WAT IS ER VAN DE NACHT?

3e druk

CIP-GEGEVENS KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK, DEN HAAG

Capelle, M. C.

Wat is er van de nacht? : 40 dagen geloofsstrijd van
Armeense vluchtelingen op de Musa Dagh / bew. en ingel.
door M. C. Capelle ; naar de trilogie van Franz Werfel
— Utrecht : De Banier
ISBN 90-336-1007-8
UDC 82-3
Trefw.: romans ; oorspronkelijk / christenvervolgingen ;
Turkije.

Omslagontwerp : Wim Smalen

Copyright B. V. Uitgeverij ”De Banier”, Utrecht 1986
Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotocopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Wat is er van de nacht?

40 dagen geloofsstrijd van
Armeense vluchtelingen op de
Musa Dagh

naar de triologie van
FRANZ WERFEL
Bewerkt en ingeleid door
M. C. Capelle

B.V. UITGEVERIJ „DE BANIER” – UTRECHT

Opgedragen aan:

- de nagedachtenis van de vele duizenden Christenen in Turkije, die hun leven gaven omwille van hun geloof

- aan de Armeense en Syrisch-Orthodoxe Christen-gemeenschappen in ons land.

„Hoe lang, o heilige en waarachtige Heerser, oordeelt en wreekt Gij ons bloed niet van degenen die op de aarde wonen?”

Openbaring van Johannes 6 : 10

Christenen in Turkije

Herinnering

Het was op een zaterdagavond. Tegenover me zat een jonge Christen, die me de afgelopen dagen als tolk en gids goede diensten had bewezen in deze oude stad Mardin, in het zuid-oosten van Turkije. We zaten op het platte dak van een oosters huis en keken uit over het gebied tussen de Eufraat en de Tigris. Eens woonden hier vele duizenden Christenen; van hen was slechts een restant overgebleven. Die dag had ik getracht om nadere informatie te verkrijgen omtrent de situatie, waaronder de Christen-minderheid leefde.

Tijdens ons gesprek vulden de ogen van de jonge Christen zich opeens met tranen. Het klonk als een hartekreet toen hij verzuchtte: „Waarom is er voor ons, Christenen, hier geen plaats? Wij zijn toch óók mensen! Ik weet dat ik straks aan alle kanten moeilijkheden kan verwachten als ik wil studeren. En word ik soldaat, dan sturen ze me naar de meest afgelegen kazerne, waar ik word getreiterd en vernederd zodra bekend is dat ik een onbesneden kafir (ongelovige) ben. “

Ik begreep zijn klacht. Enkele uren geleden brachten we samen een bezoek bij één van de kerkelijke leiders. De bejaarde geestelijke had het me onomwonden gezegd: Er is hier voor Christenen géén plaats. Dit land vermoordt zijn eigen kinderen. We moeten alleen hopen en bidden dat andere landen hun grenzen voor de vervolgde Christenen openen, zodat ze in vrijheid een nieuwe toekomst kunnen opbouwen. De geestelijke had me ook duidelijk gemaakt dat de situatie voor de Christenen feitelijk niet meer normaal was geweest sinds de grote vervolging tijdens de Eerste Wereldoorlog, en dat de toestanden waren verergerd na de gevechten op Cyprus en vooral door de strijd tussen Moslims en Christenen in Libanon. Met name de laatste oorlog gaf tal van Moslims het vermeende recht zich in eigen huis op de Christenen te wreken.

Het Stamland

Armeniërs blijven Armeniërs, of ze in Utrecht, New York of Teheran wonen, en of ze de Hollandse, Turkse, Franse of Argentijnse nationaliteit hebben. Maar élke Armeniër, waar ook ter wereld, droomt om eens in zijn leven het stamland te bezoeken, de grond van de vaderen: de door grootse bergen omringde hoogvlakten tussen Klein-Azië, Mesopotamië, Perzië en de Kaukasus, zich in het zuiden uitstrekkend tot het bergland van Koerdistan en het Tweestromenland. Hoogvlakten die beheerst worden door met eeuwige sneeuw bedekte vulkanen, waaronder als eerste en voornaamste de onvergetelijke Ararat.

Deze Ararat is hun berg, ook al hebben ze wellicht de besneeuwde top nooit gezien. Volgens de Armeniërs heeft God eens en voor altijd met het doen stranden van Noachs ark op de Ararat een uitgesproken bedoeling gehad: een boodschap aan het volk van Armenië, dat Hij hun God wil zijn. Dat de ark juist in hun woongebied tot stilstand kwam, zien zij als een bewijs van Zijn bijzondere belangstelling voor het Armeense volk. Was dit volk niet één van de eerste volken op aarde dat mocht weten van het heil in Jezus Christus? En is het niet een bewijs van Gods onverbrekelijke trouw dat het Armeense volk bleef bestaan, ondanks de voortdurende vervolging en onderdrukking?

Waar men Armeense Christenen ontmoet, daar kan men overtuigd zijn dat zich in hun huis een Bijbel in de Armeense taal bevindt, een bundel geestelijke liederen - én een afbeelding van de Ararat. Voor hen is de berg een symbool voor Gods eeuwige trouw.

Het stamland Armenië heeft door zijn ligging steeds in de tang van de wereldmachten gezeten. Er was een eeuwenlange strijd nodig om de staatkundige onafhankelijkheid te bewaren, die ze echter telkens weer kwijt raakten. Het grootste deel van het vroegere Armenië vormt sinds 1920 de gelijknamige Sovjet-republiek. Staatkundig behoort het oostelijk deel van het stamland tot Iran, het westelijke gedeelte tot Turkije. Zeer veel Armeniërs hebben het land verlaten; reeds in de middeleeuwen vestigden zich Armeense families in het Rhöne-dal en in de omgeving van Parijs. Maar ondanks eeuwenlange verstrooiing en onderdrukking hielden zij vast aan hun levende tradities. Want Armeniërs blijven Armeniërs.

De eigen taal

De geschiedenis van het Christendom in Armenië gaat terug tot de oudste tijden, waarschijnlijk tot kort na het eerste Pinksterfeest. In Armeense kringen is men er van overtuigd dat te Jeruzalem ook de taal van Armenië gesproken werd. Woonden er bij het begin van onze jaartelling geen Joodse handwerkslieden in het land van de Ararat? Dit waren de mensen die werden overgehaald om hier hun vaardigheden door te geven. De Joodse godsdienst schijnt binnen de grenzen van Armenië in elk geval niet onbekend te zijn geweest. Armenië mag zich er op beroemen het eerste land te zijn waar het Christendom door de Staat werd erkend. Het Christendom werd er zelfs staatsgodsdienst.

Toen gebeurde er in het begin van de 5e eeuw iets merkwaardigs. De geschiedenis vermeldt simpelweg dat in het jaar 406 de monnik Mesrop Machdotz een alfabet uitvond, waarmee alle klanken van de taal konden worden genoteerd.

De Armeense Christenen zélf zien het anders: het was op een mirakuleuze wijze dat hun taal geopenbaard werd - en daardoor werd deze taal voor hen iets ‘heiligs; taal en godsdienst gingen voor taan samen. De Bijbel werd allereerst in het Armeens vertaald, de liturgie kwam in de eigen taal. Deze taal werd als zó sacraal beschouwd dat men haar alleen gebruikte voor godsdienstige lectuur, voor commentaren op de Heilige Schrift, voor Psalmberijmingen - en pas veel later ook voor belletrie.

Met deze eigen taal, zo nauw verbonden met het geestelijk leven, werd geleidelijk de grondslag gelegd voor een aan alle Armeniërs gemeenschappelijke Christelijke cultuur.

De kerk was er de waarborg en steun van. Geloof en nationaliteit sloten zich meer en meer aaneen tot een onverbrekelijke eenheid. Binnen de wereldkerk nam de Armeense Christenheid sinds de 5e eeuw een aparte positie in. Op enkele concilies uit de eerste eeuwen waren vertegenwoordigers van de Armeense Kerk aanwezig en de Geloofsbelijdenis van Nicea werd ook door haar aanvaard. Zelfs naar het concilie van Efeze in het jaar 431 kwamen Armeense vertegenwoordigers, maar hier houdt de medewerking van de Armeense kerk aan de ontwikkeling en het door-denken van de Christelijke leer op. Het op het concilie van Efeze vastgestelde dogma van de beide naturen, de goddelijke en de menselijke, die in Jezus Christus samengaan, konden de Armeense gelovigen niet aanvaarden. Daarbij kwam dat de afgevaardigden uit Armenië op dit concilie onaangenaam getroffen werden door de heersende geest van onderlinge strijdlust en eigengereidheid; zij achtten deze geest niet verenigbaar met de geest van Christus. Zo kwam de Armeense Kerk eeuwenlang apart te staan, voortdurend in de verdediging om het Christelijk geloof te bewaren. De Perzen trachtten hen te ‘bekeren’ tot hun geloof; daartoe moesten kerken worden gesloten of verbouwd tot vuurtempels. Alle kerkelijke bezittingen werden verbeurd verklaard, priesters mochten niet langer onderwijs geven, vrouwen en kinderen van de notabelen werden verplicht om het onderwijs in de heidense leer te volgen.

Daarna kwamen de Moslims - en vonden in Armenië een volk-meteen- Boek, d.w.z. deze Christenen hadden een goddelijke openbaring in het Evangelie. Als een minderheid mochten de Armeniërs temidden van de Moslims wonen. Hun stamland was echter volledig onder de voet gelopen en velen zochten een nieuw bestaan buiten de grenzen; anderen gingen ergens in het uitgebreide Ottomaanse land wonen - steeds alert op het behoud van de eigen identiteit en de eigen cultuur, die zo nauw met het geloof verweven waren. De Armeniërs spraken onderling hun eigen taal, en ze bezaten hun eigen scholen. Het belang van het godsdienstig onderwijs stond zeer hoog aangeschreven; bij elke kerk werd ook een school gebouwd. Het Bijbelse ‘Mijn volk gaat verloren omdat het geen kennis heeft!’ was hun uit het hart gegrepen.

Geschreven met bloed

Aan de Turkse Moslims kon geen intolerantie worden verweten, mits de minderheid zijn plaats wist en het niet waagde om een politiek spel te spelen. De Armeense Christenen binnen het Ottomaanse Rijk mochten hun godsdienst binnen bepaalde perken belijden - mits zij dit geloof voor zichzelf hielden - maar het verlangen naar een onafhankelijk Armenië blééf. In het midden van de vorige eeuw vestigden zij hun hoop op het Christelijke Rusland: kon dit C hristenvolk wellicht helpen om het oude verlangen te realiseren? Aan de Islamitische Overheid bleef het verlangen van de Armeniërs uiteraard niet verborgen. Met argwaan meende men een gevaarlijk lonken naar de machtige buurman te constateren. Daarbij kwam dat het uitgestrekte Turkse imperium steeds meer afbrokkelde, en elke nieuwe tegenslag werd aan de Christen-minderheden verweten. Had men met de tolerantie, die men aan de Armeniërs bewees, niet een slang aan de borst gekoesterd? Aan de Armeense Christenen was zelfs in ruime mate zelfbestuur gegeven en nu bleek dat ze feitelijk een staat binnen de staat waren gaan vormen.

In de jaren 1877/1878 ontbrandde de Turks-Russische oorlog, en vanaf dat moment werden alle Christenen als verraders beschouwd. De Russen slaagden er in om een deel van noord-oost Turkije te annexeren, maar werden via diplomatieke kanalen gedwongen om het veroverde gebied terug te geven.

Inmiddels werden door verplaatsing van de bevolking en het verleggen van provincie-grenzen de Armeniërs steeds verder in de minderheid gedrongen in die gebieden, waar ze altijd in de meerderheid waren geweest. Koerden kregen faciliteiten zich in van oorsprong Armeense gewesten te vestigen. Christenen werden eenvoudig uit hun huizen gezet en verdreven. Armeense dorpen kregen Koerdische soldaten ingekwartierd - soldaten, die van jongsaf de haat en afkeer voor deze onreine en ongelovige Christenhonden was bijgebracht. Verdedigen konden de Christenen zich niet: het was hun verboden om wapens te dragen. Het was in die tijd dat tienduizenden Armeense Christenen hun heil zochten in de emigratie. Het bleef hun onverschillig waar ze terecht kwamen, mits ze deze hel maar konden ontvluchten. In steden als Mardin, Diyarbakir, Erzeroem kleurde het bloed van Christenen de straten. Toen in het oude Edessa, de huidige stad Urfa, drieduizend vrouwen en kinderen hun toevlucht zochten in de kathedraal, werd het kerkgebouw in brand gestoken en niemand kreeg kans om aan de vuurzee te ontkomen. Het was sultan Abdoel Hamid die er naar streefde om het Christen-probleem op een radicale manier op te lossen: door alle Christenen uit te roeien of ze te bewegen om tot de Islam over te gaan. Minstens honderdvijftigduizend mensen vonden de dood.

Een nieuwe tijd?

Deze tijd was voor de Christenen uitermate zwaar, maar men wist uit ervaring dat er eens een eind aan de vervolging zou komen. Het was een uitbarsting van haat, zoals men eerder had meegemaakt en die na enige tijd zou zijn uitgeraasd. Maar wat in de eerste decennia van deze eeuw plaats vond, was van totaal andere aard.

Het had er alle schijn van of er betere omstandigheden gingen komen toen de ‘Jonge Turken in 1908 een revolutie tot stand brachten; hun optreden resulteerde in het aftreden van sultan Abdoel Hamid in het volgende jaar. De laatste wandaad van de sultan vond plaats in 1909 toen in de stad Adana 30.000 Armeense Christenen werden vermoord.

Het ‘Comité voor Eenheid en Vooruitgang’ van de Jong-Turken leek aanvankelijk veel goede beloften voor de toekomst in te houden: idealen van vrijheid, gelijkheid en broederschap. De Armeniërs begroetten het dan ook met geestdrift. Verscheidene Armeense intellectuelen hadden ook een werkzaam aandeel bij het tot stand komen van het Comité. Zouden in de nieuwe Staat Moslims en Christenen als een ‘enig volk van broeders’ kunnen samenwonen en samenwerken?

Het ging totaal anders dan de Armeense Christenen in hun optimisme hadden verwacht: het nieuwe bewind bracht allerminst een totale ommekeer. De Jong-Turken werden uiterst nationalistisch, en dat hun ideologie een levensgevaarlijk gif was in handen van extremistische krachten hebben de Armeniërs als eersten moeten ervaren. Turkije was als bondgenoot van Duitsland in de Eerste Wereldoorlog betrokken geraakt - en reeds in het begin van 1915 besloten de Minister van Binnenlandse Zaken Talaat en zijn collega van Oorlog Enver dat er voorgoed af gerekend diende te worden met de Armeniërs. Dit ‘vreemde element binnen de samenleving’ werd voorgesteld als een vijfde colonne, die een intens gevaar voor de veiligheid van de Staat vormde. Had het vijandelijke Rusland óók niet een groot aantal Armeniërs binnen zijn grenzen, en wat lag méér voor de hand dan dat de Christenen aan beide zijden van de grens samenspanden?…. Alle Armeense Christenen dienden te worden uit geroeid, of gedwongen zich tot de Islam te ‘bekeren’.

Draaiboek der vernietiging

De georganiseerde uitroeiing van een geheel volk gebeurde met een verbijsterende efficiency. De intelligent ia werd door het gehele land in één nacht van het bed gelicht en vermoord. Dit was het eerste hoofdstuk van het ‘draaiboek der vernietiging’. Armeense soldaten mochten met langer in militaire dienst zijn; zij werden te werk gesteld bij de aanleg van wegen, waar ze weldra ook de dood vonden. Onder het voorwendsel van een algemene mobilisatie werden in steden en dorpen Armeense mannen tussen zeventien en zeventig jaar weggevoerd, om in de bergen te worden gefusilleerd.

Daarna begonnen de deportaties, de volledige wegvoering van alle Armeense Christenen die nog waren overgebleven. Eindeloze karavanen trokken door het land. De autoriteiten spraken slechts van ‘een verhuizing’…. Honderdduizenden werden door soldaten de Syrische woestijn ingebracht, een woestijn zo groot als een oceaan, die zelfs door de Bedoeienen werd ontvlucht. De soldaten hadden werkelijk niet één kogel nodig om van de Armeense Christenen verlost te worden. Daarvoor zorgde de woestijn. Honger, dorst, ziekte, waanzin. De konvooien werden aangevallen door legereenheden en politietroepen, die op een verzetje uit waren. De vrouwen en meisjes werden eerst door de officieren van de gendarmerie onteerd, en daarna overgelaten aan het goeddunken van de soldaten.

Schepen voor ‘emigranten’ trokken vanuit het tegenwoordige Trabzon de Zwarte Zee op, maar ze zouden de Bosporus nooit passeren. Tien, twintig kilometer buiten de kust werden de Christenen buiten boord gezet. Tussen februari en november 1915 werden tussen de 600.000 en één miljoen Armeense Christenen in Turkije vermoord. Exacte cijfers zijn niet bekend, omdat van dit soort zaken geen keurige statistieken worden bijgehouden. Er bestaan echter wel talloze verslagen van ooggetuigen; vooral van missionarissen en zendelingen, van consulaire vertegenwoordigers en andere buitenlanders. Dit was een genocide op grote schaal, die kwantitatief alleen overtroffen is door het uitroeien van de Joden in het Nazi-Duitsland van Hitler. Hier was ook geen sprake van een uitbarsting van haat, waarvoor men zich kon verbergen tot de haat was uitgeraasd. De overheid had een uniek plan de campagne opgesteld om het probleem voor eens en voor altijd op te lossen. We moeten de Turken als volk niet verantwoordelijk stellen voor deze onmenselijke praktijken. Er zijn plaatsen geweest waar de Moslimbewoners onder tranen afscheid namen van de weggevoerde Christenen en de Ch’erheid smeekten ze toch hier te laten. „Ze zijn wel niet van het ware geloof, maar ze hebben ons nooit enig kwaad gedaanIn andere dorpen gaf men de Christenen levensmiddelen mee voor onderweg, en soms begeleidden Moslims de weggevoerde Christenen een eindweegs. Maar er waren eveneens plaatsen waar de bewoners onmiddellijk klaar stonden om alle huizen van de verdwenen Armeniërs te plunderen, terwijl ze nog nauwelijks het dorp of de stad verlaten hadden.

Verzet?

Of er totaal geen verzet van de zijde van de Armeense Christenen was, en of ze zich allen als schapen naar de slachtbank lieten leiden?…. Hier en daar was er tegenstand, maar men dient niet te vergeten hoe systematisch de Overheid te werk ging. De mannen waren al spoedig ontwapend en op de meeste plaatsen eerder weggevoerd. Het meest treffende verzet vond plaats op de berg Musa Dagh aan de westkust, waarover dit boek verhaalt.

Ook in de stad Urfa, in Van en enkele andere plaatsen was enige tegenstand, hoewel meest op kleine schaal. Wat alle Armeense Christenen over de gehele wereld verbindt, is de herinnering aan de verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog, welke herinnering voor hen tot een ware obsessie is geworden.

In 1918 schiepen de Geallieerden - op papier - een zelfstandig Armenië. Dit heeft echter de facto nooit bestaan. In 1921 was Armenië weer geheel verdeeld tussen de Sovjet Unie en Turkije. De huidige Sovjet-Republiek Armenië telt 2½ miloen inwoners, waarvan 85 % Armeniër zijn. In Turkije leven nog slechts een 50.000 Armeense Christenen, de meesten in Istanboel. Zij zijn de nakomelingen van hen die aan de slachtpartijen wisten te ontkomen en de hel overleefden. Het grootste deel van het Armeense volk leeft in de verstrooiing.

Suryani Ka dim’ler

Een andere Christelijke minderheidsgroep binnen de grenzen van Turkije zijn de Syrisch-Orthodoxe Christenen, vanouds thuishorend in het zuid-o oste lijk deel van dit land, rond de Tour’ Abdin, de berg van de Knecht (Gods). Dit is de naam die zij geven aan het bergplateau dat zij als hun vaderland beschouwen.

Deze Christenen zijn Arameeërs; de namen Aram en Arameeërs zijn oude inheemse benamingen voor Syrië en de Syriërs. Zij stammen af van Aram, de zoon van Sem. Omstreeks het jaar 1000 vóór het begin van onze jaartelling bestonden er diverse Armeense rijkjes, waarvan Damascus het belangrijkste was.

Al vrij spoedig moeten groepen Arameeërs van het Evangelie hebben gehoord. Het vermoeden bestaat dat de Joden uit het gebied Tour’ Abdin op hun jaarlijkse bedevaart naar Jeruzalem kennis maakten met de volgelingen van Jezus. Het is welhaast zeker dat deze groepen Arameeërs zijn gekerstend vanuit Antiochië, een belangrijk centrum van het Christendom. Omdat een deel van het volk niet in Christus wilde geloven, hebben de Aramese Christenen om zich duidelijk van de andere te onderscheiden een nieuwe naam gekozen. Zij noemden zich voort aan Suryani Kadim, d.w.z. de eerste Christenen of de oudste Christenen. De hedendaagse Aramese Christenen, de Syriani Kadim’Ier, zijn van gedachte dat het Christendom door hen in het jaar 38 is aanvaard. Zij worden gerekend tot de patriarchale zetel van Antiochië en zij hebben de Westsyrische ritus. Overigens zijn de historici van mening verschillend over de vraag waaraan de naam Syrisch-Orthodox is ontleend. Er zijn er onder hen die beweren dat hun naam verband houdt met de Perzische koning Cyrus, die de Joden toestemming gaf om uit het land van de ballingschap terug te keren naar Jeruzalem. De huidige Syrisch- Orthodoxe patriarch (‘van Antiochië en het gehele Oosten’) Ignatius Jakoup III ziet duidelijk een verband tussen de bevrijder Cyrus die in 538 vóór Christus op het humane vlak de Joden zeer ter wille was, ‘en Jezus Christus als Redder en Verlosser in geestelijke zin. De Perzische vorst zou volgens de patriarch een symbool van Christus zijn geweest. Anderen echter leggen de associatie met het woord Assyrië, het koninkrijk dat de eerste deportatie naar Mesopotamië verichtte en herinneren aan het feit dat zij mogelijk afstammen van Joden die in Mesopotamië (het gebied waar zij nu wonen) zijn gebleven toen er toestemming was gegeven om naar het eigen land terug te keren. Nog steeds is hun omgangstaal het Aramees, de taal die ten tijde van het optreden van Christus al sinds lang de plaats had ingenomen van het Hebreeuws en mogelijk dat dit een aanwijzing zou kunnen zijn in welke richting hun oorsprong gezocht moet worden. Een monnik - Jakoep van Saroeg - heeft deze Christenen tot een eenheid gevormd en hen tot op de dag van vandaag het bewustzijn meegegeven dat zij in hun religieuze opvattingen de echte orthodoxe leer van Christus bezitten. Evenals de Armeense Kerk en de Kopten keerden ook zij zich in de vijfde eeuw af van de elkaar bestrijdende visies omtrent de goddelijke en menselijke natuur van Christus. Theologisch kozen zij voor de opvatting van Cyrillus van Alexandrië; hun stellingname hield mede verband met de politieke overheersing, die uitging van Constantinopel, dat zich opwierp als ‘het Rome van het Oosten’.

Isolement

De Svrisch-Orthodoxe Christenen hebben eeuwen achtereen tamelijk geïsoleerd van de buitenwereld op hun bergplateau gewoond. Nog geen honderd jaar geleden waren grote delen van Tour’ Abdin uitsluitend Christelijk, maar ze zijn steeds verder in de minderheid gedreven door de komst van Koerdische nomaden. De Armeniërs hebben altijd politieke aspiraties gehad; zij hebben indertijd ‘gelobbied’ bij het Christelijke Rusland van de Tsaar en de Europese mogendheden. In financieel-economisch opzicht hadden de Armeniërs het in het algemeen ook beter dan de Suryani Kadim’ler. De w rede deportaties en uitmoording tijdens de eerste wereldoorlog waren allereerst tegen de Armeense Christenen gericht, die als een gevaar voor de Turkse staat werden beschouw d. Ze gingen in zover aan de Syrisch-Orthodoxe Christenen voorbij dat deze niet en masse werden weggevoerd, maar het betekende allerminst dat de Christenhaat déze mensen niet raakte. Ze waren volkomen vogelvrij. Een bejaarde vrouw, die als meisje in de omgeving van Mardin w oonde en nu met haar gezin in Hengelo leeft, vertelt me:„Mijn vader lag ziek in bed toen de soldaten binnendrongen. Ik was net op bezoek om hem te verzorgen. De soldaten braken de beide benen van mijn vader en bonden een touw om zijn nek. Zo sleepten ze hem het huis uit over de straat. Mijn broer rende naar vader toe om hem te helpen. De soldaten schoten op hem, en met hetzelfde schot werden vader en zoon gedood…. Soldaten klopten aan bij de Christen-families en wie naar buiten kwam, werd doodgeschoten. Mijn schoonvader heeft samen met zijn zoons een onderaards hol gemaakt, onder de lemen vloer van het huis; het hol werd met stro bekleed en daar zijn we met de hele familie ingekropen. Ruim veertien dagen hebben we daar gezeten. Intussen werden alle Christenen bijeen gedreven in een huis. De mannen werden in groepen van vijftig personen buiten de stad gebracht en daar doodgeschoten…. Voor wij het onderaards hol inkropen, heb ik nog gezien hoe zeven mannen aan elkaar werden gebonden en toen doodgeschoten.”

Na 1920 is de situatie op het Tour’ Abdin-plateau voor de Christenen steeds erger gew orden. Tientallen jaren was dit aan de buitenwereld onbekend, omdat vreemdelingen hier niet werden toegelaten. We hoorden er in West-Europa pas over, toen een geestelijke uit dit gebied liftend naar hier kwam om te vertellen hoe de levensomstandigheden ginds zijn en om hulp te vragen. Hij zei o.m.: „Als Christenen hebben wij méér te verduren dan onze geloofsgenoten in Oost-Europa. Vergaderingen van Christenen zijn verboden, een staatsbetrekking is voor hen ontoegankelijk, officiéél is er één rechtspraak, maar in werkelijkheid meet men met twee maten.” De situatie van de Christenen in zuid-oost Turkije is momenteel anders dan tijdens de dagen van de eerste wereldoorlog, toen van regeringsw ege alles in het werk werd gesteld om het probleem van de Christen-minderheid op te lossen door ze eenvoudigweg uit te roeien. De centrale regering van nu staat zeker niet onwelwillend tegenover de bescherming van haar Christelijke staatsburgers, maar kan deze bescherming niet waar maken door de politiek, die zij in de overwegend Koerdische gebieden voert. Gezag kan zij daar alleen uitoefenen door zich voor een groot deel neer te leggen bij de wensen en de macht van de lokale leiders, de aghas. Deze lokale Koerdische grootheden kunnen doen wat zij willen. Zij haten de ’djawoer’, de ‘ongelovigen, die niet van ‘het ware geloof zijn. Daarnaast zijn er de sjeiks, geestelijke leiders, die door velen als heiligen worden beschouwd, en deze sjeiks zien de scheiding tussen staat en moskee in de dertiger jaren nog steeds als een bedreiging van hun positie. Zij doen dan ook alles om de invloed van de Islam over de Koerden, en daarmee hun gezag, te behouden. Een Mbslim-minderheid, de Koerden, ‘en een Christen minderheid, de Surani Kadim’ler, worden voortdurend tegen elkaar uitgespeeld - en de zondebok van alle tegenslagen, ook de economische, zijn de Christenen. Deze zondebok-functie, die de aghas en de sjeiks de gelegenheid geeft om hun greep op de achterban te versterken, wordt toegespitst door de opleving van de orthodoxe Islam in verschillende landen, door de invloed van de neo-fascistische Partij van de Nationalistische Beweging, die openlijk verklaart dat alle minderheden uit Turkije moeten worden verdreven; niet minder door de strijd in Libanon, waar Moslims en Christenen elkaar bestrijden, zonder dat er overigens van een godsdienstoorlog gesproken kan worden.

In de wurggreep

Economische tegenstellingen in zuid-oost Turkije leidden niet zelden tot godsdienstige tegenstellingen, waardoor de basis van het bestaan van de Christenen regelmatig wordt aangetast: hun vee wordt weggehaald, het w ater voor bevloeiïng van de velden wordt omgeleid en irrigatie-rechten bestreden. De Suryani Kadim’ler worden beschouwd als geen goede democraten, geen echte nationalisten, als mensen met een ‘foute’ godsdienst. De eigen Aramese taal mag niet worden aangeleerd; op de scholen wordt de eigen cultuur als inferieur voorgesteld. Godsdienstonderwijs is verboden. Van tijd tot tijd w ordt een Christen lichamelijk letsel toegebracht; een jongen w ordt bijvoorbeeld met geweld besneden. Een huwbaar meisje wordt bij de ouders weggehaald om met een Koerd te trouwen, waardoor geen basjlik of bruidsschat behoeft te worden betaald. Voor de Turkse grondwet is iedereen gelijk, maar zodra de wet door mensen w ordt uitgevoerd, stapelen de moeilijkheden zich op. Moord en ontvoering zijn geen uitzondering, en aangezien tal van Christenen alles in de steek lieten om in Istanboel of in het buitenland in de anonimiteit onder te duiken of een nieuw leven te beginnen, wordt de Christen-minderheid steeds zwakker.

Een journalist die het gebied van de Syrisch-Orthodoxe Christenen in zuid-oost Turkije bezocht, zat op zijn terugreis naar Nederland in het vliegtuig, tegelijk met een gezin uit Tour ’Abdin. De mensen spraken uitsluitend Aramees. De vader lachte voortdurend en liet aan zijn buurman steeds duidelijker een kruisje om zijn nek zien, en een houten kruis in zijn hand. De familie was op weg naar België. Uiteindelijk draaide de buurman van het gezinshoofd zich om en vroeg geïrriteerd: „Wat wil die man toch van me? Hij wijst maar steeds naar zijn kruisen”

Toen de journalist hem antwoordde dat de man trots en blij was, dat hij er eindelijk openlijk voor uit kon komen dat hij Christen was, haalde de buurman zijn schouders op: „Is dat nou zo belangrijk?” Waarop het bescheid van de journalist: ja, voor sommigen wel. Voor sommigen betekent het kruis het verschil tussen leven en dood, tussen een toekomst of vergeten wegkwijnen temidden van vijandige buren.

I

Gabriel Bagradian herinnerde zich zijn grootvader nog uitstekend: een kleine man met witte puntbaard, gekleed in een lang zijden gewaad. Een gouden lorgnet bengelde aan een kettinkje op zijn borst. Hij zag hem nóg op rode schoenen over het gras wandelen.

Grootvader had de villa gebouwd - de villa met de gekleurde muren en het platte dak, temidden van de eucalyptussen van het park. Dat was een halve eeuw geleden. Eerder stichtte hij een handelshuis in Istanboel; later kwamen er filialen in Parijs, Londen en New York. Grootvader werd een vermogend man, maar hij vergat de landstreek niet waar hij was geboren - het gebied aan de voet van de Musa Dagh, de fraaie berg die zich van alle melancholische bergen in het land onderscheidde. Waarom ontsprongen er juist op zijn rug ontelbare bronnen, waarvan de meeste zich als omsluierde watervallen in zee stortten? De met bloemen overladen vlakten op de oostelijke hellingen; de bergweiden op zijn piooirijke rug; de groeizame wijngaarden, abrikozen- en sinaasappeltuinen aan zijn voet; de eiken en platanen in de donkerschemerende kloven; de ongekende pracht van rhododendrons, myrtenbloesem en azalea’s op nagenoeg onvindbare plekjes; de zoete stilte, waarin de kudden en de herdersjongens zich bewogen…. dit alles leek nauwelijks getroffen door de gevolgen van de zondeval, onder welks strenge kastijding het overige Klein-Azië zo bitter zuchtte. Hiér, aan de Turkse kust, en niet ergens diep in het Vier-Stromenland, waar de Bijbelvertolkers willen doen geloven dat de Tuin van Eden gelegen was, scheen een afstraling, een nasmaak van het Paradijs te zijn blijven hangen.

De zeven dorpen aan de voet van de Musa Dagh hadden hun deel van de zegeningen van de berg ontvangen. Hier waren geen lemen hutten, die met menselijke woningen zowat niets gemeen hadden, maar op hopen aangeslibd slijk geleken, waarin een gat geboord was. De huizen waren meest van steen opgetrokken. Elk huis bevatte verscheidene vertrekken; kleine veranda’s liepen rondom de muren. Maar het was niet de zegen van de berg alleen. Gabriel wist het, zijn grootvader had zich vol liefde op dit plekje van de vaderlandse bodem geworpen, alle verlokkingen van de wereld ten spijt. Hij had er zijn villa gebouwd en de bewoners van de dorpen profiteerden van zijn welvaart. Werd grootvaders naam na jaren niet steeds met eerbied en dankbaarheid genoemd? Er waren kerken en scholen gebouwd, er kwam een Amerikaans zendingsleraar, en tot op de dag van vandaag herinnerde men zich hoe de oude Bagradian na een voorspoedig jaar een scheepslading Singer-naaimachines had laten aanvoeren, die onder de armste gezinnen werden verdeeld.

Gabriel keek om zich heen. Drie en twintig jaar geleden was hij hier voor het laatst. Maar toen hij een paar weken geleden voor het eerst de berg uit zijn kinderjaren terugzag, was dit voor hem een onbeschrijflijke gewaarwording. Hij voelde zich tegelijk blij èn angstig. De diepte van dat gevoel was niet te peilen.

Nagenoeg een kwart eeuw geleden vestigden zijn ouders zich met hun twee zoons in Parijs. Zijn broer Awetis, die vijftien jaar ouder was dan hijzelf, bleef er niet lang. Hij keerde als mede-firmant van het import-huis terug naar Turkije. In Europa voelde hij zich niet thuis; het liefst zocht hij de eenzaamheid, en de villa bij het dorp Yoghonoluk werd zijn thuis.

Gabriel bleef in Parijs, doorliep het gymnasium en studeerde aan de Sorbonne - archeologie, kunstgeschiedenis, wijsbegeerte. Als een welgesteld man, zonder ooit financiële zorgen gekend te hebben, kon hij zich naar alle kanten ontwikkelen. Hij ontmoette in Parijs zijn vrouw Juliette, en Juliette maakte van hem een echte Fransman. In zekere zin bleef hij alleen in naam Armeen.

Maar toch kroop het bloed waar het niet gaan kon: zijn zoon Stephan kreeg als jongen een Armeense huisonderwijzer om hem de taal van de vaderen bij te brengen. Juliette vond het hoogst ongewenst, maar zij berustte. Het was voor haar onbegrijpelijk dat Gabriel telkens weer betrokken raakte bij het politieke gekonkel van de Armeniërs. Armeense leiders zochten hem op als ze op doorreis in Parijs kwamen. Haar man nam zelfs deel aan een congres, waarop werd besloten dat de Jong-Turken zich zouden verenigen met de Armeense nationale partij. Er zou immers een nieuw Turkije komen, een Turkije waar de rassen eensgezind en in vriendschap samen konden leven. Juliette begreep niet dat haar Gabriel daarvoor in vuur en vlam kwam te staan. Hij volgde in Istanboel zelfs een cursus aan de school voor reserve-officieren en verbleef een half jaar aan het front.

Toen hij in Parijs terugkeerde, vroeg hij zich in stille ogenblikken af wat de Turken en Armeniërs hem eigenlijk aangingen. Juliette ergerde zich er aan, en liep zijn verhouding tot haar geen gevaar? Soms dacht hij er zelfs over om zich tot Fransman te laten naturaliseren, zijn vrouw zou er gelukkig om zijn. Maar een zekere schroom hield hem ervan terug.

Na zijn frontervaring bracht hij twee jaar door in hun fraaie Parijse woning, aan de Avenue Kleber. Ze leidden er een zorgeloos bestaan, temidden van een prettige vriendenkring. Juliette gaf daarbij de toon aan; zij zorgde er ook voor dat de relaties met Gabriels Armeense bekenden allengs minder werden.

Een expressebrief uit Istanboel bracht grote verandering. De brief was afkomstig van zijn broer Awetis. Deze schreef dat hij ernstig ziek was en niet langer in staat om de zaak te leiden. De overkomst van Gabriel werd raadzaam geacht, opdat hij zijn belangen zelf kon behartigen. Awetis had reeds alle maatregelen getroffen om de firma in een naamloze vennootschap om te zetten.

Gabriel begreep dat hij moest gaan. Juliette verklaarde dadelijk dat ze meeging om haar man tijdens de besprekingen te steunen. Inmiddels was het juni 1914, de wereld was vol beroering, en Gabriel besloot ook Stephan en de Armeense huisonderwijzer Awakian mee te nemen.

Toen het kleine gezelschap te Istanboel arriveerde, bleek de zieke Awetis op advies van zijn artsen naar Syrië te zijn vertrokken, en in plaats van met zijn broer, onderhandelde Gabriel met directeuren, rechtsgeleerden en notarissen. Hij moest erkennen dat Awetis, die hij zo weinig kende, op de meest kiese en welwillende wijze zijn belangen had behartigd.

De hitte in Istanboel was werkelijk niet te harden. Het leek niet raadzaam om naar het Westen terug te keren, eerst moest de storm wat gaan liggen, maar een kleine zeereis zou een verkwikking betekenen. Terwijl ze op zee waren, bombardeerden de mogendheden elkaar met oorlogsverklaringen. Nauwelijks in Beiroet gearriveerd, had ieder de mond vol over de eerste gevechten die in België, op de Balkan en in Gallicië plaatsvonden. Aan terugkeer naar Frankrijk viel voorlopig niet te denken.

Juliette vond het leven in Beiroet draaglijk; er woonden veel Fransen en Beiroet bood groter veiligheid dan een stad in West-Europa. Een brief van Awetis berichtte dat de artsen hem geen hoop op herstel gaven. In hetzelfde schrijven beval hij zijn broer het ouderlijk huis bij het dorp Yoghonoluk warm aan. Vijf dagen na de brief ontving Gabriel een telegram met de tijding van Awetis’ dood. Er werd besloten dat ze aan het laatste verzoek van Awetis zouden voldoen en de villa voorlopig gaan bewonen. Gabriel verlangde naar het huis van zijn kinderjaren, maar zou Juliette zich er thuis voelen? Alle bedenkingen van haar man wierp ze ver achter zich. Landelijke eenzaamheid? Niets was haar méér welkom! Voor de wereld begraven, en gebrek aan comfort? Zij zou zich weten te schikken.

In december werd de reis ondernomen - eerst met de trein tot Aleppo, daarna in twee huurauto’s naar Antiochië. Bij de brug over de Orontes wachtte de rentmeester Kristaphor hen op met de jachtwagen van het landgoed, en twee ossekarren voor de bagage. Het dorp Yoghonoluk lag minder dan twee uur rijden van de stad. De eerste weken verkende Gabriel het land van zijn jeugd. Hij bezocht de kleine heuvel, die tegen de berg Musa Dagh lag aangeklemd en waar de ruïne van het klooster was, dat aan de apostel Thomas werd toegeschreven.

En dan de Musa Dagh! Het was heerlijk om hier in alle rust rond te dwalen; hij verbeeldde zich iedere steen en elke struik te herkennen. Een platgetreden pad liep noordwaarts en ging tussen arbutus- en rhododendronstruiken op de bergrug verloren. Dit deel van de Musa Dagh werd Damlajik genoemd. Hier in het noorden was de Damlajik-lager, een zadelrug, tevens het smalste punt van het gehele kustgebergte, de taille van de Musa Dagh. De Damlajik bereikte geen noemenswaardige hoogte, de twee zuidelijk gelegen toppen rezen tot achthonderd meter. Zij vormden de laatste hoogten van het bergcomplex, dat zich dan onverwacht en zonder regelmaat langs hellingen met reusachtige stenen in de vlakte van de Orontes stort. Klimop en andere woekerplanten slingerden zich om een kring witte rotsblokken; een zwerm zwaluwen verstoorde de stilte met hun gesjilp.

Gabriel strekte zich uit in het gras, de handen onder zijn hoofd. Zijn gedachten gingen naar vroeger, hoe eens de bloeddorstige sultan Abdul Hamid optrad tegen de Christenen. Turken en Koerden sloegen de handen ineen om te brandschatten, te plunderen en het Armeense volk uit te roeien. Was de geschiedenis van zijn volk niet met bloed geschreven?

En nu lag hij hier, na drie-en-twintig jaar. Hij, de Parijzenaar, de man van Juliette, de geleerde en reserve-officier.

Juliette…. ze voelde zich wondergoed thuis in de villa. Wat was ze verrukt over het huis, het park, de huishouding, de ooft- en de rozenteelt. De rol van de vrouw van een grootgrondbezitter scheen haar uitstekend te liggen. Overigens had ze hier totaal andere mensen om zich heen dan in de Parijse Avenue Kleber! De oude dokter Altouni, de geleerde apotheker Krikor, de Protestantse dominee Harutin Nokhudian, en een stuk of wat andere notabelen. Eén voor één betrouwbare en achtenswaardige mensen. Na de eerste ontvangst van deze notabelen in Villa Bagradian had Gabriel tegen zijn vrouw gezegd dat men in een dorpje in Zuid-Frankrijk bij een dergelijke gelegenheid geen beter gehalte mensen zou aantreffen dan hier aan de voet van de Musa Dagh. Juliette had de opmerking aangehoord, zonder met alles wat Armeens of Levantijns was de spot te drijven zoals gewoonlijk, en waarmee ze haar man irriteerde.

Vreemd, bedacht Gabriel, nog steeds had hij geen oproep gekregen om als officier in het leger dienst te doen. Hij was immers Ottomaans reserve-officier bij een regiment artillerie. De vier Turkse legerkorpsen voerden aan vier fronten een strijd op leven en dood. Enver Pasha, de hoog vereerde veldheer, had tijdens zijn veldtocht twee legerkorpsen volledig verloren en er was groot gebrek aan officieren. Gabriel had zich reeds bij het depot van zijn regiment in Aleppo gemeld; dit was zijn plicht, wilde hij niet als deserteur beschouwd worden.

Maar de oproep liet op zich wachten. Wat kon daarvan de oorzaak zijn? Of was het alleen te wijten aan de onbeschrijflijke chaos die in de legeradministratie heerste?

Gabriel sloot zijn ogen, door de warmte van de zon sluimerde hij intot hij niet zonder schrik wakker werd. Zijn zoon Stephan stond naar hem te kijken terwijl hij sliep. Een diep geworteld gevoel van kiesheid werd daardoor gekwetst, want een zoon mag zijn vader gedurende diens slaap niet bespieden.

„Wat doe jij hier?” vroeg hij ontstemd. „Waar is je onderwijzer, monsieur Awakian?”

„Ik mocht van mama een wandeling gaan maken. Monsieur Awakian heeft vandaag vrij. En….”

„Een volgende keer mag je niet zonder geleide in de bergen rondzwerven.”

Gabriel voelde opeens een zonderlinge verlegenheid over zich komen. Het was alsof hij nu voor het eerst met zijn jongen alléén was. Sinds hun verblijf in Yoghonoluk had hij zich weinig met Stephan bemoeid. Meestal zag hij hem alleen aan tafel. Zeker, in Parijs en tijdens vakanties in Zwitserland hadden ze samen vaak gewandeld, maar nu waren ze in het Morgenland! Hier was alles anders. Hier geen oppervlakkige verhouding tussen ouders en kinderen, zoals in Europa…. Wie zijn vader ziet, ziet God. Want deze vader is de laatste schakel van de ononderbroken keten van voorouders, die de mens met Adam en daardoor met de oorsprong van de Schepping verbindt. Maar óók wie zijn zoon ziet, ziet God. Want deze zoon is de volgende schakel, die de mens verbindt met het laatste Oordeel, het einde van alle dingen en de Verlossing.

„Zou jij kans zien een kaart te tekenen van de Musa Dagh?” vroeg Gabriel opeens.

Stephan voelde zich door zoveel vertrouwelijkheid van de zijde van zijn vader overgelukkig.

„O, best! In uw kamer hangt nog een kaart van oom Awetis, van Antiochië en de kust. Je hoeft alleen de schaal te vergroten en het ontbrekende in te vullen.”

Dat was volkomen logisch, Gabriel verheugde zich een ogenblik over Stephan. Toen dwaalden zijn gedachten naar het bevel om onder de wapens te komen, dat misschien onderweg was.

Samen liepen ze zwijgend verder en kwamen op een eigenaardig terras. Het stak ver van de berg uit en reikte tot in het oneindige. Een rotsachtige uitloper hield het met uitgespreide vingers als een schotel omhoog. Het was een met stenen bezaaid rotsplateau, zeer uitgestrekt; er zouden zeker twee flinke huizen op kunnen staan. „Moet u werkelijk mee gaan vechten, papa?” vroeg de jongen plotseling.

„Ja, ik verwacht elke dag mijn marsbevel.”

„Moet u dan ook beslist gaan?”

„Dat kan niet anders, Stephan. Alle Turkse reserve-officieren moeten onder de wapens.”

„Maar wij zijn geen lurken. En waarom bent u niet dadelijk opgeroepen?”

„Ik weet het niet. Maar er wordt beweerd dat de artillerie nog niet over voldoende geschut beschikt. Zodra de nieuwe batterijen zijn gevormd, zullen alle reserve-officieren wel op moeten komen, denk ik.”

„En wij dan, papa?”

„Dat is nog de vraag….”

Stephan viel zijn vader snel in de rede. „Laat ons hier, papa, laat ons hier. Mama heeft het hier ook goed naar haar zin. Ze houdt van de villa, en….”

Gabriel Keek zijn jongen even aan. Wat was hij toch een echte Armeen, met die grote sprekende ogen; daar kon zelfs Juliette niets aan veranderen.

Halverwege de weg naar Yoghonoluk kwam de oude gendarme Ali Nassif hen tegemoet. De waardige gendarme behoorde tot de tien Turken, die al jaren in vrede en vriendschap temidden van de Armeniërs in de dorpen woonden.

Ali Nassif leek vandaag bijzonder nerveus; zijn door de pokken geschonden gezicht glom van het zweet. Terwijl hij anders voor Gabriel Bagradian eerbiedig halt en front maakt, bracht hij deze keer het modelsaluut. Deze wijziging in zijn houding viel Gabriel onmiddellijk op, hij bleef even staan en keek de gendarme na. In het dorp Yoghonoluk was het rustig. Op het kerkplein liepen een paar vrouwen met bont gekleurde hoofddoeken en opbollende rokken, samen met hun mannen, gekleed in kaftanvormige jas en pofbroek.

„Effendi Bagradian, ik heb op u gewacht,” hoorde Gabriel opeens de stem van de huisonderwijzer Samuel Awakian. „Ik moet u dringend spreken.”

„Goed. Loop jij alvast naar huis, Stephan. Je moeder wacht op je.” Gabriel keek de onderwijzer aan; echt het gezicht van een Armeens intellectueel. Een hoog, ietwat schuin oplopend voorhoofd. Waakzame, melancholische ogen achter bril. Een uitdrukking van berusting in het lot, en toch met een scherpe trek van paraatheid om elk ogenblik de houw van een tegenstander op te vangen.

Zodra Stephan was verdwenen, vertelde hij gejaagd: „Er zijn drie ambtenaren uit Antiochië gekozen. Ze hebben uw passen opgevraagd, de reispas en de binnenlandse pas.”

,Wat heb je gedaan?”

„Uw vrouw heeft de passen gegeven.”

Gabriel stak een sigaret op en deed peinzend een paar trekken. De binnenlandse pas was een document dat de bezitter vrijheid van beweging binnen het Ottomaanse Rijk gaf. Zonder deze pas had niemand het recht om van de ene plaats naar de andere te gaan. „Het wil niet anders zeggen dan dat ik vandaag of morgen onder de wapens moet. Het zal er eindelijk van komen,” veronderstelde hij. „Ik geloof niet dat het uw oproep betekent, effendi. Want ik heb ook mijn pas moeten inleveren!”

„Dan zul jij ook soldaat moeten worden!”

Samuel schudde zijn hoofd. „U zou gelijk kunnen hebben als het alleen om mijn pas ging, want ik ben jong. Maar dokter Altouni, de apotheker Krikor, en dominee Nokhudian, zij zijn in oorlogstijd allang niet meer dienstplichtig. En hun pas werd ook afgenomen.” „Weet je dat zeker?”

„Het is zo, effendi. De ambtenaren waren vergezeld van een afdeling bereden gendarmes. Een half uur geleden zijn ze vertrokken. Het was er hun blijkbaar alleen om te doen de pas van de notabelen in te nemen; de landlieden en de arbeiders hebben geen pas, hoogstens een vergunning voor het bezoeken van de markt in Antiochië.”

Langzaam stak Gabriel het kerkplein over en volgde de straat tot waar die naar de villa afboog. Zonder het huis binnen te gaan gaf hij bevel één van de rijpaarden te zadelen.

In Antiochië moest hij onderzoeken wat dit had te betekenen.

Een bont uitgedoste deurwacht bracht Gabriel vanuit de wachtkamer naar een kleiner vertrek, waar aan de muur een grote foto van Enver Pasha te paard hing. Een tamelijk jonge man met rossig haar, zomersproeten en een borstelkneveltje kwam hem tegemoet. Hij was de Mudir, die de zaken in het kustgebied behandelde.

Het opmerkelijkst aan de Mudir waren zijn buitengewoon lange, zorgvuldig gemanicuurde vingernagels. Hij droeg een grijs costuum, dat zelfs voor zijn schrale gestalte iets te nauw scheen, en daarbij een rode das en kanariegele rijglaarzen. Hij behandelde zijn bezoeker met buitengewone hoffelijkheid en trok zelfs een stoel tot bij zijn schrijfbureau.

„Een paar burgers uit mijn woonplaats, waaronder ook ik, zijn vandaag hun passen afgenomen. Is dat krachtens beschikking van de bevoegde overheid? Weet u daarvan?”

De Mudir wilde door langdurig nadenken en ijverig bladeren in acten te kennen geven dat van hem, die zo ontzettend veel aan zijn hoofd had, niet verwacht mocht worden dat hij zich elke kleinigheid maar zo dadelijk herinnerde. Eindelijk scheen hem een licht op te gaan: „Haha! Zeker! De binnenlandse passen! Hier is geen sprake van een eigendunkelijk optreden, maar van een schrijven van de minister van Binnenlandse Zaken.”

Nu had hij een bedrukt papier gevonden en legde dit voor zich neer. Hij scheen bereid te zijn om, indien gewenst, de gehele beschikking van de minister voor te lezen. Gabriel vroeg of het hier om een algemene maatregel van bestuur ging, waarop het antwoord een weinig ontkennend luidde. De grote massa werd er nauwelijks door getroffen, want voor het grootste deel hadden alleen rijke kooplieden, handelaars en dergelijke personen een binnenlandse pas in hun bezit. Gabriel staarde geruime tijd naar de vingernagels van de Mudir. „Ik heb mijn leven in het buitenland, in Parijs, doorgebracht….”

De Mudir knikte. „De zeer aanzienlijke familie Bagradian is ons bekend,” antwoordde hij hoffelijk.

„Ik ben dus niet aan vrijheidsberovingen gewoon.”

De Mudir lachte toegeeflijk. „U neemt het te zwaar op, effendi. We zijn in oorlog, vergeet dat niet. Overigens moeten tegenwoordig ook de Duitse, Franse, Engelse onderdanen zich schikken in tal van dingen waaraan zij eerder niet gewoon waren. Ik vraag u in aanmerking te nemen dat we hier in het etappengebied van het Vierde Leger zijn, dus ons in staat van oorlog bevinden. Een zeker toezicht op het verkeer is beslist nodig.”

Deze ophelderingen waren zo overtuigend dat Gabriel Bagradian zich opgelucht voelde. Natuurlijk, de Staat moest zich waarborgen verschaffen. Altijd en altijd hoorde men van spionnen, verraders, deserteurs. Vanuit een achterhoek zoals Yoghonoluk kon men over maatregels zoals deze geen oordeel vellen.

„Als ik mij niet vergis, effendi, staat u onder militair dienstverband,” sprak de Mudir.

Gabriel knikte en legde de toestand kort uit. Gisteren nog zou hij de Mudir wellicht verzocht hebben om te laten informeren waarom hij nog niet was opgeroepen. Sinds een paar uur was alles echter veranderd. De gedachte aan de oorlog, aan Juliette en Stephan, drukte hem zwaar ter neer. Zijn plichtsgevoel als Turks officier versmolt. Nu hoopte hij dat men hem in Aleppo vergeten zou. Wel ontging het hem niet, hoe nauwkeurig de autoriteiten in Antiochië waren ingelicht over alles wat hem betrof.

De ontstoken ogen van de Mudir zonden hem een geruststellende blik toe: „Welnu dan, u is militair, in zekere zin in een staat van verlof. Een pas is voor u dus niets of weinig ter zake.”

Bij deze woorden kwam Gabriel voor het eerst op de benauwende gedachte: „Wij zitten in een val!” Op hetzelfde ogenblik ging de dubbele deur naar het aangrenzende vertrek open. Twee mannen kwamen binnen. De één, een officier op leeftijd; de ander was onmiskenbaar de Kaimakam, de stadhouder van de provincie. Een grote, opgeblazen man in een grijze jas.

Bagradian en de Mudir stonden op. De stadhouder schonk de Armeniër niet de minste aandacht, hij gaf zijn ondergeschikte een opdracht, tikte met zijn hand achteloos tegen zijn fez en verliet het kantoor, gevolgd door de majoor.

Gabriel staarde naar de deur, die achter hen gesloten werd. „Wordt er onderscheid gemaakt tussen officier en officier?” vroeg hij.

„Ik begrijp niet wat u bedoelt, effendi.”

„Ik bedoel dit - bestaat er tweeërlei behandeling, voor Turken en voor Armeniërs?”

De Mudir scheen van deze vraag te schrikken. „Voor de wet is ieder Ottomaans staatsburger gelijk, dat is de grootste winst van de revolutie in 1908. We willen alleen hopen,” besloot hij, „dat er zich geen gebeurtenissen voordoen, die er de regering toe dwingen om aan zekere bevolkingsgroepen haar onverbiddelijke strengheid te tonen.”

Toen Gabriel de bazaarstraat van Antiochië insloeg, had hij twee dingen besloten: als hij werd opgeroepen, zou hij geen enkele opoffering ontzien om zich van de militaire dienst vrij te kopen. En in de tweede plaats: om het einde van de oorlog in de vreedzame rust van zijn huis in Yoghonoluk af te wachten. Omdat het intussen reeds voorjaar 1915 was geworden, kon een algemene wapenstilstand nog hoogstens een paar maanden op zich laten wachten.

Hij kwam onder de betovering van de bazaar en snoof de bekende luchtjes uit zijn kinderjaren op. De geur van de kokende sesamolie, van gehakt lamsvlees, rijkelijk met knoflook toebereid, dat in pannen op open vuren stond te pruttelen. De stank van rottende groenten. En de alles overheersende lucht van mensen, die ’s nachts in dezelfde kleren slapen als welke overdag worden gedragen. Turken in Europese kleding, met wandelstokjes en stijve boorden, de fez op hun hoofd; kooplieden en ambtenaren. Armeniërs, Grieken en Syriërs, ook aan hun oosterse kleding kenbaar, maar met andere hoofdbedekking. Daartussen telkens Koerden en Tscherkessen, in hun nationale klederdracht. De meesten droegen openlijk wapens. Want de regering, die bij de Christenen het zakmes met een wantrouwend oog beschouwde, liet bij de roerige bergstammen infanteriegeweren toe, ja, gaf hun deze zelfs ten geschenke. Arabische landlieden uit de omstreken. Ook een paar Bedoeïenen uit het zuiden, in lange mantel met wijde plooien. Vrouwen in sluier, het ingetogen gewaad van de Moslim-vrouw. Maar toch ook ongesluierde. Van tijd tot tijd zwaarbeladen ezels tussen dit mensengedrang, de verschopte proleet van de dierenwereld, met de kop laag bij de grond voortstappend. Gabriel kocht een berazik, een met druivenstroop gesmeerd broodje, maar bij de eerste beet stond het hem al tegen en hij gaf het baksel weg aan een jongen, die het hem letterlijk uit de mond keek. Het werd hem zo ellendig te moede dat hij een paar seconden zijn ogen sloot. Hier in dit land was hij geboren, hier behoorde hij zich ook thuis te voelen. Maar hoe? De onophoudelijke voortgolvende mensenmassa stelde zijn vaderland voor hem in een dubieus daglicht. Hij voelde het, hoewel de naar de grond gerichte gezichten hem niet aankeken. En de jonge Mudir? Hij had zich hoogst correct en voorkomend gedragen. „De zeer aanzienlijke familie Bagradian.” Maar Gabriel meende nu als bij toverslag te doorzien dat al die voorkomendheid, annex de zeer aanzienlijke familie, een bespotting zonder weerga was. Ja, méér dan dat - haat, een in beschaafde vormen geklede haat. En diezelfde haat zweefde hier om hem heen. Hij brandde hem op de huid, hij kittelde hem op zijn rug. Eerst nu, in deze armzalige bazaar van zijn vaderland kon hij de absolute graad van zijn vreemd-zijn op aarde in volle omvang meten. Armeniër! Hij was van oerouden bloede, hij stamde uit een oeroud volk.

In een zijstraat van de bazaar hadden de meeste Armeniërs hun winkels en kraampjes: geldwisselaars, tapijthandelaarsjuweliers. Dit waren dus zijn broeders? Die sluwe gezichten, de irriterende ogen die op klanten loerden? Nee, voor die broederschap bedankte hij, zijn gehele wezen kwam er tegen in verzet. Maar…. was zijn grootvader indertijd iets beters en anders geweest dan zo’n bazaarhandelaar, zij het dan vérziender, ontwikkelder, energieker? En had hij het niet alleen aan zijn grootvader te danken dat hij niet hoefde te leven als deze mensen hier? Met afkeer bezield liep hij verder. Daarbij werd hij zich bewust dat een grote moeilijkheid in zijn leven hierin lag dat hij al zoveel met de ogen van Juliette zag.

Nu stond hij op een klein plein, waar een fraai gebouw bijzonder in het oog viel, de hamam, het badhuis. Het was nog te vroeg voor een bezoek aan de oude vriend van zijn familie, Agha Rifaat Bereket, en aangezien het hem ook niet aantrok naar een van de eethuizen van twijfelachtig allooi te gaan, liep hij het badhuis binnen.

Hier bracht hij twintig minuten door in het grote algemene dampbad. Daarna ging hij in het koele nevenlokaal op een van de leren banken liggen om de gebruikelijke behandeling te ondergaan. Een badknecht snelde op hem toe en begon zijn lichaam te masseren. Op andere banken werden een paar Turkse mannen op gelijke wijze onderhanden genomen. Gabriel luisterde naar de gesprekken, zonder er zelf aan deel te nemen - en plotseling sloeg hem de schrik om het hart. Hoorde hij goed?…. Nee, nee, hij vergiste zich niet: ze spraken over het ‘menum ermeni millet’, het verraderlijke Armeense volk. En hoe de minister van oorlog, de hoogvereerde Enver Pasha, had besloten dat elke Armeniër ontwapend moest worden; Armeense soldaten aan de fronten dienden te worden teruggeroepen en mochten alleen voor minderwaardig werk gebruikt. Voor de aanleg van wegen of voor het vervoer van lasten….

Terwijl de badknecht zijn vuisten in zijn schouders boorde, drongen de stemmen van de Turken hem luid als water in de oren. Hij hoorde nagenoeg onverstaanbare toespelingen: „Köschkerian…. Zeitun…. Er moet een einde aan gemaakt worden!” Maar Gabriel begréép, zonder de bijzonderheden te verstaan. Pijnlijke schaamte! Hij, die daarstraks nog met een blik van tegenzin de Armeense handelaars in de bazaar was voorbij gelopen, voelde zich nu aansprakelijk en aan het lot van dit volk nauw verbonden. „Dit mag ik niet op mij laten zitten,” dacht hij. „Dit kan ik niet dulden.” Zacht vermaande een stem daartegen: „Jij bent zelf de vervolgde.”

Een duistere kracht evenwel, die hem dwong van de bank op te springen, besliste deze tweestrijd. Hij duwde de badknecht weg en stond op de koude stenen. Hij wond een witte badhanddoek rond zijn heupen, plaatste zich voor de laatste spreker, in wie hij nu de Kaimakam herkende. Dit prikkelde zijn woede nog meer en zijn stem trilde van drift, toen hij zei: „Zijne Excellentie Enver Pasha werd met zijn gehele staf in de Kaukasus door Armeense troepen gered. Hij was door de Russen reeds zo goed als krijgsgevangen gemaakt. Roemde hij in een schrijven niet de dapperheid van de Armeense troepen? Dit schrijven werd op bevel van de regering openlijk aangeplakt. Dit is de waarheid. Wie deze waarheid vergiftigt, wie valse geruchten verspreidt, ondermijnt de oorlogsvoering, verbreekt de eenheid, is een vijand van het Rijk, een hoogverrader! Dat zeg ik u, Gabriel Bagradian, officier in het Turkse leger.”

Hij zweeg, en wachtte op antwoord. Maar de mannen, door deze onverhoedse aanval verbijsterd, gaven geen kik, ook de Kaimakam niet. Aldus kon Gabriel het strijdperk als overwinnaar verlaten, hoewel hij van opwinding beefde. Tijdens het aankleden zag hij al in dat hij met deze uitval één van de grootste domheden uit zijn leven had begaan. Hij had, vóór hij de Kaimakam aanviel, aan Juliette en Stephan moeten denken.

Toch was hij niet ontevreden over zichzelf.

Zijn hart klopte nog altijd snel toen de bediende van Agha Rifaat Bereket hem in de salon van het koele Turkse huis liet. Rifaat Bereket was een vriend van de familie Bagradian, reeds van oudsher, nog uit de roemrijke dagen van zijn grootvader. Gabriel had de eerbiedigste herinneringen aan hem bewaard en de Agha sedert zijn verblijf in Yoghonoluk al tweemaal een bezoek gebracht.

Rifaat Bekeret, een man van over de zeventig, met een witte puntbaard, vale trekken, halfgesloten ogen en kleine glimmende handen, droeg rond zijn fez een geelzijden doek gewikkeld. Dit was het kenteken van de Moslim die zijn godsdienstplichten strenger en geregelder vervult dan de grote massa.

Hij begroette zijn bezoeker plechtig met een langzaam gebaar van zijn kleine hand, waarmee hij vervolgens zijn hart, mond en voorhoofd aanraakte. Vervolgens kwam de Agha dichterbij en strekte zijn rechterhand naar het hart van zijn bezoeker, zodat hij de borst van Gabriel met zijn vingertoppen licht beroerde. Hiermee was het ‘hartcontacf tot stand gekomen, een mythisch gebruik dat vrome lieden van een bepaalde derwischen-orde overgenomen hadden.

Een kleine jongen bracht koffie en sigaretten. Het gebruik eiste dat de jongere bezoeker wachtte tot de gastheer gelegenheid bood om het beoogde onderwerp aan de orde te stellen. De Agha gaf zijn bediende een teken, waarna deze een klein leren kistje bracht dat al gereed stond. Rifaat Bereket liet het openspringen en streek met zijn fijne vingers over het fluweel, waarop twee antieke munten lagen, een zilveren en een gouden.

„Deze twee exemplaren heb ik sinds een paar dagen voor u gereed liggen. De ene munt, de zilveren, is ruim duizend jaar geleden geslagen op bevel van een Armeense koning, die dezelfde naam droeg als uw familie: Aschot Bagratuni. De andere, de gouden, is van Helleense oorsprong. Het mooie en diepzinnige inschrift is ook zonder vergrootglas leesbaar:

„Aan het Onverklaarbare in ons en over ons.”

Gabriel stond op en nam het geschenk in ontvangt. „U maakt mij beschaamd, mijn vader. Ik weet volstrekt niet hoe ik u mijn erkentelijkheid zal tonen. Wij waren altijd trots op de gelijknamige naam van de oude koning. Hoe plastisch is die kop! En een echt Armeniërsgezicht. De Griekse munt behoorde men als vermaning om de hals te dragen. Aan het Onverkaarbare in ons en over ons! Welk een filosofische zin moeten de mensen bezeten hebben die met zulke goudstukken betaalden. Hoe diep zijn wij gezonken.”

De Agha knikte. „Gij hebt gelijk. Hoe diep zijn wij gezonken.” Gabriel legde de munten weer in het fluweel. „Ik verzoek u nederig om uit mijn antiquiteiten een tegengeschenk te kiezen. Maar ik weet dat uw geloof verbiedt een beeldhouwwerk op te stellen dat een schaduw werpt.”

„Gelijk hebt ge, mijn zoon. En juist om deze wijze wet wordt onze heilige Koran door u, Europeanen, geminacht. Ligt in het verbod van alle beeldhouwwerk, dat schaduw werpt, geen verheven inzicht? Bij het nabootsen van de Schepper en de schepping begint de dolle hoogmoed van de mens, die naar de afgrond leidt.”

„De tijd en deze oorlog schijnen de Profeet en u gelijk te geven.” „Zo is het. De mens, als vermetele nabootser van God, als technicus, vervalt tot atheïsme. Dat is de ware oorzaak van deze oorlog.” „En zij hebben Turkije besmet met de gevaarlijkste van alle ziekten: de volkenhaat.”

Rifaat Bekeret hief zijn hoofd op en keek Gabriel aan. „Hebt ge gehoord van het geheime legerbevel waardoor de Armeniërs tot lastdragers en wegwerkers worden verlaagd?” vroeg hij zacht. Gabriel bestudeerde het bloemenpatroon van het tapijt onder zijn voeten en knikte, nauwelijks zichtbaar.

„Ik zal u eens wat zeggen, vriend en zoon van mijn vriend. U hangt een zwaar noodlot boven het hoofd, want met een deel van uw woonplaatsen behoren de Armeniërs tot het Russische Rijk en voor een ander deel tot ons. De oorlog heeft tweespalt tussen u geschapen. Gij zijt over de wereld verstrooid…. Ik weet dat de atheïsten in Istanboel de nationale haat tot hun doeleinden zoeken uit te buiten. Het diepste wezen van de goddeloosheid is vrees, en het vermoeden van verloren spel…. Indien ik u een raad mag geven, keer dan terug naar uw huis in Yoghonoluk, blijf daar rustig en wacht af. U kunt in de gegeven omstandigheden geen beter plaats voor u en de uwen bedenken. Beloof me, bij u thuis te zwijgen over al deze dingen. Blijft alles bij het oude, dan zou u de mensen maar onnodige angst aanjagen. En verder: vertrouwen en zwijgen. U zult me in vele maanden niet zien. Vergeet echter niet dat ik in die tijd voor u werkzaam zal zijn. Ik heb van uw vaderen veel goedheid ondervonden. En nu staat God mij in mijn ouderdom toe dat ik dankbaarheid mag tonen.”

II

De thuisrit nam veel tijd in beslag, want Gabriel Bagradian zette zijn paard zelden in draf en liet het steeds weer een langzame stap aannemen. Het was donker geworden toen hij over de weg door het park bij de villa aankwam. Hij ging het trappenhuis binnen, waar trofeeën en wapens aan de muren hingen, een complete verzameling antieke Bedoeïenen-geweren, met ellenlange lopen. Ook stonden er prachtige meubelstukken, kasten, tapijten, kroonluchters, die zijn broer Awetis op zijn reizen had verzameld. Ze maakten de trots van Juliette uit.

Terwijl Gabriel met een beklemd gevoel de trap naar de bovenverdieping opging, hoorde hij het flauwe stemmengeroes, dat uit de gelijkvloerse vertrekken kwam. De notabelen van Yoghonoluk waren daar bijeen. In zijn kamer bleef hij geruime tijd bij het open venster staan; daarna waste hij zich van het hoofd tot de voeten en verkleedde zich, om vervolgens naar de kamer van Stephan te lopen. De jongen sliep zo kinderlijk vast dat hij zelfs door de schelle lichtstraal van de zaklantaarn niet wakker werd.

Gabriel ging op een stoel naast het bed zitten. En zoals die morgen de zoon de slaap van zijn vader bespied had, bespiedde vader nu de slaap van zijn zoon. Dit was evenwel geoorloofd. De slaap van de jongen werd onrustiger. Stephan hield de gebalde vuisten stevig tegen zijn lichaam gedrukt, als moest hij de teugels aantrekken, opdat zijn galopperende droombeelden niet op hol zouden slaan.

De vader bewoog zich niet. Hij was geheel en al vervuld met het kijken naar zijn kind. Hoe groot zijn ogen waren was nu, terwijl zij sliepen, pas goed zichtbaar. De spitse, smalle neus was niet dezelfde als die van de vader, maar het erfdeel van Juliette.

Gabriel stond op, waarbij hij een zucht niet onderdrukken kon. Terwijl hij in het duister rondtastte, stootte hij tegen de tafel. De nachtelijke stilte maakte het geluid nog erger. Gabriel stond stil. Hij was bang, Stephan wakker gemaakt te hebben. Een slaapdronken jongensstem stamelde: „Wie is daar?…. u…. papa….”

De ademhaling ging daarna terstond weer geregeld. Gabriel, die zijn zaklantaarn dadelijk uitgeschakeld had, stak haar weer aan, waarbij hij de lichtstraal met zijn hand afschermde. Ze viel op de tafel en op een paar vellen tekenpapier. Kijk, Stephan had zich al aan ’t werk gezet en volgens de wens van zijn vader met onbedreven hand een schets van de Musa Dagh ontworpen. Gabriel herinnerde zich in ’t eerste ogenblik nauwelijks dat hij er zijn zoon toe had aangespoord.

Hij wachtte enkele ogenblikken voor hij de grote salon binnenging en luisterde naar de stemmen. Hij hoorde Juliette lachen; de bewondering van de plattelands Armeniërs, die daar binnen waren, viel dus in haar smaak. Een bewijs van vooruitgang.

De oude dokter Altouni deed juist de deur open om te vertrekken. Hij was een klein, schraal mannetje met een ongekamde grijze baard en behoorde nog tot de Armeniërs, die de gehele last van het vervolgde ras op hun schouders schenen te dragen.

„Ik kon niet langer op je wachten, mijn jongen,” zei hij, zodra hij Gabriel zag. „Wel, en wat heb je in Antiochië kunnen uitrichten?” „Niets bijzonders,” antwoordde Gabriel geringschattend.

„Ik heb mijn hele leven minstens zevenmaal een nieuwe pas moeten aanvragen. Ze namen die af om de kosten van het visum te innen, die ik telkens opnieuw moest betalen. Dat is een oud kunstje. Aan mij valt evenwel niets meer te verdienen. Ik heb op deze aarde geen nieuwe pas nodig….” En hij liet snijdend volgen: „En vroeger heb ik hem ook niet gebruikt. Want sedert veertig jaar heb ik geen voet buiten deze streek gezet.”

Gabriel draaide zijn hoofd naar de deur: „Wat zijn wij toch vooreen volk, dat we ons zwijgend alles laten welgevallen?”

„Welgevallen?” De dokter sprak het woord bitter uit. „Wat weten jullie, jongeren, van laten welgevallen? Jullie zijn in andere tijden opgegroeid.”

Gabriel herhaalde echter zijn vraag. „Wat zijn wij toch voor een volk?”

Een ogenblik stond hij onopgemerkt in de deur van de grote salon. Daar waren ongeveer een dozijn personen bijeen. Aan een kleine tafel zaten drie vrouwen zwijgend naast elkaar, terwijl Awakian zich met hen bezig hield, maar hij spande zich niet in om een gesprek gaande te houden. Eén van de vrouwen was de echtgenote van de burgemeester Kebussjan en zij had het ’t zwaarst, want ze verstond geen woord frans. Ze knipperde tegen het overdadige kaarslicht van de lichtkronen en kandelaars. Jawel, Madame Bagradian behoefde niet zuinig te zijn. Waar kreeg zij zulke dikke waskaarsen vandaan? Haar man was weliswaar de rijkste grondeigenaar in de omtrek, maar in zijn huis mochten behalve petroleum, alleen dunne vetkaarsen en lamsvet-lichten gebrand worden. En ginds naast de piano brandden in hoge standaards zelfs twee dikke beschilderde waskaarsen als in de kerk. Liep dat niet een beetje de spuigaten uit?

Dezelfde vraag drong zich op aan de domineesvrouw; haar zelfbewustzijn had een gevoelige knak gekregen, alleen waren haar gevoelens niet met nijd en afgunst vermengd.

Zowel de dominees- als de muchtarsvrouw staarden naar haar mannen en verbaasden zich over deze oude heren: zij vormden een bestanddeel van het groepje mannen, dat zich rond Juliette geschaard had en putten zich uit in dienstvaardigheid. Er waren nog méér bewonderaars; daar was de leraar Hapeth Schatakhian die indertijd verscheidene weken in Lausanne had doorgebracht, en derhalve aanspraak op onberispelijk frans meende te mogen maken.

Hij verzuimde deze welkome gelegenheid dan ook niet om zijn bekwaamheid te doen blijken.

Een ander was de leraar Hrand Oskanian, een dreumes wiens zwarte haren tot ver over zijn voorhoofd groeiden. Hij stelde tegenover de pralende virtuositeit van zijn collega Schatakhian een hardnekkig zwijgen. Hij scheen er duidelijk mee te kennen te willen geven waar de domme oppervlakkigheid en waar de ware kennis te vinden was. Toen Gabriel de salon binnenkwam, hoorde hij het schetterende frans van de waanwijze leraar: „O, Madame, hoe dankbaar moeten wij u zijn dat u een straal van de cultuur naar onze woestenij overgebracht hebt!”

Gabriel zag zijn vrouw omringd door ootmoedig verblinden; hij zag dat haar wangen rood waren en dat haar lippen gloeiden als die van een nauwelijks twintigjarige. Juliette scheen hier in Yoghonoluk een weg naar zijn eenvoudige volksgenoten gevonden te hebben, zij, die zich in Europa zo dikwijls tegen het verkeer met de beschaafdste en hoogstaande Armeniërs verzet had.

Juliette ontfermde zich onmiddellijk op bijna buitensporige wijze over Gabriels honger en dorst. Hij vond echter geen tijd om te eten; allen verdrongen zich om hem heen, teneinde zijn wedervaren in Antiochië te vernemen. Muchtar Kebussjan stak zijn hoofd ver vooruit om maar geen woord te missen. Ze hadden de dag niet geheel vrij van zorgen doorgebracht. Toen Bagradian echter de woorden van de Mudir herhaalde - dat er slechts van een algemene, uit de oorlogstoestand voorspruitende maatregel sprake was - maakte zich een luchtig optimisme van allen meester.

De leraar Schatakhian werd er de overtuigendste apostel van. Hij geraakte in vuur en vlam. De Middeleeuwen waren voorbij, verkondigde hij, de zon der beschaving zou eindelijk over Turkije opgaan. De oorlog was slechts het bloedige voorafgaande morgenrood. In ieder geval hadden onderdrukking, gruwelen, massaslachtingen voor altijd een einde genomen. En de Turkse regering werd door haar bondgenoten op de vingers gekeken….

Toen klonk een stem, die tot nog toe gezwegen had: „Laat de Turken met rust. Laten we over belangrijker onderwerpen spreken.”