KINDEREN DER EENZAME

CIP-GEGEVENS KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK, DEN HAAG

Overeem, Jac.

De kinderen der eenzame / Jac. Overeem.

– Utrecht: De Banier. – Ill.

ISBN 90-336-0206-7

SISO - 256 UDC 26 (091)

TREFWOORD: Kerkgeschiedenis

Omslag: Wim Smalen

© B.V. UITGEVERIJ ”DE BANIER” – UTRECHT 1986

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotocopie, microfilm, of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Jac. Overeem

De kinderen der eenzame

Periode uit de vaderlandse
kerkgeschiedenis ten tijde
van Ds. Bern. Moorrees
te Nijkerk

B.V. UITGEVERIJ ”DE BANIER” – UTRECHT

Verantwoording

Van moderne zijde wordt vaak het verwijt aan christelijke auteurs gedaan dat zij verdediging en propagering van een bepaalde religie in hun verhalen voorstaan en dat men daarom niet van literatuur kan spreken. Dat is dan wel erg eenzijdig geredeneerd. Het spreekt vanzelf dat, wanneer wij bezig zijn met mensen en toestanden uit onze christelijke gemeenschappen in verleden en heden, in verhaalvorm weer te geven, wij geconfronteerd worden met hun denken, spreken en handelen. Stelt men hier tegenover de romans van wereldse schrijvers, die met veel verve een anti-christelijke levensstijl propageren, doordat zij aandacht schenken aan wereldse mensen en toestanden, dan zou men wel van literatuur kunnen spreken. Bovendien, kunnen wij vragen wie zal precies uitmaken hoé men moet schrijven om het literaire peil te halen?

Ieder heeft een eigen stijl en manier van schrijven, waaraan hij kenbaar is. Dat bovengenoemd falen bij voorkeur aan christelijke schrijvers wordt toegeschreven, berust dus op louter willekeur. Temeer als we letten op wat moderne schrijvers aan inzichten te bieden hebben vanuit een bepaalde ideologie, die duidelijk niet tot verheffing van het gezonde volksleven kan strekken. Ontstellend is daarbij het veelvuldig voorkomen van vloekwoorden, waarmee we bedoelen het ijdel gebruik van de Naam van God, onze Schepper. Is dit zo nodig of verraadt dit een mentaliteit van bedenkelijke strekking? Niemand vraagt erom en veel mensen is het een ergernis en belediging. Kunnen vertalers van overigens goede buitenlandse schrijvers deze uitdrukkingen bij het overzetten niet geruisloos verwaarlozen? Uitgevers van deze boeken zouden er goed aan doen hierop te letten.

In het hierna volgende verhaal wordt een korte periode uit de Vaderlandse kerkgeschiedenis belicht. Het speelt in de tijd dat ds. Bernardus Moorrees te Nijkerk op de Veluwe predikant was, rondom de jaren 1821, toen een tweede opwekking aldaar landelijke bekendheid verkreeg.

De schrijver ontkwam er ook dit keer niet aan allerlei uitweidingen te maken, wilde hij de lezer het rechte inzicht verschaffen in de gebeurtenissen van het kerkelijk reilen en zeilen van die tijd en in het bijzonder het persoonlijk zieleleven van verschillende figuren voor hen in het rechte licht te stellen. Uiteraard wijkt daarom dit verhaal opvallend af van de gewone, alledaagse roman, die vaak maar oppervlakkig over de diepere levensvragen heenglijdt. Wanneer de schrijver zich met historische figuren bezig houdt, heeft hij de verplichting hen zoveel mogelijk recht te laten wedervaren. Vandaar de uitweidingen van de verteller om mensen, zaken en toestanden in het rechte licht te kunnen plaatsen.

Het is er maar voor, dat de lezer het weet en hij niets overslaat.

1   Het oude geloof en het jonge hart

Al wat zich verweeft in de wijde schepping van Gods natuur, is daarin een harmonisch deel. De krachten van de natuur kunnen hevig hebben huis gehouden, toch herstelt zich na enkele zomers het geschonden geheel tot een boeiend tafereel. Onbegrip en roekeloosheid kunnen hier alleen maar schendend bezig zijn. De vernielzucht zit in het wezen van de mens, omdat het vol is van atheïstische neigingen. Hij wil op deze wijze God in Zijn schepping tegenwerken. Het huisje van Dolf van 't Veeneind lag, geflankeerd door witte berken, in een kom van een duinrug aan zee. Hij was een oude zeeman, die heel veel mooie plekjes in de wereld had gezien, maar nooit zo'n plekje, waar hij graag wilde wonen in de ruimte van Gods grote schepping. Als hij terugkeerde van verre reizen, was er geen ervaring die hem dieper geluk bezorgde dan het weerzien van zijn stulp. En hoewel hij wist dat daarmee maar een armelijke woning werd aangeduid, toch kon hij zich niet voorstellen dat hij gelukkiger zou zijn met een royalere woonstee.

Dolf van 't Veeneind had zijn hele leven op de zee verkeerd. De eerste helft van zijn tachtig jaren op de grote vaart. Tientallen reizen naar Indië en andere delen van de wereld en tot vooreen jaar of vijf geleden als visser op een Katwijkse logger. Nu is hij oud en soms der dagen zat.

Hij had een zoon, Jan geheten. Die woonde in het dorp en was beurtschipper op Utrecht en tussenliggende plaatsen. Na het sterven van zijn vrouw, nu twintig jaar geleden, was er een grote eenzaamheid in zijn leven gekomen. „Allenig zijn,” placht hij te zeggen, „is maar een wankele basis”. De andere helft van zijn leven was weggevallen. Nu ging hij bij wijze van spreken, als de aartsvader Jakob, hinkende door de tijden.

Zijn kleinzoon en naamgenoot Dolf, zocht hem vrijwel elke avond even op. Ze aten dan samen het smoutige roggebrood, dat hijzelf eenmaal per week bakte in de stenen vuurstee. Dat veraangenaamde zijn leven in hoge mate en hiervoor bewees hij hem gaarne zijn dankbaarheid.

Eens op een avond, het was ‚hartje zomer’, zat de oude zeerob buiten onder het lommer van één der berken. Op een brok boomstam had hij de verfomfaaide kwarto-statenbijbel gelegd. Hij wilde wat lezen in het wondere Boek, dat zo gans anders was dan alle andere boeken in de wereld. Dolf van 't Veeneind had via het lezen van de Heilige bladen wel eens iets met kracht ontvangen voor zijn ziel en geest, wat niemand in de wereld der mensen hem kon geven. En dat op onderscheidene reizen, in heel verschillende omstandigheden.

Toen het voor het eerst van zijn leven in hem een bijzondere kracht deed, was dat bij het lezen van het tweede Boek van Mozes, het twintigste hoofdstuk, de volgende woorden: „En al het volk zag de donderen en de bliksemen, en het geluid der bazuin, en de rokende berg; toen het volk zulks zag, weken zij af, en stonden van verre.”

Toen leek het of de wereld voor zijn voeten verging. Hij stierf, nog zijnde in het land der levenden, duizend zorgen, duizend doden. Hij werd toen krachtdadig zondaar voor God.

Toen hij dat eens vertelde aan een oude bekende, had de kleine Dolf hem gevraagd: „Grootvaeder! Hoelang moet ik daerop wachten, dat dit ook mij overkomt?”

Het leek wel of de schrik de oude man toen had wakker gemaakt uit zijn gemoedelijkheid. Hij realiseerde zich de ernst van ieder mensenleven en de haast, die men moet maken om de dingen van Gods koninkrijk te leren kennen. „Daer maggie niet op wachten, daer moeie daegelijks om vraege… D'r staet zo! Haest je om jouw levens wil!”

Dolf was toen tien en hij kwam niet uit de nevel van zijn eigen denken. De dingen liggen zo versluierd en verborgen.

Er lag een goedmoedige trek op zijn verweerde gezicht toen hij de jongen zag komen. Het was hem altijd weer nieuw en dit werd er niet minder op, doordat de dagen voor hem zo kostbaar waren.

Er was een licht suizen in de top van de berkeboom. Het koele windje deed weldadig aan. Dolf ging op zijn hurken bij hem zitten. Het was alles zo vanzelfsprekend, alsof hij zich stelde onder zijn hoede. Hij zei alleen maar: „Grootvaeder, zit je weer te lezen?”

„Jae Dolfie, en Gods woorden zijn getrouw.”

„Grootvaeder, jij leest de stukken eraf,” zei de jongen en wees op de ronde hoeken van de oude Bijbel.

De oude zeerob streek er met vlakke hand overheen.

„Och, wat ik nodig heb te weten, staat er nog allemaal in.”

„Lees maer,” zei Dolf lachend. Hij wist dat grootvader hem graag voorlas en hij wilde er voor oppassen dat hij hem daarvan afbracht. Grootvader knikte. Hij wilde het graag.

De Bijbel lag open bij het eerste boek van Samuël.

„O, dat vrije van Gods welbehagen,” zei hij zachtjes voor zich heen. Hij had daarstraks nagedacht over het afwijken van de rechte weg, van de zonen van de oude profeet, dat ze niet wandelen in de voetstappen van hun vader. En nu hier Saul, die in het eerst zoveel beloofde.

Toen klonk langzaam en aandachtig zijn stem: „En Samuël zag Saul niet meer tot de dag zijns doods toe; evenwel droeg Samuël leed om Saul; en het berouwde de Heere, dat Hij Saul tot koning over Israël gemaakt had.

Toen zeide de HEERE tot Samuël: Hoe lang draagt gij leed om Saul, dien Ik toch verworpen heb, dat hij geen koning zij over Israël…”

Hier hield de oude man op met lezen. Dit waren grote verborgenheden, waar hij in zijn jonkheid tegenaan gevallen was. O ja, later was hem dit wel tot schuld geworden. Wat is de mens, daar zelfs de volken zijn geacht als een droppel aan de emmer en een stofje aan de weegschaal.

„Het is Gods verkiezing. Hij doet met het Zijne wat Hij wil. Zou het leem tegen de pottenbakker kunnen zeggen: wat doet gij?”

De oude man keek over het hoofd van zijn kleinzoon in de verte. Overdacht hij Gods gunst en wijsheid en macht?

Toen zei hij opeens: „Zeg jonchie, heb jij niet eens wat te vragen?”

Wilde hij peilen wat er al zo in hem school?

De jongen zette grote ogen op. Maar toen ineens verkleinden ze zich. Hij had wel horen vertellen de oude verhalen over de oorlogen in de wereld en soms had hij dan uit louter ellende even moeten huilen.

Toen zei hij en zijn stem klonk hard en bitter: „Grootvaeder, waerom moeten er zoveel moeders en kinderen sterven, als die grote mannen oorlog hebben?”

De oude man schrok, even maar. Hij wist ervan. Die vragen had hij ook gehad. Toen vroeg hij: „Heb je nog meer te vraegen?”

O ja, Dolf had nog wel meer te vragen. Maar zou het grootvader geen verdriet doen? Mocht je wel alles zeggen wat je dacht? „Toe maar, er is nog wel meer…”

Dolf bedacht zich nog even. En hoe moest hij zijn vraag, waar hij nog maar enkele weken geleden over was begonnen na te denken, in elkaar zetten?

Grootvader keek hem rustig aan, maar Dolf keek langs hem heen, om te overwegen hoe hij het vragen wilde.

Toen kwam ineens het grote woord eruit: „Als ik toch uitverkoren ben, waarom moet ik dan nog bidden? Als het vaststaat dat ik naar de hemel ga, kom ik er evengoed!”

Benieuwd keek Dolf zijn grootvader aan. Hoe zou hij het opnemen? Maar grootvader was niet ontstemd en nam de vragen niet kwalijk. Er lag zelfs een wonderlijke tinteling in zijn ogen toen hij zei: „Ja, dat zou jij nu wel willen, rakker! Bidden is jouw liefste werk niet. Dat hoor ik al.” Toen werd hij ineens heel ernstig.

„Ik gae jou ook wat vraegen, jongen. Die grote, wijde wereldzee, de Atlantische oceaan, is dat een schepping van God?”

„Ik geloof 't vast en zeker,” zei Dolf. Er was geen twijfel in zijn woorden. „Welnu dan, ik heb met mijn logger zoveel op die grote zee gevaeren, die indrukwekkende schepping van onze God. En dan gebeurde het, dat wij waeren uitgetrokken met een sleepnet. Nu weet jij misschien, dat er twee soorten netten zijn, netten die loodrecht in zee hangen, waar dus de vis met de kop inzwemt, zoals je dat hebt met de haringvangst, en netten bestemd om de platte vis te vangen, zoals bot en schol. Die platte vis leeft op de zeebodem, wij visten dus op de Noordzee en die platte vis moet je vangen met het sleepnet. Onder het sleepnet is een balk bevestigd, zodat de scholvis, als die balk over de zeebodem veegt, omhoog schiet en in het net, dat daarboven en daarachter zit, gevangen wordt. Nu gebeurde het eens dat de jongens zeiden: „Schipper, zullen we hier het net maar buiten boord gooien? Het is hier zo'n pracht van een zee!”

Dan keek ik eens over het water en schudde met mijn hoofd van nee! Hier was het water tussen Engeland en Nederland op zijn breedst en ik wist op welke breedtegraad ik mij bevond. Dan vroegen de jongens: „Maar waarom dan niet?”

„Wel,” zei ik dan, „het water is hier veel te diep. Onze netten halen de zeebodem niet. Zo kan er nooit een scholvisje in het net komen.”

Dolf keek zijn grootvader recht in de ogen. Het water was daar veel te diep. Op die manier kon men niets vangen.

De oude man wachtte of de jongen iets zou zeggen.

”Grootvaeder, als ik het dus wel snap, dan is het zo dat, als de balk de bodem niet raakt, er geen visje is dat naar boven zwemt.”

„En we komen dan dus zonder vis thuis en is onze reis tevergeefs. En nu naer jouw vraegen. In de Bijbel zijn veel dingen, die ik niet begrijp. Dan is God de grote onbekende. Er moeten ook dingen in de verborgenheid blijven, anders zou God niet zijn wie Hij is. Zoals op die breedtegraad onze netten niet gronden en er geen vis kan gevangen worden, zo is God in Zichzelf de grote onbekende. Maar Hij laat zich vinden in Zijn Woord. En dat Woord is betrouwbaar en genoeg voor ons. De Bijbel kun je vergelijken met een zee. Er zijn diepten in, die onze netten niet halen. Ik kan jouw vraegen niet beantwoorden, omdat mijn netten te kort zijn. Wij zijn afhankelijke mensen en God is God. Ik ben zo blij dat wij zo'n sterke, zulk een wijze en almachtige God hebben. Er staat zo in deze oude Bijbel: Komt dan herwaarts tot Mij, allen die vermoeid en beladen zijt en Ik zal u rust geven.”

Het was een poosje stil.

Dolf wist ook wel dat die eerste vraag bij zovelen leefde en dat het alles een gevolg van de zonde was, maar wie kon zeggen: „Uw doen is rein, Uw vonnis gans rechtvaardig.” Hij wil best weten dat die grote jongen van de weduwe Varkevisser iets in hem had losgemaakt, toen die schreeuwde, met gebalde vuisten naar boven: „Als er een God was, zou er niet zoveel onrecht in de wereld gebeuren. Hij heeft Zelf de zonde in de wereld gegooid!”

„Alleen als wij zondaar voor God worden,” zei grootvader langzaam, „als we een verbroken hart hebben, worden al die vragen opgelost…”

Dolf begreep er wel iets van wat met die woorden bedoeld werd, maar daarmee zag hij geen kans Daan Varkevisser een gepast antwoord te geven.

„Van die netten, die de bodem niet haele, dan is het water veel te diep grootvader, dat begrijp ik, maar dat verbroken hart, dat snap ik niet.”

Toen ze een poosje later in het keukentje aten van het zwarte brood vroeg Dolf: „Grootvaeder, zo'n verbroken hart te hebbe, is dat persé nodig?”

De oude man keek de jongen met grote ogen aan. Het leek wel of hij tegelijk naar de merel luisterde, die buiten in de pereboom bezig was het hoogste lied te zingen.

„Jongen, als jij berouw hebt van je zonden, heb je ook een verbroken hart. Begrijp je het nou?”

„Grootvaeder, ik begin er iets van te begrijpen.”

2   De tocht naar zee

De jonge Dolf was er getuige van, hoe de vriend van grootvader Dolf van 't Veeneind zat aan diens legerstee. Hij schouwde het verweerde gezicht, de ruige wenkbrauwen en fletse slierten haar om de slapen. Er schoot de jongen een brok in de keel, toen hij een grote traan zag rollen over het oude gelaat. Als andere kinderen huilden, was dat nog tot daaraan toe, maar zo'n goeie ouwe beste grootvader, dat was hem net iets teveel.

Hij slikte enkele malen en bleef gekluisterd aan de bedstee-rand. Wat grootvader nu aan zijn vriend vertelde, had zijn diepste belangstelling. Zestig jaar op zee gevaren, eerst als IJslandvisser en later op de grote wereldzeeën, naar vreemde en verre volken.

Toen een windvlaag het luik van het kamerraam dicht sloeg, begon de oude zeeman in het schemerdonker met verheffing van stem:

„Zeg, Hilbert! Jij bent nog zo sterk. Laat mijn op jouw schouwer leunen en breng me bij het water…”

Hilbert zette grote ogen op.

„Jong,” zei hij, „dat geet nie. Je bent ziek en 't is buiten noodweer…”

De oude man richtte zich op. Hij vertelde nu fluisterend dat zijn leven bijna ten einde was. Dat het zijn enige wens zou wezen, als hij het bruisen van de grote wateren nog eenmaal horen mocht, van heel dichtbij.

Hilbert begreep hoezeer hij de vriend vanaf zijn jeugdjaren het grootste genoegen zou doen, door nog eenmaal met hem naar het strand te gaan.

De oude visser sloeg zijn benen buiten het bed en greep naar zijn grauwe sokken. Zijn ogen vroegen z'n vriend de helpende hand te bieden.

Hilbert rees van zijn stoel en hielp hem de kousen aan. De laatste wens van een oude zeerob mocht men niet weigeren, ook al zouden anderen het ontraden. Hij wilde een laatste groet brengen aan de zee, waarop hij zijn diepste levensvreugd genoten had.

Onderwijl vertelde de zieke van zijn vader en zijn drie broers, die allen in die rampzalige nacht op zee gebleven waren, en dat hij alleen was opgepikt door een andere IJslandvisser. Maar meer dan ooit was hij nadien aan de zee en het zeemansleven verknocht geweest. Totdat die tijd komt dat je machteloos aan het ziekbed gebonden wordt. Dan mag elke laatste poging om nog een brokstuk van dat kostbare leven te genieten, worden aangegrepen.

Daar gingen ze in de schemer van de avond. De zon had haar laatste stralen over de duintopjes gezonden en lag nu bloedrood op de einder.

Het rochelde bij de oude man van binnen. Waren het de laatste ademtochten, de laatste tekenen van leven? De groene, ruige jas slingerde als een haren kleed om zijn schouders. Dolf zag hoe hij de spitse neus recht in de wind stak. Lag er in zijn ogen een lichte flikkering van verlangen om nog eenmaal de oneindigheid der zee te zien? De twaalfjarige Dolf was wat klein van stuk gebleven. Later zou hij uitgroeien tot een krachtige zeebonk, die het oude genie van zijn grootvader (als nieuw) had ingedronken.

Hij voelde de sidderende druk van diens arm op zijn nek. Het leek wel of er nog veel veerkracht achter schuilde, maar het waren de laatste resten van een sterk leven.

Het was maar goed dat oom Hilbert over zijn bezwaren was heengestapt.

Wat was er heerlijker dan de vervulling van een levenswens? Dolf deed er een stapje bij om de beide grote mannen bij te kunnen benen. Het leken wel reuzengestalten, gewend de petklep in de nek te dragen.

Hun woorden waren weinig. Zo af en toe klonk er een toespeling op iets dat hun aandacht bezet hield.

De rode schijf aan de einder was intussen, als vermoeid van de eeuwige vlucht, in zee verdwenen. In het geuldal tussen de duinkopjes gingen ze, de twee grote mannen en de jongen, die steeds zijn hakken moest aanhalen om hen bij te blijven. Hij luisterde scherp, opdat, wanneer zij spraken, hem geen woord ontglippen zou.

Toen klonk de stem van grootvader. Tussen het beven door, was er nog de oude bezieling van zijn jeugd.

Hoor!

Zwaar klinkt zijn stem. Het lijkt wel een nagalm van een ver accoord.

„Laat vrij het schuimend zeenat bruisen;

D'ontroerde waatren hevig ruisen;

De golven mogen door haar woên,

Het berggevaarte daavren doen…”

Een poosje was het stil, maar het loeiend geluid van de wind woei rukkend aan hun kleren. Grootvader wilde verder met de psalm, maar het was slechts een rochelend reutelen dat aan zijn keel ontwrong.

Toen nam oom Hilbert zijn declamatie over: „De stad, het heiligdom, de woning van God, de allerhoogste Koning, wordt in haar muren, t' allen tijd, door beekjes der rivier verblijd…”

De jongen kwam een ogenblik diep onder de indruk van de saamhorigheid van de twee grote mannen. De één gaf een aanwijzing van wat er zich voor geweldigs aan hem voordeed en de ander gaf er zijn bezegeling aan door een lofprijzing aan God. En dat in navolging van de dichter, die begonnen was met te geloven dat God een toevlucht voor de Zijnen is.

De jongen wilde stilstaan om deze harmonie te overwegen, maar de ogenschijnlijk sterke arm van grootvader voerde hem mee. Het moest naar het doel, naar het strand, waar de geweldige zee het land begroette met een machtig saluut.

Daar het dichte floers van de avond al nader kwam en het drietal nog slechts enkele treden van het zilte nat verwijderd was, stond grootvader plots als met een ruk stil. Was het de glorie van een oneindige kracht? Was het een besef van afhankelijkheid? Of een beleving van de grootte van Gods almacht, die hem als 't ware terug dreef naar de plaats waar hij zich klein moest voelen bij zoveel heerlijkheid?

Grootvader voelde dat hij niets zeggen kon. Dat zijn woorden maar armelijke uitdrukkingen waren, vergeleken bij wat de Heilige Geest in harten van de armen van geest gespeld heeft. Daarom nam hij weer de toevlucht tot de psalmen. Hij stond nog toen hij met klare stem, waarin zijn laatste krachten de impuls waren, het uitsprak: „Zij, die de zee bevaren met schepen, rijk bevracht…”

Toen stokte er iets in zijn keel. De kleine Dolf voelde een trillende beweging van de grove arm. Het leek wel of grootvader hem op iets attenderen wou.

Maar van de andere kant kwam opeens de welluidende stem van oom Hilbert, alsof hij de inzinking van de oude man niet kon gedogen: „Zien op de grote baren Gods wijsheid, gunst en macht,” en met verheffing van stem, als om het diepst van zijn denken en willen daarin te leggen: „Daar leren wij de daân des Heeren klaar bemerken, en in de diepe paân Zijn grote wonderwerken…!”

Een siddering van gelukzaligheid voer door de oude zeeman, nu hij bemerkte dat God in alles verheerlijkt werd. Dat was het onuitgesproken verlangen dat altijd in het diepst van zijn hart gelegen had. Dit begeren vond nu zijn bekroning in de lofzegging van zijn vriend, die zo goed was hem op zijn laatste gang te begeleiden.

De arm gleed van Dolfs schouder. Grootvader zonk naar de aarde, als wilde hij zijn voorhoofd daarop neerleggen.

„Amen,” was alles wat hij nog te zeggen had. Hij stierf zo rustig alsof hij voorgoed wegzonk in de rust van het slapen gaan.

Dolf begreep plotseling wat er gebeurde.

Hij sloeg zijn handen omhoog en riep: „O-o-o, grootvader… ga je sterven..!” Maar de mond antwoordde niet meer, want alle levenskracht was nu geweken. Daar lag een hoopje mens, wat voorheen zo'n forse gestalte was.

Een onuitsprekelijke eenzaamheid kroop langzaam, maar zeker in Dolfs hart. Beiden, oom Hilbert en de jongen, zaten zonder woorden op hun knieën bij het gestrande levensschip. Was nu zijn laatste wens vervuld? Zij konden het zich afvragen.

Hadden zij er goed aan gedaan, door met hem naar het zeestrand te gaan?

De oude zeerob voelde een vredig leven in zijn binnenste. Dolf van 't Veeneind was gestorven in de lof des Heeren. Dat gaf rust in een sfeer, die onrust had gewekt. Zo bezweek eens de grote Willem van Oranje, zich bevelend in de Hand des Allerhoogsten.

Na enkele minuten van rust onder het suizen van een gekalmeerde zeewind, met de dode onder hun betraande ogen, zei oom Hilbert opeens: „Dolf, jongen, ga jij nu naar het dorp en roep de dokter. Zeg hem, dat de oude Dolf van 't Veeneind gestorven is…”

Met een snik in zijn keel rees de jongen overeind. Hij wilde nu alles doen wat er in deze omstandigheden gebeuren moest.

„Oom Hilbert, ik ga,” zei hij alleen maar.

Zijn hart klopte toch onstuimig, toen hij als een kleine stip in het ruime heelal zich voortspoedde door het mulle zand.

Boven begonnen de sterren één voor één te schitteren. Het oneindige firmament welfde zich als een beschermende hemelkoepel over de wijsheid van de aarde, het rulle voetpad waarover hij ging en het zeedorp achter het duin. Dolf voelde zich klein en onbeduidend en bovenal verdrietig. Het plotseling sterven van grootvader was als een werkelijkheid op hem aangestormd en kerfde een diepe leegte in zijn binnenste. Er schreide iets in hem. Hoort de dood dan bij het leven?

Maar nu moest hij naar de dokter. Hij was in staat om alles te doen wat hem nu als taak werd opgelegd.

Enkele vissersvrouwen, die op het tuinpad voor hun huis stonden te praten, zagen de jongen gaan. Ze begrepen aan zijn somber gezicht en vreemde gang, dat er iets bijzonders aan de hand was.

„Hei Dolfie, waer moei je nog zo laet naertoe?”

Maar Dolf zei niets en haastte zich nog vlugger voort. Aan het eind van de straat belde hij aan bij het doktershuis.

Een meisje in het wit liep enigszins verstoord naar de deur. Wat werd er lomp aan de bel getrokken. Zeker een kwajongen, die er weer snel vandoor gaat.

Meteen zag ze de bedremmelde jongen die in grote verlegenheid voor haar stond.

Ieder in het kleine vissersdorp kende iedereen.

„Zeg Dolf, wat is er nu aan de hand? Wat voert je hierheen?”

Met een wondere zelfbeheersing kwam eruit: „Oom Hilbert en ik gingen met grootvader nog even naar het strand en toen we er net waren, viel hij voorover op de grond. Ik hóórde hem sterven… „ Het meisje zette grote ogen op.

„Maar je grootvader was toch ernstig ziek. Hoe konden jullie dat doen?”

Tranen sprongen in Dolfs ogen.

„Hij wilde het zo graag. We durfden ons er niet tegen verzetten. Zijn wil was wet.”

„Kom maar even in de gang staan. Ik denk dat de dokter daarnet is thuisgekomen.”

De witte verschijning rende naar achteren.

Daar stond Dolf. Eerbiedige gedachten dwarrelden door zijn hoofd. De ernst van de dood beheerste hem geheel en al.

Was sterven niet God ontmoeten?

Hij kende de termen van de dominee, maar nu was de werkelijkheid heel dicht bij hem komen staan. God was de eeuwig Levende. De mens moest sterven en voor Zijn rechterstoel verschijnen.

Daar kwam de dokter.

„Stil maar. Ik heb het al gehoord,” zei hij. „Waar is het zo ongeveer? Och ja, natuurlijk aan het eind van het strandpad, niet zover van zijn huis. Ik zal Schilperoort waarschuwen dat hij met de brancard komt.”

Nog dezelfde avond wist het hele dorp dat Dolf van 't Veeneind gestorven was. Hij was altijd een dominerende figuur geweest, al had hij er nooit moeite voor hoeven te doen. Er was niemand die meer zijn hart had gehecht aan de zee, dan hij. Zijn hele levensinstelling was eraan verbonden geweest. Op de zee bewaard gebleven, mocht hij aan haar woelige branding sterven als een toegewijde leerling. Op de dag dat hij begraven werd, stonden alle kinderen in enkele rijen op het schoolplein geschaard, geflankeerd door de meesters en de juffrouw van de eerste klas. De jongens hielden hun petjes in de hand.

Er was niemand die lachte of een grapje maakte, want een dode werd uitgedragen en gebracht naar zijn rustplaats. Het gezag van de meesters had hun deze houding bij gebracht. Zo hoorde het in een kleine dorpsgemeenschap. De ernst van het leven was nooit een overbodige zaak.

3   De laatste schooldag

Even voor het verscheiden van grootvader Van 't Veeneind, had zoon Jan, die een beurtschippersbedrijf had, een huisje gekocht in een dorp, gelegen op de grens van het Sticht en Gelderland, in de buurt van het Rijnstadje Rhenen. Hij had al iets uit de geschiedenis van het dorp Veenendaal vernomen en op de vrije zaterdagavond er thuis over verteld. Dolf, die zeer benieuwd was naar zijn nieuwe woonplaats, was toen één en al oor. Veenendaal was met enkele andere dorpen onderdeel van de gemeente Rhenen, maar naar het gevoelen van de dorpelingen altijd wat stiefmoederlijk behandeld. Dat had vanzelfsprekend tot allerlei minder prettige verhoudingen aanleiding gegeven. Een man of vrouw is niet graag als het vijfde wiel aan de wagen, dat er maar zo'n beetje bij hangt, laat staan een heel dorp waar wel gehaald, maar niet gebracht wordt. Maar na veel touwtrekken wordt ”Veenlandtdael” in 1795 een zelfstandige gemeente. De geschiedenis van een dorp maakt altijd weer een boeiende ontwikkeling door.

En ook op kerkelijk gebied kost het veel inspanning, moeite en strijd om tot een zekere zelfstandigheid te geraken. Wilden de Veenendalers naar de kerk, dan waren zij aangewezen op Rhenen en Ede. Dat stuitte, vooral in de herfst- en wintertijd, op veel bezwaren, omdat men de afstanden veelal te voet moest afleggen.

Voordat de kerkelijke gemeente een eigen Hervormde predikant kreeg, moest er nog veel water door de Davidsgrift stromen. Nadat er eerst drie pastoors waren geweest, vonden de Staten van Utrecht het de hoogste tijd dat nu een Calvinistische dominee zou worden aangesteld. In het jaar 1592 kwam de predikant Dirk Rogge van Leerdam naar Veenendaal, in de kerkelijke registers voorkomend als Theodorus Siligineüs, vanwege de vertaling in het latijn.

Het dorp Veenendaal dankte zijn ontstaan aan de rijke veengebieden. Deze velden werden geëxploiteerd door de Utrechtse bisschop David van Bourgondië.

Hij had daarvoor veel werkmensen nodig, die, om er te kunnen wonen, hun huisjes bouwden in de dichte omtrek. De schippers vervoerden de turf met schameleuzen. Dat waren vaartuigen met een platte bodem. De naam is afgeleid van de streek waar de schuiten gemaakt werden. Daar stroomden de Sambre en de Maas, toen geheten de ‚Sambre et Meuse’.

Dolf moest er lang over peinzen, hoe de heren en knechten geleefd zouden hebben. De heren stelden hoge eisen aan de minderen en er moest wel veel ‚trammelant’ geweest zijn. De minderen moesten vanzelfsprekend het onderspit delven. Ook hij was de mindere van de meester, maar er was toch altijd zoiets als rechtvaardigheid. Maar die was in de handen van de meerderen niet bij de voortduur even veilig.

Het zou Dolf moeilijk vallen straks afscheid te moeten nemen van al die dingen, waaraan hij zich gehecht had. Vooral miste hij nu al zijn avondlijke tochten naar grootvader. Diens huisje, zo lieflijk verscholen in het berkenbosje van de duinkom, was door vader aan een jonge schelpenvisser verkocht voor de prijs van zeventig gulden, een formidabel bedrag.

Nu zou het de laatste keer zijn dat Dolf het vertrouwde duinpaadje naar grootvaders huisje af zou wandelen.

Een grote eenzaamheid overviel hem. Het leek wel of hij in een land liep waar geen mensen woonden. Ja, grootvader had een teer plaatsje in zijn hart, vanaf zijn prilste kinderjaren. Zolang hij zich grootvaders stem kon herinneren, was deze als een magneet geweest, die hem altijd naar het huisje in het duin had getrokken. Grootvader had iets in zich, dat Dolf geen naam kon geven, maar wat altijd weer zijn genegenheid voor hem had opgewekt.

Zijn moeder zei, dat het de vreze des Heeren was, die hem van jongsaf had bezield. En waar dat vandaan kwam, heeft Dolf natuurlijk niet gevraagd. Hij deelde enkel in de voorrechten die de omgang met grootvader meebracht.

Een speels konijntje huppelde vrolijk over het paden verdween tussen de halmen van helmgras. Een koppel krijsende meeuwen ging in maaiende vleugelslag over het huisje in de verte. Daarachter ruiste de zee en zong zijn eeuwig lied in de tokkeling van het strandklavier. Geen wonder dat grootvader zo met hart en ziel aan de zee gehecht was. Maar dat was nu voor altijd voorbij. Als ze straks in Veenendaal zouden wonen, zou hij slechts in zijn herinnering al de mooie dingen die hij dagelijks beleefd had, kunnen bewaren.

Er was een wonder beweeg in de toppen van de berken. Ze schenen te wenken: Kom, ja kom. Het was hier toch altoos zo goed. Maar het lage bouwsel was leeg en verlaten. Vader had met de nieuwe eigenaar van het huisje overlegd, dat hij de bloemee-appels voor zichzelf wilde houden. Een paar dagen geleden had Dolf ze samen met moeder geplukt. Nu moest hij de laatste nog bij elkaar zoeken en dan was alles voorbij.

Op het erfje stond Dolf even te kijken. Het leek of er geen glans meer aan het huisje was en alsof de bomen stonden te treuren. Maar dat moest wel verbeelding zijn. In uiterlijke verschijning was alles nog als voorheen.

Hij liep nu regelrecht naar de oude appelboom. In een paar seconden klom hij langs de stam omhoog, naar de tak waar nog zes roodgekleurde appels hingen te blinken in het licht van de avondzon. Zorgvuldig plukte hij ze één voor één en liet ze zachtjes in zijn broekzakken glijden. Hij wilde er morgen twee mee naar school nemen, één voor de meester en één voor hemzelf. Het kon dan meteen dienen als een bezegeling van het afscheid. En tegelijk was hij dan voor altijd van de schoolbanken af.

Maar die laatste dag zou hem heugen. Het was maar goed dat een mens alles van tevoren niet weet.

„Hallo Maerte, waer ga je heen?”

”Mannetje, ik wou net naer je toekome. Wat hebbie in je broekzakke?”

„De laetste bloemees bij grootvaeder vandaen.”

„De laetste…”

Maarten van Rijn moest even nadenken. Ja, zo kwam er aan alles een eind. Hij was ook geboren en getogen in het vissersdorp aan zee. Hij kon er een beetje in komen wat het was, voorgoed uit je woonplaats te vertrekken, waar je altijd had gewoond.

Ze kwamen langs het erf van Kobus van Duin. De oude boer schoof een zwaar beladen kruiwagen met hooi voor zich uit. Hij liep in zijn baaien onderbroek, want de warmte van de dag hing nog bijzonder merkbaar om de boerenwoning.

Aan de sprieten van zijn oogharen hingen zweetdroppels en het kruiwagenwiel piepte onder de last van het hooi. Hij kruide zijn vrachtje de openstaande achterdeuren binnen en zette dat vlak voor de hilde, waar het hooi moest worden opgeborgen. Zijn vrouw, die hem had zien komen, was reeds de ladder opgegaan om de wintervoorraad van de koeien een goede plaats te geven. Zij was immer zijn rechterhand gebleven en als hij het goed naar zijn zin had, wist de boer dit te waarderen.

Een koe kwam bij de bermkant vandaan en liep naar de waterkolk. Met dankbare blikken slurpte het dier het koele vocht uit de klare bron.

Hoe vaak waren ze er langs gekomen, maar nu scheen het alsof Dolf even moest stilstaan. De zware takken van de oude eiken welfden zich over de met stro bedekte woning. Voor het huis lag de moeshof, waar de boerin vele uren van de week arbeidzaam doorbracht. Een zware beukenhaag beschermde het gewas tegen indringers van buiten. En alles moest met het handje gebeuren. Maar een bezigheid die men aan kon, vermeerderde nog altijd het geluk van de mensen. Het werkte tevredenheid uit, al naar het resultaat voor hen gunstig was.

Maarten vergezelde zijn schoolvriend naar huis. Daar was Dolfs moeder nog druk doende met het inpakken van allerlei klein huisraad. Kussenslopen stonden al volgepakt in de gang en een paar kisten had ze gevuld onder het afdak geplaatst.

„Zo jonges, ben jullie daer,” zei ze opgewekt.

„Dag moe… mogen we samen een appel delen?” vroeg Dolf.

„Beljaet. Nou ken je het nog doen… niet dan?”

Even later zaten Dolf en Maarten op de lage bank een goudkleurige appel onder elkaar te verdelen. Dolf sneed hem in vier deeltjes en verwijderde het klokhuis. Het deel-element was nog volop actueel. Het voorrecht dat er te delen viel, kwam op gezonde manier tot zijn recht. Zo werd er plaats ingeruimd voor dankbaarheid.

De volgende dag regende het weer, na vele dagen aanhoudende droogte. Het was al in de nanacht begonnen. Als verjongd kwamen de bomen en planten in het eerste morgenlicht te voorschijn. De geraniums en de dahlia's in het voortuintje keken met frisse gezichten naar ieder die voorbij kwam.

„Dit is jouw laatste dag, jochie,” zei buurvrouw Wielhouwer. Ze goot een emmer water over de stoep die ze bezig was te schrobben.

„Niks aen te doen,” zei Dolf. „Maer als vaeder een vrachtje voor Kattik hef, komme we er nog wel-us op terug.”

„Dat zei toch zeker wel.”

Dolf voelde onwillekeurig naar zijn appels, in elke broekzak één.

Nu was het woensdag en donderdag zouden ze afvaren met hun vrachtje. Als de wind een beetje gunstig uit het westen kwam, konden ze in een halve dag ’overgehuisd’ zijn.

De school, gehuld in grijze muren, aan het einde van het derde Vuurbaakspad, wachtte Dolf van 't Veeneind voor de laatste keer. Het zouden de gewone lessen zijn, zoals die voor elke dag gepland waren. Maar hij wist dat hiermee zijn schooltijd er voorgoed op zou zitten. En hij kon zich er met genoegen bij neerleggen. Meerdere jongens lieten het bij drie a vier leerjaren. Dan werden ze ingeschakeld in het arbeidsproces. En als het er normaal naar toe ging, wilden zij er wel bij varen.

Hij was nu twaalf en had er goed zin aan om zijn vader bij het werk te helpen. De schooljeugd was altijd een rijk gesorteerd gezelschap wat karakters betreft. Dolf had iets van een gespleten innerlijk. Soms was er iets van een opvallende goedaardigheid, op een andere keer, en dat vooral wanneer hem het één en ander tegen zat, leek hij wel een vulkaan van boosheid. Met de bovenmeester had hij niet het meeste op, doordat hij meende hem niet helemaal te kunnen vertrouwen. Hij stond bijvoorbeeld anders tegenover hem dan voorheen tegenover zijn grootvader. Hij wist dat diens woord ja, altijd ja geweest was en daar kon zijn vriendschap gegarandeerd wezen.

Het ging vrij rustig toe op het ruime schoolplein. De meisjes in hun lange rokken groepten gezellig bij elkaar en hadden, de één de ander schijnbaar allerlei nieuwtjes te vertellen; de jongens met hun onafscheidelijke petjes op het kaalgeknipte hoofd, deden bij groepjes verschillende spelletjes.

Toen het hoofd der school in de grote deuropening verscheen en met de bel rinkelde, veranderde plotseling het schoolpleinbeeld. De gesprekken hielden op en de spelen werden beëindigd. In een ronde koppel stonden de kinderen voor de ingang en ogenschijnlijk goed gestemd, keek de onderwijzer over de tientallen hoofden. Het was te merken dat de kinderen in het algemeen thuis wat discipline hadden meegekregen. Ordelijk, zonder te dringen, liepen ze naar binnen en ieder borg zijn spullen in de gang op de geëigende plaats.

De lessen konden beginnen. De ogen van de kinderen in de hoogste klas waren op de meester gericht.

Dolf van 't Veeneind, die van het begin af op de voorste bank, vlakbij de lessenaar had gezeten, legde zijn meegebrachte appels naast elkaar in de rand. Hij bemerkte niet dat de bovenmeester schuin naar de glanzende vruchten keek en nog minder kon hij vermoeden dat deze iets grappigs in de zin had. Hij keek wat streng over de kinderschaar en zei: „Eerbiedig!”

Zo begon hij altijd de opening van de dag, maar nu zag zijn blik ernstiger dan ooit tevoren. Vooral een kind moet dan wel met een diep ontzag vervuld zijn. Bidden is het innerlijk openen, naar God toe, Die de grote Schepper is van alle dingen. Naar die God, Die alles aan Zich afhankelijk gemaakt heeft en Zelf van niets afhankelijk is. Zei grootvader het niet: Vóór iets van mij begon te leven, stond alles in Zijn Boek geschreven.

In Dolf waren ook wel diepe gedachten hieromtrent, maar hij wist niet hoe hij ooit zoiets uit moest drukken in woorden.

En toen gebeurde het.

Men kan er zwaar aan tillen, men kan het licht achten en een begatel vinden.

De meester prees God in zijn gebed, beleed de zonde van ondankbaarheid van ieder mens in de wereld en vroeg om wijsheid voor de kinderen met Goddelijk licht bestraald. De kinderen zaten met dichtgeknepen ogen, behalve Geert van Huigje de Kniesoor. Die, zittend op de achterste bank, keek altijd met grote ogen naar de meester, als deze bezig was in het gebed.

Dat was eigenlijk een vreemde en niet minder verkeerde houding, maar de jongen wilde nu eenmaal alles zien. Hij geloofde ook alleen wat hij kon zien. En zo zag hij dat de meester, wat deze anders nooit deed, over de kinderschaar keek. En… zag Geert het goed?

De meester boog zich schielijk en pakte een appel weg van de bank van Dolf van Jan de beurtschipper. Geert had de twee grote, glanzende appels al wel gezien en hij had het beter geoordeeld dat Dolf ze in het vakje van de bank geborgen zou hebben. Ze lagen er wat uitdagend. En heeft een uitdaging niet vaak onverwachte gevolgen? Terwijl de meester met vlugge arm en handbewegingen zijn toch wel luguber spel gespeeld had in het wegnemen van de appel van Dolf, bad hij nog even door ter afronding van het gebed.

Toen zei hij een beetje plechtig: „Amen”.

Hoewel het een openbare school was, zoals gewoon in de tijd rondom het jaar 1815, kwam het nogal eens voor dat de sfeer in de school gevormd werd door de aparte instelling van de onderwijzer. De school was openbaar, dat wil zeggen: niet speciaal op christelijke grondslag. Kinderen van alle gezindten vulden de lokalen. Er waren drie kinderen van de Joodse beenhakker Levison en de jongens en meisjes van een paar Roomse gezinnen, die op de zondag in Rijnsburg ter kerke gingen.

Vanzelfsprekend zat op de achterste bank een jongen in uiterste spanning te kijken naar de reacties van Dolf van 't Veeneind.

Zou die klores het dan niet in de gaten hebben, dat de meester onder het bidden een appel van hem gejat heeft?

Dolf had het inderdaad wel gemerkt dat er iets niet in de haak was, maar van louter beduusdheid zweeg hij in alle talen.

De appel was weg, maar dat de meester dit gedaan zou hebben, leek het laatste wat hij zou durven denken. Hij keek eens om. Zat daar Kees van Janus Plug vlak achter hem, schijnheilig te grinniken?

Zou hij het nu direct maar even zeggen?

Hij stak zijn vinger omhoog.

De meester had de Bijbel opengeslagen en wilde zijn vertelling beginnen.

Wat was daar met Dolf?

Hij trok zijn brede hoofd wat achterover alsof hij zeggen wilde: Wat is er aan de hand?

„Kees van Jaenes het main appel gestolen, die gemenert!”

Een vreemde glimlach speelde om de mond van de meester. Hij wist dat Kees de appel van Dolf niet had weggenomen, maar hij kon ook moeilijk ten aanhoren van de hele klas zeggen dat hij het onder het bidden gedaan had. Maar Kees begon al hartstochtelijk te roepen, dat hij het niet gedaan had. Er was maar één mogelijkheid, door in alle ernst een ieder het zwijgen op te leggen en te zeggen dat het na de lessen nauwkeurig onderzocht zou worden.

Toen gebeurde er iets waar niemand op gerekend had.

Geert van Huigje was wel een onverschillig eindje mens met zijn twaalf jaar, maar onrechtvaardigheid kon hij niet verdragen. Er was bij hem van binnen geen houden aan. Wat er op volgen zou, moest hij dan maar afwachten, maar hij schreeuwde het uit: „Meester, u heit 't gedaen!”

Er stond opeens een gespannen sfeer. Vanzelfsprekend ontstak de meester in laaiende woede. Zijn verheven positie kwam ineens danig in het gedrang. Maar wat moest hij nu beginnen? Ontkennen ging niet, want de jongen van Huigje had het gezien. Maar de brutaliteit…! Hoe durft zo'n knaap het bestaan!

En toen hij schreeuwde: „Er uit jij, brutale vlegel!” besefte hij heel diep in zijn wezen, dat het gelijk aan de kant van zijn opponent was. Maar voor de andere kinderen was het noodzakelijk dat hij zich diep beledigd moest gevoelen.

Met grote stappen liep hij naar de achterste bank, greep de jongen bij zijn kraag en sleurde hem naar de gang.

„Wou jij mij voor schut zetten, grote lummel!” siste hij hem in het oor. „Jij moest voor mij opkomen…!”

Weer kreeg het rechtvaardigheidsgevoel van Geert een opdoffer.

„Op deze manier… nooit!” schreeuwde Geert en rukte zich los, rende de gang door naar buiten.

Dat was dan voor het laatst dat hij zijn gang naar school zou maken. Een afsluiting van een schoolperiode, die pedagogisch weinig verantwoord was voor een nieuw begin.

De meester had gezegd dat het na schooltijd nauwkeurig onderzocht zou worden, dus waren de kinderen daarmee tevreden gesteld. Ook Dolf legde zich in vertrouwen daarbij neer, hoewel de kreet van Geert hem aan het denken had gebracht. De bovenmeester vertelde de gelijkenis van de verloren zoon. Groot was de zegen en vele waren de voorrechten in het ouderlijk huis, maar de jongste van de zonen was er niet tevreden mee. Hem wenkten de verre horizonten. Wat was er te beleven op de koeweide en bij de schapen in het veld? Nee, waar de mensen waren en de herbergen, daar moest je zijn.

In geuren en kleuren vertelde meester van de tijd toen het geld van de jongste zoon nog in de buidel rinkelde, maar toen die geledigd was, kwam het onverantwoordelijke van zijn levensgedrag pas goed in het daglicht. De jongste zoon was een doorbrenger en een nietsnut geweest. En nu moest hij zijn voedsel zoeken in de trog van de varkens en eigenlijk was dat stelen. Wat…!

Hoorde Dolf het goed?

Had de meester het daar over het kwaad van stelen bij de zoon, die meteen buitgeld van zijn vader was weggegaan en nu eigenlijk uit de voerbak van de varkens zo'n beetje zijn voedsel stal?

Maar wat had hijzelf daarnet gedaan?

Want Dolf was intussen toch gaan geloven dat de meester de appel van zijn bank had weggepikt. Hij had er zich danig over opgewonden. En dat nog wel onder het bidden… terwijl de meester altijd begon met: Eerbiedig!

Was dat dan zo eerbiedig?

Dolf wendde zijn blik van de meester af. Hij had andere dingen om over te denken dan het verhaal van de verloren zoon. De meester zelf handelde als een dief. Dacht hij dan dat hij zo stom was dat hij de appel niet miste. Maar wie zou ooit geloven dat zulk een grote, wijze man zoiets zou doen. Had ie daarnet toch gezegd, dat het na de lessen nauwkeurig onderzocht zou worden?

Iedere keer moest Dolf een oogwenk naar hem kijken. Uit de verbijstering van zijn innerlijk groeide een wilde tweespalt. Als God er dan zulke dienstknechten op nahield, kon men dan wel eerbied voor Hem opbrengen?

Er kroop bij Dolf een doffe opstand omhoog. Uit het verwarde kluwen van zijn duistere denken stegen haatgevoelens op. Dit obstakel op zijn levenspad kruiste zijn gewone gang.

En toen opeens herinnerde hij zich de stem van grootvader die zei: „Al verknoeien het de mensen, de Heere is en blijft dezelfde. Houd daaraan vast, m'n jongen.”

Maar het duurde nog een hele tijd eer Dolf zijn gewone aandacht bij de vertelling van de meester houden kon.

O, wat werd die ernstig als hij de uitziende vader schilderde, toen deze de stoffige zandweg opliep, om uit te kijken of de zoon er al aankwam. Op lyrische toon declameerde hij:

En elke avond als de zon ging dalen,

beschouwde hij heel lang de horizon.

Zo liep hij vaak in d' eenzaamheid te dwalen:

Mijn zoon, mijn zoon, wannéér komt gij weerom?

En als hij weer de deur heeft toegesloten.

Terwijl de nacht zich over velden strekt,

is zijn gemoed opeens weer volgeschoten.

Wat is het dat hem tot de jongen trekt?

Toen de meester de laatste volzinnen van het verhaal had uitgesproken, bleef de klas nog even in de ban van de boeiende vertelling. Een paar kinderen die verlaat waren, tikten op de deur van het klaslokaal. Ze liepen wat verlegen naar de meester, die met donkere ogen naar hen keek.

„Komen jullie zo regelrecht uit je bed?” vroeg hij op barse toon.

„We hebben ons verslaepe, meester,” zei één van hen met een schuchtere stem.

„Denk er wel om, dat dit niet weer gebeurt! Afgesproken?”

„Ja meester.”

De morgen verliep verder schijnbaar rustig, maar Dolf bleef uit zijn gewone doen. Hij tilde aan het voorgevallene zwaarder dan de bovenmeester. Zijn vroegere natuurlijk respect voor hem had een gevoelige knauw gekregen. Bijna werktuigelijk maakte hij zijn taalles. Zag hij met spanning uit naar de middag?

Dan zou toch het nauwkeurig onderzoek plaatsvinden naar de ware toedracht, wie de appel had weggenomen.

Dolf voelde opeens dat hij het altijd zou moeten afleggen tegenover hem, die zijn meerdere was. Een gevoel van twijfel en tegenzin, dat het recht zou zegevieren in zijn geval, begon in hem naar boven te kruipen. Het hoefde voor hem niet meer.

Was het misschien ook maar een bagatel? En was er dan niet zoveel verschil tussen een klein en een groot vergrijp? Kwaad was toch kwaad en in zichzelf verkeerd?

De zware klokketonen beierden over het dorp. De wind, die van de zeekant kwam, voerde de klanken tot het laatste huisje in het duin. De kinderen hadden hun schrijfgerei al opgeruimd, de griffel en de lei in het vakje van de bank geduwd.

Dolf keek toch naar de meester. Nu zou het moeten gebeuren.

Maar deze keek over de kinderschaar en zei: „Tot straks kinderen, en wees vooral op tijd als we beginnen.”

Verblufd rees Dolf overeind en liep de bank uit. Iets onverklaarbaars in zijn boezem weerhield hem de meester aan te spreken. Hij voelde naar de appel in zijn broekzak. Toen haastte hij zich naar de uitgang. „Zeg Dolf,” zei Kees van Janus op fluisterende toon, „moet je de appel niet van de meester terug vragen?”

Dolf schudde zijn hoofd.

„Als ie 'm opeet, zal de appel er misschien niet minder lekker om zijn,” siste het tussen zijn tanden.

De jongens en meisjes verspreidden zich in de stille straten van het oude vissersdorp. In de klas van juffrouw Markus zongen de kinderen een lied voor de jarige Susan: Lang zal ze leven, in de gloria!

De juffrouw vertelde er vooraf niet bij, dat dit zingen meer gezien moet worden als een wens, dan een voorspelling.

Daar stond Geert van Huigje de kniesoor. Hij wilde schijnbaar weten hoe het afgelopen was.

„En?”

„Zeg Geert, hei jij 't wezenlijk gezien?”

„Ja, dat zal wel niet.”

„Hoe kan dat dan?”

„O, heel gewoon. Ik kijk altijd naar de meester as ie bidt.”

„Maar dat mag toch niet!”

„Niet maggen? Maar dan zie je nog 's wat!”

„Dat is zo, zei Dolf opgelaten toon. Hij was nog steeds ontdaan en uit zijn gewone doen. Ze liepen de Voorstraat in. Bakker Voois spande juist de grijze schimmel uit. „Zeg Geert, wanneer ga jij eindelijk eens van school?” gekscheerde hij.

De jongens stonden elk aan een kant van het kleine, kittige paardje.

„Hoe weet jij dat?” vroeg Geert nieuwsgierig.

„Zo maer. Je kun toch niet aen 't leren blijve.”

„Ik wou juist vanmiddag d'r een punt achter zetten.”

Toen Geert bij de bakker nog wat bleef plakken, ging Dolf zonder te groeten op een draf naar huis. Morgen gingen ze immers verhuizen. En er was nog veel te doen. En hij wilde het liefst de meester vergeten.

De meeste zaken in de wereld en onder de mensen worden toch zwijgend afgedaan.

4   De pijn van het scheiden

Het was voor Dolf niet alleen een vreemde, maar ook een moeilijke dag. Vader was met zijn schuit op de terugweg van Haarlem naar huis. Het zou dan nu het laatste vrachtje zijn. Morgen in de vroegte zouden ze de Rijn afvaren naar hun nieuwe woonplaats Veenendaal. Dolf zag in zijn gedachten moeder langs het jaagpad gaan met het zeel van de jaaglijn over haar schouder. Als de wind ‚hoog’ was zou vader een paar zeilen aan de kleine mast kunnen reven en kon moeder aan boord komen. Bij een lichte bries ging dan de schuit reeds vlugger over het water dan wanneer vader of moeder aan de jaaglijn liep. Het zou wel avond zijn eer ze terug waren.

Hé, wat gingen daar voor een paar scheve schavuiten.

De één lachte wat uitbundig en de ander schoof zijn Indianenhoed iets naar achteren. Hij had zeker een grapje verkocht. Het leken er wel een paar uit de middeleeuwen. Bij de viswinkel van Proppie was een kleine samenscholing van vrouwen uit de straat. Daar hadden de mannetjes zeker op hun eigen manier wat inkopen gedaan. Het geschetter was niet van de lucht.

Dolf verhaastte zijn schreden. Door het tuintje liep hij naar binnen en vond het vandaag meer dan stil in het huis. Hij was het wel gewend, maar nu leek het eenzamer dan anders.

Kwam het misschien daarvan, dat de schilderijtjes al waren ingepakt en veel dingen van hun plaats waren. Opeens liep de bonte lapjespoes langs zijn rechterbeen, alsof ze bedoelde te zeggen: Vind jij het nu ook zo griezelig in huis?

Ook dieren zijn gevoelig voor gezelligheid en vooral nu alle dingen van hun plaats waren en de kamer zo leeg was.

Dolf liep naar de spinde en pakte een aardappelmesje uit de lade.

„Ga je mee, dan gaan we in de hof op het bankje zitten,” zei hij tegen de spinnende kat.

Met grote sprongen ging het blije dier hem vooruit over de drempel naar het hofje. De heldere septemberzon gaf een aparte glans aan de rode dahlia's. Op de lage bank onder de noteboom zette Dolf zich neer.

Bij het schillen van de goudgele appel, met het rosé kleurtje aan de ene kant, begon hij onwillekeurig weer te denken aan alles wat erop school was voorgevallen. Vooral nu hij niet door iets anders werd afgeleid, kon hij er rustig over nadenken. Maar hoe meer hij eraan dacht en zich voorstelde hoe de meester hem eigenlijk tot in het diepst van zijn wezen beledigd had, groeide in zijn hart een berg van louter opstandigheid. En toen opeens, alsof iemand het tot hem zei: „Kijk ook eens naar je grootvader,” zag hij het verstandige grijze hoofd naar hem toegekeerd. Over de oude Bijbel heen keken de bedroefde ogen hem aan. „Je weet toch als de mensen het verknoeien, blijft de waarheid overeind staan en blijft de Heere dezelfde. Hij is de grote en heerlijke God, Die alle dingen draagt door het woord Zijner kracht.”

Dolfs handen lagen werkeloos in zijn schoot. Droomde hij?

Zulke gedachten had hij toch anders nooit.

Grootvader…!

Ja, dat was een belevenis geweest. Dat zou hij nooit vergeten. Die laatste gang naar zee, waar het luide ruisen machtig opklonk. Het was zijn tocht naar Huis geweest. Het Hemelse Vaderland, waar hij zo vaak van gesproken had.

Grootvader was begraven. Het hele dorp was uitgelopen, als 't ware om afscheid te nemen. Iedereen wist dat hij de Heere tot zijn deel had. Het was vooral in zijn laatste levensjaren het liefste geweest waarover hij sprak. Het was wel gebeurd, dat als Dolf hem ontmoette, hij een hemelse glans op zijn gezicht zag. Wat zei hij toen ook weer?

O ja! „Jongen, de hemel kwam over.” Het was of Dolf de vrede gevoeld had, die toen uit grootvaders hart en ogen hem toeglansde. Of er iets van heimwee overvonkte.

De bonte lapjespoes had zich intussen aan zijn voeten neergelegd. Zij was gelukkig met zijn gezelschap en strekte zich weldadig uit in het gras.

Zo gespannen als voor Dolf de morgen was geweest, zo rustig en vredig begon de middag. Heel in de verte klonk een kinderstem en over de straat voor het huis hobbelde een kar over de keien. De meeste mannen waren met hun schuiten op de Noordzee en verderop.

Dolf was bijna in een lichte sluimering weggesoesd, toen hij hoorde hoe de klink van de tuindeur zachtjes werd opgelicht. Het was buurvrouw Varkevisser, die bezorgd was over haar jonge vriend, die haar zo vaak hielp bij een karweitje. Nooit was hem iets teveel.

„Zeg Dolfie,” groette ze, „je gaet toch nie slaepe?”

„Nou,” rekte Dolf zich uit, „het schol ech nieveel..”

„Ik heb nog een prakkie over en het is etenstaid. Hei-je geen zin?”

„Moeder hef wel een paer sneeje klaergelege… mar greig!”

Hij rees op van zijn stoel. Hier moest je geen gras over laten groeien.

„De errepele kunne d'r uit, Dolfie.”

Ze wees naar het veldje langs de doornhaag. Het blad begon al bruin te worden.

„Dat zal dan vanmiddag gebeure moete, want morrege zal 't verhuize weze.”

De buurvrouw legde haar hand op zijn schouder en zei: „Als ik jou dan eens hielp rooie? Ik heb de riek al zoveel gehanteerd!”

Dolf werd een beetje beduusd over zoveel goedheid. Hij had dit ook wel nodig na de voor zijn besef, ontstellende dingen die vanmorgen op school gepasseerd waren. Nog voelde hij een onverklaarbare pijn in zijn borst. Zijn gedachten aan grootvader hadden hem al weer veel rustiger gemaakt.

En nu buurvrouw Varkevisser…

Ze liepen het hotje uit en door de deur naar haar huis.

Uit de keuken kwam een verrukkelijke geur hem tegemoet. Het leek wel of zijn honger erdoor werd opgewekt. Hij zag het al. Boven een licht flakkerend haardvuur hing een pan met aardappel-purée en gestoofde uien.

Dolf had al zo vaak bij de buurvrouw aan tafel gezeten, maar nu leek alles zoveel beter. Hij keek eens rond alsof hij voor het eerst van zijn leven bij haar op visite was.

„Schik maer aen,” zei ze hartelijk.

Buurvrouw Varkevisser liep naar het scharenkastje en zette twee borden op tafel. Zag ze zijn verwondering?

En toen gebeurde het.

Het kwam zo maar ineens over hem. Hij viel met zijn hoofd en armen op tafel en huilde hevig met verstikt stemgeluid.

Vrouw Varkevisser was wel wat gewend, ze had meer meegemaakt in haar leven, maar dit tafereel, op dit tevreden ogenblik, kwam wat abrupt.

„Maar jongen, wat is er nóu aan de hand?”

Dolf was niet bij machte een woord te zeggen. Hij kon het contrast niet verwerken tussen zijn diepste verontwaardiging over de meester in de morgen en nu op de middag het beleven van de goedheid van buurvrouw.

Hoe had hij aan God getwijfeld door die daad van de bovenmeester. En nu…, nu was God er weer!

Liefde was nooit onder woorden te brengen, maar het was wel overvloeiende. „Zeg maar wat er aan de hand is, jongen, dan gaan we eten.”

„Vanmorgen was ik boos op de Heere, omdat de meester, toen hij aan het bidden was, stiekum mijn appel van de bank wegpakte. Ik meende dat Kees van Jaenus het gedaan had, omdat die zo gemeen zat te lachen. Maar Geert van Huigje de Kniesoor schreeuwde dat de meester het gedaan had. Hij had het zelf gezien. Toen heeft de meester Geert de klas uitgesleurd.”

Buurvrouw Varkevisser zette grote ogen op.

„Oh, wat zeg je me nou toch. Ik dach dat meester van de Hoogte een Godvrezend man was.”

„Ik ook. Ik sloog 'm hoger aen as mijn vaeder…”

Dolf wreef met zijn mouw de tranen van zijn wangen. Hij zuchtte een paar keer diep. Toen zag hij dat buurvrouw haar handen gevouwen in haar schoot legde. Zo deed zij altijd. Daar werd hij rustig van. Dit zou in waarheid zijn.