VEILIG IN GEVAAR

CIP-GEGEVENS KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK, DEN HAAG

Hoefnagel, Jac.

Veilig in gevaar / Jac. Hoefnagel. Utrecht: De Banier

ISBN 90 336-1381-6 geb.

NUGI 340

Trefw.: romans; oorspronkelijk.

Omslagtekening: Hans Ellens

© B.V. UITGEVERIJ DE BANIER, UTRECHT 1993

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvuldigd en / of openbaar gemaakt door middel van druk, fotocopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

JAC. HOEFNAGEL

VEILIG IN GEVAAR

UITGEVERIJ DE BANIER - UTRECHT

Woord vooraf

Dit boek berust op authentieke gegevens. Het bevat de belevenissen van een Nederlandse jongeman in het laatste half jaar van de Tweede Wereldoorlog.

Het verhaal is opgetekend uit de mond van de hoofdpersoon, in dit boek Geert Hartgers genoemd.

Alle namen van betrokkenen zijn op verzoek van de hoofdpersoon veranderd.

Geert Hartgers heeft met zijn vrienden, nadat zij bij een razzia opgepakt werden, veel angstige momenten beleefd in Duitsland waar hij voor de Duitsers gedwongen moest werken.

Als een rode draad loopt door het verhaal de bewarende hand van de Heere, die hen uit veel gevaren verloste.

Steeds ook ondervond hij, met zijn vrienden, Gods beschermende hand, zelfs in het grootste gevaar. Daarom is gekozen voor de titel "Veilig in gevaar", want God was bij hen en bracht hen weer veilig thuis, bij hun dierbaren.

De auteur.

1. DE DUITSERS KOMEN ER AAN!

Geert was vroeger wakker dan gewoonlijk. Hij had onrustig geslapen. Kwam het omdat hij een drukke week achter de rug had? Of kwam het door de ongemakkelijke krib waarin hij lag? In je eigen bed sliep je toch verreweg het lekkerste!

Hij keek eens om zich heen. Het was nog donker. Meer dan schimmen zag hij niet. Zo te merken sliep iedereen nog.

Ingespannen tuurde Geert op zijn horloge met lichtgevende wijzers: zes uur. Nog een uur, dan was het weer tijd om op te staan.

Het was vrijdag, 17 november 1944. Morgen zou hij, op een geleende fiets, een paar uurtjes terugkeren naar zijn ouderlijk huis in het dorpje aan de rand van de polder.

Een zak met tarwe had hij al klaar staan! Vader en moeder zouden vast blij zijn met deze gave. In het dorp was niet veel meer te krijgen, terwijl er in de nieuwe polder bij de boeren genoeg was. Geert verheugde zich al op de blijde gezichten van zijn ouders.

Een gemakkelijke fietstocht zou het niet worden. Wegen waren er nog niet in de polder. Alleen hard getreden paden langs de kanalen. Vijf uur deed hij over de rit. Maar wat gaf het? Hij was jong en sterk. Hij verheugde zich op het weerzien met zijn familie, ook al was het maar kort.

Z’n wasgoed bracht hij meteen naar huis en hij nam dan schone kleren mee terug voor de nieuwe week. Langer dan een paar uur kon Geert beslist niet blijven. De kans om door de Duitsers opgepakt te worden was veel te groot.

Steeds fanatieker hielden ze hun onverwachte razzia’s.

Geert Hartgers was een jongeman van 21 jaar. Veel mannen van die leeftijd liepen niet meer vrij rond. Die waren ondergedoken, of door de Duitsers opgepakt om in Duitsland te gaan werken. Geert had een vrijstelling. Geen valse, waar velen mee rond liepen, maar een echte. Hij werkte als timmerman in de boerderijbouw, in de nieuwe polder. En boerderijen waren een onmisbare schakel in de voedselvoorziening. Iemand die in de voedselvoorziening werkte werd door de Duitsers vrijgesteld van arbeidsdienst in Duitsland. Toch vertrouwde Geert de Duitsers niet, ondanks zijn "Ausweis".

Zes dagen in de week verbleef hij in het werkkamp in de nieuwe polder. Alleen zaterdags ging hij even naar huis.

Die uurtjes waren heerlijke momenten. Dan was je weer onder eigen volk. De sfeer thuis was niet te vergelijken met die in het werkkamp waar je voortdurend onder vreemden was. Maar altijd was er, als hij thuis was, die bijna ondraaglijke angst opgepakt te worden. Ook hun dorp was in de achterliggende tijd niet ontzien door de Duitsers.

Geheel onverwacht hielden ze hun razzia's. Zelfs de zondag eerbiedigden ze niet. Ze drongen gewoon een kerk binnen tijdens de eredienst.

In het kamp, met zijn vier grote barakken, verbleven zo’n vierhonderd man. Het waren voor het merendeel jongemannen, die ondergedoken waren voor de Duitsers. Hier waren ze veilig. De nieuwe polder werd niet voor niets het Nederlandse Onderduik Paradijs genoemd! De Duitsers wachtten zich er wel voor om zich in de verraderlijke polder te vertonen.

Goede wegen waren nog schaars. Voor het overgrote deel was het nog moerasgrond en zover het oog reikte was er riet. Je moest je door de blubber een weg banen. Slechts een deel van de polder was ontgonnen en in gebruik als bouwland.

Via Radio Oranje hadden ze gehoord dat er vorige week een grote razzia was geweest in Rotterdam en Schiedam. 50.000 mannen waren toen daar opgepakt. Dat zou hier in de polder niet gebeuren!

Voorzichtig, om de anderen niet wakker te maken, gleed Geert uit bed. Hij trok z’n kousen aan en liep naar het raam.

Het begon al wat licht te worden en het was gelukkig droog, daar was Geert blij om. Hij was de laatste dagen nat genoeg geworden. Dit keer waren ze geen boerderij aan het bouwen. Hun baas had een klus aangenomen om steigers te bouwen aan het Vollenhover Meer. Het werk moest dus buiten gebeuren.

Hun barak was de voorste van de vier. Vanuit het raam had je een weids uitzicht over de polder. Nu was er natuurlijk niet veel te zien. Het zou nog wel een uurtje duren voordat het volledig licht was.

Geert rekte zich eens flink uit. Half zeven was het, hij zou maar opblijven. Slapen kon hij toch niet meer. Hij schoot zijn broek aan, trok z’n zware laarzen aan, die in de drassige polder onmisbaar waren, sloeg een handdoek om zijn nek en liep naar buiten om zich bij de pomp te wassen.

Onwillekeurig huiverde hij toen hij buiten kwam. Je kon merken dat het al ver in de herfst was. Plensend stroomde het water uit de pomp toen Geert de zwengel op en neer bewoog. Snel waste hij zich. Daar knapte hij van op.

Geert had zich net afgedroogd toen zijn oren een onbekend geluid opvingen. Hoorde hij in de verte een motor? Geert tuurde omhoog. Was het misschien een vliegtuig? Nee, vliegtuigen hadden een ander geluid. Toen hij nog eens goed luisterde, bleek het geluid niet van boven te komen, maar gewoon vanaf de grond. Met zijn ogen trachtte Geert de schemering te doorboren. Zag hij daar in de verte schimmen? Was dat het licht van een zaklamp?

Een angstig gevoel bekroop Geert. Dit was niet gewoon.

Er stond iets vreselijks te gebeuren wist hij plots zeker. De Duitsers waren vast in aantocht!

Met een paar stappen was Geert binnen. "Er uit," schreeuwde hij, "de Duitsers komen er aan! Er uit! Snel!" Hij schudde een paar slapende mannen door elkaar. "Schiet op! Er uit, de Duitsers zijn er!"

Enkelen kwamen slaapdronken overeind. Anderen reageerden direct en schoten in de kleren. "De Duitsers zijn in aantocht!" schreeuwde Geert met overslaande stem.

Degenen die er uit waren, renden naar de ramen. Ze waren snel overtuigd. Ook zij zagen wat Geert gezien had, alleen waren ze nu veel dichterbij. Veel tijd te verliezen hadden ze niet meer. Ze moesten hier zien weg te komen om niet in de handen van de Duitsers te vallen. Iedereen was nu uit bed. Iemand was naar de andere barakken gerend om ook daar alarm te slaan.

De mannen renden naar buiten. Misschien konden ze nog vluchten, de wijde polder in. Ze hadden nog een kansje!

"Het pad achter de barakken," schreeuwde Geert, die al rennend zijn snel gepakte trui aantrok. "Misschien kunnen we daarlangs wegkomen." Hij rende voorop, anderen volgden onmiddellijk. Snel sloegen ze het achterste pad in. Ze waren nog maar net dat pad ingerend, of er klonk een barse stem: "Halt, stehen bleiben! Polizei." Voor hen stonden Duitsers.

Te laat!

"Terug," schreeuwde iemand, "het andere pad."

De hele groep draaide zich razendsnel om. Voort ging het, op zoek naar een andere uitweg.

Plotseling klonken er geweerschoten. De Duitsers vuurden waarschuwingsschoten af. De kogels floten over hun hoofden. Enkelen vielen, van schrik en van de haast om weg te komen, languit op de grond. In hun val sleurden ze anderen mee. Geert, die nu achteraan liep, kon nog net een vallende jongen voor hem ontwijken, door over hem heen te springen. Helaas, bij het andere pad stond de Grüne Polizei hen op te wachten. Alle toegangswegen waren afgesloten, het was onmogelijk te vluchten. Ze waren te laat geweest.

Met het geweer op hen gericht werden de kampbewoners bijeengedreven in de open ruimte tussen de barakken.

Ze waren omsingeld door zwaar bewapende Duitse militairen. "Mijn Ausweis," dacht Geert, "dat zal me redden."

Onwillekeurig tastten zijn vingers naar de plaats waar het pasje hoorde te zitten. Gelukkig, het zat er nog. Geert meende dat, als de Grüne Polizei zijn pasje zou zien, hij weer mocht gaan.

Hij had medelijden met de vele onderduikers, die nu als ratten in de val zaten. Voor hen was het lot beslist. Ze waren er gloeiend bij. Alles was snel in z’n werk gegaan.

Nog geen kwartier geleden lagen de meesten nog te slapen en nu stonden ze als vee bijeengedreven en werden ze in toom gehouden door zwaar bewapende militairen.

Enkele "Grünen" liepen de rijen langs. Kennelijk zochten ze ergens naar. Het werd Geert al snel duidelijk waarnaar.

Een Duitser bleef voor hem staan, wees op zijn rubber laarzen en gebood: "Ausziehen, die brauchen wir."

Geert begreep onmiddellijk wat de Duitser bedoelde. Het was hem om zijn laarzen te doen. Geert deed echter alsof hij hem niet begreep. Onnozel keek hij naar zijn laarzen, keek toen de Duitser glimlachend aan en zei zo vriendelijk mogelijk: "Ja, mooie laarzen hè?"

"Ausziehen, und schnell," schreeuwde de Duitser nu. En om zijn bevel kracht bij te zetten plantte hij de loop van zijn geweer in Geerts zij.

Geert begreep dat hij niet kon blijven volhouden dat hij de schreeuwende Duitser niet verstond. Langzaam bukte hij zich en trok met tegenzin z’n laarzen uit, die meteen door de Duitser in beslag werden genomen.

"Ze willen nu zeker echt naar Engeland "fahren", zei de man, die naast Geert stond, "omdat ze laarzen nodig hebben."

"Dan hoop ik dat ze met mijn laarzen aan verdrinken," antwoordde Geert.

"Maul halten!" werd er geschreeuwd, zodat Geert er verder maar het zwijgen toe deed.

Inmiddels hadden de Duitsers meer laarzen verzameld.

Enkele Duitsers trokken de laarzen aan en gingen de pas ontgonnen polder in, op zoek naar ontvluchte mannen.

Een uur later keerden ze terug. Ze hadden niemand meer aangetroffen in de omgeving van het werkkamp. Er was ook niemand ontsnapt. Daar was de razzia te onverwachts voor gekomen.

Hoe ijdel was zijn hoop gebleken dat zijn "Ausweis" hem zou redden. Op een zeker ogenblik, toen de Duitsers in de polder aan het zoeken waren, had hij één van de achtergebleven bewakers aangesproken, die hij Nederlands had horen praten. Het bleek een Hollandse SS-er te zijn.

Toen Geert zijn vrijgeleide toonde, moest de SS-er hard lachen. Hij nam het pasje uit de handen van Geert en zonder een woord te zeggen stak hij het in zijn zak en liep lachend weg.

Eindelijk ging er wat gebeuren. Gelukkig, want Geert had het koud gekregen van het lange stilstaan in de buitenlucht. De gevangenen werden in verschillende colonne’s opgesteld en afgemarcheerd naar een onbekende bestemming.

Voor, naast en achter hen liepen de Duitsers met hun geweren in de aanslag. Een motor met zijspan reed op het smalle pad op en neer langs de stoet mannen. Die motor had Geert kennelijk gehoord toen hij zich waste bij de pomp. In de bak van de zijspan zat de bevelvoerend officier.

Trots, zoals een "Übermensch" betaamde, keek hij de gevangenen aan.

Op kousevoeten liep Geert door de modder te ploeteren, in de achterste rij van de colonne. Z’n voeten begonnen nu al zeer te doen. Gelukkig had de Grüne Polizei hen wel toestemming gegeven een jas aan te trekken voordat ze vertrokken. Hij vroeg zich af waar ze naar toe gebracht zouden worden. Ze liepen in oostelijke richting. Hun bestemming moest wel Vollenhove zijn, de dichtstbijzijnde plaats.

Geert, en wellicht meerderen met hem, speelde even met de gedachte te ontsnappen. Maar toen hij zijn kansen berekende, wist hij dat hij niet veel kans van slagen had. Pal achter hem reden twee Duitsers op een fiets en naast de colonne liepen bewakers, die voortdurend op hun hoede waren. Allen waren met geweren bewapend.

Ze schoten niet erg op. Geert was niet de enige die op kousevoeten liep. Al spoedig zaten er grote gaten in z’n kousen, die zijn moeder nog niet zolang geleden liefdevol gebreid had. De blaren op zijn voeten waren al voelbaar.

Op het laatst strompelde hij voort.

Er werd niet veel door de mannen gesproken.

Ieder was vervuld met eigen gedachten. Ongetwijfeld waren de meesten met hun gedachten thuis, bij hun ouders, hun verloofde of wellicht bij vrouw en kinderen. Zouden ze hen ooit nog terugzien? Zouden ze thuis bericht krijgen, dat ze gevangen waren genomen door de Duitsers? Zijn ouders zullen ongerust worden als hij morgen niet kwam opdagen.

Die ellendige oorlog ook. Hitler had veel op zijn geweten.

De oorlog eiste veel slachtoffers en bracht scheiding in gezinnen. Sinds Geert 18 jaar was geworden in 1941, had hij geen rust meer gekend. Als je je niet vrijwillig bij de Duitsers meldde, was je vanaf die leeftijd vogelvrij.

Steeds moest hij op zijn hoede zijn voor de meedogenloze onderdrukker. Ze ontzagen niets en niemand.

Sinds Pinksteren had Geert verkering, maar hoe weinig had hij zijn meisje eigenlijk gezien.

Hun ontmoetingen bleven noodgedwongen beperkt tot een enkel uurtje in de week.

Steeds was er hoop dat de oorlog spoedig voorbij zou zijn, maar dat hoopten ze nu al 4 jaar. Hoewel de Geallieerden oprukten, ging het Duitse beest nog woest te keer.

Geerts ouders zouden vast voor hem bidden als ze vernamen dat hun oudste zoon in handen van de Duitsers was. Geert had vrome ouders, die de Heere vreesden. Hij was opgevoed zoals zijn ouders bij zijn doop beloofd hadden.

Hij wist waarheen hij moest met zijn noden.

Terwijl hij in de drassige polder op zijn kousen voortploeterde en de geweren van de Duitsers op hem gericht waren, steeg er een gebed omhoog. God in de hemel zou voor hem zorgen. Aan Hem kon Geert Hartgers zich toevertrouwen.

De trouw van de Heere is groot en op dit nachtelijk duister volgde zeker weer het morgenrood. God was zijn Toeverlaat.

2. HOUD JE GOED JONGEN!

Tegen het middaguur arriveerde de groep in Vollenhove. Geerts veronderstelling was dus uitgekomen. Hij hoopte dat ze de rest van de dag hier zouden blijven. Voor lang zou het wel niet zijn. De "Grünen" hadden hen niet voor niets opgepakt. Het uiteindelijke doel kon wel eens veel oostelijker liggen!

De colonne gevangenen baarde veel opzien in het Overijsselse dorp. Al snel stonden de dorpsbewoners aan de kant van de weg de groep gade te slaan. Hun blik sprak boekdelen. De ene was vol haat en de andere vol medelijden. Haat was er voor de Duitsers, die weerloze en onschuldige jongemannen gevangen hadden genomen. Medelijden en medeleven was er voor de gevangenen.

Ze passeerden een andere groep gevangenen, die om onduidelijke redenen stilstond. Kennelijk waren zij niet de enige slachtoffers van de polderrazzia. De lotgenoten keken elkaar aan bij het passeren. Plotseling slaakte Geert een kreet.

"Vader," riep hij, "vader!" Tussen de groep gevangenen die ze passeerden, ontdekte Geert zijn vader!

Ook zijn vader was dus door de Duitsers gevangen genomen! Omdat zijn vader z'n beroep van visser door de oorlog niet kon uitoefenen, werkte hij bij een boer in de polder. Omdat ook hij opgepakt was, bleek dat de polderrazzia grootscheeps was geweest.

"Geert," riep vader Hartgers terug, "houd je goed jongen!"

Als afscheid stak Geert de hand op. Nog eenmaal keek Geert om. Hoe lang zou het duren voordat hij zijn vader weer terugzag? Zou hij zijn vader ooit nog wel terugzien, dacht Geert ontroerd.

Blij dat hij zijn vader nog even had kunnen groeten, liep Geert verder. Maar naast de blijdschap was er ook verdriet. Verdriet om zijn vader, die ook in Duitse handen was, en om de onbekende toekomst die wachtte.

Stilzwijgend lieten de dorpsbewoners de colonne gevangenen passeren. Een enkeling echter kon niet zwijgen. "OZO," werd er geroepen, "OZO," terwijl ter bemoediging de duim omhoog ging.

OZO, Oranje Zal Overwinnen. Geert was het daar roerend mee eens. Eens zou de Nederlandse driekleur weer wapperen.

"Kop op jongens," klonk een stem uit de toeschouwers, "de oorlog is zo afgelopen. Brabant is al bevrijd. OZO!"

Het medeleven deed de gevangenen goed. Ondanks de vermoeidheid, ondanks de blaren, liepen ze nu fier rechtop. De overwinning was aan hen.

Ze waren gevangenen maar de kracht van het Nederlandse volk zou nooit gebroken kunnen worden.

De colonne gevangenen moest halt houden bij een school. Al te nieuwsgierige dorpsbewoners werden op ruwe wijze op een afstand gehouden. Geert was blij dat ze er waren.

Zijn voeten deden behoorlijk pijn.

Groepsgewijs werden de gevangenen het schoolgebouw binnengelaten. Eindelijk mocht ook Geert met zijn groep naar binnen. Met veel geschreeuw, geduw en kolfslagen werden ze een schoollokaal binnengedreven. Tafels en stoelen stonden er niet, dus lieten ze zich maar op de grond zakken.

Geert telde 80 man. Met z’n tachtigen in een lokaal dat normaal maximaal 40 leerlingen herbergde!

De stemming was gedrukt. Zwijgend zaten ze bij elkaar.

Voor de deur van elk klaslokaal stonden twee gewapende Duitsers. Op het schoolplein, waarop ze uitkeken, liepen ook bewakers. Ook al zou je het plan hebben om te ontsnappen, het bleek onmogelijk met zo’n gewapende overmacht.

Er waren er enkelen, die nodig naar het toilet moesten. Aan hun gezichten kon je zien dat ze het benauwd hadden. Eén van de mannen, die stond te trappelen vanwege de hoge nood, liep naar de deur en opende die voorzichtig. Direct reageerden de bewakers. Hun wapen richtten ze op de man.

"Zurück," schreeuwden ze, "zurück Schweinhund!"

"Ja maar…" stamelde de man, "ik moet!" De Duitser had hem kennelijk goed begrepen en zei ruw:

"Scheissse doch in deine Hose." Meteen gaf hij de ongelukkige een harde zet zodat deze op de grond tuimelde. Op handen en voeten schuifelde de man naar een hoek van het klaslokaal.

"Dat is duidelijk," zei Geert tegen zijn buurman.

"Als we naar de w.c. willen," antwoordde deze, "kunnen we het wel vergeten."

Niemand had overigens gereageerd op het ruwe optreden van de Duitse bewaker. Wat viel er trouwens te reageren? Je was machteloos. Tegen wapens kon je niets beginnen als je zelf geen wapen bezat.

Niemand durfde meer iets te vragen aan de bewakers voor de deur. Ze hadden hun les geleerd. De Duitsers toonden hier hun ware gezicht. Er viel niet met hen te onderhandelen. Zij waren de machtigen. Ieder ander was aan hen onderworpen.

De maag begon te knorren. Ze hadden niet kunnen ontbijten vanmorgen. Middageten hadden ze ook niet gehad. Ze waren jonge sterke kerels, die een gezonde eetlust hadden. Als je dan niets te eten kreeg, begon de honger al snel te knagen.

Zouden de Duitsers nog zo humaan zijn hen eten te geven? Lijdzaam moesten ze afwachten.

Plotseling ging de deur open en stapte een SS’er het klaslokaal binnen. Verachtelijk keek hij neer op de gevangenen. Voor iedereen hoorbaar haalde hij zijn neus op.

Blijkbaar vond hij het niet fris ruiken in het lokaal. Met spanning wachtten de mannen op wat er zou komen.

"Iedereen die ouder is dan veertig jaar moet zich opstellen in de gang," sprak hij in vloeiend Nederlands.

Het was een Hollander in het gehate uniform. Iemand die zijn eigen volk verraadde.

Enkele mannen stonden moeizaam op en begaven zich naar de gang. Voor hen was de gevangenschap voorbij. Zij mochten naar huis.

"Iedereen met enig gebrek, die niet in staat is te werken," vervolgde de SS-er, "moet zich ook opstellen in de gang."