Ellen Vermaeten

De vijand was mijn bondgenoot

© B.V. Uitgeverij De Banier, 2013

Omslagontwerp en vormgeving: Albert Bloemert

Foto’s en gescande documenten: Ellen Vermaeten

ISBN 978 90 336 02559

NUR 302

www.debanier.nl

Alle rechten voorbehouden.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

De vijand was mijn bondgenoot

Het oorlogsverleden van mijn vader

Ellen Vermaeten

Voorwoord

Toen mijn vader en ik op een avond toevallig naar een documentaire over Egypte zaten te kijken, veerde hij ineens op en zei: ‘Kijk Ellen, daar heb ik in de oorlog gevangengezeten!’

Hij had de omgeving, waar hij drie jaar lang in het grootste nazikrijgsgevangenkamp had vastgezeten, herkend.

Mijn interesse was onmiddellijk gewekt en ik vroeg hem het hemd van het lijf. Over de jeugd van mijn vader en vooral over zijn oorlogsverleden was me weinig bekend. Hij vertelde er nooit over, omdat hij dacht dat niemand in zijn verhaal geïnteresseerd was. Ik daarentegen had er nooit naar durven vragen, bang dat het thema te gevoelig lag voor hem.

Door mijn belangstelling kwam er ruimte voor de behoefte van mijn vader om zijn stilzwijgen te verbreken en zijn ervaringen met iemand te delen.

Ik heb samen met mijn vader uren aan de tafel gezeten. Hij was een boeiend verteller. Meestal praatte hij en maakte ik razendsnel aantekeningen. Ook sprak hij hele verhalen in op de band, die ik later uitwerkte.

Door naar zijn verhalen te luisteren heb ik hem als een totaal ander mens leren kennen. Onze band werd daardoor heel close. Het relaas werd een stukje van ons samen, het ging alleen ons aan.

Soms kwamen er emoties los, soms ook hebben we vreselijk moeten lachen om absurde situaties die hij meegemaakt had tijdens die vreselijke jaren.

Mijn vader, die een enorme bagage met zich meezeulde, kroop langzaam uit zijn schulp en ontpopte zich als een oprechte en openhartige man. Dat wat jarenlang had liggen smeulen, kwam er nu uit.

Hij vertelde dat hij op 18-jarige leeftijd gedwongen werd om voor de Duitse Wehrmacht te vechten aan het Russische front, waar hij tijdens een grote veldslag zwaargewond raakte. In zijn afkeer van het nazisme stond hij helemaal alleen. Zodra de kans zich voordeed, deserteerde hij en kort daarop werd hij door Canadese soldaten gevangengenomen.

De vreselijke gevechten tegen het Rode Leger, de ontberingen in de krijgsgevangenkampen in de snikhete woestijn en de treiterijen van tienduizenden fascistische krijgsgevangenen heeft hij weten te doorstaan. Pas in 1948 keerde hij naar Nederland terug.

Als peuter verhuisde mijn vader in 1926 met zijn ouders van Duitsland naar Nederland, waar zijn ouders een elektrotechnisch bedrijfje startten in Tolkamer (Gelderland). In de jaren daarna werden er nog drie kinderen geboren: Lies, Bob en Hans ¹

Mijn vader leerde van zijn vader de kneepjes van het vak, zodat hij later het bedrijf over zou kunnen nemen.

Het gezin Vermaeten behoorde tot de zogenaamde Rijksduitsers².

Ze hadden de Duitse nationaliteit, maar waren fel gekant tegen het fascistische regime van Hitler. De kinderen kregen een volkomen Nederlandse opvoeding en ze voelden zich ook Nederlander.

In 1955 stapte mijn vader in het huwelijksbootje met een meisje uit Tolkamer, An Wekenborg, en na een jaar werd ik geboren. Tien jaar later was ik twee broertjes rijker en verhuisden we naar de woning boven de zaak van mijn grootouders, en nam mijn vader het stokje van hen over.

Het was een druk leven, want in die tijd moesten alle schepen van en naar Duitsland hun goederen inklaren in Tolkamer. Deze formaliteit nam zo veel tijd in beslag dat de schippers ondertussen in het dorp de noodzakelijke boodschappen deden. Voor de reparatiewerkzaamheden aan de schepen werd de hulp van mijn vader ingeroepen, ook vaak ’s avonds of in het weekend.

Mijn vader was nooit een man van veel woorden. Niet dat hij zo zwijgzaam was, maar hij was ervan overtuigd dat je de lucht niet moest vullen met zinloos gekakel. Wel kon hij schaterlachen om voorvallen waarin iemand het slachtoffer was geworden. Meestal was hij de gedupeerde óf de veroorzaker van de lachwekkende situatie.

De laatste vijfentwintig jaar van het leven van mijn vader was zijn belangrijkste taak de verzorging van mijn moeder; voor zichzelf stelde hij weinig eisen. Vanaf zijn tachtigste jaar ging ook zijn eigen gezondheid snel achteruit.

Mijn vader had zeker geen gemakkelijk leven. Hij had zijn eigen mening, maar over zijn gevoelens liet hij zich zelden uit.

Alle gebeurtenissen die in dit boek beschreven staan, hebben daadwerkelijk plaatsgevonden. Ik heb mijn best gedaan om de feiten zo waarheidsgetrouw mogelijk weer te geven. Ook wilde ik zo veel mogelijk de gevoelens van mijn vader benaderen – hoe hij de oorlog beleefd en ervaren heeft. Het verhaal is dan ook autobiografisch geschreven, zoals mijn vader het verhaal verteld heeft.

Sommige personen en hun karaktereigenschappen in het verhaal kunnen wat afwijken van de werkelijkheid, omdat die details, na al die jaren, uit het geheugen van mijn vader gewist waren. De namen van familieleden en enkele dorpsbewoners zijn correct, de andere namen zijn fictief, ter bescherming van de privacy van betreffende personen.

Hoewel ik lang aan het manuscript heb gewerkt, voelde het niet als werken. Ik had een enorme drang om alles wat mijn vader me verteld had op papier vast te leggen en zo veel mogelijk informatie te vergaren. Ik las boeken over de oorlog en zocht het internet af, om me te verdiepen in de materie.

Er is geen dag geweest dat ik met tegenzin achter de computer gekropen ben, want dit verhaal heeft ons zo veel dichter bij elkaar gebracht. Ik vond dat het verteld moest worden – het verhaal van mijn vader, over gebeurtenissen die in Nederland veelal niet bekend zijn.

Ellen Vermaeten, december 2012

1. In 1940, waar het verhaal begint, was Lies 12 jaar oud, Bob bijna 10 en Hans 3.

2. Rijksduitsers zijn alle Duitsers die de Duitse nationaliteit hebben, in tegenstelling tot Volksduitsers, die buiten Duitsland wonen en de nationaliteit van dat land hebben aangenomen.

Inhoud

Deel 1: Rusland

Het geweld breekt los 10 mei 1940

De intens verfoeide NSB 1940 – 1942

Hoe wij – Duitsers -Nederlanders werden

Klaargestoomd voor het front november 1942 – april 1943

Polen: voorjaar 1943

Krijgsgevangenen als dwangarbeiders: mei/juni 1943

Rusland – van Smolensk naar Orjol: juni 1943

De barre tocht door de steppe: zomer 1943

Aanval op het Orjolsaillant

Oorlogsbuit

Het Gummifront

Op dood spoor

Dood en verderf

Hulp uit onverwachte hoek

Bevrijd uit de Russische beknelling: begin augustus 1943

Deel 2: Italië

Tsjecho – Slowakije: augustus – september 1943

Jena: september 1943 – augustus 1944

Opnieuw naar het front: eind augustus 1944

De Povlakte: eind september 1944

Bologna

De Gothenlinie

Krijgsgevangene: Rimini

San Marino: begin oktober 1944

Aan de tand gevoeld

Aan ons lot overgelaten

Deel 3: Egypte

Het krijgsgevangenkamp: Tell el Kebir, eind 1944

Tell el Kebir

Het leven in een POW-Camp

Meer gelijkgestemden

Tucht en discipline

Werkkamp 379: Ismailia, februari – augustus ‘45

Eens maar nooit weer

Een teken van leven: Fayid, Kamp 279, augustus 1945 – december 1945

Zwemmen in het Suezkanaal: Fayid, Kamp 279, 1946

Van kamp naar kamp

Buikloop en een wandelende scherf

Eindelijk post van vader: december 1946

Confrontatie met de nazipraktijken

Kamp 1271: januari – mei 1947

Bezoek aan Port Said: zomer 1947

Knokken voor de vrijheid

Het eind komt in zicht: december 1947 – januari 1948

Dupe van de geallieerde wetten: februari 1948

Deel 4: Eindelijk Vrij

Op weg naar de vrijheid: 13 februari 1948

Van Port Said naar Hamburg

De reis over zee

Hamburg

De laatste loodjes

Het einde van de bezetting in Nederland: Lobith-Tolkamer, 1945 – 1947

Vader

Eindelijk thuis!

Nawoord: 2010

In memoriam

DEEL 1: RUSLAND

Het geweld breekt los

10 mei 1940

Het was de hele nacht al wat rumoerig buiten. Er hing een vreemd soort spanning in de lucht; een sensatie, een prikkel – puur gevoelsmatig. Ook mijn ouders leken wat zenuwachtig toen ik naar bed ging. Toen ik uit een onrustige slaap opschrok, hoorde ik duidelijk een merkwaardig lawaai dat van buiten kwam. Ik kon het geluid niet onmiddellijk thuisbrengen; het was een aanhoudend, zwaar geronk, dat steeds doordringender en luider werd. Nog slaapdronken en met een wee gevoel in mijn maag schoot ik overeind. Met een snelle blik op mijn wekker zag ik dat het net drie uur geweest was. Instinctief voelde ik wat er ging gebeuren.

Ik zag vader, in zijn lange onderbroek, vanuit mijn slaapkamerraam naar de lucht kijken.

‘Wat is er toch aan de hand?’ Ik wachtte angstig en gespannen de bevestiging van mijn vermoeden af.

Met een diepe zucht draaide vader zich langzaam om en zei met een vermoeide, overslaande stem: ‘Heinz, jongen, er is iets verschrikkelijks gebeurd. Kom maar eens kijken.’

Ik sprong uit bed en liep naar het raam. Mijn slaapkamer lag aan de straatkant, en bij helder weer kon je Duitsland zien liggen. Tussen de bomen door kon je dan vaag de contouren van de kerk op de Eltenberg, net over de grens, onderscheiden. Maar nu was de lucht vol vliegtuigen en door de vele ronkende motoren zag de hemel er wat vreemd, onwerkelijk uit. Het leek of een onafzienbaar aantal kolossale zwarte spreeuwen zich had samengevoegd tot een grote donkere wolk, die zich opmaakte om naar een ander land te vertrekken; een onheilspellende donkere bol, zoemend in de nacht.

In steeds groter getale kwamen de toestellen vanuit Duitsland naar het westen aanvliegen. Het motorgeronk zwol aan en vader moest bijna schreeuwen om zich verstaanbaar te maken.

‘Jongen, dit is een verschrikkelijke aantasting van de neutraliteit van Nederland. Dit kan helemaal niet, dit mag niet en het zal vreselijke gevolgen hebben voor ons allemaal.’ Hij zag lijkbleek en stond te trillen op zijn benen. ‘Ik heb net beneden naar de radio geluisterd. Er is een heel eskader vliegtuigen vertrokken vanuit Duitsland op weg naar het westen.’ Alsof hij de lading van zijn woorden wat wilde verzachten gaf hij me een bemoedigend klopje op mijn schouder, maar ik merkte wel dat hij heel gespannen was. ‘Kleed je maar snel aan. We gaan naar beneden, dan kunnen we wachten op nieuwe radioberichten, want wie weet wat er nog allemaal gaat gebeuren!’ Het was de vroege ochtend van de 10e mei 1940. Ik was 15 jaar.

Moeder was al aangekleed en had de andere kinderen wakker gemaakt. Ze wachtte op de overloop op vader en mij, met Hans op haar arm. Hij had zijn armpjes om haar hals geslagen. Met grote ogen stonden Lies en Bob naast haar, op blote voeten, rillend van de slaap en de spanning.

Vader had zichzelf weer volkomen in de hand en vertelde kalm wat dat toenemende geronk, hoog in de lucht, was. Daarna vervolgde hij: ‘Kinderen, jullie mogen je aankleden. Maak je maar geen zorgen. We gaan naar beneden, want het is daar veiliger.’

En wat we al vreesden, werd bevestigd door de eerste alarmerende berichten op de radio. Talloze Duitse legereenheden zouden de oostgrens overgestoken zijn en ons land op verschillende plaatsen zijn binnengevallen. We woonden in Tolkamer, een dorpje gelegen op enkele kilometers van de Duitse grens.

Toen we in de vroege ochtendschemering bang en nog wat trillerig met vader naar buiten liepen, zagen we dat inderdaad de eerste Duitse colonnes de grens bij Spijk gepasseerd waren en al zo ver waren opgerukt, dat we ze over de Spijksedijk zagen marcheren. Het tot de tanden gewapende Duitse leger rukte op met pantserwagens, tanks en andere gemotoriseerde voertuigen. De compagnie werd voorafgegaan door een motor met zijspan, waarop een mitrailleur bevestigd was. Het zag er allemaal zeer indrukwekkend uit. Maar er waren ook soldaten op de fiets bij. Ze zwaaiden vriendelijk naar de mensen, die ruw uit hun slaap gewekt waren en net als wij naar buiten waren gerend om te kijken wat al dat tumult te betekenen had. Sommige buurtbewoners hadden hun pyjama nog aan. Niemand besefte eigenlijk goed wat er aan de hand was.

De marcherende Duitsers op de dijk hadden nu bijna onze straat bereikt. Omdat iedereen alleen maar oog had voor de naderende Duitse troepen, zagen ze de sluipende Nederlandse marechaussees aan de andere kant van de straat over het hoofd. Deze militaire politie was gestationeerd in een kazerne, enkele tientallen meters verderop. Toen ik vanuit mijn ooghoeken een beweging meende waar te nemen, draaide ik me razendsnel naar hen om. Ik zag nog net dat enkele van deze mannen hun positie innamen achter ons huis. Ik hield ze angstvallig in de gaten.

Volkomen onverwacht smeet kort daarop een van de andere marechaussees zijn geweer op de grond en rende met de handen in de lucht de hoek om. Vanachter ons huis kwamen de mannen die zich daar hadden opgesteld tevoorschijn en slopen met hun mitrailleurs in de aanslag naar voren. Een van hen verstopte zich ongeveer tien meter verderop in de straat, achter de regenton van Reurling.

Geschrokken vroeg ik aan vader of hij gezien had wat er gebeurd was, maar het incident was hem ontgaan. Alles ging in een flits, maar vader schatte direct het dreigende gevaar goed in. Hij greep ons bij de arm en riep: ‘Jongens, onmiddellijk naar binnen en de kelder in, want er gebeurt dadelijk iets verschrikkelijks!’ We begrepen dat het nu echt ernst geworden was. Wij renden half struikelend de trappen af naar beneden, waar moeder al met Hans haar toevlucht had gezocht. Hans was nog veel te klein om iets te begrijpen van het gevaar waarin we verkeerden.

Met bonzend hart wachtten we gespannen af wat er zou gaan gebeuren. Enkele seconden was het doodstil en toen klonken enkele zeer harde geweerschoten, bijna gelijktijdig gevolgd door een aantal enorme ontploffingen. Een drietal granaten ging af, waarvan er twee vlak bij ons in huis moeten zijn terechtgekomen, want de knal was oorverdovend en het hele huis trilde. De derde bom ontplofte iets verderop in de straat. We wisten niet precies wat er gebeurd was. Als versteend wachtten we op wat er nu zou volgen. We hoorden nog een paar geweerschoten en daarna werd het angstig stil. We bleven onbeweeglijk en geluidloos in de kelder verstopt zitten, als bange haasjes tegen moeder aangedrukt. Ze had beschermend haar armen om ons heen geslagen en prevelde zachtjes een gebed. Niemand durfde de kelder te verlaten om te kijken of het gevaar voorbij was.

Het leek wel een eeuwigheid te duren voordat we boven de winkelbel hoorden. Vader liep snel de trap op, naar de winkel en we hoorden hem opgewonden met iemand praten. Het was de kapitein van de marechaussees, die bezorgd kwam informeren of er bij ons gewonden gevallen waren. Er bleek een kort, hevig vuurgevecht te hebben plaatsgevonden tussen de Nederlandse marechaussees en enkele Duitse soldaten, die als eerste Tolkamer bereikt hadden. De marechaussees hadden de Duitse manschappen opgewacht en onder vuur genomen, maar de vijand had met veel meer en veel zwaardere wapens het vuur van de Nederlanders beantwoord. Door dit gevecht hadden wij een voltreffer in de huiskamer gekregen en één granaat was ingeslagen in de muur aan de voorkant van het huis. De derde bom was ontploft bij de regenton, daar waar de marechaussee met de mitrailleur zich verstopt had. De man was zwaargewond. Gelukkig zaten wij op dat moment veilig in de kelder verstopt.

Toen de kust weer veilig was, durfden we eindelijk uit onze schuilplaats tevoorschijn te komen. We bekeken de enorme ravage in huis en maakten de trieste balans op. De meeste ruiten waren gesneuveld. Er had zich zo’n verpletterende explosie voorgedaan, dat de bakstenen uit de muur geslagen waren en in de kast aan de andere kant van het vertrek beland waren. Door de enorme klap was het cement op meerdere plekken van de muur afgesprongen. Alle meubels waren bedekt met een grijze laag en het stof dwarrelde nog steeds als sneeuw naar beneden. De aangerichte schade was onbeschrijflijk.

We waagden het om weer naar buiten te komen. Ondertussen hadden nieuwe Duitse patrouilles Tolkamer bereikt. Een deel van hen stond bij de marechausseekazerne. Dit gebouw lag schuin achter ons huis en we zagen vol schrik dat onze Nederlandse militairen gedwongen werden hun wapens af te geven en dat zij vervolgens werden gearresteerd en meegenomen.

Aan de overkant van de straat woonde een Duitse ambtenaar. Zijn vrouw kwam, in ochtendjas en op sloffen, met een blad vol kopjes en een dampende koffiekan naar de Duitsers toe gelopen. Met een hoofd vol krulspelden en een grijns van oor tot oor zette ze met een triomfantelijk gebaar het dienblad op de grond, vlak voor de voeten van een Duitse officier. De man, die in het bezit was van een gigantische hangsnor, leek even uit het veld geslagen. Hij draaide wat nerveus aan de lange uiteinden van zijn moustache snor, maar had onmiddellijk daarna de situatie weer onder controle. Al haar goede bedoelingen ten spijt, weigerde hij resoluut om haar gift te accepteren. Want soldaten die zich op vijandig gebied bevonden, mochten onder geen enkel beding iets aannemen van de burgers. De vrouw kreeg een strikt verbod: ‘Geen koffie, geen koekje, niets!’ Ze werd resoluut en op norse wijze weggestuurd, maar ze bleef heftig protesteren en aandringen en weigerde om weg te gaan. Hysterisch gilde ze: ‘Aber, wir sind doch auch Deutscher!’ Ze maakte zich ronduit bespottelijk toen ze met haar volle dienblad als een hondje achter de Duitsers aandribbelde. Maar toen haar geschreeuw overstemd werd door een paar oorverdovende knallen uit westelijke richting, wist ze zich met haar dampende en rammelende blad vol koffie verbazingwekkend snel uit de voeten te maken. De ontploffingen werden waarschijnlijk veroorzaakt door doelgerichte bombardementen op de veerpont Pannerden-Doornenburg, en de pas sinds enkele maanden voor het verkeer geopende brug bij Aerdt vloog waarschijnlijk ook de lucht in.

Ondertussen marcheerden er nog steeds Duitse soldaten ons dorp binnen. Ook was er een cavaleriedivisie bij en de Duitsers beschikten zelfs over boten met pontons, die gebruikt zouden worden als ze de rivier wilden oversteken. Regelmatig bleef het aanzwellende, gierende geluid van vallende bommen klinken, gevolgd door zware ontploffingen. We vermoedden dat er in een straal van enkele kilometers meerdere bruggen waren opgeblazen. De doffe dreunen van de inslaande projectielen in de verte zorgden voor een naargeestig en angstaanjagend geluid, waardoor het onheilspellende gevoel over de situatie waarin ons land nu verkeerde, nog eens extra versterkt werd.

Veel Nederlanders geloofden dat er nooit weer een wereldoorlog zou uitbreken. Maar nu begon toch langzaam de waarheid tot iedereen door te dringen. Er was een verschrikkelijke oorlog begonnen, die ons veel ellende en verdriet zou gaan brengen.

De intens verfoeide NSB

1940 – 1942

De eerste jaren van de bezetting merkten we in ons dorp nog niet zo veel van het oorlogsgeweld. Er was wel een aantal maatregelen getroffen waar we ons aan te houden hadden, maar verder bleef alles vrij rustig in Tolkamer. Sommige levensmiddelen waren slechts in beperkte mate aanwezig, en af en toe was er geen broodbeleg meer. Vader wist een oude worstmachine op de kop te tikken. Door suikerbieten gaar te koken en daarna door de worstmachine te halen ontstond er een dikke stroop. Dit was een redelijk alternatief voor het ontbrekende broodbeleg.

Een ander probleem was dat alle radiotoestellen verbeurd verklaard waren. Omdat wij Rijksduitsers waren, mochten wij ons toestel wel behouden. Hierdoor hadden we de mogelijkheid om in het geheim naar de Engelse zender te luisteren, wat ten strengste verboden was. Soms kwamen ook buurtbewoners die te vertrouwen waren bij ons naar de verboden zender luisteren. Op een dag moet dat toch zijn uitgelekt, want volkomen onverwacht deed de SS³ een inval in ons huis. De Duitsers waren er zo op gebrand om ons op heterdaad te betrappen, dat ze in hun fanatisme de deur onmiddellijk open wilden hebben. Toen dat niet direct lukte, bonkten en schopten ze ertegenaan, maar de deur gaf geen krimp. Eindelijk kregen ze in de gaten dat het geen gewone deur, maar een schuifdeur was. Ondertussen had vader snel een andere zender opgezet. Met een bloedserieus gezicht hielden we ons volkomen van den domme en konden de moffen onverrichter zake vertrekken.

Later hebben de Duitsers nog een keer huiszoeking gedaan naar de radio. Tijdens een inval hebben ze het hele huis van boven tot onder doorzocht om het toestel op te sporen. Toen ze uiteindelijk de radio ergens op zolder ontdekt hadden en mee wilden nemen, kwamen ze erachter dat wij de Duitse nationaliteit hadden. De Duitsers verontschuldigden zich voor de overlast die ze ons bezorgd hadden, brachten het toestel weer netjes terug naar zolder en dropen grommend af.

Nu de Duitsers de baas waren in ons land, trad ook in onze gemeente de door de meeste Nederlanders zo gehate NSB (Nationaal Socialistische Beweging) voor het voetlicht en presenteerde zich aan de plaatselijke bevolking. Tot onze grote schrik vond de eerste lokale vergadering van de partij plaats in de kroeg waar wij elkaar als vrienden regelmatig ontmoetten. Vanaf het begin van de oprichting van deze partij in 1933 was al duidelijk, dat die een fascistisch karakter had. Sinds kort waren alle andere politieke partijen verboden in Nederland, alleen de Nationaal Socialistische Beweging werd nog erkend. Veel partijleden namen dienst bij de Waffen-SS⁴. Mussert werd tot ‘leider van het Nederlandse volk’ benoemd, maar deze taak had weinig om het lijf. Toen we erachter kwamen dat de NSB-leden zouden samenkomen in uitgerekend óns café, hebben we geïnformeerd bij de kroegbaas of ze de hele zaak afgehuurd hadden. We hadden namelijk geen enkele behoefte aan een confrontatie met deze vriendjes van Hitler. Gelukkig bleek dat ze alleen het kleine zaaltje ter beschikking zou – den krijgen, dus wij konden gewoon van het café gebruikmaken. Een groot, donker gordijn scheidde de ruimte waar de bijeenkomst gehouden zou worden van de rest van het café en zodoende konden wij – we waren met z’n zevenen – de hele vergadering afluisteren, met ons oor tegen het zware textiel, om maar vooral niets te missen van wat daar besproken zou worden. Voor hun komst hadden we al stiekem in het zaaltje gegluurd en gezien dat ze het vertrek een ‘elitair’ en typisch NSB-karakter gegeven hadden door overal vlaggen en vaandels op te hangen en door overwegend zwarte en rode kleuren te gebruiken. Toen wij ze met veel poeha in hun zo kenmerkende zwarte uniformen en met hun dreunende zwarte laarzen het vertrek zagen binnenstampen, trokken wij ons snel achter het gordijn terug. We hoorden hoe ze elkaar de fascisten-groet brachten met de leus: ‘Hou zee!’ en verder spraken ze elkaar aan met ‘kameraad’. Er heerste onmiddellijk een agressieve en autoritaire sfeer in het zaaltje. De aanwezige leden – die hier hun zegje mochten doen – moesten regelmatig door de voorzitter tot de orde worden geroepen. Door de luidruchtige toon en het smalende, vulgaire taalgebruik had de hele bijeenkomst meer weg van een ordinaire schreeuwpartij, waarbij de aanwezigen regelmatig door de voorzitter tot de orde geroepen moesten worden.

Wij fluisterden onder elkaar vol walging over de ruziënde natio-naalsocialististen. De leden van deze partij werden door ons met de grootste minachting bekeken en ook zo behandeld. We begrepen wel dat hun ideeën voortvloeiden uit de uitzichtloze crisis waarin ons land verkeerde en dat veel mensen zich daarom aan de partij vastklampten. Het ledental was inmiddels de 100.000 gepasseerd. Het waren voornamelijk mensen die gokten op ‘de nieuwe wind’ die door Europa waaide. Ze streefden naar een autonome staat en wilden de democratie afschaffen, evenals de vakbonden. Ook de persvrijheid diende ingeperkt te worden. En wat ons ook zo woedend maakte, was de stijgende invloed van de partij binnen de lagere overheden. Steeds vaker kwam het voor dat burgemeesters vervangen werden door leden van de NSB. Hierbij werd niet gekeken naar de capaciteiten van de kandidaat, maar alleen naar diens loyaliteit aan de partij. Het gevolg was dat volstrekt incapabele figuren het burgemeestersambt toebedeeld kregen.

Wim en Daan, twee vrienden van me, voerden een verhit gesprek toen ze hoorden welke agendapunten er voor die avond op het programma zouden staan. Het partijprogramma was doorspekt met denkwijzen die ook door Hitler gepropageerd werden. De jongens maakten zich zo kwaad over het openlijke heulen met de bezetter, dat ze ongewild hun waakzaamheid verloren. Ze bekritiseerden het huichelachtige optreden en spraken steeds luider met elkaar. De discussie tussen die twee liep zo hoog op, dat het welhaast niet onopgemerkt kon blijven aan de andere kant van het gordijn. En als de voorzitter erachter kwam dat we met zeven man hun bijeenkomst zaten af te luisteren, dan konden we het voor die avond, maar ook voor alle avonden in de toekomst, wel schudden en zouden we ons gezicht nooit meer kunnen vertonen in dit kroegje. De twee werden dan ook met een flinke stoot onder de tafel gemaand tot kalmte. Geschrokken staakten ze hun debat. We waren het er met z’n allen volkomen over eens: het agressieve, arrogante en extreemrechtse karakter van deze partij was zo te verafschuwen, dat we ook echt helemaal niets met hen te maken wilden hebben; geen contact, geen gesprek. We zagen de NSB’ers als landverraders, omdat door hun collaboraties veel van onze landgenoten werden opgepakt. Plotseling slaakte Karel een gesmoorde kreet. Hij stamelde iets onverstaanbaars, trok wit weg en liep vervolgens rood aan van woede. In zijn hals verschenen donkere vlekken van emotie of spanning. Vol ongeloof schudde hij zijn hoofd heen en weer en legde zijn wijsvinger op zijn mond om ons tot stilte te manen. Nu klonk vanuit het zaaltje, boven het gekrakeel van de luidruchtige NSB’ers uit, duidelijk herkenbaar de stem van zijn vader. Hij behoorde dus ook tot die zo verachte en gehate beweging! Deze verbijsterende ontdekking kwam als een donderslag bij heldere hemel. Noch wij, noch zijn zoon Karel, waren hiervan op de hoogte geweest. Er was tevoren geen enkele aanleiding geweest om te vermoeden dat Karels vader dit ideaal nastreefde. Zomaar, zonder enige aankondiging vooraf aan zijn gezin, kwam hij openlijk uit voor zijn politieke voorkeur. Deze totaal onverwachte confrontatie kwam zo hard aan, dat Karel, bij het horen van zijn vaders stem, zijn emoties de vrije loop liet. Hoewel ook wij woedend waren, zetten we alle zeilen bij om Karel ervan te weerhouden het vertrek binnen te rennen en zich letterlijk op zijn vader te storten. Met drie man tegelijk sprongen we naar hem toe en grepen hem hardhandig bij zijn schouders. ‘Karel, jongen, rustig maar. Het heeft geen enkele zin, je maakt het alleen maar erger’, probeerde ik hem wat te kalmeren. We hadden echt met hem te doen. Dit was de man waar hij altijd naar had opgekeken. Hij voelde zich verraden door zijn eigen vader. Het vertrouwen in hem werd nu in één klap de bodem ingeslagen. Snikkend liet Karel zich op een in de haast aangesleepte stoel drukken. Het hele verdere gebeuren ging volledig aan hem voorbij. Het was of alle energie uit hem gezogen was door deze vreselijke ontdekking. Met een lege blik in de ogen bleef hij de rest van de avond voor zich uit staren en er kwam geen woord meer over zijn lippen. Ook voor ons was de lol eraf, dus besloten we vroegtijdig op te breken en naar huis te gaan.

Uit minachting en frustratie hebben we, toen we naar huis liepen, een ‘aanslag’ gepleegd op de fiets van de voorzitter van de NSB door de banden leeg te laten lopen. Heel voorzichtig, om geen geluid te maken, draaide ik het ventiel open, terwijl de anderen in de gaten hielden of er iemand aankwam. Met een zeer voldaan gevoel, maar met lood in de schoenen en met kloppend hart zijn we daarna als hazen weggerend, ieder naar zijn eigen huis. Ik ben onmiddellijk naar bed gegaan, doodop, maar toch heb ik die nacht bijna geen oog dichtgedaan. Doodsbenauwd was ik dat ontdekt zou worden dat wij voor deze wraakactie verantwoordelijk waren. Toch moet ik wel even in slaap zijn gevallen, want ik droomde dat stampende, zwarte laarzen door de straat marcheerden en voor ons huis stilhielden. Ruiten sneuvelden en mijn slaapkamerdeur werd met grof geweld ingetrapt. Ik werd mijn bed uit gesleurd en zou worden uitgeleverd aan de nazi’s. Met een gil schrok ik wakker.

Gelukkig was het maar een droom en is alles goed afgelopen. Over het voorval is nooit iets uitgelekt. Waarschijnlijk heeft niemand van de NSB gedacht aan een wraakactie van een stel jongelui. Toch was het voor ons een spannend avontuur dat ik niet snel zou vergeten.

3. Schutzstaffel – een paramilitaire organisatie, behorend tot de Duitse nazipartij NSDAP.

4. De Waffen-SS was de militaire tak van de SS.

Hoe wij – Duitsers -Nederlanders werden

Voordat ik met mijn ouders naar Nederland verhuisde, woonden we net over de grens in het Duitse dorpje Elten. Mijn zus Lies en mijn twee broers Bob en Hans waren nog niet geboren. Mijn vader, geboren in 1897 in Rees (Duitsland), werd bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) als jonge Duitse soldaat eerst naar Rusland gestuurd en later naar Frankrijk. Daar vond hij tijdelijk een baantje bij een door de Duitsers in beslag genomen drukkerij. Hierdoor heeft hij een aantal maanden redelijk in zijn onderhoud kunnen voorzien. Toen hij op een dag de opdracht kreeg om in Duitsland een machineonderdeel voor de drukpers op te halen, kreeg hij tevens toestemming voor een kort verlof. Daarna zou hij zich opnieuw in Frankrijk moeten melden. Maar vader besefte heel goed dat hij dit waarschijnlijk niet zou overleven. Het karakter van de Eerste Wereldoorlog was de laatste maanden steeds grilliger geworden. Er vielen al miljoenen doden te betreuren. De meeste slachtoffers waren dienstplichtige soldaten of mannen die zich vrijwillig gemeld hadden. Vooral in de leeftijdsgroep van 16- tot 30-jarigen vielen de zwaarste klappen. De kans was groot dat vader na zijn verlof direct naar het front gestuurd zou worden. Tot nu toe was hij nog aardig door de mazen van het net heen geglipt, maar de kans daarop werd steeds kleiner.

De angst om door een van de vele gifgasaanvallen gedood of voor het leven verminkt te worden, nam steeds meer bezit van hem. Hij wilde niet langer op deze manier zijn leven in de waagschaal stellen. Alleen de gedachte al dat hij naar een van de vele loopgraven gestuurd zou worden om onder erbarmelijke omstandigheden te vechten tegen de vijand, bezorgde hem slapeloze nachten. Er deden afschuwelijke verhalen de ronde over die vreselijke loopgraven, waar her en der lijken verspreid lagen; over de ratten, die op hun strooptochten naar eten, als door een magneet aangetrokken werden door de onhygiënische en vochtige geulen; de stank van urine en ontlasting die vaak niet te harden was. Soldaten die soms maandenlang, in weer en wind, tot aan de knieën in de soppende en zuigende modder moesten staan. Het vocht dat geen kant meer uit kon, drong overal doorheen – door de kleding, de sokken en zelfs door het schoeisel. De uniformen en de laarzen raakten doorweekt. Deze onhygiënische toestanden werden een bron van infecties met desastreuze ziektes tot gevolg.

Verblijfsdocument voor Nederland, geldig voor 10 jaar (18 maart 1926).

Vader had er al zo veel over gehoord. Het vooruitzicht om ook dit vreselijke lot te moeten ondergaan deed hem besluiten in zijn eentje te deserteren. Hij pakte zijn bundeltje om nooit meer terug te keren naar Frankrijk. ’s Nachts is hij de grens naar Nederland over gevlucht.

Daar is hij enkele maanden door familie opgevangen. Als elektromonteur heeft hij een bestaan weten op te bouwen.

Omdat hij gedeserteerd was en door de Duitsers als landverrader gezien werd, mocht hij nooit meer zijn land in. Als hij dit verbod zou negeren, zou hij zonder pardon worden opgepakt en misschien wel geëxecuteerd worden.

Toen de Eerste Wereldoorlog voorbij was, kwam er een eind aan het Duitse keizerrijk. De Duitse keizer Wilhelm II vluchtte naar Nederland, en deserteerde dus in feite ook. Na de beëindiging van de oorlog was het verbod op terugkeer niet langer meer van kracht en kon mijn vader zich weer zonder problemen op Duitse bodem begeven. Daar heeft hij mijn moeder, Josephine Pelgrim, leren kennen. In juni 1923 trouwden ze en op 16 november 1924 zag ik het levenslicht. Ik kreeg de naam Heinrich Arnold, roepnaam Heinz, want zo heette mijn vader ook.

Nog geen twee jaar later vestigden mijn ouders zich definitief in Nederland. Mijn vader startte als elektro-installateur een eigen bedrijfje in Tolkamer, een klein dorpje op het Gelders Eiland, net over de grens bij Elten. Het omvatte de gemeente Herwen en Aerdt (met de dorpen Lobith, Tolkamer, Herwen, Aerdt en Spijk) en de gemeente Pannerden. Het ‘eiland’ deed zijn naam beslist eer aan in die tijd, want het lag vrijwel geïsoleerd vanwege de slechte bereikbaarheid, omdat het gebied grotendeels door rivieren of oude rivierarmen van de Rijn en de Waal werd omsloten. Hier hield Nederland op te bestaan. Ten noorden blokkeerde de Oude Rijn de doorgang, in het zuiden werd je tegengehouden door het Bijlands Kanaal en de Rijn. Probeerde je vanuit het westen het ‘eiland’ te bereiken, dan riskeerde je natte voeten vanwege het Pannerdens Kanaal. Dacht je slim te zijn en koos je voor het oosten, ook dan had je pech, want daar lag de grens met Duitsland en hier botste je onherroepelijk tegen de Eltenberg op. De enige vaste verbinding naar het Gelders Eiland was een brug bij Elten, over de Oude Rijn, maar dan moest je via Duitsland reizen. Meestal koos ik zelf voor een alternatieve route, door gebruik te maken van het pontveer over de Oude Rijn bij Herwen en Aerdt, of het veer over het Pannerdens Kanaal.

Ik werd tweetalig opgevoed. Toen ik eenmaal leerplichtig werd, leek het mijn ouders beter dat ik in Duitsland naar school zou gaan, aangezien het onderwijs in ons dorp niet geweldig was. Tante Regina, een zuster van mijn moeder, woonde dicht bij de school en zou een oogje in het zeil houden.

Het was geen plezierige tijd, deze schoolperiode in Duitsland. We hadden les van halfnegen tot ongeveer één uur. In Nederland waren de schooltijden heel anders, daar eindigden de lessen pas om vier uur. Dus als ik vroeg in de middag thuiskwam, was er niemand om mee te spelen. In die periode had ik in mijn woonplaats geen of weinig vrienden. Het gevolg was, dat ik me vaak stierlijk verveelde. Omdat ik weinig zin had om de hele middag in mijn eentje thuis te zitten, verzon ik vaak allerlei smoesjes om ’s middags in Elten te kunnen blijven. Ik meldde me dan bij tante Regina. ‘Die stomme bus is me voor de neus weggereden. Hij was weer veel te vroeg’, verklaarde ik schijnheilig. Deze truc kon ik natuurlijk niet al te vaak toepassen, want dat zou te veel opvallen. Maar als de nood aan de man kwam, wist ik altijd wel weer een konijn uit de hoge hoed te toveren. Schuldbewust droop ik dan af; had ik haar alweer met een kluitje in het riet gestuurd. Het was niet netjes. Ze was altijd zo bezorgd over mij. Maar op die manier kon ik die middag wel wat langer in Duitsland blijven, waar ik tijdens mijn schoolperiode wél vrienden had.

In 1933 kwamen de nazi’s aan het bewind en steeds vaker staken hun nationaalsocialistische ideeën de kop op, ook op onze school. De Nationaal Socialistische Duitse Arbeiders Partij (NSDAP) werd de enige wettige partij in Duitsland. Het onderwijs was dé uitgelezen plek voor het verspreiden van propaganda. Alle leraren waren trouw aan het nazisme uit angst of uit overtuiging. Op een dag moest het kruisbeeld voor in de klas plaatsmaken voor de beeltenis van Adolf Hitler. Het crucifix werd naar een onopvallend plekje ergens achter in de klas gebracht.

Nu ‘waakte’ het portret van de tiran over ons en zijn doordringende, strenge blik hield je constant in zijn greep. Zijn dominante aanwezigheid maakte je murw, slokte je op. Niets ontging hem, ieder ongepast woord of elke verkeerde beweging van ons zag hij, en daar zou je vast wel voor gestraft worden, fantaseerde ik dan. En deze gedachtekronkel van mij was ook niet verwonderlijk, want de hele Duitse bevolking werd door propaganda volop geïndoctrineerd. De persvrijheid was aan banden gelegd en vooral de jeugd werd al op zeer jonge leeftijd op de scholen en bij de Hitlerjugend door de nationaalsocialistische denkwijzen gehersenspoeld. Als je verzet bood tegen het wettige gezag, had je grote kans vermoord te worden door de Gestapo⁵. Dus uit angst voor deze Geheime Staatspolizei hield ik me gedeisd in de klas en staarde schaapachtig terug naar de foto van die vent met zijn snorretje en zijn koude blik. Die doordringende ogen lieten je niet meer los.

Er werden steeds zwaardere maatregelen getroffen. Hitler besliste onder andere dat de Duitse bevolking heropgevoed moest worden volgens de nationaalsocialistische ideologie. Alle politieke partijen werden verboden of opgeheven en de vakbonden werden vervangen door het Duitse Arbeidersfront. Als iemand een bedreiging vormde voor de zuiverheid van het Arische ras, kon hij uitgesloten worden van de maatschappij. We spraken thuis vaak met afkeer over het fascistische beleid van Hitler. Toen het nazisme in Duitsland steeds grilliger vormen aannam, werden we daardoor steeds feller antiDuits. Toen we op een gegeven moment ’s morgens voor aanvang van de lessen eerst de Hitlergroet moesten gaan brengen, was dat de laatste druppel voor mijn ouders. Ze vonden deze uiting van het nationaalsocialisme verschrikkelijk en besloten daarom onmiddellijk mij in Duitsland van school te halen en mij toch maar over te plaatsen naar het dorpsschooltje in Lobith. De discipline op de Duitse scholen was veel strenger dan in Nederland. Daar mochten leerkrachten bijvoorbeeld niet slaan en dat werd ook niet gedaan. Maar er waren ook veel nadelen binnen het Nederlandse onderwijs. Hoewel ik al vijf jaar in Duitsland les had gehad, werd ik in Nederland toch drie klassen lager geplaatst. Ik paste bijna niet meer in de bank en ik stak met kop en schouders boven de rest van de klas uit. Geleidelijk aan heb ik me weten aan te passen en heb ik mezelf bijgespijkerd. Ik kon met het hoofd van de school totaal niet overweg. Het gevolg was dat mijn vader, na de zoveelste straf, boos reageerde: ‘Ga maar van school af en kom bij mij in de zaak werken. Dan leer ik je het vak wel.’

We woonden dus als Duitsers in het buitenland, maar we kregen een volkomen Nederlandse opvoeding en we voelden ons ook Nederlanders. We waren volledig geïntegreerd; er was geen enkel verschil met onze dorpsgenoten. We hadden dezelfde mening en keken met minachting de grens over, naar de Duitsers, die een zo totaal ander leven aan het opbouwen waren. Het enige verschil met de Nederlanders was dat wij een Duits paspoort hadden. Vader is nooit genaturaliseerd, omdat het een vrij dure kwestie was en mijn ouders hadden als kleine middenstanders hier het geld niet voor. Voor de meeste mensen op het ‘eiland’ was de voornaamste bron van inkomsten de scheepsbouw of de fabricage van baksteen. Ook was een groot deel van de bevolking agrariër. Omdat Tolkamer door het drukke grensoverschrijdende scheepvaartverkeer op de Rijn uitgegroeid was tot een bedrijvig dorpje, verdienden ook veel kroegbazen en kleine middenstanders een redelijke boterham. Maar in deze moeilijke tijd moest iedereen erg zuinig leven om het hoofd boven water te kunnen houden.

Toen in augustus 1939 de oorlogsdreiging steeds dichterbij kwam, zag ik dat onze nationale driekleur horizontaal op het dak van een steenfabriek in Spijk aangebracht werd om het Nederlandse grensgebied herkenbaar te maken voor de overvliegende vliegtuigen. Nadat Engeland en Frankrijk aan Duitsland de oorlog verklaard hadden, schonden Engelse en Duitse vliegtuigen regelmatig het luchtruim van de Liemers. Kort daarop werd in Nederland de staat van beleg afgekondigd. Nederlandse soldaten en douaniers hadden zich geposteerd langs de Duitse grens en ook de Rijn was onder strenge bewaking geplaatst. Geen enkel schip kon zonder toestemming Tolkamer passeren.

De Duitse dreiging nam met de dag toe. Ook de grens met Elten werd gesloten, en omdat dit voor het Gelders Eiland de enige verbinding over land was met de buitenwereld, konden we alleen nog maar gebruikmaken van de pontveren. De Lobithse autobussen moesten, nu ze niet meer over Duitsland konden rijden, uitwijken naar Herwen, om de passagiers van en naar Zevenaar te brengen. Bij Herwen en Aerdt was men bezig een nieuwe brug te bouwen over de Oude Rijn, zodat het Gelders Eiland wat uit zijn isolement kon kruipen. Maar de werkzaamheden stagneerden door de dreigende oorlogssituatie en door financiële problemen, waardoor er wel een afgewerkte brug stond, maar er nog geen toegangswegen aangelegd werden. Aan weerszijden van de brug gaapten maandenlang twee enorme kuilen. Ik heb, als regelmatige buspassagier, hierdoor hilarische situaties meegemaakt. We waren genoodzaakt om vlak voor de nieuwe brug uit te stappen, door de kuil te lopen en dan een voor een op de brug te klimmen, waar ons aan de overkant opnieuw zo’n kuil wachtte, voor we weer op de gewone weg uitkwamen. Een kilometer verderop stond dan een andere bus te wachten, die ons, verblufte reizigers, heelhuids naar onze uiteindelijke bestemming wist te brengen. Pas in februari 1940 werd de brug ook voor het autoverkeer opengesteld.

Toen ik in die nacht van 9 op 10 mei 1940 wakker schrok door de vele ronkende motoren van Duitse vliegtuigen was het uur van de waarheid aangebroken. Voordat wij, dorpsbewoners, goed en wel beseften wat er gebeurde, was Tolkamer al tot bezet gebied verklaard en waren de in Tolkamer gelegerde marechaussees door de Duitsers krijgsgevangen genomen en afgevoerd.

De doffe dreunen in de verte en de zware ontploffingen die ons die ochtend regelmatig deden opschrikken waren inderdaad afkomstig van de bruggen. Ze werden door de Nederlandse militairen opgeblazen om de opmars van de Duitsers te vertragen. Ook in de omliggende gemeenten moesten de bruggen eraan geloven. De Westervoortse brug (bij Arnhem) en het eenvoudige trekpontje gingen als eersten de lucht in. Ook de brug bij Herwen en Aerdt, die nog maar net klaar was, onderging hetzelfde lot. Zelfs de veerpont Pannerden-Doornenburg werd tot zinken gebracht.

Doordat nu alle bruggen en veerponten in de hele regio vernield waren, liep de Duitse invasie ernstige vertraging op en was er geen scheepvaartverkeer meer mogelijk op de Rijn. Fort Pannerden werd met hand en tand verdedigd, maar moest een dag later ook de strijd tegen de Duitse troepen opgeven.

In de tuin bij de volière.

Nederland was bezet gebied. De nazi’s probeerden ons land in de kortst mogelijke tijd te overrompelen. Helaas was het met de uitrusting van het Nederlandse leger droevig gesteld. Ze hadden geweren en kanonnen uit de vorige eeuw en bezaten geen enkele tank. De zware bewapening en de geoefendheid van de Duitsers zorgden voor zo’n verpletterende overmacht, dat het Nederlandse leger op voorhand al kansloos was. Toch weerden de militairen zich geducht in een wanhopige strijd en boden ze hardnekkig verzet. Soms kwam het tot zware gevechten. De Duitse opmars vorderde maar langzaam en op enkele plaatsen werden de Duitsers zelfs tijdelijk teruggedreven. De luchtdoelartillerie vormde een uitzondering op de slechte bewapening van ons leger. Hierdoor werden in de meidagen van 1940 honderden Duitse vliegtuigen neergehaald. Het was Hitlers bedoeling geweest ons land in één dag onder de voet te lopen. Het Duitse leger heeft er echter vijf dagen voor moeten vechten.

Nederland capituleerde op 15 mei 1940, na een terreurbombardement op Rotterdam.

5. Gestapo is de afkorting van Geheime Staatspolizei (Geheime Staatspolitie).

Klaargestoomd voor het front

november 1942 – april 1943

Als een ongewenst geschenk werd me op mijn achttiende verjaardag het Stellungsbefehl⁶ per post bezorgd. Met tranen in de ogen overhandigde moeder me de zo gevreesde envelop. Nog voor ze ook maar iets kon zeggen, had ik de brief al aan het logo herkend. Het was alsof de grond onder mijn voeten wegzakte.

‘Sorry Heinz, ik had je liever een leuker cadeau gegeven’, zei moeder met verstikte stem, terwijl ze me tegen zich aan drukte. Het liefst had ik de brief uit haar handen getrokken en in duizend stukjes gescheurd. Maar dat had natuurlijk geen enkele zin. Het feit dat ik me moest melden bij de Wehrmacht⁷ kwam niet totaal onverwacht. Tegen beter weten in had ik me vastgeklampt aan het idee dat de Duitse autoriteiten mij misschien wel zouden vergeten of dat ze me gratie zouden verlenen.

Driftig scheurde ik de envelop open, terwijl het hoofd van Hitler op de postzegel me spottend leek toe te grijnzen. Ik riep: ‘En nog bij de infanterie ook!’

Het was een hele zware klap voor ons, we vonden het verschrikkelijk, maar wat moest ik? Ik had de Duitse nationaliteit. Als ik zou weigeren, zou de Sicherheitsdienst⁸ (SD) er niet voor terugdeinzen me nog dezelfde dag thuis te komen arresteren. En wat zou er dan met de rest van ons gezin gebeuren? Grote kans dat ze ook zouden worden opgepakt of misschien wel geëxecuteerd. We spraken Nederlands, we dachten Nederlands en we voelden ons Nederlands, en toch waren we verplicht om voor Duitsland te vechten. Het was zo afschuwelijk en oneerlijk.

We hadden thuis al vaak het onderwerp nationaalsocialisme besproken en onze weerzin tegen de Führer⁹ en zijn volgelingen geuit. We discussieerden over de bepalingen van het Verdrag van Versailles, dat Hitler aan zijn laars had gelapt toen hij aan de macht kwam, ondanks dat Duitsland volledig verantwoordelijk werd gehouden voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog; dat hij het Duitse leger gemoderniseerd had en opnieuw de dienstplicht had ingevoerd. We walgden als we hoorden hoe hij zich steeds vaker presenteerde aan zijn volk als ‘de oppermachtige leider’; hoe hij door middel van propaganda de bevolking continu wist op te zwepen, waardoor ze het vermogen verloren om goed en kwaad van elkaar te onderscheiden. Ik weet nog dat deze hersenspoeling al op kleine schaal in het Duitse onderwijs werd toegepast toen ik nog in Elten naar school ging. Maar nu organiseerde Hitler steeds vaker indrukwekkende massademonstraties en militaire parades. Maar ook de radio, de krant, posters en films waren probate middelen om de mensen te indoctrineren. We discussieerden thuis eindeloos over de Hitlerjugend¹⁰ want die waren ongetwijfeld het voornaamste doelwit van deze massapropaganda. Omdat zij nog jong en makkelijk te beïnvloeden waren, konden ze door politieke en ideologische scholing nog tot ware nationaalsocialisten gekneed worden. We prezen ons gelukkig dat we in Nederland woonden en dat we met die arrogante vent met zijn snor niets te maken hadden. Maar nu kwam ook ik niet meer onder zijn gezag uit.

Op 3 december, net twee weken na mijn 18e verjaardag, moest ik mij melden in Rheine, bij de Duitse infanterie. Een heel regiment fanatieke rekruten stond al gereed op de appelplaats, toen ik aankwam. Sommigen waren nog erg jong en traden vrijwillig in dienst. De dienstplicht werd hun zeer aantrekkelijk voorgespiegeld en ze werden aangemoedigd om het land te dienen door hun een goed salaris, uitstekende voorzieningen en perfecte kleding in het vooruitzicht te stellen. Ze waren door de Hitlerjugend gedresseerd en gevormd om later een goed soldaat te worden. Ze hadden bijvoorbeeld al basiskennis opgedaan in schieten met lichte wapens. Ook hadden ze trainingen gehad, waardoor ze verkenningsoefeningen konden uitvoeren. De nazistische doelstellingen waren hen met de paplepel ingegoten. Ze stonden te trappelen om te worden opgeleid voor Hitlers oorlogsmachine. Walgelijk.

We kwamen met dertien man uit Nederland. Vijf van ons spraken een beetje Duits en de rest alleen Nederlands. We waren zwaar in de minderheid en totaal onvoorbereid moesten we aan de training beginnen. Op militair gebied hadden we geen enkele basiskennis. We konden niet groeten; we konden niet marcheren; we konden niet lopen. Kortom: we konden helemaal niets. En we waren voor honderd procent ongemotiveerd. Van het begin af aan werden we wat afzijdig gehouden van de Duitse troepen (wat ons weinig deed, want we hadden toch geen feeling met hen) en moesten we heel veel marcheren, ook ’s nachts. Wij waren zo groen, dat we zelfs niet in de pas konden lopen. Het was zwaar en zeer deprimerend. Binnen een week waren we alle dertien volledig geradbraakt en we werden steeds neerslachtiger.

Na een loodzware training van zes weken en een verlof van zeven dagen werden we overgeplaatst naar Truppenübungsplatz¹¹ in Königsbrück, waar we zogenaamd de opleiding ingingen. We kregen grote barakken toegewezen waar we konden slapen en werden onderworpen aan een ijzeren discipline. Het viel ons steeds zwaarder om als een stel marionetten in het gareel te blijven lopen; een complete uitputtingsslag. Een van onze mensen zakte op een ochtend volledig in elkaar. Hij moest naar het hospitaal afgevoerd worden en bleek difterie te hebben. Daardoor moesten ook wij anderhalve maand in quarantaine; we mochten onder geen enkel beding de barak uit. Dat kwam ons wel goed uit, want nu hoefden we mooi niet mee te doen met die intensieve training.

Het was de bedoeling dat onze groep uit Nederland, na die weken van training, zover zou zijn bijgespijkerd dat we de andere Duitse infanteristen konden volgen naar het front in Rusland. We werden in die tijd geregeld gecontroleerd of we dragers waren van bacillen. Een kameraad uit Heerlen en ik bleken inderdaad een bepaald virus onder de leden te hebben en we moesten naar het hospitaal. Wat hadden wij een geluk! Het was een onbekend virus en we waren er ook niet echt ziek van, maar we kregen wel uitstel om naar het front te gaan en we werden zes weken goed verpleegd in het lazaret. Maar ondanks dit uitstel moesten we nog zo veel leren op fysiek, maar zeker ook op mentaal gebied. Het viel ons bijzonder zwaar om niets te laten merken van onze afkeer tegenover een meerdere of een kruiperig hielenlikkertje, dat zich schaamteloos in alle bochten probeerde te wringen om de rol van lakei te spelen. Als dit soort figuren in de gaten had dat je je tegen hen afzette, werd er gelijk melding van gemaakt, met alle gevolgen van dien. Door de houten schotten, waarmee meerdere zalen waren gecreëerd zodat je enige privacy had, was het bijzonder gehorig in het lazaret. Bij toeval kwamen we in het bezit van een radio. Een arrogante mof eiste het alleenrecht op van het apparaat, maar wij besloten dit niet zomaar te pikken. Een wraakactie van zijn kant, die zeker niet zou uitblijven namen we dan maar voor lief. Een van mijn kameraden leidde de Duitser af met een smoesje en zo wist ik de radio, zonder dat de man het in de gaten had, onbruikbaar te maken door de draadjes met elkaar te verwisselen. De Duitser had totaal geen kaas gegeten van technische apparatuur en kreeg daardoor de radio met geen mogelijkheid weer aan de praat. Nadat hij een halfuur had zitten prutsen en draaien aan alle knoppen van het toestel, gaf hij uiteindelijk de moed op. Er was ook niemand die een vinger uitstak om hem te helpen. ‘Verflixt, zum Henker mit dem Gerät!’¹² schreeuwde hij woest en bijna smeet hij het apparaat in de hoek. Dat was natuurlijk niet de bedoeling, want dan had niemand er iets aan. Ik sprong snel op hem af en redde het apparaat van de ondergang. ‘Wacht even, misschien kan ik hem wel repareren.’ Zoetsappig vervolgde ik: ‘Maar dan komt de radio wel op de zaal te staan, anders help ik je niet.’ Na wat gewichtigdoenerij had ik in enkele minuten het ‘euvel’ verholpen. Triomfantelijk liet ik hem het resultaat horen en er bleef hem geen andere keus dan toe te geven aan onze eisen. Hij had niet het lef om tegen ons in verzet te gaan. Gelukkig waren we nu niet meer helemaal van de buitenwereld afgesloten en konden we het dagelijkse nieuws op de voet volgen. Na een verpleging van anderhalve maand volgden wij de stam-compagnie naar Jena, in het oosten van Duitsland. Hier werd een nieuwe marscompagnie opgesteld, die op weg zou gaan naar het front in Rusland. En nu moesten ook wij eraan geloven. We konden de dans niet langer ontspringen.

Pasen 1943, lazaret Königsbrück. Rechtsboven de ons toegeëigende radio.

6. Oproep voor militaire dienst.

7. Weermacht – de Duitse strijdkrachten tot 1945.

8. Staatsinlichtingendienst van nazi-Duitsland.

9. Letterlijk: leider. De ‘titel’ waar Hitler zichzelf mee aanduidde.

10. De nationaalsocialistische jeugdbeweging in Duitsland, behorend bij de NSDAP. Via deze organisatie wilde Hitler de jeugd winnen voor zijn nazi-ideeën. (Lettterlijk: Hitlerjeugd.)

11. Militair opleidingscentrum.

12. Naar de schroothoop met dat apparaat!

Polen

voorjaar 1943