LIEFDE OP ‘DE LINDENHOF’

Martin Rulgers
Liefde op ‘De Lindenhof’
© B.V. Uitgeverij De Banier, Utrecht, 1999
Ontwerp omslag: Wim Smalen
Illustratie omslag: Hans Ellens
ISBN 90 336 2623 3
NUGI 340

Alle rechten voorbehouden.

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij electronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

MARTIN RUTGERS

LIEFDE OP ‘DE LINDENHOF’

DE BANIER - UTRECHT

Hoofdstuk 1

‘De Lindenhof’ is een eeuwenoude boerderij annex herberg op een kruising van polderwegen. Hij is al generaties lang eigendom van de familie Harmsen en altijd weer van de vader op de oudste zoon overgegaan. Zo zou het ook zijn gebleven als Geurt Harmsen en zijn vrouw Jenneke niet een tweeling zouden hebben gekregen. Er is dus geen oudste zoon!

„Dan moeten die twee jongens van me het te zijner tijd samen maar zien te rooien,” denkt Geurt Harmsen. „Met wat land er bij moet er voor twee zoons en hun eventuele gezinnen ook een boterham in zitten, zeker met de inkomsten van de herberg er bij.”

Geurt Harmsen is niet een figuur die zoiets met zijn vrouw Jenneke bespreekt. Als hij vindt dat het zo moet, wel, dan moet het ook zo. En … in dit geval is de wens misschien wel de vader van de gedachte: zijn twee zoons die de traditie van de Harmsens op ‘De Lindenhof’ voortzetten en hopelijk zorgen voor een volgend geslacht.

Het is echter niet zo’n goede gedachte van Geurt Harmsen om aan het eind van de twintiger jaren een testament te laten maken, waarin hij het bedrijf in opgesplitste vorm nalaat aan zijn twee zoons Gerrit en Hendrik. Hij roept daarmee mogelijk grote problemen op, maar wil daar geen rekening mee houden op het moment dat hij bij de notaris zit. De welgemeende waarschuwingen van de notaris, die de familie Harmsen al heel lang kent, slaat hij bewust in de wind.

„Ik weet wat ik doe, meneer de notaris, ik heb er lang genoeg over gedacht. Volgens mij is dit de enige manier om die twee knapen duidelijk te maken dat ze niet als Kaïn en Abel horen te leven. Bovendien, ze zullen toch wel een keer hun verstand krijgen?”

„Dat hoop ik dan maar, Harmsen. Hoe ziet uw vrouw dit besluit?”

„Er zijn dingen in het leven die je als man zelf moet beslissen, notaris. Ik denk dat u ook niet alles met uw vrouw bespreekt, is het wel?”

De notaris gaat niet in op die laatste opmerking, maar antwoordt:

„Met andere woorden: uw vrouw is niet op de hoogte van dit besluit?”

„Nee, en dat is niet nodig ook. Ik wil dat u alles zo beschrijft als ik u heb gevraagd. Daar betaal ik u immers voor?”

„Zoals u wilt, Harmsen. Ik zal dus in ambtelijke bewoordingen noteren dat dit testament na overlijden van u en van uw vrouw als volgt dient te worden uitgevoerd: het boerderijgedeelte vervalt aan uw zoon Gerrit en de oude herberg aan uw zoon Hendrik. De verdere details neem ik over uit uw aantekeningen. Akkoord?”

„Dat is mijn bedoeling. Ik hoor het wel als ik moet komen om het testament te tekenen. Gegroet.”

De notaris reageert niet en blijft achter zijn bureau zitten, terwijl Harmsen de deur achter zich dicht trekt. Dan zegt de notaris in zichzelf:

„Het is te hopen dat die stugge Harmsen en zijn vrouw nog een lang leven beschoren is, want ik hou mijn hart vast als dit testament zo moet worden uitgevoerd. Mensen, wat een drama kan dat worden…!”

Er zijn geen nieuwe afspraken, dus de notaris heeft alle tijd om zich zorgen te maken. Hij heeft er ook alle reden voor. De tweelingzoons van Harmsen kunnen al vanaf hun jeugd niet goed met elkaar over weg. Hendrik kan zijn broer Gerrit niet uitstaan en niemand weet precies wat daar de reden van is. Is het Jaloezie van Hendrik? Gerrit is immers een rustige, bedachtzame en alom gerespecteerde man van vijfentwintig, terwijl zijn tweelingbroer Hendrik van jongs af onberekenbaar is en meer gehaat in de omgeving dan geliefd. Moeder Harmsen heeft al vaak gezegd:

„Hoe is het mogelijk dat ik op één dag twee zulke verschillende kinderen op de wereld heb gezet…?”

Vader Geurt Harmsen heeft er alles aan gedaan om Hendrik altijd weer uit de moeilijkheden te halen. Zware straffen, hardhandig optreden, het heeft Hendrik altijd alleen maar gestimuleerd tot nog meer verzet tegen het ouderlijk gezag. Telkens weer zijn nieuwe uitspattingen het gevolg geweest. Als kind was het kattenkwaad in allerlei vormen en maten, als puber werden het wreedheden met dieren en vechtpartijen met leeftijdgenoten en sinds hij volwassen is, is er regelmatig sprake van openbare dronkenschap en onzedelijk gedrag.

„En aan zo iemand wil Harmsen dan uitgerekend de herberg vererven!” denkt de notaris, terwijl hij zijn hoofd schudt. „Van de centen van die paar boerenknechts die er misschien regelmatig een borrel komen halen, kan Hendrik toch niet leven? Zo’n herberg is nooit anders bedoeld geweest dan als een kleine aanvulling op het vrij armoedige boerenbestaan, zoals andere boeren een kruidenierswinkeltje er bij hebben genomen. Zo iets kun je toch niet afsplitsen…?”

Dan denkt hij:

„Waar maak ik me eigenlijk druk om? Het zijn mijn zaken niet en misschien komt het nog in geen jaren zo ver.”

Hij pakt pen en papier en begint met het formuleren van de laatste wil van Harmsen. Prachtige volzinnen vloeien uit zijn pen en enkele uren later zijn de laatste letters geschreven. Hij kan onmogelijk weten dat hij hiermee de basis heeft gelegd voor grote problemen in de nabije toekomst.

Enkele dagen nadat Harmsen zijn naam onder het testament heeft gezet, komt vrouw Jenneke Harmsen door een noodlottig ongeval om het leven. Tijdens het melken trapt een helemaal niet als lastig bekend staande koe haar tegen het hoofd en als Harmsen kort daarna de stal in komt, vindt hij zijn vrouw. Ze heeft de trap en de val als gevolg daarvan niet overleefd.

Met name Gerrit is erg aangeslagen door het plotselinge verlies van zijn moeder. Ze is voor hem altijd het enige vaste punt in het gezin geweest. Ze heeft altijd geprobeerd hem te begrijpen en hem nooit bespot, zoals zijn vader en zijn tweelingbroer nogal eens deden vanwege zijn zachtheid en overgevoeligheid. Veel tijd om te rouwen krijgt Gerrit echter niet. Het werk op de boerderij moet doorgaan en nu zijn moeder er niet meer is, neemt Gerrit automatisch haar deel van het werk er bij.

Wat niemand zou hebben durven voorspellen, gebeurt: de sterke, harde Harmsen is door de dood van zijn vrouw zo geraakt dat hij er niet meer bovenop komt. Na enkele maanden van steeds verder afglijden in somberheid en melancholie vindt Gerrit zijn vader op een avond in het weiland. Een hartstilstand heeft een eind gemaakt aan het leven van de man die zichzelf altijd als onverwoestbaar heeft beschouwd.

De predikant die voor de tweede keer in korte tijd een begrafenis moet leiden binnen de familie Harmsen, zegt het in eenvoudige woorden:

„Ook voor deze man, ogenschijnlijk sterk naar lichaam en geest, golden de woorden van de psalmist: ‘Wanneer de wind zich over het land laat horen, dan knakt haar steel, haar schoonheid gaat verloren. Men kent en vindt haar standplaats zelfs niet meer.’ Geachte zonen, uw beide ouders zijn niet meer. Ik hoop dat voor u beiden gelden mag: ‘Wat de toekomst brengen moge, mij geleidt des Heeren hand…’ De Heere zegene en behoede u en geve u vrede! Draagt elkanders lasten en vervult alzo de liefde van Christus! Amen.”

Gerrit Harmsen bedankt mede namens zijn broer de aanwezige buurtgenoten voor hun belangstelling en nodigt hen uit voor de nabegrafenis in herberg ‘De Lindenhof’. Onderweg daarheen, het is slechts enkele honderden meters lopen van de begraafplaats naar huis, worden de broers aangesproken door de notaris die heeft gemeend ambtshalve aanwezig te moeten zijn.

„Komen jullie dezer dagen even naar mijn kantoor? Er is het een en ander te bespreken. Laten we zeggen: morgenmiddag om vier uur.”

„Goed, meneer de notaris,” is het antwoord van Gerrit.

Hendrik zegt pas iets als de notaris zijn weg heeft vervolgd:

„Wat moeten wij nou bij de notaris? Denkt die man dat we niks anders te doen hebben?”

„Zullen we dat maar afwachten, broer?” is het kalme antwoord van Gerrit.

„Dat zal wel moeten! Ik heb nou alleen maar behoefte aan een pint bier!”

„Vergeet je niet dat we net vader hebben begraven, Hendrik?”

„Och, man, zeur niet. Die ouwe was er op z’n tijd ook niet vies van, hoor!”

Gerrit gaat verdere discussie uit de weg. Hij loopt zonder nog een woord te zeggen naar ‘De Lindenhof’. Hendrik loopt meteen door naar de tap en voordat hij de andere gasten bedient, giet hij een eerste glas bier naar binnen. Pas daarna zegt hij:

„Kom op, jongens, de beuk er in. De ouwe is begraven, dus ben ik nu hier de baas.”

Het komt er zo grof en ongevoelig uit dat een van de aanwezigen opmerkt:

„Hendrik, iets minder kan ook wel. Dat je weinig eerbied voor je vader hebt gehad, dat weten we al jaren. Misschien dat je deze dag in ieder geval de schijn nog een beetje op kunt houden.”

Hendrik heeft al luisterend al een volgend glas geleegd en reageert furieus:

„Als het je niet aan staat, ruk je maar in, man. En dat geldt voor jullie allemaal! Als ik drinken wil, dan drink ik. Begrepen?”

Een enkeling overweegt om in ieder geval Gerrit nog een poosje gezelschap te houden, maar ziet daar gauw van af, als Hendrik steeds grovere taal begint te gebruiken. Het duurt niet lang of de kleine gelagkamer is leeg. Ook Gerrit slaagt er niet in zijn broer tot rede te brengen en vertrekt tenslotte maar naar het woongedeelte van de boerderij. Hij verkleedt zich en stelt zich er op in dat hij het melken alleen zal moeten doen. Zijn broer zal binnen de kortste keren te dronken zijn om nog iets zinnigs te doen.

Hoofdstuk 2

De ochtend na de begrafenis meldt Hendrik zich niet aan het ontbijt. Hij ligt zijn roes uit te slapen. Pas tegen het middaguur ziet Gerrit hem weer. Hendrik zegt, alsof er niets is gebeurd:

„Ja, Gerrit, zo kan het gaan. Ieder heeft zo zijn eigen manier om met de dingen van het leven om te gaan.”

„Ik denk dat je niet de beste manier hebt gekozen, Hendrik. Vergeet je niet dat we om vier uur bij de notaris moeten zijn?”

„Het is me nog altijd een raadsel wat we daar te zoeken hebben. Zou die ouwe heer ons op een of andere manier misschien een loer hebben gedraaid?”

„Hoe kom je op dat idee?”

„Och, met hem weet je het maar nooit. Hij heeft mij nou eenmaal nooit gemogen.”

„Wat een onzin…! Vind je het gek dat hij jou op z’n tijd hard heeft aangepakt? Zo’n brave broeder ben je niet bepaald geweest!”

„Daarom juist! Afijn, ik zal het vanmiddag wel horen! Iets anders, nu we samen zijn en dus ook het huishouden er bij hebben, moeten we maar eens uitkijken naar een ‘daghitje’, vind je niet? D’r zal toch iemand moeten zijn die voor een warme hap zorgt en de boel een beetje schoon houdt, ’t Lijkt me trouwens wel gezellig ook…!”

„Voorlopig liever niet, Hendrik. Als ’t moet doe ik wel wat er moet worden gedaan. En anders … een werkster zo één keer in de week lijkt me zat.”

„Als je maar niet denkt dat ik hier de meid ga uithangen, broertje!”

„Dat is wel het laatste dat ik van je verwacht…!”

Aan het gezicht van Hendrik is te zien dat de spanning oploopt na deze laatste opmerking van Gerrit. Het lukt hem echter redelijk zich te beheersen. Hij zegt alleen nog voor hij de deur met een klap achter zich dicht trekt:

„Je kan je beter inhouden, broertje, want anders…!”

Gerrit eet die middag alleen, Hendrik is op z’n fiets gesprongen en het erf af gereden. Hij komt pas terug als Gerrit al klaar staat om naar het notariskantoor in het dorp te gaan.

„Je dacht zeker: ‘Laat ik maar alleen gaan, maar dat zal je niet lukken, ventje. Hendrik kan zijn eigen zaakjes wel regelen, ook bij de notaris. Daar heb ik jou eigenlijk niet eens bij nodig…!’ Maar ja, je zal d’r wel bij moeten zijn. Gaan we eigenlijk nog?”

Gerrit stapt op z’n fiets en rijdt in de richting van het dorp. Hendrik volgt op enige afstand. Pas als ze het dorp in rijden trapt hij even harder, zodat ze toch tegelijk bij het kantoor van de notaris aankomen.

„Zo, heren,” zegt de notaris even later, „ga zitten. Jullie vader heeft mij een testament laten opmaken en van de inhoud daarvan zal ik jullie nu op de hoogte stellen. Ik vat het kort samen: Jullie vader heeft aan jou, Gerrit Harmsen, nagelaten: de boerderij met het land en het vee, met dien verstande dat je jaarlijks op de eerste dag van de eerste maand aan je broer Hendrik tweehonderd daalders dient te betalen als vergoeding voor zijn deel in jouw part van de erfenis. Aan jou, Hendrik Harmsen, laat je vader de herberg na met vijfhonderd daalders startkapitaal met daarbij de wens dat er meer klandizie zal zijn dan alleen jij zelf. In opdracht van jullie vader zal ik de gewijzigde eigendomsrechten die het directe gevolg van deze laatste wil van jullie vader Geurt Harmsen zijn, op jullie kosten bij de desbetreffende instanties vastleggen. Een aantal kleinere bepalingen met betrekking tot de inboedel en dergelijke lees ik nu letterlijk voor.”

Aan het gezicht van Hendrik is duidelijk te zien dat het hem moeite kost zich in te houden. Gerrit heeft trouwens ook het gevoel dat zijn vader niet helemaal recht heeft gedaan aan het gelijkheidsbeginsel. Hij beseft echter dat zijn vader zeer bewust op deze wijze heeft gehandeld. Hendrik als boer, nee, daar zal waarschijnlijk weinig van terecht komen en vader Harmsen heeft dat maar al te goed geweten. Hij beseft echter ook dat zijn broer nooit van de schamele inkomsten van de herberg zal kunnen leven. Een paar vaste klanten ’s avonds, een paar fietsers of wandelaars op zaterdag… Nee, Gerrit kan niet veel waardering opbrengen voor de beslissing van zijn vader. Hij zwijgt echter waar de notaris bij is.

Als de notaris gelezen heeft wat er nog te lezen valt, krijgen ze beiden een afschrift van het testament. Dan zegt hij:

„Dat is het dan, heren. Goedemiddag!”

Hij staat op, doet de deur voor hen open en knikt nog even nauwelijks zichtbaar als de twee broers langs hem heen naar buiten gaan. Gerrit zegt nog even met z’n vinger aan de rand van zijn pet:

„Bedankt, meneer de notaris.”

Hendrik zegt niets, hij pakt zijn fiets en rijdt ver voor Gerrit uit naar ‘De Lindenhof’. Pas als hij op het punt staat de deur van de oude herberg te openen, zegt hij:

„Zo, broer, je melkt je eigen koeien maar. Ik ben geen boerenknecht…!”

Als Gerrit even later langs het raam van de gelagkamer loopt, ziet hij dat Hendrik achter de tapkast zit met een glas bier. Hij weet dat hij zijn broer nu maar beter niets in de weg kan leggen. Hij doet wat er op de boerderij moet worden gedaan, maakt wat eten klaar en brengt de avond in eenzaamheid door. Hendrik ziet hij niet meer. Heel laat in de avond hoort hij dat er enkele dronken bezoekers van de herberg de nacht in gaan. Hendrik is in ieder geval niet alleen geweest…!

De volgende morgen is er geen teken van leven vanuit Hendrik z’n slaapkamer of uit de herberg. Ook ’s middags laat Hendrik zich niet zien. Als ’s avonds de lichten in de gelagkamer niet aangaan en er enkele malen hard aan de dichte deur van de herberg wordt gerammeld, beseft Gerrit dat zijn broer niet aanwezig is. Hij loopt in het donker achterom de gelagkamer in, kijkt daarna in het slaapvertrek van Hendrik, opent diens klerenkist en dan weet hij het: Hendrik is vertrokken en hij heeft het grootste deel van zijn kleren meegenomen.

Ook de volgende dagen gaat café ‘De Lindenhof’ niet open, de stamgasten kloppen tevergeefs op de deur. Als ze zich ‘ten einde raad’ melden aan de huisdeur kan Gerrit hen slechts meedelen dat hij ook niet weet waar Hendrik is.

„Misschien komt hij vandaag of morgen weer opdagen, mannen. Het spijt me, maar vanavond blijft de herberg gesloten.”

Hevig mopperend druipen de mannen af:

„As-tie maar niet denkt dat je zo met je klanten om kunt springen…! We zoeken wel een andere stek. Zeg maar tegen Hendrik dat we hem niet langer nodig hebben…!”

Gerrit maakt zich zorgen om zijn broer.

„Wat is er met Hendrik aan de hand? Waarom is hij vertrokken? Wanneer komt hij terug? Wat moet ik met de herberg?”

Dan denkt hij:

„Vader, wat jammer dat ik u niet kan zeggen wat u met dat testament hebt bereikt…! Is dat uw wraak vanwege Hendrik z’n jarenlange wangedrag? Beseft u wel dat u mij hierdoor ook zwaar hebt bestraft? Weet u niet dat er in de Bijbel staat: ‘Mij is de wrake, Ik zal het vergelden’?”

Op al die vragen komen geen antwoorden en voor Gerrit moet het leven doorgaan. Het vee moet worden verzorgd, de stallen moeten worden schoongemaakt, afrasteringen rond de weilanden moeten worden gerepareerd, en zo is er nog veel meer wat een jonge boer moet doen, als hij tenminste een enigszins lonend bedrijf wil overhouden.

Gerrit werkt en werkt… Hij doet wat ze toen zijn ouders nog leefden altijd met z’n vieren deden en langzamerhand worden zijn krachten gesloopt. Het eten schiet er vaak bij in, de nachten zijn te kort, in huis wordt het steeds rommeliger en aan het wassen van kleding komt hij al helemaal nauwelijks toe. Dan beseft Gerrit dat er hulp moet komen…! Tenzij Hendrik terug komt en bereid is te helpen…!

Hendrik komt echter niet terug en herberg ‘De Lindenhof’ blijft gesloten. Afgezien van een totaal gebrek aan interesse in dat deel van het bedrijf ontbreekt het Gerrit ook aan de tijd om er iets van te maken. Bovendien …, zelfs de trouwste stamgasten hebben het definitief laten afweten, nadat ze enkele dagen achter elkaar voor een dichte deur hebben gestaan.

Na drie maanden geeft Gerrit de moed op dat Hendrik op een goeie dag voor zijn neus zal staan. Hij heeft sinds het bezoek aan de notaris geen enkel levensteken meer van zijn broer ontvangen. Voortdurend vraagt hij zich af waar Hendrik heen kan zijn gegaan, maar hij kan niets bedenken. Familie is er nauwelijks en met die paar verre familieleden is er al jaren geen contact geweest. Vrienden of kennissen hebben ze eigenlijk nooit gehad. Door het eenzame leven in de polder is daar ook nauwelijks gelegenheid voor geweest. De enige keer dat Gerrit in het dorp kwam, was zondags als hij, meestal alleen met zijn moeder, naar de kerk ging.

„Ik denk dat het hier honderd jaar geleden drukker was dan tegenwoordig,” denkt Geirit somber. „Toen waren de wegen langs ‘De Lindenhof’ nog onderdeel van de ‘Karweg’, de belangrijke verbinding tussen de verschillende steden. Toen kwam vrijwel alle vervoer van personen en goederen langs de herberg. Het was volgens oude verhalen van vader zelfs een vaste pleisterplaats en de herberg was meestal bezet.”

Sinds er auto’s en treinen zijn is het stil geworden in de polder, doodstil…! Het enige contact is met dorpswinkelier Lagemaat die één keer in de week langs komt en zelfs die loopt Gerrit soms mis, als hij achter in het land aan het werk is. Dan ligt er het een en ander aan brood en andere levensmiddelen naar keus van de winkelier in een kist in het bakhuis… Gerrit kan dan weer een week vooruit…!

De eerste de beste keer dat hij de winkelier treft, zegt hij:

„Lagemaat, ik heb een huishoudster of zo iets nodig. Als je eens iemand weet…?”

„Da’s niet zo simpel, man. Het is hier zo ongeveer het eind van de wereld, weet je. Daar moet zo’n vrouwmens wel tegen kunnen. Maar … ik zal eens rondvragen voor je.”

„Doe dat.”

Het is een kort gesprek, Gerrit is het praten bijna verleerd na zo veel maanden van stilte. Hij hoopt echter dat het iets oplevert. Aan de andere kant, hij ziet er wel vreselijk tegen op om zijn leven met een vrouw te delen. Zijn moeder is altijd de enige vrouw in zijn leven geweest, hij heeft ook nooit echt behoefte gevoeld aan omgang met meisjes. Hij is er altijd te verlegen voor geweest, in tegenstelling waarschijnlijk tot Hendrik die nog wel eens op stap ging, als hij op zaterdagavond in de herberg kon worden gemist en hij maakte zondags na kerktijd ook nog wel eens een praatje met deze of gene. Hij heeft echter nooit een meisje mee naar huis gebracht en er eigenlijk ook nooit over gepraat. Het is dat Gerrit duidelijk voelt dat het zo niet langer kan, maar … liever niet!

Hoofdstuk 3

Lagemaat houdt woord. Tijdens zijn eerstvolgende vrijdagse bezoek zegt hij:

„Gerrit, ik heb zo eens hier en daar gevraagd en ik denk dat ik goed nieuws voor je heb. Teuna van Jan de Vries wil wel twee keer in de week komen om de boel bij je op te redderen.”

„Teuna van Jan de Vries? Moet ik die kennen?”

„Je kent Jan de Vries toch wel? De boswachter…!”

„O, die… Ja, ik weet wie je bedoelt. Maar daarmee ken ik Teuna nog niet…!”

„Nou, het is niet een vrouwtje waar je direct op zal vallen, denk ik, maar ze heeft twee handen aan d’r lijf en d’r moeder heeft haar het huishouden geleerd. Da’s vast!”

„Als jij het zegt…”

„Het is het proberen waard, Gerrit. Ik wil om jou te helpen het wel zo doen, dat ik haar op dinsdag en vrijdag ’s morgens hier afzet en haar aan het eind van mijn route weer ophaal. Ik hoef er nauwelijks voor om te rijden en Jan de Vries is een goede vriend van me, dus… Het voordeel voor jou is dat je dan ook twee keer in de week vers spul in huis hebt. Zo’n meidje moet tenslotte ook iets fatsoenlijks eten, niet waar?”

Het overvalt Gerrit allemaal wel, maar hij stemt toch toe.

„Goed, Lagemaat, dan moet ik het maar proberen. Bedankt voor de moeite. Wanneer zie ik haar voor het eerst?”

„Komende dinsdag dan maar. Goed?”

„Afgesproken. De centen moet ik zeker nog met haar regelen?”

„Da’s mijn zaak niet. Besjoer.”

Lagemaat tikt zacht met de teugel op de rug van zijn paard en even later rijdt de winkelwagen langzaam het erf van ‘De Lindenhof’ af.

Gerrit blijft enigszins verward achter.

„Wat hangt me nu boven het hoofd?” denkt hij. „Ik moet me er op instellen dat er komende dinsdag een vreemd vrouwmens op de stoep staat. Ik moet haar nog binnen laten ook en het huishouden op een of andere manier aan haar overdragen. Ze moet m’n was doen, m’n bed opschudden en verder alles wat moeder vroeger deed. Pf …, dat zal wel even wennen zijn…! Ik zal zorgen dat ik een eind uit de buurt blijf…!”

Dan denkt hij echter:

„Gerrit Harmsen, da’s niet eerlijk, man. Dat meidje of vrouwtje - ik weet niet eens hoe oud dat mens is! - komt hier ook vreemd binnen. Je mag best proberen een beetje aardig voor d’r te zijn. Hulp hebben is wat, maar hulp houwen is nog heel wat anders!”

De zaterdag na het bezoek van Lagemaat bereidt Gerrit zich er op voor om voor het eerst sinds Hendrik is verdwenen, zondags naar de kerk te gaan. Hij heeft er zich al die maanden geen tijd voor gegund…! Het is eerlijk gezegd niet alleen de behoefte Gods Woord te horen, hij hoopt ook op een of andere manier te ontdekken wie Teuna van Jan de Vries is. Hij denkt:

„Als ik geluk heb komt ze met haar vader en moeder mee naar de kerk.”

Hij doet alle moeite om zijn goeie pak te luchten en zijn schoenen te poetsen. Hij scheert zich voor het eerst sinds weken en wast zich eindelijk weer eens goed bij de koperen pomp in de keuken. Hij heeft al weken maar wat aan geflodderd, omdat hij zich geen tijd gunde om het beter te doen.

Als hij er op zaterdagavond helemaal klaar voor is, loopt hij ongedurig over het erf van ‘De Lindenhof’. Hij gaat er steeds meer tegenop zien, dat hij voortaan twee keer in de week een vrouwmens op de boerderij zal hebben.

Zondags pakt hij zijn fiets en rijdt tijdig naar het dorp. Hij wil vroeg zijn, dan kan hij buiten nog even wachten voor hij naar binnen gaat. Hij wil weten wie Teuna van Jan de Vries is. Hij is zelfs zo vroeg dat de koster pas op het moment dat hij aan komt fietsen de deuren van de kerk open doet. Hij wacht even tot Gerrit zijn fiets heeft gestald en zegt dan:

„Zo, Gerrit Harmsen, da’s al een poos geleden, geloof ik. Ziek geweest?”

„Nee, koster, het zat anders.”

„Je broer zie ik ook helemaal niet meer de leste tijd. Klopt dat?”

„Jij zegt het…”

„Nou, praten hebben jullie daar op ‘De Lindenhof’ niet geleerd, geloof ik. Afijn, het is mijn zaak ook niet. Ik ga de klok luiden…!”

Even later roept de kerkklok de gelovigen op om zich te scharen onder het Woord. Gerrit vindt het toch te zot om bij zijn fiets te blijven staan tot alle mensen of in ieder geval Jan de Vries met die Teuna binnen zijn. Hij loopt tussen het andere volk de kerk in en gaat zo ver mogelijk naar achteren zitten op een stoel van waar hij de deur goed in de gaten kan houden zonder zelf op te vallen. Hij heeft geluk: als een van de laatsten komt Jan de Vries binnen, maar … hij heeft niet alleen zijn vrouw bij zich. Achter hen lopen drie jonge vrouwen…!

„Nou weet ik nog niet hoe die Teuna er uit ziet,” denkt Jan. Hij vergeet verder te kijken, want hier heeft hij geen rekening mee gehouden. Heeft Jan de Vries drie dochters? En wie van de drie is dan Teuna?

Na de dienst is hij vrijwel als eerste de kerk uit. Hij loopt meteen naar zijn fiets, springt er op en rijdt min of meer teleurgesteld huiswaarts. Hij is zo met zijn eigen vragen en problemen bezig geweest dat hij zich zelfs niet meer weet te herinneren over welke tekst de dominee heeft gepreekt. Daar voelt hij zich knap schuldig over. Hij moppert al fietsend:

„Gerrit, Gerrit, dit heeft je moeder je niet geleerd! De hele dienst heb je aan een onbekende vrouw die Teuna heet, zitten denken… Schaam je…! Je lijkt wel een jonggezel die voor het eerst op vrijersvoeten is geweest!”

Hij brengt de rest van de dag door met het neuzen in oude papieren waarin wetenswaardigheden over ‘De Lindenhof’ zijn opgetekend door een voorvader die in geschiedenis was geïnteresseerd. Vader Harmsen en ook diens vader hebben die stukken altijd bewaard in een roestige trommel onder de bedstee in de woonkamer en Gerrit en Hendrik hebben nooit de kans gekregen om te zien wat er allemaal in die trommel zit. Veel stukken zijn nauwelijks leesbaar, het handschrift is slecht of het papier is half vergaan. Toch weet Gerrit door alles wat hij leest zijn gedachten aardig af te leiden.

De gedachte aan zijn broer Hendrik komt duidelijk tot leven als hij ontcijfert hoe in 1712 twee broers, ook Gerrit en Hendrik geheten en woonachtig op boerderij annex herberg ‘De Lindenhof’, samen werden beboet wegens het drinken van ‘mestbier’ op zondag! Hij kan zich geen voorstelling maken van de betekenis van dat begrip ‘mestbier’, maar denkt:

„Het was in ieder geval op zondag verboden. Van wie stam ik af? Van Gerrit of van Hendrik? Hoe het ook zij, het drinken heb ik niet overgenomen! Dat is meer Hendrik z’n afdeling geworden!”

Als hij verder leest in de oude papieren ontdekt hij dat de geschiedenis zich toch enigszins lijkt te hebben herhaald: de Gerrit uit 1712 was de boeren de Hendrik uit 1712 was de herbergier op ‘De Lindenhof’…! Ze waren beiden drinkebroers, want in 1721 werd Gerrit opnieuw enkele malen beboet wegens het drinken van bier op zondag en vanwege ‘het volieren van de zondag’ door het drinken van ‘boxenbier’ op een bruiloft! Wat die onbekende woorden betekenen weet hij niet, maar duidelijk is wel dat het niet best moet zijn geweest! Als hij dan ook nog leest dat voorvader Hendrik in 1729 dronken en wel tijdens een vechtpartij in de keuken in het open haardvuur is gevallen, denkt hij:

„Broer Hendrik, dronken of niet, waar ben je? Wat zou het leuk zijn om samen om deze voorvallen te lachen en te raden wie van wie afstamt…! Echt goede vrienden zijn we nooit geweest, maar toch …, je bent mijn tweelingbroer…! Zal ik ooit nog weten wat er van je is geworden na je plotselinge vertrek?”

Hij dreigt even door weemoed te worden overweldigd en haast zich dan maar om naar het vee te gaan. Toch neemt hij zich voor, als de gelegenheid zich voordoet, meer te weten te komen over dat voorgeslacht dat mogelijk in dezelfde bedstee heeft gelegen waarin hij zijn eenzame nachten doorbrengt.

Als hij het vee heeft verzorgd is de avond al gevallen. Hij steekt de olielamp boven de tafel aan en pakt een van de weinige boeken die er in huis zijn: een boek met preken van Wulfert Floor, de geliefde prediker van zijn overleden moeder. Hij leest… en leest… en vindt eindelijk wat rust voor zijn verward gemoed.

Die nacht droomt hij hevig, maar als hij de volgende morgen heel vroeg wakker wordt, kan hij zich niets herinneren. Hij springt uit de bedstee, maakt licht, kleedt zich aan, snijdt vlug een paar boterhammen die hij belegt met kaas van Lagemaat en eet. Dan leest hij, zoals zijn moeder altijd deed, voor het eerst sinds maanden een hoofdstuk uit de Bijbel. Nadat hij heeft gedankt gaat hij naar de stal, waar de koeien en varkens op hem wachten. Eindelijk heeft hij weer even het gevoel dat het niet helemaal zinloos is wat hij doet.

Na het melken en voeren gaat hij terug naar de keuken. Hij is bijna de hele dag bezig met opruimen in huis, want hij wil goed voorbereid zijn op de komst van Teuna, de vrouw die de volgende dag zal komen. Langzaam is hij zo ver gekomen dat hij zich over kan geven aan de nieuwe situatie die zal ontstaan en daarom wil hij er voor zorgen dat de eerste indruk niet zodanig is dat ze meteen weer bij Lagemaat op de wagen stapt om terug te gaan.

En dan is het dinsdagmorgen… Om een uur of acht rijdt de winkelwagen van Lagemaat het erf op en Gerrit kijkt zonder dat hij zelf kan worden gezien uit het keukenraam naar buiten. Hij wil eerst zien wat voor iemand voortaan enkele dagen per week deel zal uitmaken van zijn leven.

De vrouw die door Lagemaat van de bok wordt geholpen is volgens schatting van Gerrit wel een jaar of veertig. Als ze naar de deur loopt valt het hem meteen op dat de vrouw een hoge rug heeft. Hij schrikt er even van, maar denkt dan:

„Ze heeft twee handen, dus…”

Dan stapt Lagemaat met de vrouw de keuken in. Hij zet een doos met boodschappen op tafel en zegt:

„Goeiemorgen, Gerrit. Ik kom Teuna brengen. Jullie redden het samen wel, denk ik. Ik ga meteen verder. We rekenen vanmiddag wel af. Besjoer.”

Dan is hij al weer buiten en is Gerrit met Teuna alleen.

„Goeie,” zegt hij. „Ik ben blij dat je me komt helpen, want bij een man alleen schiet er nog wel eens wat bij in. Doe je jas uit. Koffie?”

Teuna trekt haar jas uit en zegt:

„Da’s misschien wel goed voor de kennismaking. Je woont een knap eind uit de buurt, man. Als Lagemaat d’r niet was zou ik het vast niet zien zitten. Fietsen is met die rug van mij niet erg prettig, begrijp je?”

Gerrit denkt: „Ze praat zo gewoon over haar gebrek dat ik me daar niet onzeker onder hoef te voelen.”

Dan zegt hij:

„Daar kan ik inkomen, Teuna. Je bent er dus een van Jan de Vries?”

„De oudste, ja. Tot nu toe heb ik meestal zo hier en daar eens geholpen, maar een beetje vastigheid heeft ook z’n voordelen. Wat kun je eigenlijk betalen?”

„Zakelijk vrouwtje…,” denkt Gerrit en dan doet hij een voorstel dat zo snel door Teuna wordt geaccepteerd dat hij denkt:

„Ik ben zeker wel erg hoog in de boom gaan zitten met m’n bod.”

Hij maakt er zich niet druk over en zegt:

„Da’s dan geregeld. Je doet maar wat je denkt dat nodig is in dit mannenhuishouden. Ik heb daar geen zicht op. Ik wil wel graag tussen de middag een warme hap, als het kan, die twee keer in de week dat je hier bent.”

„Laat me dan eerst maar even de boel zien, dan weet ik de weg.”

Samen lopen ze door de oude vertrekken en Teuna ziet best dat Gerrit niet de meest geschikte huisman is. Ze zegt het ook ronduit:

„Nou, man, ’t is goed te zien dat hier al een tijd geen vrouwenhand is geweest. Je kent het gezegde misschien wel: ‘Een vrouwenhand en een paardentand staan nooit stil.’ Nou, ik weet niet of je je paard beter hebt verzorgd dan je huishouden…? Och, wat maakt het uit? Ik ga aan het werk. Nog even een vraag: Moet die herberg ook bijgehouden worden?”

„Nee, de deur zit op slot en die gaat pas weer echt open als mijn broer Hendrik terug is. Je hebt vast wel gehoord dat hij spoorloos is verdwenen?”

„Ja, ik weet er alles van, Gerrit. Triest, zoals zo’n man met zijn erfdeel omgaat. Nooit wat van ’m gehoord?”

„Nee, niks. Laten we d’r maar over ophouden.”

„Goed. Ik ga eens kijken waar ik ga beginnen. Jij zal ook nog wel wat buiten of in de stal te doen hebben.”

Ze draait zich om en loopt de keuken in, waar ze meteen water uit de pomp begint te tappen.

„Zo,” denkt Gerrit, „zo word ik de eerste dag de beste mijn eigen huis al uitgestuurd. Dat belooft wat…!”

Hij loopt zonder commentaar naar de stal en gaat op een voerkist zitten. Daar komt hij tot zijn eigen verbazing tot de conclusie dat hij zich best prettig voelt nu er binnen weer iemand de touwtjes in handen neemt.

„Teuna, meid,” denkt hij, „je hebt het hart op de goeie plek zitten. We rooien het samen wel.”

Dan gaat hij bieten snijden als bijvoer voor het vee en voor het eerst in maanden heeft hij het gevoel dat niet alles in het leven onaangenaam en triest is. Hij blijft in de stal en de schuur bezig tot hij Teuna hoort roepen:

„Boer, je kan eten…!”

Meteen als hij binnen stapt zegt hij:

„Teuna, ik ben blij dat je er bent, maar hou alsjeblieft op met me ‘boer’ te noemen. Ik ben gewoon Gerrit Harmsen en zo wil ik het houden.”

„Da’s goed, Gerrit Harmsen, maar als je het niet erg vindt laat ik dat ‘Harmsen’ dan ook maar weg. Gerrit alleen begrijp’ie toch ook wel?”

Gerrit lacht en dat is lang geleden. Als hij aanschuift aan de keukentafel zegt Teuna:

„Ik weet dat de Harmsens altijd kerkelijk zijn geweest. Zondag was jij ook onder het gehoor, dus kun je ook wel voorgaan voor het eten. Dat ben ik thuis zo gewend van mijn vader en goede gewoontes moet je niet nalaten.”

Meteen vouwt ze haar handen, ze sluit haar ogen en wacht. Gerrit heeft dit nooit gedaan, maar voelt dat hij nu de plaats van zijn vader heeft ingenomen. Hij vraagt hardop een zegen voor de maaltijd en zegt na het ‘amen’ net als zijn vader altijd deed:

„Nou, eet ze met hapjes, zou ik zeggen.”

Teuna reageert meteen:

„Hoe zou een mens het anders moeten doen, niet waar? Ik hoop maar dat het je smaakt.”

„Och, het is alleen al gezellig als je weer eens met iemand aan tafel zit, Teuna,” zegt hij in een van zijn schaarse momenten van openheid over zijn gevoelens. „Ik ben blij dat je er bent en … laat het nou nog lekker zijn ook!”

„Da’s dan mooi meegenomen, Gerrit. Vind je twee dagen hulp in de week eigenlijk niet te weinig?”

„Het is winter, Teuna, en dat scheelt in mijn werk. De dagen dat je er niet bent kan ik dus zelf gemakkelijk ook eens wat in huis doen.”

„Ja, dat ken ik. Mijn vader zou zeggen: ‘De weg naar de hel is geplaveid met goede voornemens!’ Nou, daar verwacht ik weinig goeds van, Gerrit. Maar je kan altijd nog veranderen van gedachten, hoor. En … als de centen een rol spelen, mag je dat ook best zeggen, hoor. Het is geen schande om eerlijk te zijn, Gerrit…! As’ie nou effen een stukkie leest en dankt, dan kan ik weer aan het werk.”

Zo neemt Teuna al de eerste dag de touwtjes strak in handen en Gerrit legt er zich zonder moeite bij neer. Hij moet toegeven dat Teuna gelijk heeft met haar opmerking over ‘de centen’, want daarmee is het tamelijk droevig gesteld. De inkomsten in deze dertiger jaren worden steeds minder, de uitgaven blijven gelijk. Bovendien heeft Gerrit zich voorgenomen maandelijks een deel van het bedrag opzij te leggen dat hij op grond van het testament jaarlijks aan zijn broer Hendrik verschuldigd is.

Er gaat een jaar voorbij, waarin Gerrit voor de dagelijkse dingen steeds afhankelijker wordt van Teuna’s inbreng en verzorging. Het is inmiddels al heel normaal als ze op een ochtend zegt:

„Zeg, Gerrit Harmsen, als je vandaag of morgen niet in je blote je-weet-wel rond wil lopen, zul je toch echt ’s wat kleren moeten kopen. Of zal ik ’s kijken bij de manufacturier in het dorp?”