KINDEREN ZONDER VADER

Martin Rutgers

Kinderen zonder vader

© B V. UITGEVERIJ DE BANIER, UTRECHT 1998

Omslagtekening: Hans Ellens

Ontwerp omslag: Wim Smalen

ISBN 90 336 2598 9

NUGI 340

Alle rechten voorbehouden.

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij electronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

MARTIN RUTGERS

KINDEREN
ZONDER
VADER

DE BANIER - UTRECHT

HOOFDSTUK 1

Gerdien van Cothen zit op de dag voorafgaand aan haar vijfendertigste verjaardag ’s morgens aan tafel met een brief voor zich. Elsje, vier jaar, dreutelt een beetje om haar moeder heen. Ze voelt aan dat mama stiller is dan anders, maar ze begrijpt natuurlijk niet waarom. Papa Wouter van Cothen is niet thuis en Hermieneke, haar kleine zusje, slaapt boven in haar ledikantje. Zo af en toe kijkt Elsje even steels naar haar moeder, maar het lukt haar niet mama’s aandacht te trekken.

Ineens pakt Gerdien van Cothen de brief weer en leest hem opnieuw:

’Apeldoorn, 8 Januari 1915.

Geliefde dochter!

Gerdien, hiermede kon, ik je van harte geluk wensen met je verjaardag, ook namens Marie en Katrien en ik hoop dat deze dag nog maar dikwijls in goede welstand en onder genoeglijke omstandigheden gevierd mag worden en dat je nu ook maar weer beterende mag zijn van de verkoudheid. Ik heb het deze week ook weer te pakken gehad, kou door de leden en reumatiek, maar nu begin ik gelukkig weer aardig op te knappen. Ik blijf nog maar binnen, het weer is nogal om ziek te worden. Het was gelukkig dat Katrien een weekje vrij was, anders had Marie niet naar Jan gekund, want ik had echt verzorging nodig. Het was voor Katrien niet zo prettig, maar ze heeft me toch goed geholpen.

Marie is gisteren weer goed met de stoomtrein uit Amersfoort thuis gekomen. Ze heeft een heel genoeglijk weekje bij Jan gehad en ze is wel wat opgeknapt, vooral wat haar maagpijn betreft, en het spijt haar dat ze niet eens bij je kan komen, maar ze is zo verkouden en dan met dit natte weer. Het is haar wel aan te zien dat ze nog voorzichtig moet zijn, toch ligt het wel in haar plan om bij leven en welzijn eens spoedig naar je toe te komen.

Verder hoop ik, Gerdien, dat je die onaangename ontmoeting maar weer te boven zult zijn en je er niet meer zenuwachtig door bent. Mij blijft het ook nog erg krenken, dat er zoiets ongelooflijks gebeuren kon.

Van de familie Br. hebben wij niets meer gehoord, zelfs niet eens met Nieuwe jaar, en wie weet wie onzer of misschien ik er een volgend jaar niet meer is. Ik geloof toch niet dat die toestand lang kan duren.

Zaterdag een week geleden is Jan een dagje met zijn gezin hier geweest. Hij heeft Marie toen meegenomen. Hij heeft me verteld dat hij niet van plan is nog naar de familie Br. toe te gaan, hoewel Jan toch helemaal niet voor ongenoegen is. Hij heeft altijd gemeend dat hij contact met onze oude buurvrouw moest houden, maar na wat jou is overkomen heeft hij besloten er mee te stoppen. Je vond het zeker wel aardig van Jan, dat hij je meteen is komen opzoeken?

Katrien is nog thuis tot maandagmorgen. Dan gaat ze weer naar Assen. De kinderen van Jan waren blij dat Marie weer eens bij hen kwam logeren. Ze waren allen goed gezond. De verdienste was het afgelopen jaar niet zo goed geweest als anders, toch was Jan wel tevreden. Hiermede zal ik maar eindigen na je voor tijd en eeuwigheid alle goeds toegewenst te hebben. Probeer maar eens gauw naar me toe te komen.

Ontvang de hartelijke groeten van K. en M., en van je liefhebbende

Moeder.’

Elsje ziet zo af en toe een traan langs mama’s wangen biggelen en gaat stilletjes dicht tegen haar moeder aan staan. Ze begrijpt niet zo goed dat haar mama huilt om een brief, want ze weet heel goed dat de post nog helemaal niet geweest is! Ze vraagt er naar:

„Mama, waarom huil je om een brief? De post is toch nog niet geweest?”

„Nee, lief kind van me,” reageert Gerdien van Cothen, „daar heb je gelijk in. De post is nog niet geweest. Deze brief waar mama een beetje verdrietig om is, is al heel oud. Hij is heel lang geleden geschreven door mama’s moeder en ik huil, omdat mijn moeder, jouw oma, gestorven is.”

„Dan hoef je toch niet te huilen, mama, want die oma is dan toch bij de Heere in de hemel? Is jouw papa ook in de hemel?”

„Dat hoop ik, Elsje, maar nu ik morgen jang ben vind ik het wel heel verdrietig dat ik geen brief meer van oma zal krijgen. Begrijp je?”

Elsje drukt haar hoofd dicht tegen mama’s been aan en vraagt:

„Mag ik bij jou op schoot, mama, want ik word nu ook verdrietig, hoor!”

Ze blijven heel stil samen zitten tot Hermieneke laat horen dat ze wakker is geworden. Elsje loopt achter haar moeder de trap op om Hermieneke te halen. Ze vraagt, nog onder de indruk van het verdrietige samenzijn:

„Mag ik helpen, mama? Ik kan het al heel goed.”

Gerdien voelt zich een beetje schuldig, ze is niet helemaal eerlijk geweest toen ze zei, dat ze verdrietig was omdat haar moeder niet meer leeft. Natuurlijk is dat ook wel waar, maar de tranen zijn vooral veroorzaakt door iets in die oude brief:

’… Verder hoop ik, Gerdien, dat je die onaangename ontmoeting maar weer te boven zult zijn en je er niet meer zenuwachtig door bent. Mij blijft het ook nog krenken dat er zoiets ongelooflijks gebeuren kon. Van de familie Br. hebben we nog niemand gezien…’

Ze heeft de brief de afgelopen vijftien jaar zo vaak gelezen dat ze hem grotendeels uit haar hoofd kent. Haar moeder heeft het allemaal heel bedekt geschreven, maar het is zo ingrijpend geweest! Het heeft zo veel levens op z’n kop gezet…!

„Ik moet het loslaten,” roept ze zichzelf tot de orde, „het is toch te zot voor woorden dat ik me na vijftien jaar nog druk maak om ’de familie Br.’. Ik heb een lieve man en twee schatten van kinderen, ik heb geen enkele reden om zo triest te zijn. Ik moet alleen maar God dankbaar zijn voor alles wat Hij me heeft geschonken.”

Ze concentreert zich helemaal op de baby, betrekt Elsje bij alles wat ze doet en niet veel later loopt ze met Hermieneke op haar arm en Elsje aan haar hand de trap af. Op dat moment wordt er gebeld: de brievenbesteller, ziet Gerdien door het ruitje in de voordeur.

„Dit is wel echte post, mama!” zegt Elsje enthousiast.

„Mag ik de deur open doen?”

„Dag, post,” zegt ze nadat ze de deur heeft geopend. „Heb je een brief voor mama? Ze is morgen jarig.”

„Zo, kleine meid, is jouw mama morgen jarig? Nou, ik zal eens kijken. Ja, ik heb wel drie brieven voor jouw papa en mama. Wie weet kom ik morgen wel weer. Dag, meisje van Cothen.”

„Dag, post.”

Elsje duwt de deur dicht en roept naar binnen:

„Drie brieven, mama, twee witte en een zwarte! En morgen komt de post misschien weer, zei hij. En hij zei ’meisje van Cothen’ tegen me. Gekke post, hè, mam?”

Gerdien zit met Hermieneke op schoot bij de tafel. Ze hoort nauwelijks wat Elsje zegt en reageert er ook niet op. Ze denkt:

„Een zwarte brief? Dat kan alleen maar een rouwbrief zijn. Dan is er iemand gestorven. Hè, wat naar is dat! Wie zal het zijn?”

Ze pakt de post aan van Elsje die meteen een stoel dicht naast die van mama schuift, ze moet er toch zeker bij zijn als er zo veel post is! Het is alsof ze aanvoelt dat ook deze post niet alleen blijdschap zal brengen. Ze wil bij mama zijn, want die heeft ’s morgens ook al gehuild toen ze een brief zat te lezen en toen was de post nog helemaal niet geweest!

Langzaam haalt Gerdien de zwart omrande, dubbel gevouwen kaart uit de enveloppe en leest:

„Heden is door een noodlottig ongeval uit ons midden weggenomen mijn geliefde zoon Barend Brandhorst in de leeftijd van 45 jaar.”

Ze leest niet verder, een harde trek verschijnt rond haar mond, ze knijpt haar lippen samen en stopt de rouwbrief zonder de rest van de tekst te lezen meteen terug in de envelop. Ze mompelt:

„Wie haalt het in vredesnaam in zijn hoofd mij te berichten over de dood van Barend Brandhorst? Wie schept er behagen in die oude wonden weer open te rijten?”

Dan zegt Elsje voorzichtig, alsof ze aanvoelt dat mama weer verdrietig is:

„Mama, er zijn toch ook twee witte brieven? Moet je die niet open maken?”

„Ja, Elsje, niet zo zeuren, alsjeblieft. Die brieven lees ik straks wel. Ik ga eerst een fles warmen voor Hermieneke. Wil jij ook wat drinken?”

Zachtjes mompelt ze nog:

„Die stumperds kunnen er tenslotte ook niets aan doen. Was Wouter nu maar thuis …”

Als Hermieneke haar fles leeg heeft en in de box ligt en Elsje met haar pop zit te spelen, heeft Gerdien eindelijk gelegenheid om de twee ’witte’ brieven te openen. De ene bevat een lieve felicitatiekaart van de oude barones Havercamp bij wie Gerdien tot haar huwelijk met Wouter met veel plezier als kamermeisje heeft gewerkt. De barones, de moeder van de huidige baron, zal haar verjaardag nooit vergeten.

De andere brief is van Gerdien’s vijftien jaar oudere zuster Katrien. Ondanks het grote leeftijdverschil heeft ze met haar altijd een hechte band gehad. Katrien heeft haar als klein kind vaak verzorgd en Gerdien heeft het aan haar te danken dat ze ook bij de jonge barones in dienst kon komen. Ze schrijft:

’Assen, 7 Januari 1930.

Lieve zuster,

Helaas kan ik de 9de niet op je verjaardag aanwezig zijn. De afstand naar Vredenburg is te groot en ik kan de barones ook moeilijk alleen laten. Ze wordt erg oud en heeft veel last van haar jicht, zodat ze nauwelijks alleen kan lopen. Ze heeft steeds meer mijn hulp nodig, maar ik doe het met plezier, want ze is nog altijd even lief. Haar tweede zoon, je weet wel: de vrijgezelle broer van onze voormalige werkgever is weinig thuis, hij is zeker nog altijd op zoek naar de ware liefde! Foei, zo mag ik niet over de zoon van mijn werkgeefster praten!

Ik wens je een goede en vredige verjaardag toe samen met Wouter en je schatten van kinderen. Knuffel ze maar even namens hun tante Katrien. Elsje zal me vast nog wel kennen. Ik hoop dat ik gauw in de gelegenheid ben om je op te zoeken, dan zie ik de meisjes tenminste weer eens.

Misschien heb je al gehoord dat B. Br. dood is. Hij is bij het stropen met de lichtbak in het bos betrapt door een jachtopziener en toen is tijdens een worsteling zijn geweer afgegaan. Hij heeft zichzelf daarbij zo verwond dat hij aan de gevolgen is overleden. Ik kan me voorstellen dat je gezien wat er in het verleden is gebeurd, niet rouwig bent om zijn dood, maar ik vind dat je het wel moet weten. Ik hoop dat met zijn dood dat nare hoofdstuk eindelijk ook voor jou afgesloten is.

Nou, zuster, hier laat ik het bij, want de barones wil naar bed. Je weet hoe aardig ze is, maar ze houdt niet van wachten. Ik hoop dat je deze brief in gezondheid mag ontvangen. Doe mijn beste groeten aan Wouter en de kinderen.

Je zuster Katrien.’

De gedachten van Gerdien dwalen terug naar de tijd dat ze samen met Katrien bij de jonge barones werkte.

„Wat was het toch altijd gezellig,” denkt ze, „’s avonds als het werk gedaan was samen op onze kamer praten of lezen in boeken uit de bibliotheek van de baron, boeken die thuis onbereikbaar en misschien ook wel onaanvaardbaar waren: ’Eline Vere’ en ’De boeken der kleine zielen’ van Louis Couperus bijvoorbeeld. Wat is mijn leven na mijn huwelijk anders geworden. Ik heb nooit meer een ’echt’ boek gelezen!”

Even komt er een vlaag van heimwee naar die gezellige tijden in haar boven, maar dan ziet ze ineens haar twee dochters en ze denkt:

„Ik zou jullie toch ook niet willen missen, schatten van me. Het leven is goed zoals het is.”

Toch blijft ze nog even weemoedig voor zich uit zitten staren tot ze zich plotseling realiseert dat Wouter ieder ogenblik thuis kan komen voor het middagmaal. Vlug staat ze op en loopt naar de woonkeuken om de tafel te dekken. Elsje volgt haar meteen en dan begint Hermieneke te huilen. Gerdien is terug in het heden.

Even later ziet ze Wouter langs het keukenraam fietsen en Elsje die bij haar op het aanrecht zit, roept meteen enthousiast:

„Daar is papa! Mama, ik wil er af, ik wil naar papa toe!”

Gerdien zet haar op de grond en meteen holt Elsje de bijkeuken in.

„Papa, de post zei ’meisje van Cothen’ tegen me en hij had drie brieven, twee witte en een zwarte!”

„Zo, klein wijfie van me, dat is nog al wat!” zegt Wouter terwijl hij haar optilt en naar de keuken draagt. „Drie brieven, nou, nou, en van wie zijn die dan wel?”

„Dat weet ik niet, papa. Mama, papa vraagt van wie de brieven zijn die de postman heeft gebracht.”

„Dag, Gerdien, alles goed?”

Wouter, vijftien jaar ouder dan zijn vrouw, ziet meteen dat het niet allemaal blij nieuws is geweest. Hij slaat zijn arm om Gerdien heen en zegt:

„Kom op, vrouw, zo erg zal het toch niet zijn?”

„Dat is het ook niet, Wouter. Er is een felicitatie van de oude barones en een brief van Katrien en - even aarzelt ze - een overlijdensbericht van Barend Brandhorst.”

Ze praat vlug door, alsof ze niet verder op dat onderwerp door wil gaan:

„Kunnen we eerst eten? Hermieneke moet zo weer naar bed. Haal jij haar even uit de box?”

Wouter, dorpsveldwachter met de rang van brigadier, loopt naar de gang, trekt rustig zijn uniformjas uit en hangt die naast zijn pet aan de kapstok. Even later komt hij terug met Hermieneke op zijn arm.

„Zo, kleine meid, ik zet jou in de kinderstoel en dan gaan we lekker eten. Elsje, ga je op je stoel zitten?”

Als Wouter om een zegen heeft gevraagd en Elsje haar gebedje heeft gedaan, volgt een rustige maaltijd. Gerdien en Wouter hebben zich aangewend aan tafel geen zwaarwichtige gesprekken te voeren, al hun aandacht is voor de kinderen. Pas na het eten, als Wouter zijn vrouw helpt met afruimen, zegt hij:

„Zo, dus Barend Brandhorst is niet meer. Waarom sturen ze jou daar bericht van? Is hij ziek geweest?”

„Katrien schrijft dat hij tijdens het stropen met de lichtbak is betrapt. Toen is zijn eigen geweer per ongeluk afgegaan en heeft hij zichzelf dodelijk getroffen.”

„Een dom einde voor zo’n ervaren stroper,” is de enige reactie van Wouter. „Heeft Katrien verder nog nieuws?”

„Weinig. Lees haar brief straks maar. Ze kan morgen niet komen.”

„Jammer voor je. Je vindt het altijd zo gezellig als Katrien er is, maar ze zal dan wel een andere keer komen, denk ik.”

„Wat reageer je toch altijd akelig nuchter op alles!” zegt Gerdien licht geïrriteerd.

„Waarom zal ik anders reageren? Barend Brandhorst was nou niet bepaald mijn vriend en ik neem aan dat jij ook niet treurt om zijn dood. Daar heb je volgens mij weinig reden toe. En wat Katrien betreft, die komt vast gauw een dagje en dan heb je er veel meer aan dan op een verjaardag, niet waar? Ik moet er weer vandoor, vrouw, mijn plicht roept. Tot vanavond. Dag, Elsje, papa gaat weer naar het bureau.”

Elsje probeert hem tegen te houden door aan zijn been te gaan hangen, maar Gerdien pakt haar op en zet haar op het aanrecht:

„Hier kun je zwaaien naar papa, Elsje, papa heeft haast. Dienst gaat bij hem nu eenmaal altijd voor het meisje, kind.”

Zelf zwaait ze niet terug als Wouter voor het keukenraam zijn hand opsteekt. Ze voelt zich min of meer in de steek gelaten, al begrijpt ze diep in haar hart Wouters reactie heel goed. Barend Brandhorst is, al heeft ze hem de laatste vijftien jaar nooit meer gezien of gesproken, altijd een rol blijven spelen in haar leven. Zal het ooit mogelijk zijn dat nare hoofdstuk definitief af te sluiten, zoals Katrien haar toewenst?

Het lukt haar ’s middags aardig alle muizenissen uit haar hoofd te zetten. Ze gaat met de kinderen boodschappen doen voor haar verjaardag en als ze terug is bakt ze samen met Elsje enthousiast cake en appeltaart en maakt ze bowl voor de volgende dag. Ze neemt zich voor ’s avonds, als de kinderen naar bed zijn, nog eens met Wouter te praten over alles wat haar bezig houdt. Helaas komt daar niets van, want ze zijn nog maar net klaar met het avondeten als Wouter wordt weggeroepen.

Als hij eindelijk thuis komt ligt Gerdien al op bed en ze merkt niet eens dat haar man voorzichtig bij haar onder de dekens schuift. Ze droomt die nacht hevig over allerlei dingen uit het verleden en als ze de volgende morgen wakker wordt, heeft ze eerst even moeite om enthousiast te zijn, als Elsje met een mooie tekening voor haar verjaardag bij haar bed staat.

„Wakker worden, mama! fijn, hè, dat je jarig bent! Het is feest vandaag! Papa heeft de tafel al gedekt … en we krijgen lekker een eitje! Deze tekening heb ik voor jou gemaakt, mama!”

Gerdien neemt Elsje in haar armen en beseft dan weer hoe rijk ze is.

„Dank je wel, lieve schat. Wat mooi! Wat lief dat je een mooie tekening voor mij hebt gemaakt! Dank je wel! Kom, we gaan Hermieneke uit haar ledikantje halen en dan vlug naar beneden.”

HOOFDSTUK 2

„Zo, vrouw, van harte gefeliciteerd,” zegt Wouter als Gerdien met de kinderen de keuken in komt. Hij geeft haar een kus en zegt dan:

„Het is me niet gelukt vandaag vrij te nemen, Gerdien. Dat akkefietje van gisteravond zal me vandaag ook de hele dag bezig houden, vrees ik. Kunnen we meteen gaan eten?”

„Ik was er al bang voor, Wouter,” klinkt het triest, „het lukt je meestal niet, er is altijd wel een plicht die roept. Misschien wen ik er nog wel eens aan. Fijn dat je de tafel al hebt gedekt. Kom, Elsje, aan tafel.”

Ze vraagt niet wat voor akkefietje hij bedoelt, hij zal er toch niets over vertellen, weet ze uit ervaring.

Na het eten staat Wouter meteen op, hij haalt zijn uniformjas uit de gang, zet nog even zijn pet op Elsjes blonde krullen en zegt dan:

„Gerdien, helaas, het kan niet anders. Ik hoop dat er nog gezellig iemand voor je komt. Elsje, ga jij mama vandaag helpen?”

Hij wacht niet op antwoord, hij is met zijn gedachten al op het bureau. Zijn hand rust even op Gerdiens schouder, hij strijkt Elsje over de haren en Hermieneke over haar wang en loopt dan vlug naar de schuur om zijn fiets te halen. Even later ziet Gerdien nog net zijn zwaaiende arm langs het keukenraam flitsen. Dan is hij weg.

De post brengt slechts één ansichtkaart met de woorden ’Groeten van Marie’.

„Minder kan het ook niet,” denkt Gerdien gelaten. „Veel is er ook niet over van ons gezin sinds moeder er niet meer is. Marie komt al jaren niet meer op verjaardagen, Katrien kan helaas niet deze keer, dus blijft alleen Jan over. Ik wacht maar af.”

Haar gedachten dwalen even terug naar zo’n dertig jaar geleden, toen iedereen nog thuis was en zij, de jongste in het gezin Van Oord, nog alle aandacht kreeg van haar broer en zusters. Nu, zo’n dertig jaar later, is er alleen nog regelmatig contact met Katrien en Jan. Opnieuw mist ze de brieven van moeder, de spil van het gezin, die altijd zorgde dat iedereen van iedereen op de hoogte bleef. Tien jaar is ze nu al weg en Gerdien hoort nog haar laatste woorden:

„Kinderen, hou elkaar vast en leef naar Gods geboden. Ik ga nu heen naar de hemelse stad waar God mij een woning heeft bereid.”

Elkaar vasthouden, wat is er van terechtgekomen? Leven naar Gods geboden, doet ze dat zelf wel?

„Ik ga trouw naar de kerk, onze kinderen zijn gedoopt, maar of dat is wat moeder heeft bedoeld …?”

Elsje brengt haar terug in het heden:

„Mama, er komt een meneer aan, een zwarte meneer met een hoed op!”

Gerdien kijkt uit het raam en ziet meteen wie haar komt bezoeken: dominee Geurtsen in zijn zwarte pak. Vlug loopt ze naar de deur met Elsje achter zich aan, en doet open.

„Zo, juffrouw Van Cothen, komt het gelegen? Ik wil u graag even feliciteren met uw verjaardag.”

Gerdien is verbaasd, ze heeft deze nieuwe dominee nog nooit ontmoet.

„Komt u binnen, dominee, maar als ik vragen mag, hoe weet u dat ik jarig ben? Zal ik uw jas aannemen?”

„Graag. Wel, ik sprak uw man zojuist en hij vertelde me dat u vandaag uw verjaardag viert. Kom, dacht ik, dat is een mooie gelegenheid om kennis te maken met de vrouw van de dienaar van Hermandad. Nogmaals, het komt toch wel gelegen?”

„Natuurlijk, dominee, neemt u me niet kwalijk dat ik wat verbaasd ben. Elsje, geef de dominee eens netjes een hand en ga opzij, dan kan de dominee tenminste de kamer in.”

„Zo, meisje, jij heet dus Elsje. Krijg ik een hand van jou?” Elsje aarzelt maar besluit dan dat de dominee wel aardig is en steekt haar hand uit.

Als ze eenmaal in de kamer zitten en Gerdien koffie heeft ingeschonken, komt vanzelf een algemeen gesprek op gang. Gerdien heeft tijdens haar verblijf bij de barones zo veel mensen ontmoet dat ze met zo’n bezoek als dit geen moeite heeft. Bovendien zorgt Elsje altijd wel voor afleiding, als er eens een ogenblik stilte valt. En dan is er Hermieneke er ook nog.

Gerdien wordt pas een beetje gespannen als dominee Geurtsen vraagt:

„En, juffrouw van Cothen, verwacht u nog veel familiebezoek vandaag?”

„Dat zal zo’n vaart niet lopen, dominee. Mijn man heeft nauwelijks nog familie en de mijne, och, mijn twee zusters wonen ver weg en mijn enige broer Jan, die achttien jaar ouder is dan ik, heeft een eigen bedrijf in Amersfoort, maar ik denk dat hij als hij even kan wel zal komen.”

„Leven uw ouders nog?”

„Mijn moeder is tien jaar geleden overleden. Ik mis haar erg op een dag als vandaag.”

„En uw vader?”

Gerdien zucht diep en zegt dan, terwijl ze opstaat:

„Zal ik nog een keer inschenken, dominee?”

„Graag. Heb ik een moeilijke vraag gesteld?”

„Och, dominee, er zijn in ieders leven wel dingen waarover zelden wordt gesproken. Ik heb mijn vader niet gekend, hij is uit ons leven verdwenen toen mijn moeder nog maar net zwanger was van mij.”

„Wat moet ik daaruit opmaken? Of ben ik nu al te nieuwsgierig?”

„Er zijn allerlei raadsels in het leven, dominee, en dit is er één van. Ik hoop dat u wat ik u ga vertellen als vertrouwelijk zult beschouwen, want ik wil niet dat dingen uit mijn verleden op straat terechtkomen. Hier in Vredenburg weet niemand iets van mijn verleden af en dat wil ik, ook in het belang van mijn man, graag zo houden.”

„U kunt me vertrouwen. Praat gerust als u praten wilt.”

„Wel, dominee, ik ben in Stoutenburg geboren in een tijd toen steeds meer mensen uit de arbeidersklasse in ons land dachten dat emigratie naar Amerika de ideale oplossing was. Het land van de onbeperkte mogelijkheden, niet waar? Naar ik jaren later heb gehoord, had mijn vader ook die gedachte en hoewel mijn moeder er helemaal niets in zag, besloot hij toch door te zetten. Op een gegeven moment kwam er een briefkaart van hem met de mededeling dat hij als dekknecht had aangemonsterd op een vrachtschip naar Amerika. Hij zou daar geld gaan verdienen om zijn gezin over te laten komen. Na die briefkaart, nu ruim vijfendertig jaar geleden, heeft niemand meer iets van hem gehoord.”

„Wat vertelt u me nu toch? Dat moet voor uw moeder heel ingrijpend zijn geweest.”

„Dat is het, dominee, maar ze heeft er met mij nooit over gesproken, hoewel ik vaak genoeg heb geprobeerd een gesprek af te dwingen. Ze werkte bij zijn vertrek al als baker en dat is ze blijven doen zolang ze kinderen thuis had. Zo heeft ze geld verdiend voor haar gezin met vier kinderen. Ze heeft ons helemaal alleen opgevoed en ons alles gegeven wat volgens haar nodig was, nooit heeft ze geklaagd, maar ze moet wel veel in stilte hebben geleden. Ik denk wel eens dat alleen haar geloof haar op de been heeft gehouden.”

„Is er nooit geprobeerd uw vader op te sporen?”

„Het waren andere tijden, dominee. De enige mogelijkheid was om anderen die dezelfde reis gingen maken, te vragen in dat verre land naar hem te informeren of uit te kijken, maar dat heeft nooit iets concreets opgeleverd. Mijn vader lijkt van het ene op het andere moment van de aardbodem te zijn verdwenen.”

„U weet dus ook niet of hij nog leeft?”

„Nee, dominee, mijn moeder is gestorven zonder te weten of de vader van haar kinderen nog in leven was.”

Elsje die spanning of verdriet altijd direct aanvoelt, is inmiddels bij Gerdien op schoot gekropen, Hermieneke slaapt in de box.

„Deze vreselijke geschiedenis moet voor jullie als kinderen toch ook erg ingrijpend zijn geweest, denk ik.”

„Dat is zo, dominee. Er werd veel gekletst en lang niet altijd in positieve zin, toen mijn moeder ook nog zwanger bleek te zijn. Omdat de mensen in Stoutenburg haar als baker erg waardeerden en omdat ze nooit reageerde op negatieve opmerkingen, hield dat geklets op den duur wel op. Slechts een enkeling bleef ons het leven zuur maken. Mag ik u iets vragen?”

„Natuurlijk.”

„Ben ik erg slecht als ik niet onder de indruk kan zijn van iemands dood, maar er zelfs blij om ben? Zal God dat begrijpen?”

„Dat is een vraag die ik moeilijk kan beantwoorden, als ik niet iets meer weet van de achtergrond van uw vraag. U zult wat duidelijker moeten zijn. Ik wil u namelijk beslist niet afschepen met het cliché dat er zelden reden tot blijdschap zal zijn als God iemand voor Zijn rechterstoel daagt.”

„Ik begrijp het. Misschien dat ik het later nog wel eens uitleg, nu wil ik er liever niet meer over praten, ik heb u al genoeg belast met mijn verhaal.”

„Praten kan heel bevrijdend werken, juffrouw Van Cothen. Heeft uw man een beetje begrip voor uw problemen?”

„Ik heb een heel lieve man, dominee, geen woord verkeerd over hem. Hij vindt echter wel dat een mens op een bepaald moment in het heden moet gaan leven, dankbaar voor alles wat God hem geeft. Dat is natuurlijk waar, maar soms irriteert zijn nuchtere kijk op de dingen me wel. Dan voel ik me zo alleen …! Maar door zijn werk bij de politie zal hij wel zo nuchter geworden zijn. Als hij zich alles zou aantrekken …”

Even dreigt het Gerdien te veel te worden, maar ze weet zich te beheersen.

„Ik kom graag gauw nog eens langs, als u het goed vindt. Dit gesprek blijft uiteraard onder ons, een dominee heeft ook een ambtsgeheim. Ik moet nu gaan, maar ik wil eerst wel graag een kort gebed doen.”

Elsje vouwt meteen haar handjes en knijpt haar ogen stijf dicht. Ze heeft de woorden van de dominee begrepen.

Na zijn ’amen’ bedankt Gerdien hem van binnen uit voor zijn bezoek:

„Bedankt, dominee, het heeft me erg goed gedaan dat ik er even over heb kunnen praten tegen iemand met een luisterend oor. Ik hoop dat u nog eens terug komt.”

„Dat beloof ik u. Elsje, krijg ik een hand van jou?”

„En een kus,” zegt ze spontaan.

Ze voelt aan dat hij aardig voor haar moeder is geweest en dit is haar manier om hem daarvoor te bedanken. Als hij zich bukt slaat ze haar armen om zijn hals en geeft hem een kus. Dan zegt ze:

„Dag, lieve dominee.”

„Dag, kleine meid. Ik vind jou ook erg lief. Mag ik nog eens koffie komen drinken?”

„Ja, hoor…, en-ne … thee mag ook wel.”

Lachend ondanks de ernst van het gesprek loopt de dominee het tuinpad af. Gerdien neemt Elsje in haar armen en zegt:

„Je bent mama’s lieve, lieve schat. Weet je dat?”

„Krijg ik dan nu drinken en een snoepje?”

„Mama zal gauw iets voor je halen.”

Het gesprek met dominee Geurtsen heeft Gerdien goed gedaan, hoewel ze verbaasd is over zichzelf dat ze met zo’n ’wildvreemde’ man zo openhartig heeft gepraat over dingen die ze het liefst diep wegstopt.

Als Wouter aan het eind van de middag eindelijk thuis komt, is broer Jan er al en dan kan voor Gerdien de dag eigenlijk al niet meer stuk. Jan die altijd als een vader voor haar is geweest en haar ook nu nog ’mijn kleine wijfie’ noemt … Het wordt een ontspannen avond zonder gesprekken over familie en perikelen uit het verleden. Pas vlak voordat ze naar bed gaan vertelt Gerdien aan Wouter dat dominee Geurtsen haar is wezen feliciteren. Waarover verder is gesproken, dat vertelt ze niet.

De volgende morgen heeft ze daar behoorlijk spijt van, want ze heeft die nacht nauwelijks een oog dicht gedaan.

In totale eenzaamheid ondanks het slapende lichaam van haar man naast zich, heeft ze het hele leven van voor haar huwelijk met Wouter opnieuw beleefd …

HOOFDSTUK 3

Geroutineerd als ze is brengt Anna van Oord haar zesde kind zonder noemenswaardige problemen ter wereld. Ze heeft niet voor niets als baker al meer dan honderd kinderen van andere vrouwen in het dorp verlost. Er is echter een groot verschil tussen haar situatie en die van al die andere moeders: bij hen was er bijna altijd een gelukkige vader op de achtergrond aanwezig. Maar zij, Anna van Oord, heeft slechts hulp van haar buurvrouw Mina Brandhorst en ze heeft dat bewust zo gewild. Ze wil geen vreemden over de vloer met meewarige of nieuwsgierige gezichten. Het is zo al moeilijk genoeg. Jan en Katrien, haar thuis wonende kinderen van achttien en vijftien jaar, redden zich wel. Jan heeft de lege plaats van zijn vader in de bosbouw overgenomen en Katrien heeft een dienstje. Buurvrouw Mina zorgt wel dat er eten voor hen is als ze thuis komen. Trouwens, als het moet zijn ze best in staat voor zichzelf te zorgen.

„Zo, Anna, dat karwei zit erop,” zegt Mina nuchter, terwijl ze de baby wast en aankleedt. „Nou, het is een mooi meisje, hoor!”

„Gerdina Hermina zal ze heten, Mina,” zegt Anna met een diepe zucht.

„Gerdina? Ik ben niet bijgelovig, maar zou je dat kind nou wel zo noemen, Anna? Je hebt al twee Gerdina’s kort na de geboorte verloren.”

„De derde keer de goeie keer, hoop ik, Mina. Ik hoop dat ik nu een sterk, gezond kind heb gekregen. Ze heet Gerdina Hermina, Herman zou het ook zo gewild hebben.” Mina Brandhorst is al weduwe sinds haar man jaren geleden bij een nooit opgehelderde kroegruzie het leven heeft gelaten. Ze woont naast Anna met haar zoon Barend van vijftien. Ze heeft nog een zoon, Frits, maar over hem heeft ze nooit met Anna gepraat, geen woord. In het dorp wordt gefluisterd dat hij in een opvoedingsgesticht zit, maar ook Anna weet het rechte niet, want toen Mina naast haar kwam wonen was deze Frits al niet meer thuis.

Mina weet dat het weinig of geen zin heeft te proberen Anna op andere gedachten te brengen, als ze zich eenmaal iets in het hoofd heeft gezet, dus gaat ze niet verder op de zaak in: als Anna wil dat die baby Gerdina Hermina heet, het zij zo. Ze verwondert zich over de zelfbeheersing van de vrouw die zojuist onder zulke bijzondere omstandigheden een kind heeft gekregen.

„Mens, Anna, hoe kun je zo kalm zijn?”

„Moet ik dan huilen? Wat koop ik daar voor?”

„Nou, ja, het is toch niet niks, vind ik: op jouw leeftijd nog een kind op de wereld zetten en dan geen man die je eens even in zijn armen neemt. Mens, wat een ellende!”

„Mina, geen woord meer daarover. Ik wil niet huilen, ik moet alleen maar zo snel mogelijk opknappen, zodat ik weer zelf voor mijn kinderen kan zorgen. Geef me dat kleine mensje eens aan, ik wil even onder vier ogen wat tegen haar zeggen voor ik ga slapen. Ik roep je zo weer.”

Buurvrouw Brandhorst legt de baby in Anna’s armen en loopt hoofdschuddend de slaapkamer uit, terwijl ze mompelt:

„Mens, Anna, waar haal je de kracht vandaan? Zo’n leven vol onzekerheid en toch zo’n sterke wil. Ik zou het niet kunnen!”

Anna van Oord huilt pas als ze Gerdientje in haar armen heeft en Mina Brandhorst de deur achter zich heeft gesloten. Ze kust de baby, vouwt dan haar handen om het tengere lichaampje en fluistert:

„Dank u, Heere van hemel en aarde, dat ik dit kind heb mogen baren, het zesde kind van Herman van Oord, mijn man die nu al zo lang niets meer van zich heeft laten horen. Geef mij de kracht om dit kind, dat misschien meer dan de anderen een vader zal missen, op te voeden en te beschermen. De anderen hebben hun vader nog bewust gekend, maar deze kleine … Het leven kan soms zo hard zijn …”

Dan realiseert ze zich dat ze in haar gebed er van uit is gegaan, dat Gerdientje haar vader nooit zal zien. Ze schaamt zich en berispt zichzelf:

„Anna, heb eens wat meer vertrouwen in je man. Hij is nog maar acht maanden weg. Wat verwacht je nou eigenlijk?”

Dan houdt ze de baby in haar sterke handen voor zich en zegt:

„Je bent mooi, kleine meid, ik hoop dat die schoonheid je geen ongeluk zal brengen.”

Even lijkt het haar of er een donkere wolk aan haar ogen voorbij trekt, dan beseft ze dat het slechts de vermoeidheid is die haar parten begint te spelen. Ze roept:

„Mina, je kan weer komen!”

Meteen gaat de deur open en stapt buurvrouw Brandhorst binnen, op de voet gevolgd door Katrien. Jan volgt aarzelend en blijft zo dicht mogelijk bij de deur staan.

„Jan en Katrien zijn net thuis, Anna. Ik kon hen niet tegenhouden, ze wilden per se even naar jou en hun zusje toe. Ik dacht: ’Dan maar meteen, dan hebben we het maar gehad’.”

„Da’s goed, Mina. Kijk maar even, kinders, jullie hebben er een zusje bij, Gerdina Hermina, en we noemen haar Gerdientje …”