EEN ONMOGELIJKE LIEFDE

Martin Rutgers
Een onmogelijke liefde
© B.V. Uitgeverij de Banier, Utrecht, 2002
Omslagtekening: Wenneke Boogaard-Alblas
Omslagontwerp: Wim Smalen
ISBN 90 336 2766 3
NUR 344

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, opgeslagen in een
geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige
wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieén, opnamen of enig andere
manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever

MARTIN RUTGERS

EEN
ONMOGELIJKE
LIEFDE

DE BANIER - UTRECHT

-1-

Doodstil is het op de ochtend van 30 oktober 1947, een licht nevelige zondagmorgen in de eenzame polder. Slechts een enkele boerderij is zichtbaar vanaf de slaperdijk, die alleen nog maar een symbolische functie heeft sinds het waterschap na de laatste dreigende dijkdoorbraak de rivierdijk drastisch heeft verhoogd. De directe angst voor een nieuwe watersnood is daarmee grotendeels verdwenen, hoewel de weinige bewoners van de Immanuëlpolder de gebeurtenissen van toen niet snel zullen vergeten.

Ook Jaantje Wouters, de boerin van ’Dijkzicht’, niet. Ze is deze morgen alleen thuis, een lichte griep heeft haar belet met haar man en twee van hun drie kinderen op de fiets naar de kerk in het dorp, dat vijf kilometer verderop ligt, te gaan. Haar man vond het beter dat ze thuis bleef, want anders moest hij de auto gebruiken en dat is alleen in gevallen van uiterste nood aan de orde. Op zondag is dat voertuig bovendien al helemaal taboe.

„Dat griepje van jou is geen noodgeval, dus je blijft maar thuis”, merkte hij nuchter op.

Nadat ze de ontbijttafel heeft afgeruimd, besluit ze deze rustige uren te gebruiken om een brief te schrijven aan haar dochter die – heel ongebruikelijk en tegen de zin van haar ouders – in Amsterdam medicijnen is gaan studeren. Ongebruikelijk ja, want waarom was ze niet ingegaan op het verkapte huwelijksaanzoek van de enige zoon van boer Vergauwe uit de aangrenzende polder? Er had dan een goede, zekere toekomst voor haar gelegen: een huwelijk met de jonge Mannus Vergauwe en te zijner tijd boerin op een van de mooiste boerderijen uit de omgeving. Vooral vader Wouters was erg gepikeerd over haar pertinente weigering boerin te worden. Moeder Wouters had wel wat meer begrip. Zij vreesde vooral het gemis van de gezelligheid met haar enige dochter in de harde mannengemeenschap op de boerderij.

’Zus’ Wouters, zoals ze al sinds haar geboorte wordt genoemd, maakte echter, tot verdriet van haar ouders, een andere keus: ze wil dokter worden en beslist geen boerin. Bovendien: trouwen met Mannus Vergauwe…? Nee, dat was voor haar niet bepaald een aantrekkelijke gedachte.

’Zus’ heet ze voor iedereen die haar kent. Toen ze op de verjaardag van Koningin Wilhelmina werd geboren als jongste kind en dochter van Jaantje en Bertus Wouters, was de moeder van Jaantje volgens de regels aan de beurt om te worden vernoemd. Moeder Jaantje vond Stoffelien maar een ouderwetse naam voor haar dochter en zo werd ze met instemming van haar zeer koningsgezinde vader als Wilhelmina bij de burgerlijke stand ingeschreven. Ze werd echter niet, wat nog het meest voor de hand ligt in haar geboortestreek, Mientje of Mina genoemd maar Willemien. Oma accepteerde niet dat ze niet werd vernoemd, ze was zwaar aangeslagen door dit ’affront’ en sprak sindsdien alleen nog maar over ’Zus’. En na verloop van tijd noemde iedereen in het gezin Wouters haar zo.

Ze wist al gauw zelf ook niet beter en toen de juf van de lagere school op de eerste schooldag zei: „Kinderen, als ik jullie naam noem, steken jullie dan even een vingertje op?” reageerde ze niet toen de naam Willemien Wouters klonk. De juf herhaalde het nog een keer, maar Zus begreep niet dat haar vinger omhoog moest en keek om zich heen wie dan wel Willemien Wouters kon zijn. Aangezien de W van Wouters achter in het alfabet staat, was ze de laatste en daardoor de enige die nog geen vinger had opgestoken.

„Waarom steek jij je vinger niet op, meisje?” vroeg de juf terwijl ze naar Zus toeliep.

„U hebt mijn naam nog niet genoemd, juf”, antwoordde ze bedeesd.

„Jij bent toch Willemien Wouters, meisje?”

„Nee, juf, ik ben Zus Wouters.”

Aangezien de juf al eerder met zo’n probleem te maken had gehad en direct vermoedde wat de oorzaak kon zijn, ging ze er verder niet op in. Vanaf dat moment was Willemien voor de juf en voor de andere kinderen Zus Wouters en dat zou niet meer veranderen, ook niet toen ze na hevig aandringen van het schoolhoofd na de lagere school door mocht leren op de mulo. Ze wist toen inmiddels wel dat ze eigenlijk Willemien heette, maar zag dat alleen als een naam die, omdat dat schijnbaar moest, op haar schoolrapporten stond. Zus was ze en bleef ze, ook toen haar oma allang was overleden.

Door al deze gedachten is de inktpot op tafel nog altijd dicht en ligt de pen nog ongebruikt op het lege blocnotevel. Moeder Wouters wrijft even over haar voorhoofd dat nog wat vochtig is van de lichte verhoging. Dan schroeft ze de inktpot open, pakt de pen en doopt in. Ze buigt zich over het papier en begint te schrijven:

Lieve Zus!

Het is zondagvoormiddag en ik ben heelemaal alleen thuis, dus is het rustig om te schrijven. Ze zijn met hun vieren naar de kerk. (Mannus kwam ook net aanfietsen.)

Nu heb je behalve de kaart uit Rotterdam van de week heelemaal niets gehad, hè? Ik weet zelf niet hoe het is gekomen. Het vorige weekeind hebben we elkaar pas gesproken en toch is het maar een droom en er was nog zooveel te vertellen. Het is eigenlijk veel te kort, maar toch zijn we blij dat je geweest hebt en zouden wij het prettig vinden, als je nog eens van zo ’n gelegenheid kunt profiteren. En toch ben ik maar bang dat het te vermoeiend voor je is en ik heb daarom ’s nachts heusch niet veel geslapen. Eigenlijk is het toch in de winter niet te doen om in het donker ’s avonds nog zoo ’n reis te ondernemen. Ik heb maar getracht mezelf gerust te stellen, doordat velen die gewoon zijn aan auto rijden, zeggen: „’s Avonds is het zoo rustig op de baan.”

We waren blij met je briefkaart, hoor, toen wisten we dat je goed gearriveerd was. Toen we woensdag uit Rotterdam gingen was het ook al donker en heb ik nogal eens aan je reis gedacht. Die duurt zooveel langer en in de auto was ’t zeker koud.

Ik moet gauw voor de koffie zorgen, want dadelijk komen ze thuis. Vanmiddag zal ik proberen deze brief af te maken. Nu, daag!…

Als de mannen thuiskomen heeft ze de koffie klaar en wordt er, zoals dat hoort, nog even over de preek gepraat. Vader Bertus is tevreden: „Hij heeft het maar weer eens goed gezegd, vooral toen hij sprak over de wereldgelijkvormigheid van de jeugd. Dat had Zus ook wel eens mogen horen.”

Geen van de anderen reageert daarop, want de twee zoons weten dat een reactie direct kan leiden tot een onaangename discussie. Dat willen ze niet, want dan komen er ongetwijfeld ook onaangename opmerkingen van vader hun kant uit. En hun vriend en buurjongen Mannus Vergauwe zit er ook nog bij… Ze weten heel goed dat die nog altijd behoorlijk verslingerd is aan hun zus. Hij kan het maar moeilijk verkroppen dat ze hem nog niet zo lang geleden behoorlijk bot heeft afgewezen, toen hij zinspeelde op een huwelijk met haar. Ze heeft hem zelfs uitgelachen!

Moeder Wouters zwijgt ook. Het doet haar verdriet dat Zus niet thuis wilde blijven en van jongs af geen enkele interesse voor het boerenbedrijf kon opbrengen, maar ze kan de telkens terugkerende verkapte kritiek van haar man op haar enige dochter niet verdragen. Zus is daarom zelden onderwerp van gesprek tussen hen. Als haar dochter thuis is, probeert ze als moeder de boel altijd af te leiden, zodra Bertus weer eens ’in de aanval gaat’.

Na de koffie gaat Mannus naar huis en niet lang daarna wordt er gegeten. Daarna zakt Bertus onderuit in zijn rookstoel, steekt een zondagse sigaar op en zegt nog even streng tegen zijn zoons: „Gedenkt de sabbatdag dat gij die heiligt.” De jongens reageren niet, want ze hebben deze uitspraak al zo vaak gehoord. Ze trekken hun zondagse goed uit, stappen in hun klompen en lopen even later met Bello, de hofhond, zoals bijna iedere zondagmiddag, het land in naar de zeedijk.

Als moeder Wouters de boel heeft afgewassen loopt ze naar de slaapkamer, waar ze zondagsmiddags altijd een poosje gaat rusten. Ze heeft even een onbevredigd gevoel. Waarom is het eigenlijk zondag? Het is altijd hetzelfde liedje: eten, slapen en drie keer naar de kerk. Soms kan ze best begrijpen dat Zus dit geen leven vindt. De jongens? Nou, die zullen zich later ook niet veel positiefs van de zondagen thuis herinneren. Het is te hopen dat ze binnenkort met een meidje thuiskomen. Dan komt er misschien wat gezelligheid in hun leven. Veel haast hebben ze blijkbaar niet, in ieder geval niet in vastigheid, hoewel ze de twintig al zijn gepasseerd. Het zijn harde werkers met een hart voor het boerenbedrijf, daar is niks mis mee, maar uiteindelijk kan er toch maar één op ’Dijkzicht’ verder boeren. Wie van de twee? Dat is lastig, want Ko en Johannes vormen een tweeling. De ander zal toch via verkering met een boerendochter ooit een eigen stee moeten zien te krijgen. Zo is het met Bertus en haar immers ook gegaan: hij kwam om haar, omdat ze de enige dochter thuis was en haar vader een goeie boer was met een heleboel bunders land. Liefde? Och, zo gaan de dingen soms en dan blijft het zo.

Even dreigen allerlei trieste en onaangename herinneringen de overhand te krijgen, maar dan krijgt dankbaarheid ook een plaats. Bertus heeft ook wel zijn goeie kanten, hoe hard hij soms ook is. Ze komt niks tekort. Dan wint de vermoeidheid het en zakt ze langzaam weg in een onrustige slaap.

Het duurt niet lang, want om half drie doet Bertus de deur van de slaapkamer open en zegt met zijn zware, harde stem: „We gaan, vrouw.” Dan is de deur weer dicht. Even blijft ze nog liggen, maar de slaap komt niet terug. Haar gedachten dwalen naar Zus in Amsterdam en bezorgdheid maakt haar klaarwakker. Ze besluit de brief maar af te gaan maken.

Het is drie uur, Zus, en de mannen zijn weer naar de kerk. Ik maak me zorgen om je, want ik heb duidelijk gemerkt dat je je niet goed voelde toen je vorige week hier was, hoe je ook je best deed om dat te verbergen. Je was verkouden en misschien had je ook nog last van dat andere, je weet wel. Ik hoop maar, Zus, dat je niet te gauw naar buiten gegaan zijt en als het nodig is, wacht dan niet te lang om den dokter te nemen. Zorg ervoor dat de zuinigheid de wijsheid niet bedriegt.

Het wil maar niet uit mijn gedachten dat gij zo weinig onderkleren aan hebt. Je moet weer gauw een hemd en broek gaan dragen en een borstrok en behoorlijk op tijd verschoonen en laten wasschen. Je kunt zelf wel eens een kleinigheid doen, maar toch niet veel, want wat voor atmosfeer moet dat dan op je kamer worden? Als je Rotterdam met de trein binnenkomt zie je daar aan die bovenhuizen overal wasch te droogen hangen, dat geeft geen prettigen indruk.

Je hebt me uitgelachen, Zus, om die keper broeken en flanellen, maar als je een directoire aan hebt zie je daar niets van en ze zijn warm en sterk. Dus probeer het eens, het zal wel meevallen. Weggeven mag je ze niet, hoor, dan verslijt ik ze zelf wel. Ze zijn nog vooroorlogs en kostten toen ƒl. 3 per stuk.

Je moet ook goed om innemen denken, want ik kan wel niet zeggen dat je er minder uitzag dan toen je wegging, maar je moet eigenlijk winnen in krachten, voordat het goed is. Je moet ook zorgen dat je meer buiten komt, telkens als je uit school komt een half uurtje omlopen, dan slaap je ook beter en gaat het loome gevoel weg. Ga dan wel samen met je kamergenote Anneke, want alleen op straat in die grote stad… Je moet het niet als verloren tijd beschouwen. Het is even hard nodig als eten. Je wordt dan helderder in je hoofd en studeert dus makkelijker.

Ik hoop dat je niet teveel om me lacht en mijn raadgevingen een beetje ter harte neemt. Je vindt het misschien niet prettig dat ik altijd met wijze lessen kom, maar ik kan het maar niet van me afzetten dat gij jezelf verwaarloosd en ik ben bang voor de gevolgen…

Ze is ineens zo ver weg met haar gedachten dat ze vergeet verder te schrijven. Ze staart uit het raam en denkt terug aan dat vreselijke gebeuren van heel lang geleden, toen haar eerste kind, ook een meisje, op hun eigen erf is verongelukt. Langzaam wellen tranen in haar ogen op, als ze dat vreselijke opnieuw beleeft: de kleine Sanne, genoemd naar de moeder van Bertus, was nog geen twee jaar oud, toen ze tijdens het spelen op het erf plotseling achter de grote schuur vandaan liep, achter de poes aan. Daar reed Bertus met een volle hooiwagen. Hij zag Sanne niet, hij hoorde slechts de vreselijke kreet van het kind toen ze struikelde en onder één van de wielen van de zwaar beladen wagen terechtkwam…

Moeder Jaantje ziet door haar tranen weer voor zich hoe Bertus met het kind in zijn armen over de deel de keuken binnenliep. Hij zei niets, maar er liepen tranen over zijn gezicht toen hij de kleine Sanne in haar armen legde. Sanne was dood… Sinds die tijd, nu al vijfentwintig jaar geleden, is Bertus een andere man geworden, somber, in zichzelf gekeerd, soms hard. Nooit heeft hij er meer één woord over willen of kunnen zeggen. Alleen al daardoor is er langzaam maar zeker een verwijdering tussen haar en hem ontstaan, hoewel er na die vreselijke gebeurtenis nog drie kinderen zijn geboren.

Ze staat op en kijkt zonder iets te zien naar de dijk met zijn kaler wordende oude bomen. Als ze bewuster zou kijken, zou ze waarschijnlijk zien dat er op de dijk een jongeman met een flinke bos blond haar vol belangstelling in de richting van ’Dijkzicht’ zit te turen… Dan zou ze ook zien dat hij plotseling om zich heen kijkt, alsof zijn aandacht ergens door wordt afgeleid en dan aan de achterkant van de dijk verdwijnt. Hij is nog maar net uit het gezicht verdwenen als Bertus Wouters en zijn zoons het pad naar de boerderij op fietsten.

Vlug veegt moeder Jaantje met de rug van haar hand langs haar vochtige ogen. Ze haast zich naar de keuken, want Bertus verwacht dat zoals altijd de koffie op het petroleumstel zal staan pruttelen. Hij zal deze keer moeten wachten.

„Nog geen koffie, vrouw?” is het eerste wat hij zegt als hij zijn duffelse jas uittrekt.

„Nee.”

Dat is alles. Ko loopt even langs zijn moeder en klopt haar kort op de arm alsof hij wil zeggen: Laat hem maar, moedertje. Dan zegt hij: „Ik ga mijn goeie goed uittrekken, moeder. Dan ben ik vast klaar voor melktijd.”

Vader Bertus en Johannes laten zich met een stuurs gezicht op een stoel vallen. De stoel van Bertus kraakt even, verder blijft het stil totdat de koffiepot begint te pruttelen. Pas als moeder Jaantje zonder woorden de mokken met koffie en een zondagse plak snijkoek op tafel heeft gezet, zegt hij: „Die blonde knaap was ook weer in de buurt. Wat die hier toch moet? Het is maar goed dat de oorlog voorbij is, anders zou je weer denken aan de keren dat die achterbakse NSB’er Piet van Galen in de polder op zoek was naar onderduikers. Nou, in ieder geval heeft hij jullie nooit gevonden, jongens. Ik had jullie goed verstopt. Als ik die zwerver weer in de polder zie, zal ik Bello eens op hem af sturen. Ik moet hier geen pottenkijkers.”

Niemand reageert. Ze weten allemaal dat een gesprek over de periode dat Johannes en Ko ondergedoken zaten om aan de ’Arbeitseinsatz’ te ontkomen, leidt tot een scheldpartij op alles en iedereen die pro-Duits was, dus waarom zullen ze reageren? De fronsen op het gezicht van Bertus Wouters worden dieper en hij gromt zoals Bello kan grommen als er een onbekende het erf op komt.

Als de drie mannen naar de stal zijn gegaan om te melken en moeder de koffieboel heeft opgeruimd, besluit ze vlug de brief aan Zus af te maken, zodat de postbode die de volgende morgen mee kan nemen, als hij tenminste komt. Nou ja, anders misschien met de tweede bestelling ’s middags.

Ze schrijft nog een heel vel vol over de aankopen die ze de afgelopen week in Rotterdam heeft gedaan en gaat dan langzamerhand naar het eind toe. Het lijkt wel of ze op deze manier de stilte in haar eigen huis ontvlucht.

Je moet trouwens Anneke maar eens meebrengen, dan kunnen we allemaal eens kennis met haar maken. Nu schrijf je dikwijls over haar en daardoor is het haast of wij haar ook kennen, maar dan zouden we ons alles beter kunnen voorstellen.

Dat mevrouw het niet erg goed vindt dat je dikwijls heeren ontvangt op je kamer, is van haar kant ook best te begrijpen. Het beste is er niet geheimzinnig over te doen en als je het weet het maar liever vooruit te zeggen. Als ze weet dat er thuis ook vrienden over de vloer komen, dan moet ze er per slot maar vrede mee nemen.

Nou, Zus, ik wensch je beterschap en doe Anneke de groeten. Jullie moeten maar goed voor elkaar zorgen. De hartelijke groeten en een kus van je liefh. Pa en Moe.

P.S. Je vader en de jongens zogen, toen ze vanmiddag uit de kerk kwamen, hier in de buurt alweer dezelfde blonde jongeman als toen jij hier de laatste keer het weekend was. Wie dat toch is…?

P.S. Let alsjeblieft niet op mijn fouten, ik vind praten nog altijd gemakkelijker dan schrijven, dat weet je wel, hè, kind.

En dan te bedenken dat haar vader niet eens weet dat ik haar schrijf en dat hij er ook nooit naar vraagt, denkt ze bitter. Hij leest haar brieven niet of nauwelijks en dan nog alleen als ik erop aandring. Zus kan er toch niks aan doen dat Sanne er niet meer is?

Even voelt ze weer dat diepe verdriet, dan vermant ze zich en denkt: Het is misschien maar goed dat Zus naar Amsterdam is gegaan. Zo gezellig heeft ze het hier ook niet gehad.

Ze schrijft de envelop, vouwt de brief op en doet hem erin. Dan legt ze vast geld klaar voor de postzegel die de brievenbesteller erop moet plakken en zet de brief achter de pendule op de schoorsteen. Ze is net klaar als Bertus binnenkomt en zegt: „Over een uur is het weer tijd om ter kerke te gaan.”

Ze begrijpt dat hij daarmee wil zeggen dat het tijd wordt om voor de derde keer die dag brood op tafel te zetten. Een warme maaltijd op zondag is immers niet gebruikelijk.

Als de jongens binnen zijn zegt Johannes: „Drie keer kerk, nou, ik vind twee keer meer dan zat. D’r blijft geen zondag over: eten, fietsen, kerk, eten, fietsen, kerk, eten, fietsen, kerk en als we dan thuiskomen is het zo zachtjes aan weer tijd om te slapen. Nou, ik vind twee keer meer dan zat.” Vader Bertus slaat meteen met de vuist op tafel en zegt: „Je hoort de onderlinge samenkomsten te bezoeken en daarmee basta! Ik duld hier geen woorden over!”

„Rustig, man,” antwoordt Johannes kalm, „ik ga wel mee, hoor, maar ik denk er wel zo over. Er staat volgens mij nergens dat er iedere zondag drie diensten moeten zijn.” Dan draait hij zich om en even later kraakt de zoldertrap. Hij weet dat dit een lastig onderwerp is en denkt: Als ik eigen baas ben, zal ik het toch anders doen, da’s vast. Twee keer is zat!

Ko heeft niets gezegd, moeder Jaantje heeft bewust gezwegen en nu Johannes niet meer in de kamer is, heeft vader Bertus eigenlijk geen reden meer om nog verder te gaan, maar hij doet het wel: „Als dat jong hier weer over begint…”

Dan zegt Jaantje: „Zo is het wel genoeg geweest, Bertus. Bezondig je ziel niet met boze woorden. Je bent zeker vergeten hoe je er zelf over dacht toen je twintig was. Ko, ga ook maar vast je goeie goed aantrekken. We kunnen zo eten.”

Ze weet dat Ko zijn broer waarschijnlijk wel tot kalmte zal manen, als ze samen op zolder zijn. Hij is zo anders. Johannes lijkt sterk op zijn vader, Ko is heel anders. Wie zal later ’Dijkzicht’ moeten erven? Johannes zal voor het werk het beste zijn, maar als hij net zo slecht knechten kan houden als zijn vader, dan ziet het er niet best uit voor de hoeve.

Even later komen de jongens binnen en wordt zwijgend de maaltijd gebruikt, waarna de drie mannen het erf af fietsen. Bertus voorop, de jongens een tiental meters achter hem. Even nog ziet moeder Jaantje de achterlichtjes, dan is het helemaal donker in de Immanuëlpolder. Ze loopt naar buiten om de luiken te sluiten. Binnen draait ze de kraaltjeslamp lager en gaat zitten. Haar gedachten gaan het ene moment terug naar die vreselijke dag zo lang geleden, toen Sanne is verongelukt, en het andere moment dwalen ze af naar Amsterdam waar Zus nu waarschijnlijk gezellig in haar kosthuiskamer zit met Anneke, haar vriendin en kamergenote. Ze hoop dat Zus het vandaag gezelliger heeft gehad dan als ze de zondag hier was geweest.

Als later op de avond de mannen terug zijn is het al gauw bedtijd. Weer een zondag is voorbij.

-2-

Kees van Galen, de geheimzinnige blonde jongen, is in plaats van in de kerk zo ongeveer de hele dag in de Immanuëlpolder geweest. Pas nadat Bertus Wouters en zijn twee zoons terug zijn uit de middagkerkdienst in het dorp en de herfstavond langzaam begint te vallen, pakt hij zijn spullen bij elkaar en niet veel later verlaat hij de eenzame polder. Hij voelt zich net zo eenzaam…

„Ze is er vandaag niet,” mompelt hij binnensmonds, „alweer niet. Zus Willemien Wouters, wanneer kom je weer een weekend thuis?”

Hij weet niet dat de bewoners van ’Dijkzicht’ hem al een paar keer hebben gesignaleerd. Hij heeft er ook geen enkel vermoeden van dat vader Bertus dankzij wat rondvragen weet met welke bedoeling die onbekende zich mogelijk de laatste tijd vrij regelmatig in de polder ophoudt. En dan ook nog op de dag des Heeren! Dat laatste alleen al zet een duidelijk stempel op hem.

Ko en Johannes Wouters hebben hem tijdens hun zaterdagavondbezoek aan de jongerensoos in het verenigingsgebouw enkele weken geleden voor het eerst gezien. Ondanks hun pogingen een praatje met de onbekende te maken, is er geen direct contact geweest. De blonde, zoals ze hem bij gebrek aan beter maar noemen, lijkt wel geen naam te hebben, want geen van de andere bezoekers van de soos heeft hen wat dat betreft wijzer kunnen maken. Het enige wat ze hebben gehoord is, dat deze knaap nogal geïnteresseerd heeft geïnformeerd of ’dat meisje van Wouters’ ook wel eens op zaterdagavond aanwezig is. Daar kon men naar eer en geweten op antwoorden: „Sinds ze in de grote stad studeert zien we haar hier niet meer. Te min zeker voor een stadse studente die zich ook al te goed voelt om boerin te worden op de hoeve van Vergauwe.”

Daarna is de blonde niet meer in de soos geweest, maar hij zwerft wel op zondag door de polder en gezien zijn interesse in ’dat meisje van Wouters’ hebben haar broers de conclusie getrokken dat Zus hem wel moet kennen. Ze zijn daarom vast van plan erachter te komen hoe dat zit. Tot die tijd zullen ze in ieder geval hun ogen goed de kost geven. Als ze hem een keer tegen het lijf lopen, nou, dan is het gewoon twee tegen één, want die knaap moet Zus met rust laten, hebben ze besloten. Vader Wouters hebben ze daarover niets verteld. Hij kan beter niet alles weten over wat zij denken en doen. Hun moeder weet niet meer dan dat er zondags zo af en toe een blonde jongen in ’hun’ polder rondhangt. Haar zoons vinden dat dit meer dan genoeg is. Iedere verdere informatie zou alleen maar spanningen geven en die zijn er toch al genoeg in huize Wouters.

Kees van Galen heeft geen idee van dit alles als hij terugfietst naar het provinciestadje dat achttien kilometer verderop ligt. Hij is alleen maar teleurgesteld dat er deze zondag alleen drie mannen tot twee keer toe de tocht van ’Dijkzicht’ naar het dorp en terug hebben gemaakt. De hele week heeft hij gehoopt dat Zus Wouters het weekend thuis zou zijn. Hij heeft allerlei plannen gemaakt om haar te ontmoeten, aan te spreken, maar heeft ze ook allemaal weer verworpen als onhaalbaar en dom. Verliefd als hij al enkele jaren is op de mooie Willemien, zoals hij haar in gedachten altijd noemt, blijft hij echter hopen op een ontmoeting.

Twee jaar is het geleden dat hij haar één keer echt heeft gesproken. Even, maar lang genoeg om allerlei dromen en verlangens in hem wakker te maken. In de twee jaar daarna heeft hij haar diverse keren gezien, maar nooit was ze alleen. Ze was met haar moeder aan het winkelen of fietste met haar broers naar het dorp. De laatste tijd wordt ze op de vroege maandagmorgen door een van haar broers naar het station gebracht. In ieder geval heeft hij haar nooit zonder anderen gezien en is er dus geen gelegenheid geweest om haar aan te spreken.

Ze zal me toch nog wel kennen? vraagt hij zich voor de zoveelste keer af. Die ene keer herinnert hij zich nog goed: ze kwam op een winterse dag uit de middelbare school in de stad en was op weg naar de bushalte. De oorlog was nog maar enkele maanden voorbij en de oude, vooroorlogse autobus liet op zich wachten. Vlakbij de bushalte gleed ze uit op het gladde trottoir. Ze bleef maar net op de been, maar liet door de schrik en een onverhoedse armzwaai haar boekentas uit haar handen glippen. De klep ging open en de halve inhoud van de tas lag op straat. Hij was meteen bij het onbekende meisje en begon haar spullen bij elkaar te zoeken.

„Ik doe het zelf wel, joh”, zei ze terwijl ze naar haar enkel greep.

„Ga maar in het bushokje zitten, dat lijkt me beter voor je.” Hij pakte haar bij de arm om haar naar het bankje te helpen.

Ze liet zich helpen en even later zat ze in het hokje, terwijl hij haar spullen verzamelde en naast haar op de bank legde. Toen hij alles had vroeg hij: „Hoe heet je eigenlijk, zus?”

Ze lachte hartelijk, ondanks het pijnlijke trekje op haar gezicht.

„Is dat zo’n gekke vraag?” vroeg hij, enigszins verbouwereerd omdat hij dacht dat ze hem uitlachte.

„Welnee, joh, maar ik heet nou eenmaal Zus, Zus Wouters. Dus toen jij vroeg: ’Hoe heet je, zus?’ klonk dat zo komisch, snap je. En, eh, bedankt.”

Hij vroeg echter nog even verder: „Maar hoe heet je dan echt?”

„Nou, echt heet ik Willemien, Willemien Wouters, maar iedereen noemt me altijd Zus. Nou, komt die bus nog een keer?”

„Vast wel, Zus Willemien”, antwoordde hij lachend, maar hij hoopte dat het nog lang zou duren. Hij was helemaal in de ban van haar gezicht dat, omlijnd door blonde krullen half onder een dikke, bruine bontkraag op haar jas, een paar sprekende blauwe ogen liet zien die hem voortdurend nieuwsgierig opnamen.

„Waar woon je?” vroeg hij om het allemaal nog wat te rekken.

„Dat gaat je niks aan, joh. Ik mag niet met vreemde mannen praten van mijn moeder, dus mag ik je vast niet vertellen dat ik op ’Dijkzicht’ woon. Oh, nu heb ik toch al teveel gezegd!”

De autobus kwam rammelend dichterbij, stopte en de deur ging open. Zus stapte in, keek nog een keer achterom en toen was het voorbij.

„Waar zou ’Dijkzicht’ zijn?” vroeg hij zich hardop af. „Hoe kom ik daar achter? Ik zàl er achter komen, want ik wil haar beslist terugzien.”

Even voelde hij zich een dwaas en mompelde: „Waar ben je mee bezig, man? Dat kind is beslist niet ouder dan een jaar of zestien, dat is minstens drie jaar jonger dan jij. Bovendien: ’Dijkzicht’ zal wel een groot huis of een flinke boerderij zijn, want een meisje dat blijkbaar op de mms zit en dagelijks met de bus heen en weer gaat, daar moet meer geld achter zitten dan jij in je portemonnee hebt.”

Hij liet zich echter niet ontmoedigen en ging zoeken. Waar gaat die bus heen? Waar stapt ze uit? Waar ligt ’Dijkzicht’? Dat waren de vragen die hem bezig hielden en hij vond uiteindelijk de antwoorden. Natuurlijk zag hij haar ook na die bewuste eerste keer regelmatig, maar ze was nooit meer alleen. Altijd was ze met andere scholieren en als hij zich in de buurt waagde en probeerde haar aandacht te trekken, keek ze eigenlijk nooit naar hem of had hij het gevoel dat ze hem afwijzend aankeek. Het gebeurde wel een keer dat hij zo dicht in haar buurt was dat hij haar tegen de anderen hoorde zeggen: „Waarom die knaap toch steeds bij school of bij de bushalte rondhangt? Leuke kop met haar heeft hij trouwens. Werken doet hij kennelijk niet, want ik zie hem telkens weer. En zijn kleren zien er niet uit, totaal versleten.”

„Zeker een werkeloze”, antwoordde een van de anderen. „Mijn vader zegt dat zulke lui niet deugen want wie in deze tijd van de wederopbouw niets te doen heeft, daar is duidelijk iets mis mee. Kom je morgenmiddag naar de stad? Ik ga bij Wisbrun een nieuwe jas kopen.”

„Ik zal wel zien.”

„Goed, ik kom met de bus van twee uur.”

Kees van Galen wist toen meteen dat hij de volgende middag beslist in de stad zou zijn en in de buurt van Wisbrun. Hij wachtte echter vergeefs, Willemien Wouters kwam niet.

Het afgeluisterde gesprek had hem wel iets gedaan, want het andere meisje had de spijker precies op de kop geslagen en dat was hard aangekomen. Willemien wilde blijkbaar niet herinnerd worden aan die ene ontmoeting bij de bushalte. Hij was tot zijn grote verdriet inderdaad zonder vast werk en er was in zekere zin ook iets mis met hem. Beter gezegd, er was iets mis met zijn achtergrond en dat was de reden dat elke sollicitatie fout liep, zodra er werd doorgevraagd. Zijn onvoltooide hbs-opleiding, nou, daar zat men niet zo mee, want dat probleem hadden veel jongeren ten gevolge van de oorlog. Het was meer de naam van zijn vader, die op z’n zachtst gezegd nogal pro-Duits was geweest en op het nippertje weg had kunnen komen toen na de bevrijding ’bijltjesdag’ was begonnen en iedere NSB’er werd opgepakt. Sinds die tijd hadden hij en z’n moeder niets meer van hem gehoord. Zo leefde hij sterk geïsoleerd samen met zijn moeder, die steeds overspannen was, in een onbewoonbaar verklaarde woning. In de buurt werden ze met de nek aangekeken. Hij probeerde steeds iets te verdienen door wat sjouwwerk voor marktkooplui te doen of door zich voor enkele uren te verhuren in de haven. Het leverde nauwelijks genoeg op om samen met zijn moeder iets eetbaars op tafel te krijgen.

Hij herinnert zich nog als de dag van gisteren hoe er enkele dagen na de bevrijding hordes mensen door de straten van het dorp liepen en hier en daar een huis binnengingen om de meestal mannelijke bewoner naar buiten te halen. Die werd dan op z’n knieën gedwongen en moest kruipend over de straat mee met de horde wraakzuchtige vaderlanders, want men wist dat zo iemand met de Duitsers had geheuld, onderduikers of verzetsstrijders had verraden of welke andere misdaad dan ook had begaan.

Kees zag die vreselijke vernederingen door het zolderraam van de buren waar hij op dat moment even was. Toen ging de bel ook bij zijn eigen huis, maar er werd niet gewacht tot iemand de deur opende. De deur werd met geweld ingetrapt en hij hoorde hoe de woedende menigte schreeuwde: „Naar buiten Van Galen! Moffenvriend, we komen je halen! Weg met die Duitse Schweinhunde!”

Toen zijn vader niet kwam opdagen, doorzochten ze het huis van onder tot boven en even later werd zijn moeder naar buiten gejaagd: „Waar is die vent van je? We willen hem hebben!”

Zijn moeder viel en kreunde huilend: „Piet is er niet, ik weet niet waar hij is! Wat heeft hij gedaan? Hij is gelijk met de vluchtende Duitsers vertrokken!”

„We zullen hem wel vinden, mens, en anders komen we jou wel halen!”

De scheldende meute liet haar op de stoep voor haar huis liggen en ging verder, een tiental kruipende, angstige ’gevangenen’ voor zich uit drijvend naar de Brink. Wat zich daar afspeelde zag hij niet, hij hoorde slechts dat enkele van de kruipende moffenvrienden behoorlijk toegetakeld waren en later waren berecht.

Toen de straat leeg was hielp hij zijn moeder naar binnen en nog diezelfde dag vertrok hij met haar uit het dorp naar de stad, waar een familielid hun tijdelijk onderdak verschafte. Dat familielid haalde op een donkere, mistige nacht ook een deel van hun bezittingen uit hun huis in het dorp en zorgde dat ze in het onbewoonbaar verklaarde huisje konden trekken dat nu al twee jaar hun onbewoonbaar verklaarde onderkomen was. Toen de man enkele avonden later nog een keer naar het dorp ging om wat spullen uit het huis te halen, vond hij er niets meer, de ramen waren ingegooid en het huis was leeggeroofd…

Sinds de gebeurtenissen in het dorp werd zijn moeder nooit meer de oude. Enerzijds was ze bedroefd dat haar man spoorloos was verdwenen, anderzijds voelde ze zich ten diepste gekrenkt door de behandeling die ze had moeten ondergaan en het armoedige leven dat ze nu noodgedwongen moest lijden. Een leven dat niet alleen armoedig was maar ook anoniem.

„Ik heb toch niets gedaan?” mompelde ze talloze keren per dag. „Piet heeft me nooit iets anders over zijn werk verteld dan dat hij onder dwang administratief werk voor de Duitsers moest doen. Hij heeft wel gezorgd dat Kees en ik altijd genoeg te eten hadden. Nou, is dat dan verkeerd? Waarom is hij dan bij verstek veroordeeld? Ik weet het niet. Ik wou dat ik dood was.”

Dan staarde ze weer de straat af of haar man misschien toch nog terug zou komen, maar twee jaar later werd die hoop langzaam maar zeker steeds kleiner en bleef ze alleen maar in leven omdat het, zoals ze soms zei, haar tijd zeker nog niet was. Ze wees alle hulp af, ook van de kerk waartoe ze officieel nog altijd behoorden, en weigerde soms zelfs het eten dat haar zoon met zwaar en moeilijk werk toch nog wist te verdienen, want „als ik niet eet ga ik misschien wel eerder dood.”

Kees leefde steeds meer zijn eigen leven en het enige dat hem op de been hield, was zijn droom: zijn studie afmaken en dan verder studeren. Of het er ooit van zou komen? De ontmoeting met Zus Willemien Wouters werd ook steeds meer aanleiding tot een droom: met dat meisje later, als alles vergeten zou zijn, een leven opbouwen. Hij realiseerde zich echter heel goed dat er voor die tijd nog een onafzienbaar lange weg te gaan zou zijn, als zijn droom tenminste ooit werkelijkheid zou worden.

Twee jaar is het nu geleden, dat hij haar bij die bushalte heeft ontmoet. Wat heeft het opgeleverd? Niets! Geen enkel contact meer, zelfs geen oogcontact. Hij kan alleen maar blijven proberen haar nog een keer te ontmoeten.

Iedereen die hem zo zou horen, zou zeggen dat hij getikt was. Smoorverliefd op een meisje dat hij zegge en schrijve één keer even op straat heeft ontmoet en van wie hij verder niks weet. Misschien hebben ze wel gelijk en begint hij net zo vreemd te worden als zijn moeder. Toch geeft hij het nog niet op. Hij kan haar ogen nu eenmaal niet vergeten.

Als hij eindelijk de buurt in rijdt waar hun krotje staat, is het donker geworden. Er brandt geen licht in het huisje. Elektriciteit hebben ze er toch al niet, maar zelfs de olielamp brandt niet.

„Moeder zit zeker weer te slapen, of…”

Even denkt hij: …misschien is ze wel bij de buren, maar hij realiseert zich meteen de dwaasheid van die gedachte. Geen enkele buur wil immers iets met hen te maken hebben? Ze worden geduld, omdat armoedzaaiers zoals zij nu eenmaal ook een dak boven hun hoofd moeten hebben. Waarom niet, zolang niemand last van hen heeft?

Nou, dat hebben ze in ieder geval niet, denkt Kees verbitterd. Moeder sluit zich in huis op en hij mijdt het huis en de buurt zoveel mogelijk.

Hij rijdt zijn fiets achterom en gaat dan door de knerpende achterdeur naar binnen. In het keukenhok is zijn moeder niet en uit de kamer komt geen enkel geluid. Daar is ze ook niet en dus gooit Kees zijn jas op een keukenstoel en gaat de smalle ladder op naar de zolder waar twee aparte slaaphokjes zijn.

„Ik ben thuis, moeder!” roept hij bij de deur van haar slaapvertrek.

Er komt geen reactie. Hij duwt de deur open en tuurt de donkere ruimte in. Als zijn ogen enigszins aan het donker gewend zijn, loopt hij naar het raampje en trekt het gordijn open, zodat er wat licht van een straatlantaarn naar binnen schijnt. Dan ziet hij zijn moeder op haar bed liggen, een zielig hoopje mens, helemaal opgerold onder een verbleekte deken. Langzaam realiseert hij zich dat zo’n absolute bewegingloosheid niet normaal is, want de ademhaling zorgt normaal gesproken toch altijd voor enige beweging van het dek.

„Wat is er met haar?” zegt hij hardop. „Moeder, word eens wakker!”

Er komt geen reactie en hij loopt naar haar toe en pakt een hand die onder de deken uit is gegleden en naast het bed hangt. Dan beseft hij het ineens: zo’n ijskoude, bloedeloze hand kan maar één ding betekenen: zijn moeder is…

Erg ziek, denkt hij, of is ze…?

Ze heeft al zo vaak gesproken over het eind van haar leven, over haar totale gebrek aan moed om verder te leven, over haar wil om dood te zijn.

Hij legt een hand op haar voorhoofd, voelt haar pols en dan weet hij het zeker: hij heeft geen moeder meer. Langzaam laat hij zich op de rand van het bed zakken en dan komen er tranen. Hij huilt niet alleen van verdriet, hij huilt ook van woede. Woede op zichzelf, omdat hij haar wil om te sterven niet serieuzer heeft genomen. Woede op haar, onredelijke woede, omdat ze hem op deze manier in de steek heeft gelaten. Maar bovenal woede op zijn vader die de oorzaak van dit alles is, omdat hij – zogenaamd ook nog op Bijbelse gronden – meende dat hij degenen die over hen waren gesteld, onderdanig moest zijn.

„De huichelaar!” zegt hij dan hardop. Hij schrikt er zelf van en kijkt of zijn moeder dat lelijke woord heeft gehoord. Op dat verschrikkelijke moment dringt het pas echt tot hem door dat hij op de rand van het bed van zijn dode moeder zit. Hij snikt het uit tot hij geen tranen meer heeft, tot hij weet hij dat tranen niets oplossen en dat hij zal moeten handelen, maar hoe…? Aarzelend tilt hij de ene arm van zijn moeder op en legt hem liefdevol naast haar lichaam onder de deken. Dan draait hij zich om en stommelt zo hard de ladder af dat hij de laatste twee sporten vergeet en met een bons op de houten vloer terechtkomt.

Meteen klinkt uit het buurhuis een bons op de tussenmuur en een stem roept: „Hé, kan het misschien wat minder?”

En naar zo iemand moet ik dan toe gaan om hulp? denkt hij. Nee dus!

Hij laat zich op een stoel bij de gammele keukentafel zakken en denkt: Is moeder wel echt dood? Hoe weet ik dat ze dood is? In de oorlog heb ik enkele malen doden gezien, maar zagen die er net zo uit als mijn moeder? Zo bleek, zo stil, zo… vredig? Ik moet een dokter halen.

Hij trekt zijn jas aan, pakt zijn fiets en gaat op zoek naar een dokterswoning. Bij de eerste de beste woning waar een bordje ’huisarts’ aan de gevel hangt, belt hij aan. Het duurt even, maar dan wordt toch opengedaan door een oudere vrouw die vriendelijk zegt. „Hebt u niet op het bord gelezen dat mijn man geen dienst heeft?”

„Ik heb alleen gelezen dat hier een dokter woont,” antwoordt hij, „en die heb ik nu nodig.”

Het klinkt wat bot, maar de doktersvrouw heeft ervaring genoeg om te zien dat deze jongeman behoorlijk overstuur is. Ze vraagt: „Ben je dan zo ziek dat je niet tot morgen kunt wachten? Het spreekuur begint om half acht.”

Ze maakt een gebaar alsof ze de deur wil sluiten, maar dan steekt Kees een hand uit en zegt, terwijl er opnieuw tranen in zijn ogen komen: „Alstublieft, mevrouw, alstublieft! Ik denk dat mijn moeder dood is.”

Dan bedekt hij zijn gezicht met zijn handen en snikt: „Alstublieft, mevrouw, laat de dokter met me meegaan naar moeder!”

De doktersvrouw begrijpt dat hier duidelijk meer aan de hand is en zegt: „Wacht maar even, dan zal ik de dokter roepen.”

Het duurt een paar minuten maar dan zegt een streng uitziende man: „Ik ken je niet, je bent geen patiënt van me, voor zover ik weet. Waarom ga je niet naar je eigen huisarts?”

„We hebben geen huisarts, dokter, alstublieft, gaat u mee! Moeder is dood, denk ik.”

„Goed, ik kom eraan. Adres?”

„Achterstraat, naast nummer 12, ons huis heeft geen nummer meer. Komt u, alstublieft?”

„Ik kom.”

Terwijl Kees weg fietst, zegt dokter De Vlieger tegen zijn vrouw: „Hij woont in de Achterstraat, naast nummer 12, want hun huis heeft geen nummer meer. Dat riekt naar armoede en ellende. Ik ben zo terug.”