DE
TOEKOMST

van de
gereformeerde
gezindte

Ds. W. Visscher e.a.

Ds. W. Visscher e.a.

De toekomst van de gereformeerde gezindte

© B.V. Uitgeverij De Banier, 2013

Omslagontwerp en vormgeving: André Kikkert

ISBN 978 90 336 02115

NUR 707

www.debanier.nl

Alle rechten voorbehouden.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Woord vooraf

Wat brengt de toekomst? – ds. W. Visscher

Kerk en gemeente-zijn in 2030 – ds. W. Visscher

Bijbels intermezzo: Mozes – ds. W. Visscher

Het geheim van het gezin in de eenentwintigste eeuw – drs. F.A. van Hartingsveldt

Bijbels intermezzo: Nehemia – drs. F.A. van Hartingsveldt

Onderwijs in de branding – W. Büdgen

Bijbels intermezzo: Job – W. Büdgen

Boodschap aan de samenleving – mr. D.J.H. van Dijk en prof. dr. E. Dijkgraaf

Bijbels intermezzo: Jozef – mr. D.J.H. van Dijk en prof. dr. E. Dijkgraaf

Gezondheid, ziekte en zorg – prof. dr. J.J. Polder

Bijbels intermezzo: Dorkas – prof. dr. J.J. Polder

Nieuwe media, kantelpunt in de geschiedenis – dr. ir. S.M. de Bruijn

Bijbels intermezzo: Daniël – drs. A.A. van der Schans

Hoop en geschiedenis – drs. A.A. van der Schans

Personalia

Woord vooraf

In 1952 verscheen de eerste uitgave van het veelgelezen boek Maatschappij der Toekomst van cultuurfilosoof dr. ir. H. van Riessen. In dit boek wijst de schrijver op de gevaren van de totalitaire maatschappij zoals die gestalte kreeg in bijvoorbeeld de Sovjet-Unie. Aan het begin van de Koude Oorlog was dit geen overbodige waarschuwing. Tot op de dag van vandaag is het een nuttig boek dat wijst op de gevaren van het utopisch denken. Het ten geleide bevat een leerzame zin: ‘Dit boek heb ik geschreven uit de aandrang van een diepe verontrusting over de maatschappelijke ontwikkeling van onze tijd.’ En even verder citeert Van Riessen Abraham Lincoln, de zestiende president van de Verenigde Staten, die ooit opmerkte: ‘En als wij weten, waar we staan, kunnen we beter beoordelen, wat ons te doen staat en hoe wij dat moeten doen.’

Deze gedachten vormen ook de beweegredenen voor het schrijven van dit boek. De laatste tweehonderd jaar is door een samenstel van krachten de westerse wereld fundamenteel veranderd. Sommige zaken zijn ingrijpend (denk aan de secularisatie), andere zijn weer opmerkelijk (denk aan de enorme welvaart in de westerse wereld). Sommige dingen zijn verbazingwekkend (denk aan de opkomst van de digitale wereld), en andere weer beangstigend (God lijkt voor veel mensen er niet meer echt toe te doen). De Bijbel, de kerk en het geloof zijn naar de rand van de samenleving verdwenen. We hebben te maken met een ‘secularisering van het Europese levensgevoel’ (H. Berkhof).

Aan het begin van de eenentwintigste eeuw is er een merkbare versnelling in ontwikkelingen gaande. Het is te verwachten dat veranderingen in de toekomst in omvang en intensiteit zullen toenemen. Dit werpt verschillende vragen op. In welke wereld zullen onze kinderen en kleinkinderen opgroeien? Hoe zullen Nederland, West-Europa en de wereld er in de loop van de eenentwintigste eeuw ongeveer uitzien?

Er rijzen in dit verband ook dringende vragen die het voortbestaan van de gereformeerde gezindte raken. Zullen er nog ‘eigen scholen’ zijn over een jaar of twintig? Zal de kerk haar huidige gestalte kunnen behouden? Hoe groot is de invloed van de digitale revolutie op de gezinnen? Hoe zal de zorg voor ouderen, zieken en gehandicapten er in de loop van deze eeuw uitzien? Kortom, allemaal belangrijke vragen die om bezinning en doordenking vragen.

In dit boek is gepoogd om op toegankelijke wijze een aantal dingen aan de orde te stellen. Uiteraard gaat het om verkenningen. De toekomst is ons onbekend. Maar het heeft wellicht zin om te weten waar we staan, zodat we ook weten wat we moeten doen. Eén ding blijft echter voluit en volop realiteit: Christus is opgestaan uit de doden. Wij verwachten, door het oordeel heen, Zijn wederkomst op de wolken van de hemel. Vanuit het geloof mag die waarheid vastheid en zekerheid bieden in een gevallen wereld. Gods kerk heeft toekomst, want Christus heeft overwonnen. De beslissing is gevallen op Golgotha. De volkomen overwinning op de machten van de dood, de zonde en de satan zal op de dag van de wederkomst blijken. De belangrijkste vraag is en blijft of we daar door een waar geloof deel aan hebben. Die vraag kan en mag niet verstommen. De kerk van God heeft in Christus een vaste troost. ‘En zie, Ik ben met ulieden al de dagen tot de voleinding der wereld. Amen.’ (Mattheüs 28:20)

Ds. W. Visscher

Wat brengt de toekomst?

DS. W. VISSCHER

Hoe ziet de wereld er over vijfentwintig jaar voor onze kinderen en kleinkinderen uit? Hoe zal het gaan met ons land? Blijft er ruimte voor christenen? Komt er een opwekking? Zullen de seculiere krachten verder toenemen? Zal het percentage mensen dat niet naar de kerk gaat, inmiddels 83 procent, verder stijgen? Die vragen kunnen ons bezighouden. Vooral als we zien op de volgende generaties. Onze kinderen hebben opvoeding nodig. Reformatorische scholen zijn ook belangrijk voor onze kleinkinderen. De wereld zal echter veranderen en hoe kunnen we in de veranderende wereld gestalte geven aan een christelijk leven voor onze kinderen en kleinkinderen? Wat is de wereld van onze kleinkinderen en hoe kunnen we daar nu op anticiperen? Om daar een antwoord op te geven, geven we eerst een algemeen beeld van de huidige ontwikkelingen. Daarna benoemen we concreet enkele toekomstscenario’s.

Inleiding

Veel mensen in ons land gaan niet meer naar de kerk. Ook zijn veel mensen geen lid meer van een kerk. Dat is een opmerkelijke ontwikkeling. De meeste mensen op aarde geloven in het bestaan van God. Allerlei onderzoek wijst er keer op keer op dat de religieuze verhoudingen in de wereld een min of meer stabiel patroon vertonen. Het blijkt dat ongeveer 2,1 miljard mensen christen zijn. Verder zijn er ongeveer 1,6 miljard islamieten. Ook zijn er niet-religieuzen. Het gaat dan om ongeveer 1,1 miljard mensen. Vooral in communistische landen, zoals China, Cuba en Noord-Korea, zijn er veel mensen die niet in God geloven. Of dat in de toekomst zo blijft, is de vraag. In China neemt het aantal christenen toe.

Daar tegenover staat de ontwikkeling in de westerse wereld. Het aantal niet-religieuzen neemt geleidelijk toe. De betekenis van het christelijk geloof neemt af. Zeker als het gaat over het publieke domein. Allerlei onderzoek wijst in die richting. Ook in Nederland komt kerklidmaatschap steeds minder voor. Het kerkbezoek vertoont een nog ingrijpender beeld. Rond 2010 bezocht slechts 17 procent van de volwassen mensen in ons land regelmatig, dat is één keer per maand of meer, een kerk. Ongeveer 83 procent van de mensen in ons land bezoekt sedert 2010 nooit een kerk. Rond 2000 lag dit percentage nog op 76 procent. De ontkerkelijking gaat snel. En dan steekt Nederland nog gunstig af bij andere West-Europese landen, waar het aandeel kerkelijk betrokkenen nog kleiner is.

Seculier

Een algemene opmerking is hierbij wel op zijn plaats. De secularisatiethese, die stelt dat de godsdienstigheid afneemt naarmate een land zich verder ontwikkeld heeft, blijkt in het algemeen niet te sporen met de feiten. De Verenigde Staten van Amerika zijn een hoogontwikkeld land, maar tevens ook een zeer godsdienstig land, hoewel ook daar de publieke betekenis van de godsdienst eerder minder dan meer wordt en er ook veel oppervlakkigheid is. Voor West-Europa liggen de verhoudingen echter weer anders. Daar is sprake van een voortgaande economische en technische ontwikkeling, een stijgende welvaart en een afnemende godsdienstigheid.

In een land als Nederland heeft nog slechts een minderheid in de samenleving een duidelijk aanwijsbare band met godsdienst. Zeker de openbare religie, die loopt via kerkbezoek, Bijbellezen en kerklidmaatschap, is duidelijk afgenomen en tot een marginaal verschijnsel gereduceerd. Slechts een zeer geringe minderheid van de Nederlandse bevolking is betrokken op de kerk, de Bijbel en het geloof. Vooral in de grote steden van ons land is de kerk vrijwel geheel verdwenen, hoewel migrantenkerken een uitzondering vormen op deze trend.

Sinds de jaren zestig van de vorige eeuw is de kerkelijkheid sterk teruggelopen. Nederland is een seculier land geworden. Ruim tien eeuwen heeft de christelijke religie een stempel op ons land gezet. Die tijd is echter voorbij. Nederland is een seculier land. Ook in het publieke domein wordt dit meer en meer zichtbaar en merkbaar. In een periode van ongeveer een eeuw is ons land veranderd van een gedoopte natie in een niet-christelijk land, waar de vrijheid van godsdienst uiteraard voluit van kracht is, maar voor de meerderheid er verder niet zo veel toe doet. En waar vrijheid van godsdienst soms ook ter discussie staat, denk aan het ritueel slachten en de besnijdenis.

Gevolgen van de secularisatie

Vooral in het publieke domein is de terugloop van de godsdienstigheid merkbaar en voelbaar. God is verdwenen uit Jorwerd, de Tweede Kamer en de samenleving. Godsdienst is voor velen in de samenleving min of meer een privézaak zonder aantoonbare maatschappelijke consequenties. Dit wordt ook zichtbaar in kerkgebouwen en de publieke presentie van de kerk in de samenleving. Die wordt geleidelijk minder, vooral in de grote steden en de Randstad. Per week sluiten in Nederland één à twee kerken hun deuren. Er is op sommige plaatsen wat dat betreft een ware kaalslag gaande.

In de maatschappij en de politiek wordt geen of weinig rekening gehouden met godsdienstige overtuigingen. In de jaren negentig van de twintigste eeuw hebben paarse kabinetten de weg naar een seculier beleid en een seculiere overheid ingezet. Rond de eeuwwisseling leek er sprake te zijn van een kentering, maar met het aantreden van het kabinet van VVD en PvdA is de paarse wind weer krachtig aangewakkerd. Overigens is dit verklaarbaar. De overgrote meerderheid van onze samenleving leeft en denkt seculier. Het zou merkwaardig zijn als dit geen ingrijpende gevolgen zou hebben voor het maatschappelijk ethos, het regeringsbeleid en de ruimte die er is voor religie in het algemeen. Een postchristelijke samenleving heeft nu eenmaal moeite met zaken als winkelsluiting op zondag, het afwijzen van homoseksualiteit, de verschillende plaats voor vrouwen en mannen in kerk, maatschappij en gezin.

Seculiere mensen en meerderheden leiden binnen een democratisch bestel tot een seculiere samenleving en een seculiere moraal. Een relevante vraag is daarom niet hoe we dingen via bijvoorbeeld de politiek kunnen tegenhouden, maar hoeveel ruimte er is voor minderheden om naar eigen religieuze inzichten te leven. Daarbij moeten we ons overigens hoeden voor paniek. Het is niet zo dat onze rechtsstaat ter discussie staat. We leven in een vrij land, waar mensen vrij zijn in hun opvattingen. Grondrechten (vrijheid van godsdienst, vrijheid van vereniging, vrijheid van onderwijs, et cetera) bieden een garantie dat overheden niet te ver zullen indringen in de persoonlijke levenssfeer. Wel echter verandert het maatschappelijke klimaat. Vrijheden kunnen bij wet worden ingeperkt, zeker als het gaat om uitingen in groepsverband. Te denken valt aan verbanden als gezinnen, familie, kerken en scholen. De wetgever kan meer en meer regels stellen, waardoor de vrijheid om naar Gods Woord te leven niet op voorhand vastligt. Het recente wetsvoorstel voor een verbod op ritueel slachten laat zien dat religieuze gebruiken niet onbedreigd zijn. Op deze manier kunnen ook zaken als het dopen van kinderen, uitsluiting van vrouwen uit kerkelijke ambten en de vrijheid van onderwijs ter discussie gesteld worden. Hoe gaan we concreet met dergelijke ontwikkelingen om? In paniek raken helpt ons niet verder. Het is ook niet zo dat er niets aan de hand is. Stukje bij beetje zal een Bijbelse houding in de seculiere samenleving gevonden moeten worden. Dit boek wil daarbij een handreiking zijn.

Paradoxaal

Het leven aan het begin van de eenentwintigste eeuw heeft voor mensen in de gereformeerde gezindte iets paradoxaals. Aan de ene kant leven we in een wereld die wat welvaart en welbevinden betreft zijn weerga in de wereld en in de geschiedenis niet kent. Je komt weinig mensen tegen die niet volop meeprofiteren van de huidige stand van de welvaart. Het gebruik van moderne vervoermiddelen, hoogwaardige technologische voorzieningen en dingen die het leven aangenaam maken komt ook in de gereformeerde gezindte volop voor. Vrijwel iedereen wil gebruikmaken van geavanceerde medische mogelijkheden in geval van ziekte of ouderdom. We genieten allemaal mee van het huidige welvaartspeil in de westerse wereld.

Aan de andere kant zijn er vragen die niet gering zijn. Op het terrein van de moraal, de zedelijkheid en het besef van de eeuwigheid zijn er grote verschuivingen in denken en beleven. Euthanasie en abortus zijn lang niet meer de enige zaken die te denken geven. Bovendien lijkt de seculiere moraal steeds verder en steeds dieper door te dringen, ook in de gereformeerde gezindte. Het leven als een eigen keuze in volstrekte vrijheid is ook voor veel kerkmensen geheel aanvaardbaar geworden. Er lijkt een totale omkering van normen en waarden gaande. Dingen die eeuwenlang als verkeerd werden gezien, worden vandaag de dag vrijgelaten en gepropageerd. Homoseksualiteit bijvoorbeeld werd eeuwenlang gezien als strijdig met de publieke moraal. Vandaag de dag is het anders. Acceptatie is voor brede lagen van de bevolking het uitgangspunt. Het gaat bij de vele veranderingen in de moderne tijd om een samenstel van ontwikkelingen. We zullen deze ontwikkelingen eerst globaal in kaart brengen. Daarna worden enkele stippellijnen naar de toekomst (2030) getrokken. We besluiten met enkele algemene conclusies over de waarschijnlijke wereld voor morgen, de wereld voor onze kinderen en kleinkinderen.

Structurele ontwikkelingen

Hoe zullen de ontwikkelingen in de komende vijfentwintig jaar verlopen? Uiteraard is daarover niets met zekerheid te zeggen. De toekomst in ons onbekend. De Heere Jezus kan wederkomen. De christelijke kerk leeft vanuit de gedachte dat de Heere elke dag kan verschijnen op de wolken des hemels en dat het Rijk van God in volle heerlijkheid zal neerdalen (2 Petrus 3:13). Deze verwachting is reeds in het Nieuwe Testament aangewezen en concreet gemaakt (Mattheüs 24:1-35, Kolossenzen 3:1-3). Dat neemt niet weg dat christenen een roeping hebben in deze wereld. Er is echter hoop op een andere wereld; een nieuwe hemel en aarde waarin de breuk tussen God en mensen is opgeheven (Jesaja 65:17, 66:22, Romeinen 8:18-30, Openbaring 21:1). Het Rijk van God zal komen. Dat houdt geen macht en geen mens tegen. In de opstanding van Christus (1 Korinthe 15:20) heeft de kerk hoop op een nieuwe wereld waarin gerechtigheid woont. Die hoop doet uitzien naar de toekomst en maakt werkzaam in het heden.

Het kan echter geen kwaad om de mogelijke ontwikkelingen tot aan de wederkomst onder ogen te zien. De Bijbel spoort aan tot zorgvuldigheid en het onderkennen van de tijden waarin we leven (tijdgeest). Eerst wijzen we op enkele structurele ontwikkelingen in onze samenleving. We denken dan aan bevolkingsgroei, bevolkingssamenstelling, techniek, wetenschap en economie. Dit zijn, sinds ongeveer 1800, de drijvende krachten in de westerse wereld. Het is goed om ons daarvan eerst een globaal beeld te vormen. Het samenstel van deze krachten heeft geleid tot een samenleving die haar weerga in de geschiedenis en in de wereldwijde verhoudingen niet kent. In de loop der eeuwen hebben mensen in westerse landen een welvaartspeil weten te bereiken dat in sommige opzichten ‘paradijselijke’ trekken vertoont. Ziekte, pijn, kindersterfte, honger, massale sterfte bij epidemieën en zo meer behoren vrijwel tot het verleden. Zelfs oorlogen¹ met veel slachtoffers en wereldwijde ziekten zoals bijvoorbeeld aids hebben eerder een incidenteel karakter dan dat ze de trend van de ontwikkelingen structureel veranderen.

Bevolkingsgroei

De omvang van de wereldbevolking is in de twintigste en eenentwintigste eeuw opmerkelijk toegenomen. In de loop van de eenentwintigste eeuw zal de wereldbevolking ergens het aantal van bijna 10 miljard mensen gaan belopen. Nooit heeft een zo groot aantal mensen onze planeet bevolkt. De samenstelling van de bevolking zal ook veranderen. Vooral in de westerse wereld zullen relatief minder jongeren en meer ouderen zijn. De gemiddelde levensverwachting ligt nu in Nederland rond de achtenzeventig jaar. Dat is, zeker vergeleken met vorige eeuwen, ongekend.² De toename van de wereldbevolking en de veranderende bevolkingsdichtheid in de wereld hebben gevolgen. Voor de toekomst zullen landen als China (1,3 miljard inwoners) en India (ruim 1 miljard inwoners) meer en meer aan betekenis winnen. De meerderheid van de mensen woont tegenwoordig in Azië. Het zwaartepunt van de christelijke kerk verschuift naar het oosten en deels naar het zuidelijk halfrond.

Technologische ontwikkeling

Technologische ontwikkelingen hebben sinds de industriële revolutie, die begon in het achttiende-eeuwse Engeland, de samenleving in belangrijke mate bepaald en veranderd. In de tweede helft van de twintigste eeuw heeft daar bovenop de digitale revolutie zich voltrokken, die steeds meer haar beslag krijgt. De ontwikkeling van de technologie zal in steeds sterkere mate haar invloed doen gelden. Als voorbeeld mag hier dienen de ontwikkeling van de multimedia. In de jaren tachtig van de vorige eeuw deed de personal computer (pc) zijn intrede. In 1995 werd internet toegankelijk voor het grote publiek. Daarna werden navigatieapparatuur en vele andere digitale toepassingen ontwikkeld. Inmiddels hebben de digitale mogelijkheden een vaste plaats gekregen in het dagelijks leven van mensen en jongeren, ook in de gereformeerde gezindte. Die ontwikkeling zal zich in de toekomst in al maar krachtiger uitingen voortzetten en het leven in toenemende mate bepalen.

Economie

Een volgende ontwikkeling is de economische ontwikkeling. Vooral na 1945 heeft deze in de westerse wereld een opmerkelijke groei laten zien. Van jaar tot jaar groeide de productiecapaciteit van de westerse landen. Geleidelijk verbeterde ook de inkomenspositie van de mensen in de westerse wereld. Er is een onvoorstelbare welvaartsgroei gekomen, waar iedereen op de een of andere manier de vruchten van plukt. Een huis, een auto, goede medische voorzieningen en de nieuwste digitale apparatuur zijn voor vrijwel iedereen in de westerse wereld bereikbaar. Inkomensverschillen zijn geleidelijk afgenomen. Er is massaal welvaart beschikbaar gekomen voor vrijwel iedereen in de samenleving. Weliswaar lijkt de financiële crisis die sinds 2008 gaande is enige teruggang te bewerkstelligen, maar de structurele krachten in de westerse economieën zijn niet fundamenteel anders geworden. Het is waarschijnlijk dat de komende jaren matiging nodig is, maar een terugval naar massale armoede is niet aannemelijk. Wel kan er op termijn een verandering optreden in de krachtsverhoudingen binnen de wereldeconomie. Landen als China, Brazilië en India maken, door bevolkingsgroei en techniek, een opmerkelijke ontwikkeling door. Ook daar willen mensen graag delen in de welvaart die in de westerse wereld beschikbaar is.

Moderne wetenschap

Een vierde factor die bepalend is voor de huidige mondiale wereld is de wetenschap. De moderne wetenschap draagt bij aan de ontwikkeling in de techniek. Ook worden steeds meer zaken ontdekt. Het fundamentele onderzoek van de materie levert allerlei nieuwe inzichten op. Het hersenonderzoek bijvoorbeeld leidt tot nieuwe en indringende vraagstellingen. De moderne wetenschap is zeer bepalend voor de ontwikkelingen in de wereld. Ook worden veel dingen mogelijk, bijvoorbeeld in de gezondheidszorg, die vroeger ondenkbaar waren. Deze ontwikkeling plaatst ook voor moeilijke dilemma’s, bijvoorbeeld rond de beschermwaardigheid van het leven.

Bevolkingsgroei, technologische ontwikkeling, wetenschap en economie kleuren het beeld van de huidige samenleving. Dit samenstel van krachten heeft veel veranderingen gebracht. Het roept ook de nodige problemen op. Denk aan klimaatverandering, tekorten aan grondstoffen, honger in de wereld en de beschikbaarheid van water. Niettemin leven we in de westerse wereld, vooral na 1945, in een relatief rustige en welvarende maatschappelijke omgeving. We hebben vrede en vrijheid, maar het is niet zonder zorg.

Inhoudelijke veranderingen

De westerse wereld is in de tweede helft van de twintigste eeuw in religieus opzicht fundamenteel veranderd. Ook Nederland heeft een opmerkelijke verandering ondergaan. Ruim honderd jaar geleden was Nederland een gedoopte natie. Meer dan twaalf eeuwen heeft het christendom een stempel gezet op Europa. Aan het begin van de eenentwintigste eeuw is dat anders. De kerk, het geloof en de Bijbel zijn naar de rand van de samenleving verschoven. Mensen in de westerse wereld denken en doen over het algemeen anders dan ruim een eeuw geleden. Het beslag van Gods Woord (God bestaat en leven naar Zijn geboden is goed), dat eeuwenlang min of meer merkbaar was in Nederland, is vrijwel verdwenen, vooral wat betreft de publieke ruimte. In discussies tellen godsdienstige (Bijbelse) argumenten niet meer mee. Verschillende verschijnselen spelen bij deze ontwikkeling een rol. We stippen er een aantal aan.

Ontkerkelijking

De eerste grote verandering in de Nederlandse samenleving is de ontkerkelijking. Ontkerkelijking, dat we hier gemakshalve laten samenvallen met secularisatie, betekent dat mensen steeds minder band hebben met de kerk, de Bijbel en het geloof. Tot in de jaren zestig van de twintigste eeuw zette de christelijke godsdienst min of meer een stempel op grote delen van de samenleving. Een groot deel van de bevolking voelde zich verbonden aan een kerk en de kerk nam een belangrijke plaats in de samenleving in. Vanaf de jaren zestig is dit beeld geleidelijk veranderd. Mensen voelden zich steeds minder betrokken op de Bijbel en de kerk. Deze ontwikkeling heeft doorgewerkt in het publieke domein. Nederland is aan het eind van de twintigste eeuw een niet-christelijk land geworden. Deze ontwikkeling is zeer geleidelijk gegaan. Stukje bij beetje verloren de kerken en de godsdienst aan betekenis. De ontwikkeling is ook onstuitbaar geweest. Veel is er gedacht en geschreven over kerk en kerkverlating. Veel is door de kerken tegen deze ontwikkeling in het geweer gebracht. Een omkeer of opwekking heeft het echter niet teweeggebracht. De ontwikkeling gaat overigens ook vandaag de dag nog gewoon verder. Kerkbezoek en kerklidmaatschap vertonen nog steeds een dalende lijn. Dit heeft grote gevolgen voor het karakter van ons land.

Voorheen was er in ons land ruimte voor christelijke uitingen in het publieke domein. Bekend en voor velen berucht is de sluiting van zwembaden op zondag. Ook was het huwelijk jarenlang een zaak van één man en één vrouw. Dit is anders geworden. In het begin van de eenentwintigste eeuw is ook het huwelijk tussen mensen van gelijk geslacht mogelijk. Het blijkt steeds meer dat religie geen bepalende kracht is in de samenleving, de politiek en het beleid. Hooguit kan het staatshoofd in de troonrede zijdelings nog enkele godsdienstige noties aandragen – overigens niet zonder commentaar in de media. Ook kunnen minderheden elementen die religieus van aard zijn inbrengen in het maatschappelijke debat. Maar de heersende cultuur is seculier en liberaal. Religie is aan het verdwijnen uit het publieke domein.

Individualisme

Een tweede belangrijk verschijnsel is het individualisme. Individualisme wil zeggen dat het autonome individu de meest bepalende plaats inneemt in het samenleven. Het draait bij individualisme om de mens die voor zichzelf, los van anderen, uitmaakt wat voor hem of haar goed is. Hiermee hangt ook de zogenoemde zelfbeschikking samen. Als toelichting hierop is het volgende van belang. Mensen leven en wonen, uit kracht van het mens-zijn, in verbanden. Het gezin, de familie, de buurt, de school en de kerk zijn belangrijke verbanden waarin kinderen worden opgevoed, normen en waarden worden overgedragen, toerusting tot stand komt, verkeerd gedrag wordt gestraft enzovoort. Dergelijke verbanden geven structuur aan het samenleven.

Daarnaast is er echter ook het individu. Individu en samenleving zijn twee grootheden die wederkerig op elkaar inwerken. Wel is de nadruk daarbij meer en meer op het individu komen te liggen. De samenleving, het gezin, et cetera worden door velen gezien als een optelsom van individuen. Het gaat in de eerste plaats om de ontwikkeling en de vrijheid van het individu. Zelfbeschikking en emancipatie hebben daardoor een stempel gezet op de moderne samenleving. Het overheidsbeleid heeft krachtig bijgedragen aan de voortgaande individualisering van mensen. Te denken valt aan belastingmaatregelen, arbeidsparticipatie en (van overheidswege betaalde) kinderopvang. Het individu is de belangrijkste eenheid in het samenleven geworden.

Rechten van kinderen, rechten van vrouwen en rechten van homoseksuelen zijn individuele vrijheidsrechten die meer en meer nadruk krijgen. Zelfs grondrechten worden door velen uitgelegd als enkel maar individuele rechten. Het gelijkheidsrecht is dan bijvoorbeeld niet een recht dat zou toekomen aan een kerk of gezin. Hand in hand met de individualisering gaat ook de zelfbeschikking. Dit maakt ieder mens tot de beheerder van zijn eigen leven. Hij is in beginsel voor zingeving, doel en inhoud van zijn leven niet gebonden aan anderen. Zolang anderen door persoonlijk gedrag niet worden geschaad is vrijwel alles geoorloofd.

Materialisme

Een volgende factor die de samenleving meer en meer bepaalt, is het materialisme. Materialisme betekent dat mensen zich vooral beperken tot goederen en diensten en het leven daarvoor. Zingeving en levensvreugde worden gezocht in aardse zaken. Hogere dingen, zoals het bestaan van God, kunnen belangrijk zijn, maar domineren het levensgevoel niet meer. Een bekend historicus typeerde de ontwikkeling in de twintigste eeuw met de uitdrukking ‘de verdwijnende hemel’. De enorme welvaartsstijging in de tweede helft van de twintigste eeuw heeft gevolgen gehad voor het denken en beleven van mensen. De aarde heeft ons heel wat opgeleverd. Aardsgerichtheid wordt door welvaart op zijn minst in de hand gewerkt. Het lijkt erop alsof het verloren paradijs min of meer is teruggekomen. Geld, goed, eten en drinken zijn voor veel mensen de voornaamste invulling van het dagelijks bestaan.

De jacht naar geld en goed heeft vooral aan het slot van de twintigste eeuw bizarre vormen aangenomen door bonussen, superinkomens en allerlei financiële producten waarvan inmiddels (sinds het uitbreken van de financiële crisis in 2008) is gebleken dat ze reëel de mensheid niet verder helpen. Het grote geld is een belangrijke drijfkracht geworden in de samenleving.³ De westerse wereld heeft een samenleving voortgebracht waarin op zeer grote schaal een onvoorstelbare verspilling van grondstoffen mogelijk is. Een navrant voorbeeld is biobrandstof. Er wordt voedsel verbouwd dat daarna wordt omgewerkt tot brandstof voor voertuigen. Dit leidt tot verspilling van middelen. Minstens zo schrijnend is de enorme vleesconsumptie. De productie van vlees kost veel meer energie, water en land dan de productie van graan en pleegt een grote aanslag op het milieu. Dit materialisme in de westerse wereld steekt schril af tegen de honger van miljoenen mensen in andere delen van de wereld.

Het postmoderne denken

Hoe denken mensen? Eeuwenlang hebben mensen gedacht in termen van waarheid en leugen. Ook was de gedachte overheersend dat er een onomstotelijke waarheid bestaat. In de rechtswetenschap spreken we bijvoorbeeld nog steeds over rechtsvinding. Het recht is er wel, maar het moet op sommige onderdelen gevonden worden. Er zijn absolute waarheden. Ook binnen de christelijke traditie is dit een belangrijk uitgangspunt. Vanuit de wet des Heeren werd richting gegeven aan de samenleving en het denken van mensen. Dit corpus christianum heeft tot ergens in de achttiende eeuw geduurd. Daarna zijn er geleidelijk, onder invloed van de verlichting, andere tijden gekomen.

Lange tijd heeft het moderne denken invloed gehad. Binnen het moderne denken is er geen plaats voor God en transcendentie. De rede is de norm en de bron voor het vinden van de waarheid. Niet de openbaring, maar de rede is de norm voor het weten en handelen. Inmiddels heeft het moderne denken plaatsgemaakt voor postmodern denken. Binnen deze denkwijze is er geen absolute waarheid. Ieder heeft zijn eigen waarheid. Ook christenen mogen hun eigen waarheid hebben. Wel maakt het postmoderne denken het onmogelijk om met de claim van een absolute waarheid te komen. De boodschap dat Christus alleen de Weg, de Waarheid en het Leven is, staat haaks op het postmoderne denken. Dit denken is de levensfilosofie van de meerderheid van de mensen in de samenleving. De tijdgeest is postmodern. Vooral de evolutieleer, die de mens ten slotte maakt tot een toevallig wezen en waarbij normen en waarden er niet toe doen, heeft sterk bijgedragen aan het postmoderne denken in onze samenleving.

Willen we de tijdgeest aan het begin van de eenentwintigste eeuw in West-Europa typeren, dan moeten we denken aan een wereld zonder God en zonder absolute moraal. Alles is goeddeels toevallig geworden. Ten diepste heeft de geschiedenis geen zin en doel. Mensen zijn geworpenen op de aarde (Heidegger) en moeten er zelf het beste van zien te maken. Dat stempelt het denken van een groot deel van de mensen in onze samenleving.

Samenvattend de belangrijkste veranderingen in de achterliggende jaren:

In de jaren negentig kreeg Nederland paarse kabinetten. Vanaf die tijd is het corpus christianum, waar bijvoorbeeld onze Nederlandse Geloofsbelijdenis min of meer van uitgaat, verleden tijd geworden. We leven in een niet-christelijke wereld.

Aan het begin van de eenentwintigste eeuw werd duidelijk dat de liberaal-seculiere krachten in Nederland en geheel West-Europa dominant zijn. Vooral de komst van het homohuwelijk in 2001 heeft dit duidelijk gemaakt.

De wereld voor onze kinderen en kleinkinderen is nietchristelijk en seculier-liberaal. Dat is de stand van zaken aan het begin van de eenentwintigste eeuw.

Blik naar de toekomst

De toekomst is ons onbekend. Wel zijn er mogelijke ontwikkelingen. Theoretisch kan een drietal opties onderscheiden worden. We benoemen ze, als gedachte-experiment, eerst summier.

De spanningen in de wereld en Europa lopen verder op. Er komt een steeds grotere tegenstelling tussen de werelddelen. Bijvoorbeeld tussen het Westen en de islamitische wereld; tussen de noordelijke landen van Europa en de zuidelijke landen; tussen de landen op het noordelijk halfrond en op het zuidelijk halfrond, tussen de vrije westerse wereld en de communistische wereld. Deze toenemende spanningen kunnen op een zeker moment niet meer beheersbaar blijken en leiden tot een omvangrijke oorlog. Een nieuwe wereldoorlog kan nooit uitgesloten worden.

Het christelijke verleden van Europa kan tot herleving komen. De Bijbel heeft beloften voor Israël (Romeinen 11:26). Ook staan er beloften in de Bijbel over de verspreiding van het Evangelie onder alle volken (Mattheüs 24:14). Er zijn ontwikkelingen gaande die een krachtige groei van het christendom niet uitsluiten. In China, dat tot voor enkele decennia communistisch was, bloeit de kerk. Het is dus mogelijk dat er een opwekking komt. Een dergelijke opwekking komt er echter niet vanzelf. Daartoe is eerst daadwerkelijke bekering nodig. Een bekering die moet beginnen bij de kerk. Het is de vraag of daarvan sprake is. Biddagen, een sobere levensstijl en zo meer worden niet echt beoefend.

De huidige situatie zal zich in versterkte mate voorzetten. Overzien we de achterliggende twintig à dertig jaar, dan is er veel veranderd. Soms ten goede (techniek, welvaart), soms ten kwade (niet-christelijk, liberaal en seculier). Trekken we vanuit de ervaringen van de achterliggende periode enkele lijnen door, dan resulteert dat in een mogelijk beeld voor de toekomst. In ieder geval zullen veranderingen elkaar in steeds heftiger mate opvolgen. Er is aan het begin van de eenentwintigste eeuw een merkbare versnelling in ontwikkelingen gaande. Bovendien zullen veranderingen in omvang en intensiteit toenemen. Er is een steeds sterkere dynamiek zichtbaar in de samenleving. Dingen die vijftig jaar geleden vrijwel voor onmogelijk werden gehouden, zijn vandaag de dag min of meer geaccepteerd of normaal geworden. Het huwelijk bijvoorbeeld was eeuwenlang een belangrijke norm voor relaties tussen mensen. Vandaag de dag zijn daar allerlei samenlevingsvormen bij gekomen, zoals partnerschap, samenwonen en het homohuwelijk. Wellicht komen er in de toekomst nog andere vormen van samenleven bij, zoals bijvoorbeeld polygamie. De veranderingen zijn ook steeds ingrijpender van aard. Ten opzichte van Bijbelse normen en waarden gaan de mogelijke veranderingen steeds verder. Het publieke ethos is seculier en liberaal. Bijbelse normen en waarden raken steeds meer in het vergeetboek. We kiezen ervoor om optie drie, als meest waarschijnlijke voor de komende tijd, wat verder uit te werken. Puntsgewijs noemen we enkele zaken.

De structurele krachten in onze samenleving zullen niet anders worden. Weliswaar vertoont de stijging van de welvaart door de economische crisis enige teruggang, maar van een structurele verandering of verslechtering is de komende dertig jaar waarschijnlijk geen sprake. Kortom, er zal geen honger worden geleden en wetenschap en economie blijven belangrijk voor het samenleven.

De voortgaande ontkerkelijking vertoont geen tekenen van vertraging. Ook de komende periode zal de ‘secularisering van het Europese levensgevoel’ (H. Berkhof) zich voortzetten. Kerken verdwijnen nog verder naar de marge van de samenleving. Het orthodoxe christendom wordt een zeer geringe minderheid in de samenleving. Het is de vraag of er in de loop van deze eeuw nog wel een publieke gestalte van de kerk in Nederland zal zijn. De cijfers geven zonneklaar aan dat er mogelijk geen kerk meer in haar huidige publieke gestalte zal zijn.

De meerderheid van de mensen in ons land denkt seculier en liberaal. Dit heeft gevolgen voor de samenleving, de politiek, het landsbestuur, de ruimte voor minderheden, het maatschappelijke ethos. De ruimte voor orthodoxe christenen zal niet toenemen.

De democratische rechtsstaat zal ook in de toekomst blijven bestaan. Een rechtsstaat betekent dat bepaalde grondrechten voor individuen gegarandeerd zijn. Nederland wordt geen politiestaat waar mensen om hun geloof of opvattingen op grote schaal in de gevangenis terechtkomen. Democratisch betekent dat de meerderheid van de mensen door stemmen bepaalt wat de koers van het samenleven zal zijn. Daarbij zal er altijd ruimte zijn (grondrechten) voor minderheden.

De meerderheid in ons land is seculier en liberaal. Dit zal in de toekomst de dominante cultuur worden. Dit betekent voor minderheden dat ze min of meer tweederangsburgers zullen worden. Op sommige terreinen zal er sprake zijn van uitsluiting (politiek). Ook zullen principes meer gaan ‘kosten’. Bepaalde voorrechten kunnen verloren gaan of bij wetgeving van hun essentie worden beroofd (eigen scholen, onderwijs).

Gezinnen en kerken zullen in de toekomst steeds nadrukkelijker op uitgangspunten worden bevraagd. Ook zal het steeds meer nodig zijn om fundamentele gedachten in begrijpelijke woorden te vertolken (apologetiek).

De wereld verandert, de samenleving verandert en ook de gereformeerde gezindte verandert en zal veranderen. Het is de vraag hoe met deze verandering moet worden omgaan. Ook ‘in huis’ veranderen er dingen. Hierbij kan gedacht worden aan een andere visie op de relatie man-vrouw, de werkende moeder, de omgang met media, het staan in de wereld, de openheid naar de samenleving en de betrokkenheid op de kerk. Het is merkbaar dat het eeuwigheidsbesef eerder afneemt dan toeneemt. Ook lijkt de leescultuur meer en meer te verdwijnen. We benoemen slechts enkele dingen. Verderop in dit boek wordt hiervan een inhoudelijke beoordeling gegeven.

Ten slotte

Reeds veel en vaak is over de toekomst nagedacht. Een denker uit de vorige eeuw bracht een en ander treffend onder woorden. De veranderingen kunnen ook tot een zegen zijn. We citeren aan het slot van dit hoofdstuk dr. W. Aalders.

‘De grote veranderingen, die zich in deze eeuw (de twintigste, WV) voltrekken, betekenen voor de christenen, dat zij uit de oasen van het verleden gevoerd worden. Het geloof vindt geen steun meer in een Elim-situatie. Wij zijn teruggekeerd in de barre werkelijkheid van de gevallen en zondige wereld. Verbaasd en verwonderd kijken wij daarom terug naar het christendom van de vorige eeuwen (…). Wij voelen ons in deze tijd zwalkers op een zee, waarvan wij de wegen en kusten niet kennen. Wij hebben geen zicht meer op de schepping en op de voleinding. Wij kunnen alleen maar op kompas varen.