ONDER HET GLAS BLOEIT DE LIEFDE

D. de Gelder
Onder het glas bloeit de liefde
© B.V. Uitgeverij De Banier, Utrecht, 1999
Ontwerp omslag: Wim Smalen
Illustratie omslag: Hans Ellens
ISBN 90 336 2622 5
NUGI 340

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij electronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

D. DE GELDER

ONDER HET
GLAS BLOEIT
DE LIEFDE

DE BANIER - UTRECHT

Hoofdstuk 1

Het Westland is de driehoek tussen Den Haag, Rotterdam en Hoek van Holland. Het is het grootste tuinbouwgebied van Nederland. Ook ten oosten van Den Haag-Delft-Rotterdam is wel tuinbouw, maar niet zo sterk aaneengesloten als in het Westland. Alles leeft in dit gebied van de tuinbouw, al werkt niet iedereen in een tuinderij. Er zijn ook toeleveringsbedrijven en aanverwante industrieën en niet te vergeten de veilingen die de producten verhandelen. Maar de ziel van dit gebied ligt in de productiebedrijven zelf: groenten, bloemen en planten. Je moet het op zijn minst gezien hebben om voluit te beseffen wat dat betekent.

Er hoeft niet meer zo zwaar en zo lang gewerkt te worden als vroeger, want er zijn veel machines en hulpmiddelen gekomen. Dat geldt trouwens voor alle soorten bedrijven in Nederland. Maar groeiende gevoelige planten en vruchten kun je niet zomaar door robots laten verzorgen. Daarom is er nog veel handenarbeid en die is in Nederland duur geworden. Daarom moeten in een tuinbouwbedrijf de baas en soms ook zijn vrouw en zijn kinderen hard meewerken. Het is vaak nog een echt gezinsbedrijf. En als er ’vreemd’ personeel aanwezig is, dan is er meestal een hechte band met de baas. Ieder werkt alsof het zijn eigen bedrijf is. Op deze manier kan een tuinbouwbedrijf ook in het drukke voorjaar en zomerseizoen gerund worden met een minimum aan personeel.

Dat is ook nodig, want er is grote concurrentie en dus staan de prijzen onder druk. Deze zaken nemen de laatste jaren toe en kunnen er toe leiden dat een goede bedrijfsvoering in het gedrang komt. Er is dan niet genoeg geld meer om de nodige investeringen te doen. Veel bedrijven krijgen het moeilijk. Zo ook het bedrijf van de familie Van Haaren.

Koos van Haaren heeft in Naaldwijk een bedrijf waar tomaten worden gekweekt. Dit is een product dat door veel tuinders al jarenlang met succes is geteeld. Koos heeft het bedrijf van zijn vader overgenomen en die, op zijn beurt, nam het al over van grootvader.

In die jaren zijn de ontwikkelingen in de tuinbouw heel snel gegaan. De kassen die grootvader bouwde, waren erg eenvoudig. Ze waren ongeveer twee meter hoog, zodat iemand er net rechtop in kon lopen. Dat was op zich natuurlijk genoeg, maar ook de tomatenplanten hadden maar diezelfde hoogte tot hun beschikking. Een tomatenplant kan onder glas flink rekken, zodat de ruimte snel vol was gegroeid. Dat was niet erg gunstig, want er ontstond vrij snel een bedompt klimaat. In de zomer was het in die kassen vaak veel te warm, zodat de kwaliteit van de vruchten vaak te wensen over liet.

In grootvaders tijd plukte men hoogstens vijftien kilo tomaten per vierkante meter kas. Dat was in die jaren genoeg, want de prijzen waren goed en men kon er dus van leven. Toen vader Van Haaren het bedrijf van grootvader overnam, was het al behoorlijk verouderd. Hij knapte er wel het een en ander aan op. Er werd een nieuw en wat steiler dek opgelegd waardoor de planten iets meer licht en ruimte kregen. Er kwamen ook meer luchtramen in, zodat het in de zomer wat minder warm was. Zo konden er meer en betere tomaten worden geoogst, maar ondanks deze investeringen viel het resultaat niet helemaal mee. Wel werden wat meer kilo’s geplukt, maar de prijzen stegen niet en de kosten wel.

In die jaren moest in het verband met het milieu van oliestook overgeschakeld worden op aardgas. Dat bracht ook weer investeringskosten met zich mee. Die kosten zouden vanzelf worden terugverdiend, want aardgas was goedkoper. Dat laatste bleek achteraf een fabeltje, want toen bijna alle bedrijven waren overgeschakeld, gingen de gasprijzen stijgen. In enkele jaren stegen ze tot ongekende hoogte. Als er door de verschillende instanties geen maatregelen zouden zijn genomen, dan zou de hele glastuinbouw ten onder zijn gegaan. Zover kwam het gelukkig niet, want de glastuinbouw is een belangrijke bedrijfstak. Niet alleen voor de tuinders zelf, maar voor de hele Nederlandse economie.

Toen Koos het bedrijf overnam van zijn vader, waren de ontwikkelingen in de teelttechniek zover gevorderd, dat er op het verouderde bedrijf eigenlijk niet meer met succes tomaten gekweekt konden worden. Hij heeft er toen met zijn vrouw Nel over gesproken, wat ze zouden doen. Hij wilde met zijn tijd mee, en niet als zijn vader met een verouderd bedrijf blijven tobben. Nel had wel vertrouwen in Koos en in het tuinbouwbedrijf, zodat ze haar fiat heeft gegeven aan zijn plannen.

Er moest uiteraard met de bank worden gesproken, want een reserve aan eigen geld hadden ze niet. Tenslotte hebben ze, mede op aanraden van de bank, besloten om het bedrijf te vernieuwen. Moderne hoge kassen zijn het geworden, met een dek van aluminium, wat erg duurzaam is. Zo zouden ze er jaren mee vooruit kunnen. Wel was het een zeer grote investering, waar ze behoorlijk tegenop zagen, maar ze waren nog jong. Hun enige zoon, Herman, had ook zin in het bedrijf en ging naar de tuinbouwschool, dat was ook een reden om iets aan te durven, want ook voor hem moest er als het kon weer een toekomst in zitten. Aanvankelijk ging het goed. In de nieuwe kassen kwamen ze aan een goede productie, zodat ze ondanks de hoge rente en aflossing, aan hun verplichtingen konden voldoen.

Na enkele goede jaren zijn er echter problemen ontstaan. Er zijn nieuwe milieuwetten gekomen. Er mag geen verontreinigd water meer worden geloosd, dus moet het water worden hergebruikt. Dat betekent, dat er een dure ontsmettingsinstallatie moet worden aangeschaft. Ook moet het regenwater van de eigen kassen worden opgevangen. Er moet dus een groot waterbassin komen. Daar is echter geen ruimte meer voor, zodat er een flink stuk van de kassen moet worden afgebroken.

Dat laatste vormt echter een groot probleem. Mooie, nieuwe kassen afbreken is kapitaalsvernietiging, maar dat niet alleen. De moderne voorzieningen op een tuinbouwbedrijf, zoals de aanschaf van een computer om de voeding van de planten en het klimaat te regelen, de aanschaf van een moderne sorteermachine en andere moderniseringen vragen juist om een groter bedrijf. Daarom is bedrijfsverkleining het laatste waar een tuinder aan denkt.

Herman, die op de tuinbouwschool heeft geleerd dat in de toekomst juist vergroting van de bedrijven noodzakelijk zal worden, ziet dat ook zeker niet als een oplossing. Hij komt met een ander plan:

„Laten we proberen een stuk tuin van de buurman te kopen. Die heeft nog oude kassen staan en hij heeft geen opvolger. Dan hoeft ons bedrijf niet verkleind te worden en kunnen de opbrengsten op peil blijven. Desnoods kopen we het hele bedrijf van de buurman, zodat we er zelf nog nieuwe kassen bij kunnen bouwen.”

Herman bespreekt zijn plan uitvoerig met zijn vader en samen gaan ze aan het rekenen. Koos spreekt er met de buurman over. Die wil niet het hele bedrijf verkopen en bovendien zal dat veel te veel geld kosten. Zover durft Koos zeker niet te gaan.

De buurman is wel bereid een stuk van zijn tuin te verkopen, maar hij vraagt daar natuurlijk veel geld voor, want zijn eigen bedrijf wordt dan veel minder waard. Toch gaat Koos met de bank praten en daar zien ze wel wat in het plan. Hij moet maar met concrete cijfers komen.

Koos en Herman gaan dan weer aan het rekenen. Het zal op deze manier wel een erg duur waterbassin worden, terwijl het bedrijf niet groter wordt. Het is echter de enige oplossing en Koos legt een concreet plan aan de bank voor. Op dat moment gebeurt er iets onverwachts. De prijzen van de tomaten vallen dat jaar tegen, eerst een beetje, later nog veel meer. Zoiets gebeurt wel eens vaker, maar dit jaar lijkt het wel structureel te zijn. Er komen heel slechte berichten uit Duitsland over de kwaliteit van de Hollandse tomaten. Er ontstaat een negatieve publiciteit, deels misschien terecht, maar veelal ook ten onrechte. De meeste Nederlandse tomaten zijn echt wel goed en er wordt bovendien al lang gewerkt aan kwaliteitsverbetering. Maar negatieve publiciteit doet zijn werking en is niet zomaar te stoppen, al doen de verschillende instanties hun best om het Nederlandse product juist weer te promoten.

Ook de banken worden nu voorzichtig. De tuinbouw staat er niet meer zo goed voor in hun ogen, want ook de andere producten, zoals komkommers en paprika’s, laten dit jaar geen erg rooskleurig beeld zien. Een grote omschakeling naar de bloementeelt, die al jaren aan de gang is, zit er niet meer in, want ook op de meeste bloemenkwekerijen is de grens van een goede rentabiliteit overschreden. Met deze ontwikkelingen aan het prijzenfront worden de banken erg terughoudend, wat door veel tuinders als verraad aan de tuinbouw wordt ervaren.

Ook Van Haaren krijgt een afwijzende beslissing op zijn plannen. Ze moeten dus een nieuw jaar ingaan, met grote onzekerheden. Dat is niet leuk, maar er is een kleine hoop dat de bevoegde instanties nu de milieuverordeningen zullen terugdraaien of op zijn minst zullen opschorten. Daar wordt door de tuinbouworganisaties hard aan gewerkt. Gelukkig vinden ze enig gehoor en bereiken wat uitstel van boetemaatregelen, maar van uitstel of afstel van de milieumaatregelen kan geen sprake zijn. Ondertussen gaan de tuinders door, want stilleggen van een bedrijf betekent zonder meer het einde.

Ook Van Haaren gaat verder. De gewassen groeien goed en de oogst is volop aan de gang, maar met de prijzen gaat het dit jaar zeker niet beter. Koos gaat weer met de bank praten, want als het dit jaar zo doorgaat, zal hij uitstel moeten krijgen van de aflossingen. Ze zien daar niet veel heil in, maar ze zullen erover denken.

Er moet nog overleg plaats hebben met de coöperatie en de plantenkweker, want als die niet meewerken, dan wil de bank niet meer verder gaan. Maar andersom is het net zo, ook de coöperatie en de plantenkweker willen niet teveel risico dragen.

Koos wil best ondernemer zijn, maar als het zo gaat als nu, dan voel je jezelf machteloos en geheel van anderen afhankelijk.

Wat vader en moeder Van Haaren nog het ergste vinden? Zoon Herman ziet het zo niet meer zitten. Hij heeft veel liefde voor het bedrijf. Eigenlijk zijn de jongste ideeën van zijn kant gekomen. Die plannen zijn ook mooi en goed, maar ze kunnen niet worden uitgevoerd. Eerlijkheidshalve moet Koos toegeven dat er zo voor Herman weinig toekomst in zit. Jammer, hij heeft zo gehoopt dat Herman hem zou opvolgen, maar ’t zit er waarschijnlijk niet meer in. Herman denkt nu aan ander werk, maar toch kan hij er niet toe komen om er op uit te gaan.

Zijn meisje is ook een tuindersdochter en zal het jammer vinden als Herman geen tuinder kan worden. Dat maakt het nog triester. Veel meisjes willen niet eens graag meer met een tuinder trouwen. Ze willen een gemakkelijk leven. En gemakkelijk is het leven van een tuinder niet. Koos en Nel zijn nu van plan maar gewoon door te gaan tot er betere jaren aanbreken. Wie weet trekken de prijzen volgend jaar weer aan. Het vorige jaar zijn ze niet met vakantie geweest en ook voor dit jaar maken ze nog maar geen plannen. Elke duizend gulden die ze kunnen uitsparen is meegenomen. Herman vindt dat niet erg, maar dat ze het bedrijf misschien moeten verkopen kan hij moeilijk verwerken.

„Waar werk je zo nog voor?” zegt hij. „Als het nu nog voor jullie was dan zou ik het graag doen, maar als het bedrijf straks verkocht moet worden, terwijl de hele opbrengst naar de bank gaat, dan hebben we mooi voor niets gewerkt, jullie en Josje en ik.”

Er spreekt verbittering uit de woorden van Herman en vooral zijn moeder kan dat goed begrijpen. Zelf heeft ze er soms ook moeite mee. Josje, hun enige dochter, heeft vorig jaar ook hard meegewerkt, terwijl ze haar er niets voor konden geven dan wat zakgeld. Ze heeft daar helemaal niet over gemopperd, maar nu wordt ze binnenkort zeventien jaar en ze heeft een fototoestel gevraagd. Ze hebben besloten haar dat te geven, en Nel van Haaren heeft dus vorige week een paar honderd gulden meer van de bank gehaald dan gewoonlijk. Ze doet het niet graag, maar voor dit doel moest het kunnen. Deze middag zal ze het fototoestel gaan kopen.

Direct na de middag fietst Nel van Haaren naar het dorp. Ze zal dat toestel gaan kopen en tegelijk wat andere inkopen doen. Ze hoopt dat ze genoeg geld bij zich heeft en niet opnieuw geld van de bank moet halen. Het zit haar de laatste tijd wel eens behoorlijk dwars dat ze zo zuinig aan moeten doen, omdat buiten de gewone uitgaven alles naar de bank gaat in de vorm van rente en aflossing. Ze denkt nu net als Herman:

„We werken alleen maar voor de bank.”

Ze weet wel dat het zo niet precies in elkaar zit, maar dat nare gevoel heeft ze wel. Ze weet dat Herman dat gevoel ook heeft, al praten ze er met elkaar weinig over. Eigenlijk is dat niet goed. Herman praat helemaal niet veel meer en wordt steeds stiller. Ze vindt dat soms benauwend. Koos praat de laatste tijd ook weinig meer over geld. Ach, misschien heeft hij wel gelijk, als er weinig geld is hoef je ook niet te praten over de besteding ervan. Intussen is ze bij de fotozaak aangekomen. Ze laat zich door de verkoper goed voorlichten. Het hoeft maar een eenvoudig toestel te zijn, maar ze zijn toch nogal prijzig. Het kost haar meer dan waarop ze heeft gerekend en er blijft maar weinig geld over voor andere boodschappen. Dat bezorgt haar weer dat nare gevoel. Zo gaat ze met gemengde gevoelens naar huis, want ze probeert toch ook een beetje blij te zijn. Dat toestel heeft ze en Josje zal er blij mee zijn. Het geldprobleem moet ze maar wat van zich afzetten.

Koos en zij worstelen met een probleem dat nog veel dieper ingrijpt. Ze hebben soms zware, moeilijke jaren gehad, want de rente en aflossing moesten steeds op tijd betaald worden, maar toch hebben ze altijd hun brood gehad. Daar zijn ze blij en tevreden mee geweest. Ze hebben daar altijd om gebeden en ze hebben er ook altijd voor gedankt. Waar moeten ze nu om bidden? Of de Heere hen helpen wil? Ja, dat doen ze zeker. Moeten ze bidden om behoud van het bedrijf? Om de voortzetting ervan door Herman? ’t Lijkt wel of dat niet meer kan. Het wordt zo moeilijk om dan concreet te bidden. Om ander werk voor Herman? Om ander werk voor henzelf? Ze zijn nog gezond en kunnen best nog werken, maar zal dat lukken bij een ander?

Al denkende komt ze thuis en ze voelt zich moe. Dat is niet van dat eindje fietsen, ze is best nog gezond, maar ze wordt zo moe van dat gepieker.

Koos is aan het werk in de tomaten. Hij weet dat Nel naar het dorp is gefietst en ook met welk doel. Hij vindt het vervelend dat ze zo krap zitten met het geld en zoiets niet royaal kunnen doen. Hij hoopt dat Nel heeft kunnen slagen voor het bedrag dat ze in haar hoofd had. Eigenlijk is het belachelijk dat ze zich zo druk maken om enkele honderden guldens, terwijl de rente en aflossing enkele duizenden bedragen. Belachelijk, ja, maar wel bittere ernst.

Koos probeert deze gedachten van zich af te zetten. Er is iets wat hem meer bezig houdt. Dat met Herman zit hem dwars. Hij wordt steeds stiller en kan zo somber voor zich uit zitten staren. Koos vertrouwt dat niet erg. Had Herman maar iets meer van het karakter van Josje. Zou Nel al terug zijn uit het dorp? Hij kijkt op zijn horloge en veronderstelt dat ze al wel thuis zal zijn.

„Herman,” roept hij, „ik ga kijken of je moeder al thuis is, het is zo tijd voor de thee. Kom je straks ook?”

Als Koos het huis binnenstapt heeft Nel net haar tas op de tafel gezet en trekt ze haar jas uit.

„Je bent vlug terug,” zegt hij, „ik wilde net thee zetten.

Ben je geslaagd in de fotozaak?”

Nel pakt haar tas uit, laat hem het fototoestel zien en zegt:

„Het is een eenvoudig toestel, maar volgens de fotograaf kan ze hier goed mee vooruit.”

„Ik heb er geen verstand van, maar het ziet er goed uit. Ze zal er wel blij mee zijn.”

Dan:

„Is de prijs een beetje meegevallen?”

Hij schrikt van zijn eigen woorden, maar meer nog van de reactie van zijn vrouw. Ze gooit zich voorover op de tafel, met haar hoofd in haar armen en snikt.

Snel is hij bij haar en probeert haar te troosten:

„Stil maar, Nel, ik bedoelde het niet verkeerd, het geeft niet als het wat meer was. Josje heeft dat best verdiend, maak je daar geen zorgen over.”

Nel geeft niet direct antwoord. Na een poosje zegt ze:

„Ik weet dat het niet teveel is voor Josje, maar ik had haast geen geld meer voor andere boodschappen.”

Koos heeft met haar te doen, ook bij hem staan nu de tranen in zijn ogen. „Het komt wel goed, Nel, heus… Maak je niet overstuur.”

Dan staat opeens Herman in de kamer. Hij kijkt verbaasd.

Op de tafel ligt een fototoestel voor Josje. Hij wist dat ze dat zou krijgen.

„Waarom huilen jullie? Is het toestel niet goed?”

Vader en moeder kijken elkaar aan. Moeder zegt niets, maar vader zegt: „Dat is het niet, het is alleen wat duurder dan moeder heeft gedacht.”

„Wat? Te duur voor Josje! Zijn jullie gek geworden?”

Ze schrikken beiden van de reactie van Herman, maar voor één van beiden antwoord kan geven, heeft hij zich omgedraaid en valt de deur met een smak achter hem dicht.

Koos en Nel kijken elkaar verbijsterd aan. Dit hebben ze niet voorzien en Herman heeft gelijk, eigenlijk zijn ze gek om zich druk te maken om een paar honderd gulden.

„Ga jij maar gauw naar hem toe, Koos, want ik ben bang.”

Hij is al bij de deur en loopt de schuur in. Daar treft hij Herman aan leunend tegen de tomatensorteerder.

„Kom je, Herman? Dan gaan we thee drinken. Het is moeder even te veel geworden, maar dat is mijn schuld, want ik heb naar de prijs van dat fototoestel gevraagd.”

„Daar moet u toch geen punt van maken. Josje heeft er toch genoeg voor gewerkt!”

„Dat heeft ze zeker en ik maak er ook geen punt van, maar het is je moeder zelf tegengevallen. Daarom schrok ze toen ik ernaar vroeg.”

„Het wordt zo wel een ellendige toestand. Ik vind dat dit niet langer kan.”

„Kom nu eerst maar mee naar binnen, joh, anders maakt moeder zich ongerust. Over het geld praten we niet meer.”

Als ze samen binnenkomen heeft Nel net thee gezet. Ze drinken bijna zwijgend hun thee en praten niet meer over het geld.

Koos en Herman gaan weer naar de tuin en Nel bergt het fototoestel op, want Josje kan zo thuis komen.

Als Koos en Herman even later weer aan het werk zijn, hebben ze elk hun eigen gedachten, want die kun je niet stil zetten. Ze praten echter niet met elkaar.

Koos denkt:

„Herman heeft gelijk, lang kan het zo niet doorgaan met deze onzekerheid. Als er deze maand nu maar goede beslissingen kunnen worden genomen, zodat ze weer verder kunnen. Herman gelooft daar niet meer in en in ’t diepst van mijn hart moet ik hem gelijk geven.”

Zelf wil hij er nog niet aan. Hij heeft zijn hele leven voor dit bedrijf gewerkt, dat kan hij niet zo maar prijs geven. Volgende week komt Jan Visser van de coöperatie. Die kent hij van vroeger en hij heeft nogal wat verwachting van hem, want dat is een beste vent. Hij zal beslist zijn best doen om het bedrijf draaiende te houden.

Zo probeert Koos zichzelf moed in te spreken. Zijn vader zei vroeger ook wel eens: ’Moed verloren, alles verloren.’ Daarom wil hij de moed niet verliezen. Maar zal hij dit kunnen volhouden?

Hoofdstuk 2

Het is woensdagavond. Herman van Haaren heeft de hele dag hard gewerkt. Er moesten veel tomaten geplukt en gesorteerd worden. Zondag en maandag heeft de zon geschenen en dan willen de vruchten wel rijpen. Het is dus druk geweest. Nu ligt hij achterover in zijn stoel en staart naar het plafond. Is hij zo moe? Och, welnee, hij is jong en lichamelijk is er met hem niets aan de hand. Het zijn de gedachten in zijn hoofd die hem zo lusteloos maken.

Vanavond moet hij eigenlijk naar zijn meisje, Corrie. Maar hij vraagt zich af of Corrie wel blij is als hij komt. Wat kan hij haar bieden? Corrie’s vader heeft ook een tuinbouwbedrijf. Ze telen paprika’s. Die teelt is de laatste jaren financieel heel wat beter dan die van tomaten. Bovendien heeft Corrie’s vader een heel ander bedrijf. Hij heeft ook moderne kassen gebouwd, maar al enkele jaren eerder dan zijn vader. Het bedrijf is groter en er stond ook nog een gedeelte oude kassen. Die hebben ze enkele jaren geleden afgebroken en op die plaats een waterbassin aangelegd. Omdat de prijzen van de paprika’s goed waren, was er genoeg geld om de nodige milieu-investeringen te doen. Allemaal precies anders dan bij hen.

Is Corrie’s vader een betere tuinder dan zijn eigen vader? Dat zou hij niet durven zeggen. ’t Is meer een samenloop van omstandigheden, dat het bij hen nu zo ongelukkig uitkomt. Zijn plan om het bedrijf van de buurman te kopen, of een gedeelte ervan, was een goed plan. Dat hebben ze op de bank ook gezegd, maar ’t was te duur. Jammer, want wat zou dat mooi zijn geweest.

Vader wil nu toch doorgaan, maar zal dat kunnen? De plantenkweker en de andere leveranciers moeten toch ook hun geld hebben. Als de bank dat niet geeft, loopt het volgend jaar toch allemaal vast. Vader weet dit ook wel, maar toch wil hij het proberen. Dan wordt het: erop of eronder. Volgens hem is het duidelijk, dat het dan de ondergang wordt. Van zijn vader kan hij het wel begrijpen. Het bedrijf is al van zijn grootvader. Vader ziet er ook tegen op om in loondienst bij een ander te gaan werken. Dat zal voor hem ook niet meevallen. Hijzelf zou dit liever doen dan zo doorgaan. Het liefst zou hij op hun eigen bedrijf bloemen gaan kweken, maar de overgang van tomaten naar bloemen vergt een veel te grote investering. Dat zit er dus niet in. Daarom zou hij nu maar het liefst bij een bloemenkweker gaan werken.

De vorige week heeft hij er uitgebreid met Corrie over gesproken, maar zij begrijpt het allemaal niet.

„Waarom kan bij ons alles gewoon doorgaan en bij jullie niet?” heeft ze gevraagd.

Als hij bij een andere tuinder gaat werken ziet ze dat als een afgang. Hij ziet dat niet zo. Nu moeten ze heel zuinig leven. Allemaal moeten ze werken, vader en moeder, Josje en hij, zonder dat het iets oplevert. ’t Is echt armoede. Dat zie je aan de buitenkant niet, maar ’t is wel zo. Dat hang je niet aan de grote klok. Dat vertel je ook niet graag aan je meisje. Corrie was jaloers toen Josje dat fototoestel voor haar verjaardag kreeg, maar ze wist niet, dat Josje de hele vakantie bijna voor niets had gewerkt. Dat heeft hij haar toen verteld en daar is ze wel van geschrokken.

De klok heeft al acht uur geslagen. Moeder Van Haaren kijkt eens op van haar werk:

„Moet jij niet naar Corrie, Herman?”

Hij schrikt op uit zijn gepeins. Quasi onverschillig zegt hij: „Ja, eigenlijk wel. Ik zal maar eens gaan,” en hij staat op.

„Doe Corrie de groeten,” zegt moeder, „en maak er een leuke avond van.”

„Ja, ’k zal het doen,” zegt hij toonloos.

Buiten twijfelt hij nog even of hij zal gaan lopen of fietsen.

Zo ver is het niet, hij laat de fiets maar thuis. Ziet hij zo tegen deze avond op? Eigenlijk wel na het gesprek van de vorige week.

Als hij bij Corrie het huis binnenstapt is het net of hij er vreemd is. Corrie leest een boek. Hij geeft haar een zoen, maar ze komt er nauwelijks voor overeind. Corrie’s moeder vraagt of hij koffie wil. Haar vader vraagt of er veel tomaten zijn met dit zonnige weer. Ze praten samen wat over de tuin. Corrie leest eerst nog een hoofdstuk van haar boek uit. Dan vraagt ze:

„Zullen we een eindje gaan fietsen?”

„O, ’k heb mijn fiets thuis gelaten, die moet ik dan eerst halen.”

„Ach, welnee, dan lopen we toch een stukje.”

’t Komt er van beide kanten erg ongeïnteresseerd uit. Corrie’s vader en moeder merken dit wel, maar zeggen er niets van. Ze hebben de vorige week al aan Corrie gemerkt, dat het niet meer zo klikt.

„Herman is helemaal niet enthousiast meer,” zei ze.

Als Corrie en Herman de deur uit zijn, begint Rietkerk erover tegen zijn vrouw.

„’t Gaat niet erg van harte meer tussen Corrie en Herman.”

„Nee, dat heb ik ook gemerkt, ’t is naar voor Herman, maar van Corrie begrijp ik het wel, ze wil graag een eigen bedrijf.”

„Ja, dat wil ze en dat zit er met Herman niet meer in, maar houdt ze dan wel echt van hem? Eigenlijk zouden we daar toch eens met haar over moeten praten.”

„Ach, ik vraag me af of dat nog wel zin heeft, waarschijnlijk maakt ze het vanavond al uit. Dat fietsen of lopen vroeg ze zonder enig enthousiasme.”

„Ik heb met Herman te doen. Hij houdt wel van haar en nu krijgt hij er dit ook nog bij.”

„Zou het er met dat bedrijf van Van Haaren nu echt zo beroerd voorstaan? Het is toch een prachtig bedrijf. Als ze nu ook eens over zouden stappen op de paprika’s net als wij?”

„Dat is het niet alleen vrouw, echt niet, de prijzen van de paprika’s zijn dit jaar stukken beter dan die van de tomaten, maar dat kan volgend jaar wel anders zijn. Nee, het probleem zit dieper. Er is geen ruimte en geen geld voor een waterbassin. Daarvoor moeten kassen afgebroken worden. Dat betekent: hogere kosten en minder opbrengsten. Dat kan natuurlijk niet en die buurman wil niet een stuk van zijn bedrijf verkopen. Dat begrijp ik wel.”

„Dan is er dus niets aan te doen.”

„Ik denk het niet. Een bank moet zakelijk blijven, maar daarom zal het mij pijn doen, als Corrie juist nu Herman laat schieten, want een verkering is toch wat anders. Dan blijkt dat ze niet echt van hem heeft gehouden, want dan laat je elkaar om zoiets niet in de steek.”

„Zou jij Corrie er dan van willen weerhouden om het uit te maken?”

„Nee, dat zal niet gaan en dat zou niet goed zijn ook, maar we mogen wel eens naar Van Haaren gaan om te laten merken, dat het ons spijt.”

Als Herman en Corrie op straat lopen wordt er een hele tijd bijna niets gezegd. Dan doorbreekt Corrie de stilte:

„Herman, luister eens, eigenlijk geef ik niet veel meer om onze verkering.”

„Dat heb ik al gemerkt, je geeft dus niet meer om mij.”

„Ach, zo kun je het ook zeggen, maar is dat bij jou dan veel anders?”

„Ik weet eigenlijk niet wat ik daar op zeggen moet. Het was bij mij heel anders, ik hield van je.”

„Het was anders, zeg je. Nu hou je dus ook niet meer van mij?”

„Ik heb het gevoel, dat jij niet echt van mij houdt.”

„Eerst heb ik heus wel van je gehouden, maar de laatste tijd…, ik weet het niet…, jij bent zo veranderd. Je geeft alles zo gauw op. Ik heb gedacht dat je meer zou vechten voor jullie bedrijf.”

„Je begrijpt het niet, Corrie, ik heb er voor gevochten. Ik heb zelfs een heel mooi plan gemaakt, maar het kan niet volgens de bank.”

„Waarom ga je dan zelf niet nog eens naar de bank? Jij kunt je plan toch verdedigen?”

„Ja, dat kan ik wel, maar denk eens na: het bedrijf is nog van mijn vader! Die is met mijn plan naar de bank gegaan, maar de bank heeft gezegd dat het te duur is, en daar hebben ze, denk ik, gelijk in.”

„Ja, dan houdt alles op.”

„Dan houdt volgens jou ook onze verkering op?”

„Och, zo wil ik het niet zeggen, maar als jij geen tuinder wordt, wat moet ik dan? In een supermarkt gaan werken?

Ik wil graag een eigen bedrijf.”

„Dat vind je dus belangrijker dan onze relatie. Ik kan het niet helpen, dat ik ander werk moet zoeken. Het is toch geen schande om bij een ander te werken?”

„Nee, een schande is het niet, maar ik wil dat liever niet”

„Dan is het maar het beste dat wij uit elkaar gaan, want ik zie geen andere oplossing. Ik mag blij zijn als ik straks een baantje kan vinden, want ik heb niets in te brengen en moet maar afwachten wat ik kan krijgen.”

„Dat wil ik nu juist niet, zo’n houding. Je kunt toch solliciteren naar een goeie baan.”

„Och, we weten nog maar pas dat we waarschijnlijk moeten stoppen. Ik ben daar nog niet aan toe. Ik vind het allemaal zo akelig.”

Dan zwijgt Herman. Corrie hoort hem slikken en durft nu niet naar hem te kijken, want dan krijgt ze medelijden.

Moet ze dan met hem blijven omgaan, omdat ze het voor hem zo zielig vindt? Dat kan ze niet en dat wil ze niet.

Zwijgend lopen ze het laatste stuk van hun ronde door het dorp. Als ze naar huis genaderd zijn, zegt hij toonloos:

„Dan ga ik maar direct door, Corrie. Het ga je goed.”

„Ja, dag Herman, ik vind het vervelend voor je. Tob niet teveel.”

„Ach, er valt niet veel meer te tobben,” zegt hij.

Hij draait zich om en loopt van haar weg.

Als Corrie na een uurtje thuis komt, horen vader en moeder meteen hoe het erbij staat:

„Zo, ’t is over met Herman. Hij is al naar huis.”

Dan, na een poosje: „Waarom zeggen jullie niets?”

„Waarom wij niets zeggen?” antwoordt haar moeder. „Wat moeten we zeggen? We hebben het al aan zien komen, maar we vinden het wel erg.”

Vader zegt niets. Corrie ziet dat hij een zakdoek pakt en tranen weg veegt.

„Zeg, daar hoeft u niet om te huilen, hoor, zo erg is het niet. ’t Ging al een poosje niet zo lekker meer.”

„Vader huilt niet om jou, kind, maar om Herman.”

„O,” zegt Corrie, „maar Herman vond het ook het beste zo.”

„Ja, dat zal wel, maar hij hield wel van jou, daar mag je gerust eens over nadenken. Hij krijgt de ene slag na de andere.”

„Ja, dat andere vind ik ook vervelend voor hem, maar dat kan ik niet helpen.”

„Nee, dat kun jij niet helpen, maar je mag wel voor hem bidden.”

„Dan ga ik nu maar naar bed. Welterusten.”

„Ja, welterusten, kind.”

Het duurt nog heel lang voordat Corrie in slaap valt.

Als Herman wat tot zichzelf is gekomen, kijkt hij op zijn horloge. Het is nog maar tien uur. Hij gaat nog niet naar huis, maar loopt een andere kant op. Als hij nu naar huis gaat, zal zijn moeder vragen stellen en aan veel praten heeft hij nu geen behoefte. Eerst moet hij alles voor zichzelf maar eens op een rijtje zetten. Eigenlijk is hij blij dat de knoop met Corrie is doorgehakt, al doet het wel pijn. Heeft zij wel ooit echt van hem gehouden? Als het met hun bedrijf goed was blijven gaan, zou het dan goed gebleven zijn tussen hen? Is hij nu meer gemotiveerd om ander werk te zoeken dan eerst? Of zal hij nu alles proberen om toch nog verder te gaan met het bedrijf, als vader dat wil. De ene gedachte buitelt over de andere, tot rustig overleggen komt hij niet. Tenslotte loopt hij tegen elf uur werktuiglijk en bijna gedachteloos op huis aan. Hij hoopt één ding: dat Josje al naar bed is en dat vader en moeder niets meer vragen, maar dat laatste zal wel niet het geval zijn.

Hij opent de deur en stapt de hu i skam er binnen.

„Goeienavond.”

„Ha, Herman, hoe was het?” vraagt moeder.

„Hoe het was? Och, het was akelig, maar ’t is voorbij.”

„Ach, jongen toch.”

„Zeg maar niets meer, moeder. Ik ga eerst maar naar bed. Welterusten.”

Als hij de trap op loopt denkt hij:

„Gelukkig is Josje al naar bed, want die wil ik nu liever niet zien.”

Maar Josje slaapt niet. Ze heeft hem al horen komen en komt in haar nachtjapon uit haar kamer. Hij schrikt. Moet hij dit kind nu…?

„Is het…?”

„Ja,” knikt hij zonder stem.

Ze slaat haar armen om zijn hals en snikt. Nu huilen ze allebei. Na een poosje zegt hij:

„Ga jij maar lekker slapen.”

„En jij dan?”

„Ik zal het ook proberen.”

„Ik ben er bang voor geweest,” zegt ze.

„Ja, ik ook. Ga nu maar gerust naar bed.”

„Vertel je me morgen dan wat meer?”

„Misschien wel, maar veel heb ik niet te vertellen. Welterusten, zus.”

Ze geeft hem een kus en gaat haar slaapkamer in. Ook Herman gaat naar zijn kamer. Hij kleedt zich uit, valt op zijn bed neer en bidt een gebed met onsamenhangende woorden. Dan valt hij van vermoeidheid toch nog gauw in slaap.

Hoofdstuk 3

Op een tuinbouwbedrijf is het hard werken. Zeker als er eigenlijk te weinig personeel is. Koos en Herman zijn dus al vroeg aan de slag. ’s Morgens vroeg praten ze niet veel en over de problemen in verband met de voortgang van het bedrijf hebben ze al genoeg met elkaar gesproken. Dat van de vorige avond zit vader niet lekker, maar daar zal Herman zelf over moeten beginnen, als hij praten wil. Deze morgen zullen ze hard moeten werken, want na de middag komt Jan Visser. Die zou nog proberen of er ergens een opening te vinden is om door te gaan. De coöperatie wil wel meewerken, maar de plantenkweker en de bank moeten ook willen. Daar hoopt hij vandaag iets van te horen en daarna zal de beslissing moeten vallen.

Ze hebben de gewoonte om ongeveer tien uur in huis koffie te drinken. Veel tijd zullen ze daar deze keer niet voor nemen. Ze zitten nog maar net met een kop koffie voor zich, als er gebeld wordt. Moeder schrikt een beetje als ze open doet. Het is Rietkerk, de vader van Corrie.

„Mevrouw Van Haaren, mag ik er even inkomen?”

„Natuurlijk mag dat, we zitten net aan de koffie.”

„Dat dacht ik al, daarom kom ik juist om deze tijd.”

Als Rietkerk binnenkomt is het even vreemd. Hij geeft Van Haaren en Herman een hand en gaat zitten.

„Mijn vrouw en ik vinden het jammer, Herman, dat het zo gelopen is. We willen ons er natuurlijk niet mee bemoeien, het is een zaak tussen Corrie en jou, maar ik wil toch dat je weet dat wij het graag anders zouden hebben gezien.”

„Dat dacht ik wel, ik zou het ook graag anders hebben gewild, maar als Corrie…, dan is het maar beter zo.”

Dan zwijgt Herman en moeder Van Haaren vraagt of Rietkerk ook koffie wil.

„Ja, laat ik dat maar doen.”

„Ik ga maar weer aan de gang,” zegt Herman en hij staat meteen op.

Dan herhaalt Rietkerk tegenover de ouders nog eens, wat hij al tegen Herman heeft gezegd. Verder vraagt hij:

„Hoe staat het er nu bij, mensen, met het bedrijf? Denken jullie nog door te gaan, of kan het echt niet meer?”

„Och, je begrijpt het wel, Rietkerk, de bank heeft eigenlijk het laatste woord. Kassen afbreken geeft enkel maar verlies. Het bedrijf van de buurman is te duur. Ik zou willen dat we zo konden doorgaan. Wie weet zijn de tomaten volgend jaar weer wat duurder.”

„Dat hoop ik, Van Haaren, maar je moet natuurlijk niet denken, dat ze die milieuverordeningen terugdraaien. Volgend jaar sta je dus weer voor die beslissing.”

„Ik weet het soms ook niet meer. Vanmiddag komt Jan Visser van de cooperatie. Ik hoop dat die nog raad weet.”

„Nou, ik hoop het voor je en wens jullie veel sterkte. We hopen ook dat Herman zijn plekje zal weten te vinden, als jullie hier niet door kunnen gaan.”

Rietkerk stapt op en ook Van Haaren gaat weer gauw tomaten plukken.

Als Koos en Herman die middag bezig zijn de tomaten te sorteren, brengt Jan Visser een bezoek. Al snel blijkt dat hij in dit geval niet heeft kunnen bereiken, waarop Koos nog heeft gehoopt. De cooperatie wil nog wel producten leveren die nodig zijn voor de nieuwe teelt. De plantenkweker ook, maar die vraagt een bankgarantie. Die garantie wil de bank niet meer geven, omdat ze verwachten dat de problemen alleen maar groter zullen worden.

Koos voelt onmiddellijk dat de laatste deuren worden gesloten en hij reageert enigszins verbitterd:

„Het valt me bar tegen van die plantenkweker en van de bank nog meer. Waarom kunnen ze het niet nog een jaar proberen?”

„De begrijp je teleurstelling wel, heus, maar je moet bedenken dat je met een jaar hulp niet klaar bent. Stel dat alles goed gaat met de teelt en dat de tomatenprijzen meevallen, dan ben je volgend jaar wel van je ergste schulden af, maar je staat nog voor die milieueisen. Dan begint de eliende opnieuw. Je staat voor een muur.”

„Ja, dat sta ik, en daarom zie ik er nu ook geen gat meer in. We zullen dus moeten stoppen, maar ’t is wel hard.”