”

Heleen kijkt haar bezorgd aan en zegt: „Ik zal het even vragen. We zijn zo terug.”

De behandelende arts vindt het goed en even later slaapt ze.

Mevrouw Kalen heeft gebeld.

Heleen zegt vinnig: „Dat is de lastigste van het hele stel. Ze blijft bellen. Ze wil op haar wenken bediend worden. Je zult het wel zien.”

Ze lopen de kamer in en de dame die naast mevrouw Kalen ligt, zegt: „Zuster, kunt u haar niet verbieden steeds te bellen? Ze belt altijd voor niets.”

Anita observeert mevrouw Kalen. Een dame van rond de zestig jaar. Ze zit recht overeind in de kussens. Het lijkt wel, of ze op haar troon zit, van waar ze alles regeert. Ze heeft het haar keurig in de krul en is zwaar opgemaakt.

Heleen vraagt vriendelijk: „Mevrouw Kalen, u hebt gebeld?”

Hooghartig zegt ze: „Jawel. Ik wil het zonnescherm naar beneden. Ik heb last van de zon.”

Heleen vraagt in het algemeen aan de drie andere dames die in de kamer liggen: „Dames, wie heeft er nog meer last van de zon?”

„Nou, ik niet, lekker licht,” zegt de buurvrouw geïrriteerd. De overbuurvrouw roept: „Laat maar open die zonneschermen. Ik ben aan het lezen.”

Naast haar reageert nog een mevrouwtje: „Alleen al om dat mens haar zin niet te geven, wil ik dat het zonnescherm niet dicht gaat.”

Anita kijkt Heleen aan en ze geven elkaar een knipoog.

Heleen zegt rustig: „Mevrouw Kalen, u hoort het. De meerderheid wil het niet. Dan doe ik uw gordijn wel een stukje dicht.”

Anita loopt naar mevrouw Kalen en vraagt: „Maar waarom wilde u het zonnescherm dicht?”

Met vlammende ogen antwoordt ze met een ijskoude stem:

„Ik heb hoofdpijn.”

Heleen loopt de kamer uit, maar Anita blijft nog even staan. Ze vraagt verder: „Was dat de enige reden?”

Koel kijkt ze Anita aan en zegt: „Als ik nog een reden had, zou ik het niet zeggen. Ik ben bekwaam genoeg om mijn wensen kenbaar te maken.”

Anita ziet, dat achter haar koele masker de tranen branden. Ze kijkt haar aan en zegt rustig: „Mevrouw Kalen, u kunt beter zeggen, waar u mee zit. Misschien kunnen we er iets aan doen.”

Mevrouw Kalens ogen worden groot van verbazing en ze zegt hard: „Hoe durft u zoiets te veronderstellen.” Ze keert demonstratief haar hoofd naar de muur. Einde van de discussie.

Anita legt even haar hand op haar arm en zegt, terwijl ze opstaat: „Hebt u last van de eenzaamheid? U kunt er beter over praten, dat lucht op.”

Zonder nog een woord te zeggen of achterom te kijken loopt ze weg, de gang weer op.

Als ze ’s middags in de kamer komt, ziet ze, dat mevrouw Kalen achterover ligt. Haar ogen staren naar het plafond. De hooghartige trek is van haar gezicht verdwenen.

Anita buigt zich over haar heen en zegt: „U kunt er over praten, als u wilt. Ik heb nu even tijd.”

Het verhaal van mevrouw is schokkend. Ze heeft geen man meer en heeft nooit kinderen gehad. Het neefje dat ze zestien jaar lang hebben opgevoed, wil niets meer van haar weten. Hij woont samen met een vriendin die zijn stiefmoeder niet kan luchten of zien. Er is iets voorgevallen, waarover ze niet wil praten. „Zuster, het zou allemaal wel gaan, als ik niet in het ziekenhuis terechtgekomen was. Ik kan me redelijk goed redden. Maar het ergst vind ik het, dat ik nu van anderen afhankelijk ben. Daar ben ik niet van gediend. Om eerlijk te zijn, zit ik er ook over in, dat ik steeds ouder word. De rimpels zijn niet meer weg te krijgen, ik word tobberig. Ik pas er voor, om met een lichaam dat niet meer functioneert, te vegeteren. Weet u, waarom ik hier lig?” Anita weet het, maar schudt haar hoofd. Ze wil het van mevrouw Kalen zelf horen.

„Ik ben één van de relatief weinige vrouwen die een hartinfarct heb gehad. Vorige week kreeg ik er nog één overheen. U begrijpt, dat ik geen reden heb om verheugd te zijn. Ik heb er nog met niemand over gesproken, maar ik heb een laatste wilsbeschikking, een euthanasieverklaring bij me. Zodra ik merk, dat de normale lichaamsfuncties niet meer naar behoren werken of voorgoed uitvallen, wens ik uit mijn lijden verlost te worden.”

Verbijsterd kijkt Anita haar aan. Ze voelt het kippenvel opkomen.

Mevrouw Kalen ziet, dat Anita haar stomverbaasd aankijkt en zegt: „Doe maar niet zo wereldvreemd. U zult dat hier toch wel meer tegenkomen?”

Anita is sprakeloos. Bewust wacht ze af, wat mevrouw Kalen nog meer te zeggen heeft.

„Kijk, zuster, zo is het leven. Ik wil geen lijdensweg en ik wil ook geen ’dank je wel’ zeggen tegen het lijden. Daar pas ik voor. Alsof lijden iets normaals is, dat bij het leven hoort. Nee, zeker niet. Als het leven niet meer waard is om geleefd te worden, stap ik eruit, oftewel, ik laat me helpen, eruit te stappen.”

Anita begint zich op te winden en zegt boos: „U bent helemaal een mooie. Als u een probleem hebt, krijgen wij het op onze nek geschoven. Wij moeten dan maar het leven van iemand nemen, terwijl dat beslist niet geoorloofd is. Dan spreek je dus over moord. Iemands leven opzettelijk en met voorbedachten rade beëindigen is moord. Ik begrijp u niet, echt niet.”

Mevrouws ogen fonkelen, als ze zegt: „Ik zal me over u beklagen bij de geneesheer-directeur, dokter Greenen. Daar kunt u van op aan. Ik heb een uitdrukkelijke wens en die dient u te respecteren.”

Anita kookt, maar zegt rustig: „Ik moet uw standpunt respecteren, maar dat wil niet zeggen, dat ik respect heb voor uw standpunt. Hebt u weleens nagedacht over een eventueel leven na dit leven?”

„O zuster, praat me er niet van. Daar wilde mijn man mij ook steeds mee vermoeien. Doe geen moeite. Bewijs me maar eens, wat u suggereert!”

Anita merkt, dat de vrouw zich steeds meer van streek maakt en zegt: „Mevrouw Kalen, u maakt zich te druk. Ik hoop u binnenkort nog eens te bezoeken.”

Ze reageert koel: „Och, u doet maar.” Ze gaat overeind zitten en zet haar ongenaakbare masker weer op. Haar haren gaan weer in de krul en de poederdoos heeft weer overwerk.

Vol gedachten gaat Anita die middag naar huis. Ze heeft Heleen nog even gesproken, maar vond het nog geen geschikt moment er met haar over te beginnen.

De volgende dag geeft genoeg drukte.

Mevrouw Bont heeft een longembolie gehad. Ze is aan haar ene long geopereerd en haar toestand is nu stabiel. Heleen heeft de zorg over haar en gaat de eerste uren na de operatie steeds kijken.

Tegen het eind van de middag hoort Anita een gil en rent naar de kamer waar het geluid vandaan komt.

Tot haar ontsteltenis ligt mevrouw Bont op de vloer. Ze is uit haar bed gevallen. Vanmorgen heeft Heleen nog gezegd, dat ze vanavond, voor de nacht, de hekken van het bed omhoog zal zetten. Mevrouw was nogal onrustig. Je weet maar nooit. Voordat ze naar huis gaan wordt bekend, dat mevrouw Bont is overleden.

Heleen verwijt zich, dat ze de hekken niet eerder heeft geplaatst.

’s Avonds zoekt Anita Heleen op. Ze woont in de buurt van het ziekenhuis in een aardig flatje. Als ze ’s avonds aan de koffie zitten, zegt Heleen:

„Wat vind ik dat fijn, dat je me komt opzoeken, zeg! We kennen elkaar nauwelijks.”

„Och, Heleen, ik kan me indenken dat je denkt, dat jij verantwoordelijk was voor mevrouw Bont. Ik zou ook van de kaart zijn. Ik denk, dat je er wel over wilt praten. Ik begrijp, dat je alleen bent.”

Heleen kijkt haar dankbaar aan. „Ik zag er juist tegenop vanavond alleen thuis te zitten. Ik heb nog gedacht naar iemand toe te gaan, maar ik heb eigenlijk niemand. Ik denk ook niet, dat ik iemand nodig heb, tenminste tot nu toe heb ik nog niet echt iemand nodig gehad. Ik heb mijn werk waar ik alle energie in steek. Anita, ik begrijp, dat jij geen verkering hebt.”

Anita kan onverwachts haar verhaal kwijt. Ze vertelt over Berts levensverhaal, waarvan zij zoveel deel heeft uitgemaakt; over Nees, zijn vijand, die later zijn vriend werd; hoe ze zich gedroegen in de gevangenis; over het gratieverzoek dat ingewilligd werd; over Bert die sterven moest, maar dat niet kon en niet wist, hoe dat dan moest; hoe hij rust kreeg en stierf. Ongemerkt heeft ze alles waar ze mee zat, verteld aan een vrij onbekende collega, maar haar hierdoor heel na gekomen is.

Heleen heeft geen woord gezegd, alleen geluisterd.

Als Anita haar verhaal eindigt, lijkt het wel, of ze ontwaakt uit een droom, een mooie, nare droom die werkelijkheid geworden is.

Heleen slaakt een zucht en zegt aangedaan: „Maar Anita, wat heb jij al ontzettend veel meegemaakt! Je kwam om een klankbord voor mij te zijn. Als ik dan naar mijn gelijkmatige leventje kijk… Ik, die nooit iets ergs heb meegemaakt. Ik heb mijn ouders nog, al wonen ze ver weg. Ik ben blij voor je, dat je je verhaal eens kwijt kon.”

Anita heeft het allemaal weer beleefd en de pijn schrijnt weer door haar heen.

Als Heleen naar de klok kijkt en ziet, dat het inmiddels één uur in de nacht geworden is, zegt ze geschrokken: „Joh, je moet je ouders bellen, dat je later komt? Worden ze niet ongerust?”

Anita kijkt haar moe aan en zegt mat: „Ja, laat ik dat doen.”

Heleen die wel ziet, dat ze hondsmoe is, zegt: „Blijf vannacht maar hier slapen; ik heb een permanent logeerbed.”

Anita belt naar huis.

De twee collega’s praten nog lang door.

Als Anita eenmaal ligt, voelt ze zich ontspannen, ondanks de vermoeidheid. Ze heeft Heleen hartelijk bedankt voor het luisteren en gezegd: „Ik wist niet, dat ik er zo aan toe was. Nu voel ik pas goed, hoe ik m’n narigheid opgekropt heb. Ik ben gevlucht, ja, gevlucht in de studie en in het ziekenhuis. Er is een last van me afgevallen.”

Die nacht slaapt Anita bijna niet. Telkens ziet en hoort ze Heleen heen en weer lopen. Opeens staat Heleen voor haar bed.

Anita vraagt: „Wat is er?”

Dan loopt Heleen zonder een woord te zeggen weg en slaakt een diepe zucht.

Anita draait de deur op slot en mompelt: „Slaapwandelen, denk ik. Deur dicht.”

De volgende ochtend zijn ze, nog niet uitgerust, maar wel opgewekt naar hun werk gegaan. Anita voelt zich een ander mens, opgelucht.

Ook Heleen zegt zich opgelucht te voelen, ondanks de loden last die nog op haar ziel ligt. Telkens als ze in de kamer komt, waar mevrouw Bont gelegen heeft, voelt ze weer een schrijnend onbehagen.

De directeur verzoekt Heleen in de loop van de ochtend even langs te komen. Ze heeft een goed gesprek met hem en een lid van het bestuur. Ze wordt geprezen om haar werk en het is hun bekend, dat overdag geen hekken geplaatst worden, wel voor de nacht.

Met een tevreden gevoel keert ze terug en tijdens de dagpauze kan ze haar belevenissen aan Anita kwijt.

HOOFDSTUK 3

Als Anita vrijdagsmorgens op haar werk verschijnt, wordt ze geconfronteerd met kinderleed. Een jongetje van vijf jaar is binnengebracht. Hij is slachtoffer van een aanrijding. Zijn hoofdje vertoont verschillende verwondingen. Een armpje en een beentje gebroken en er zijn enkele inwendige kneuzingen. Ze moet hem ’s middags verzorgen en de verbanden verschonen.

Het grijpt haar erg aan. Het ventje is bij kennis en heeft erg veel pijn.

Telkens vraagt hij smekend: „Waar is mama? Ik wil naar mama?” Dan wil hij weer naar papa. Hij mag niet uit bed. De eerste dagen mag hij zijn gebroken beentje en armpje niet bewegen.

Anita ziet zijn ouders komen en kan het niet laten, hen even bemoedigend toe te spreken. Wat zijn die ouders radeloos. De moeder verwijt zich, dat ze hem niet in huis gehouden heeft. Handenwringend zegt ze: „Dan was hem dat ongeluk ook niet overkomen.”

Anita vraagt verwonderd: „Maar speelde hij niet veel buiten?”

„Jawel, hij speelt altijd buiten. Maar had ik maar…, had ik hem maar binnengehouden.”

Gelukkig ziet het er naar uit, dat Bartje weer helemaal op zal knappen.

Even na de middag krijgt Anita het verzoek bij de directeur te komen.

Ze laat het niet merken, maar ze schrikt. Zou mevrouw Kalen echt een klacht ingediend hebben? Ze loopt zo gauw mogelijk naar de directiekamer en klopt. Ze hoort: ’Binnen!’

Ze gaat naar binnen en ziet de directeur, dokter Greenen, achter zijn bureau zitten. Een mooie kop grijs haar, een man van rond de zestig.

Vriendelijk zegt hij: „Anita, ga maar even zitten.”

Ze gaat in een fauteuil zitten en wacht af, wat er komen gaat.

Eerst vraagt hij hoe het gaat.

Ze zegt: „Het gaat goed. Ik geniet van het werk. Juist op de afdeling chirurgie ben ik deze week op m’n plaats. Ik heb binnenkort een tentamen en nu kan ik, wat ik geleerd heb, in praktijk brengen.”

„Goed, ik ben blij, dat je het werk hier zo ervaart. Anita, ik heb je laten komen in verband met een gesprek met mevrouw Kalen.”

Anita zucht en wacht af.

„Mevrouw Kalen heeft een klacht ingediend. Ze is zeer verbolgen over het feit, dat jij háár en haar mening niet respecteert.”

De directeur wacht rustig af, zich onderwijl afvragend, wat Anita’s eerste reactie zal zijn.

Berustend legt ze beide handen in haar schoot en zegt: „Ik dacht het al, ze heeft het me gezegd.”

Ze denkt: Meneer de directeur, ga zelf maar verder. Ik wacht nog even, want ik voel me geen verdachte.

Hij gaat inderdaad verder: „Ik wil horen, hoe dat gesprek gegaan is, want die mevrouw Kalen lijkt me erg bijdehand.”

Anita glimlacht en doet haar verhaal. Ook dat ze, nadat Heleen wegliep, nog bij haar is gebleven. Dat ze naderhand weer even de tijd heeft genomen om deze eenzame vrouw op te zoeken. Dat mevrouw Kalen beknopt haar levensverhaal vertelde en daarna over haar euthanasieverklaring begon. Anita vervolgt strijdvaardig: „Ze wil dood, als haar lichaamsfuncties gaan weigeren. Ik heb haar gevraagd, waarom ze ons met zo’n probleem wil opzadelen en waarom ze ons moord wil laten plegen, opzettelijk iemand van het leven beroven. Begrijpt u?”

Ze stopt en denkt: Zo, directeur, zet-em op. Wat is hierop uw antwoord?

De directeur heeft gemerkt, hoe haar gezicht tijdens het gesprek veranderd is: vastberaden en bereid te vechten voor het leven van een ander. Hij voelt ook zijn eigen vrees over de ontwikkelingen die in zijn ziekenhuis gaande zijn. Het is immers al meermalen voorgekomen, dat men, op verzoek van de patiënt en de familie, iemands leven heeft beëindigd.

Anita ziet de verwarring op zijn gezicht, maar wacht af.

„Anita, je weet, dat dit een beleid is, dat ons van hogerhand is opgelegd. Ik kan er niet omheen. Begrijp je me?”

„Nee, meneer de directeur, dat begrijp ik niet. Wat zegt mij zo’n papiertje van mevrouw Kalen? Helemaal niets! Ik zal me er nooit voor laten lenen, om iemands leven te beëindigen. Ik wil geen moordenaar zijn, want het is moord, iemand dood maken met voorbedachten rade, in kalm en rustig overleg. U had het over beleid dat van hogerhand is opgelegd. Ik zeg u, dat ik mij conformeer aan het beleid, dat míj van Hogerhand met de hoofdletter H opgelegd is.”

Dokter Greenen heeft het moeilijk. Anita ziet het aan zijn gezicht. De man zit in een stroomversnelling, waaruit hij niet meer kan wegkomen. Anita weet, wat een integere man deze arts vroeger geweest is. Eerst huisarts. Hij werd op handen gedragen door de bevolking. Daarna werd hij ziekenhuisarts en chirurg. Een zeer kundig mens dus en vriendelijk tegen zijn patiënten. Moet je nu zien. Een geplaagd man, slachtoffer van zijn eigen slappe beleid.

Na enkele oneindige seconden heeft hij zijn antwoord klaar: „Anita, blijf, zoals je bent. Ik heb er ook niet om gevraagd. Ik moet mee, anders zullen ze me tot de orde roepen. Begrijp je?”

„Meneer Greenen,” zegt ze furieus, „u maakt uzelf er nu wel heel gemakkelijk vanaf. U laat een groot probleem op z’n beloop.”

Hij schrikt, gaat verzitten, herstelt zich en zegt, terwijl hij met een hand vermoeid door zijn haar strijkt: „Jij weet het wel te zeggen, hè? Kind, ik handhaaf het uitgestippelde beleid en daarmee uit. Ik hoef jou geen rekenschap af te leggen van mijn daden. Ik waarschuw je. Ga nooit meer in de fout, door zulke dingen tegen de patiënten te zeggen. Je ruïneert je carrière. Je kunt een veelbelovend verpleegster worden. Dat wil ik je meegeven. Deze keer zal ik de klacht ongegrond verklaren, omdat jullie in een goed gesprek waren en je liet blijken, genegenheid te hebben voor de patiënt.” Nu pas kijkt hij Anita aan en forceert een innemende glimlach.

Anita is razend. Ze kijkt hem doordringend aan en zegt: „U hebt een eed afgelegd. Weet u dat nog? Hoe kan het bestaan! Ik had u hoger ingeschat voor wat betreft uw normen. Weet u, dat u hiervoor rekenschap moet afleggen aan Hogerhand?” Ze heeft haar woorden met zorg gekozen en wacht af, wat zijn reactie zal zijn.

Hij glimlacht en zegt innemend, terwijl zijn hand een achteloos gebaar maakt: „Anita, ik waardeer je vechtlust. Ik heb al gemerkt, dat je bijzonder met het lot van mensen bent begaan. Je neemt even de tijd, om iemand op zijn gemak te stellen. Keurig, zoals je begint. Je maakt een uitstekende start. Maar ben je zo naïef, om te denken, dat je deze overtuiging overeind kunt houden? Je weet toch, dat euthanasie maatschappelijk is aanvaard? De Tweede Kamer en het Kabinet zijn daarbij zorgvuldig tewerkgegaan. Euthanasie kan alleen in de terminale fase en indien de patiënt daarover zijn wil kenbaar maakt. De familie moet op de hoogte zijn en de wens tot levensbeëindiging moet schriftelijk kenbaar worden gemaakt. Een tweede arts, niet zijnde de behandelende arts, moet er ook mee instemmen en van mening zijn, dat het leven van die bepaalde patiënt geen enkele zin meer heeft. Ik kan me indenken, dat jij daar persoonlijk en op grond van je levensovertuiging moeite mee hebt. Maar wij werken heel zorgvuldig. Is je dat bekend?”

Anita laat zijn betoog even op zich inwerken en zegt bezeerd: „Meneer, dat weet ik allemaal. Ik twijfel ook niet aan de zorgvuldigheid waarmee er hier in uw ziekenhuis wordt omgegaan. Laat ik dan jong zijn, nog onervaren en naïef, maar ik weet drommels goed, wat het leven inhoudt. Ik ben heel goed op de hoogte met de wetgeving hieromtrent. Hebt u weleens gesprekken met de patiënten?”

De directeur schudt ontkennend zijn hoofd en zegt: „Te druk.”

„U zou eens een oude man of vrouw moeten spreken bij het intakegesprek, dus als ze voor het eerst in uw ziekenhuis komen. Weet u, wat de stereotiepe vraag is: ’Zuster, doen ze hier aan euthanasie?’ Zelfs het woord kunnen ze soms niet goed uitspreken. Ik zie dan een brok onzekerheid in hun ogen. Bij sommigen ook angst. Anderen vertrouwen hun familie niet. Het kan natuurlijk zijn, dat zij niet goed op de hoogte zijn. Maar mijn grootste zorg is, dat u de verantwoordelijkheid neemt om iemand van het leven te beroven. Dat mag niet, pertinent niet. U kunt niet beoordelen, of iemands leven nog zin heeft. Ik weet, hoe u vroeger gewerkt hebt. U werd toen niet geconfronteerd met abortus en euthanasie. U vocht voor ieders leven, dat heb ik gehoord van mijn ouders. U was, ik zeg ’was’, een zeer integer mens. Daarom stijgt mijn verbazing ten top, nu ik hoor, dat u, juist u, met die hedendaagse praktijken kunt instemmen en daar zelfs de verantwoordelijkheid voor durft te nemen.”

Ze hijgt ervan en kijkt hem scherp aan.

Glimlachend kijkt hij haar aan, staat op en zegt minzaam: „Anita, laat het nog eens bezinken. Ik denk, dat je wat over je toeren bent. Misschien heb je iets meegemaakt, wat je nog moet verwerken. Neem eens contact op met een arts in verband met euthanasie. Kom eens bij de evaluatie zitten. Je zult zien, hoe zorgvuldig wij tewerkgaan. Wat jouw levensovertuiging betreft, nog het volgende: het is een loffelijk streven. Houd die enorm hoge waarden vast, al zul je er vroeg of laat mee in de problemen komen.”

Verbijsterd kijkt ze hem aan, geeft hem een hand, draait zich om en loopt naar de deur. Daar zegt ze, nog even omkijkend: „Maak geen deur open die u niet meer op slot kunt doen, meneer.” De deur valt achter haar dicht.

Hij mompelt: „Deze kat verwoordt precies, waar ik mee zit. Wat een haaiepin, zeg. Maar ze durft wel. Word ik me door dat grietje van drieëntwintig jaar op m’n nummer gezet… Pff, ik ’was’ integer. Ze bedoelt keihard, dat ik dat in haar ogen niet meer ben. Och, nou ja. Voordat ze de stage afmaakt, zal ik haar nog eens spreken.” Kwaad op zichzelf dreunt hij met zijn vuist op tafel.

Met een zucht vervolgt hij zijn werk.

HOOFDSTUK 4

Als de werkdag eindigt, loopt ze na het omkleden nog even bij Geert Dam langs. Zijn ogen lichten op, als hij haar ziet.

Ze gaat naast zijn bed zitten en vraagt: „Hoe gaat het, jongen? Nog hetzelfde?”

„Ja, geen enkele hoop voor de toekomst,” grauwt hij. „Wat kom je eigenlijk doen?”

„Ik dacht even aan jou. Kun je dat nog hebben? Anders ga ik weer”

Hij zucht, laat zijn handen stuurloos op het bed vallen en roept: „Ik voel me net een beschuit. Zo broos, zo droog en niet te pruimen.”

Anita kijkt hem verwonderd aan en zegt daarna lachend: „Kijk je uit met water? Anders zak je nog in elkaar.”

Toch heeft ze iets wazigs over zich. Ze is er niet helemaal bij. Geert ziet het en zegt: „Tob je ergens over? Ik zie het.”

Anita schrikt en zegt gelaten: „Laat mij ook eens tobben. Jij tobt altijd. Heb je mijn raad al opgevolgd?”

„Nee, Anita, je wilt met je laatste opmerking de aandacht weer op mij schuiven. Dat was de bedoeling niet. Weet je, ik vind het soms verademend om te horen, dat een ander ook problemen heeft. Ik kan er dan op ingaan en m’n vak uitoefenen. Heb je ’m door?”

Anita kijkt hem uitdagend aan en antwoordt: „Oké, geef me maar raad. Ik ben van de week geconfronteerd met een klacht die aan mijn adres was gericht. Een klacht van een patiënt. Jij mag het weten, mits je er van overtuigd bent, dat het valt onder het hoofdstuk geheimhouding. Kijk, psycholoog, het zit zo…”

Voordat ze verder kan gaan, briest Geert: „Jij een klacht gekregen? Zijn ze helemaal gek? Vertel op.”

„Stel je voor. Jij hebt een euthanasieverklaring, een laatste wilsbeschikking of hoe het allemaal mag heten. Daarop staat, dat jij, als je lichaamsfuncties uitvallen, als wens hebt, dat men jou moet laten inslapen, doodmaken dus. Ik heb een paar vragen. Is dat moord? Is het redelijk, zoiets van iemand te vragen? Wie moet dat dan doen?”

Met verbazing zit hij Anita aan te kijken en zucht. „Anita, ik zal niet vragen, wie het geweest is, en hoe het gebeurde, maar ik begrijp, dat je ermee bent geconfronteerd.”

Vragend kijkt hij haar aan.

Ze knippert alleen met haar ogen. Ze wil er eigenlijk geen antwoord op geven.

Geert zucht nogmaals en zegt: „Moet ik op die vragen ingaan? Zo in die volgorde?”

Ze knikt en gaat verder: „Dus ik ben die patiënt en laten we zeggen, dat ik jou als arts, als behandelend arts, met dat probleem wil opzadelen. Nou zeg het maar. Geef me maar raad.”

Geert kijkt haar met grote ogen aan en vraagt: „Had je nog iets zwaarder geschut kunnen bedenken? Jij bent niet misselijk, zeg!”

„Ja maar, ik kom nu bij je op spreekuur en ik heb een probleem. Meneer de psycholoog, geef me alstublieft raad.”