Essenties van dienend leiderschap

Jan Kloosterman
Essenties van dienend leiderschap
© B.V. Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2017
Omslagontwerp en vormgeving: José van der Meer
ISBN 978 94 0290 2433
NUR 808 000

www.debanier.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Essenties
van dienend
leiderschap

Relationeel leidinggeven
voor iedereen

Jan Kloosterman

Voor Beance en onze kinderen

Inhoudsopgave

Voorwoord

Inleiding op Essenties van dienend leiderschap

1 Relationeel leidinggeven

Bevrijdende belijdenis

Leiding geven

Leiding geven

Leiding blijven ontvangen

Relationeel

Het leven van Mozes als voorbeeld

Slotsom

2 De kunst van het luisteren

De betekenis van luisteren

Diep luisteren

Oordeelloos luisteren

Luisteren naar jezelf

Slotsom

3 Van horen naar verstaan

Na het luisteren

Echt begrijpen

Betekenis geven

Integriteit

Slotsom

4 Horig zijn

Na het begrijpen

Horig

Gehoorbeschadiging

Vertrouwelijke gastvrijheid

Zelfvertrouwen

Slotsom

5 Wederkerig present zijn

Gezien worden

Het appel heeft een gezicht

Present zijn

Representeren

Pleisterplaatsen

Slotsom

6 Van gezeggen naar gezag

Gezeglijk zijn

Niet gezeglijk

Anderen gezeggen

Gezagsbron

Ontzag

Zingeving

Slotsom

7 Respons en reactie

Respons

Reactie

Verbinden

Aandachtige respons

Aanwezig

Slotsom

8 Respect en reflectie

Van respons naar respect

Krachtige kwetsbaarheid

Respect

Duurzaamheid

Reflectie

Stilte

Slotsom

9 Erkennend ontmoeten en ontmoetend erkennen

Kennen

Gekend worden

Erkennen

Ontmoeten

Zelfontplooiing

Slotsom

10 Relationeel en dienend leiderschap

Leiderschap bekeken

Relationeel leidinggeven

Dienend leiderschap

Gods dienst

Slotsom

Epiloog

Literatuurlijst

Voorwoord

Al lange tijd bestond de wens om allerlei aantekeningen, gedachten en lezingen rondom het thema relaties, leidinggeven en ontmoetingen verder uit te lijnen en te ordenen. Met het schrijven van dit boek is dit gerealiseerd. Relaties tussen mensen zijn dynamisch en altijd al onderwerp van gesprek geweest. Dat zal ook wel zo blijven. Mij intrigeren deze thema’s bijna dagelijks. Het denken hierover is nooit af, omdat het leven zich verder ontrolt. Denkend, reflecterend en lerend ontmoet je lessen en praktijken waar je door gevormd wordt. Het is mijn wens dat dit boek dient om een aanzet tot doordenking en gesprek over de genoemde thema’s te blijven geven.

Dit boek is relationeel ontstaan. God gaf wat nodig was om dit boek te schrijven. Daarvoor is allereerst dank richting mijn Schepper passend. Daarnaast dank aan mijn vrouw Beance als eerste meelezer en onze kinderen. Zij hebben mij de tijd en ruimte gegeven om dit boek te schrijven. De steun die daaruit spreekt, ligt als een fundament onder dit boek. Aan hen draag ik dit boek op.

De gesprekken met Wim Kranendonk hebben me gestimuleerd en daar ben ik hem dankbaar voor. Ook ben ik mijn meelezers dank verschuldigd. Hun feedback en steun hebben veel betekend. Ik denk aan Gerdina die meelas en trouw haar feedback gaf. Ook mijn vier broers Diederic, Jeroen, Gert Jan en Ewald dank ik voor hun meelezen. De totaal verschillende perspectieven van waaruit zij hun reactie gaven, hebben dit boek verrijkt. Ook een woord van dank aan Paulien. Naast het meelezen heeft zij ook een uitgebreide reflectie gegeven op de totale lijn in de hoofdstukken. Dat heeft me erg geholpen en scherp gehouden. Jaap Hammer dank ik hartelijk voor het vervaardigen van de figuren. Tot slot dank ik mijn redacteur Inge Koster. Haar feedback en inhoudelijk sterke reflecties waren onmisbaar en hebben een belangrijke bijdrage geleverd aan de totstandkoming van dit boek. Aan de prettige samenwerking die we daarbij hadden, bewaar ik goede herinneringen.

Jan Kloosterman
April 2017

Inleiding op Essenties van dienend leiderschap

Relationeel leidinggeven voor iedereen

Waarom dit boek?

Al jong dacht ik na over het geheim van goed contact. Dit en het hebben van een echte ontmoeting hebben me gegrepen en nooit meer losgelaten. In contact is het bepalend wie je bent. Tegelijk vormt het contact met anderen je het meest als mens. Elk contact is uniek, omdat geen mens hetzelfde is. Dat maakt het onderwerp eindeloos en interessant. Als mens zijn we aangelegd op contact, aangezien we relationeel geschapen zijn. Contact is een scheppingsgave. Deze gave geeft de opgave tot relationeel leven. Daarbij is ‘leven’ te lezen als zelfstandig naamwoord, maar ook als werkwoord. De bedoeling van relationeel leven is om op weg te gaan en te zijn naar de ander.

Relationeel leven is het spoor onder het geven van leiding. Een dienende leiderschapsstijl is een trein op dit spoor. Het is een mogelijke concretisering van relationeel leidinggeven. Hierbij gaat het om je houding als mens. De vraag is hoe je als mens tevoorschijn komt in het contact met anderen. Het delen van inzichten over het voorgaande en het inspireren tot bewust relationeel leven zijn de belangrijkste doelen van dit boek.

Voor wie?

Elke christen wordt geroepen tot leidinggeven. Of je nu zzp’er, ambtenaar, ondernemer, monteur, ambtsdrager of directeur bent. Daarbij komt het niet allereerst aan op wat je kunt, maar op wie je als persoon bent. Daarbij gaat het over wie je geworden bent en wie je als persoon kunt en wilt zijn in het contact met anderen. Niet alleen het mensbeeld, maar ook het menselijk contact is sterk bepalend voor wat er inhoudelijk uitgewisseld wordt.

Om werkelijk present te zijn voor de ander, is leiding nodig. Het gaat allereerst om de leiding van Boven, omdat we afhankelijke mensen zijn. Daarnaast gaat het ook om leiding aan jezelf en dat raakt ieder mens. Omdat we relationele mensen zijn, hebben de keuzes die we maken invloed op anderen. Het is de vraag wie je wilt zijn in relatie tot de ander. Daarbij gaat het om het horen, zien en verstaan van de ander. Daarin gaat het om het liefdevol dienen van de ander door jouw presentie. In die zin is dit boek niet alleen voor leidinggevenden. Relationeel leven gaat over wie je bent als mens. Dat geldt ook zonder een direct leidinggevende taak. Daarnaast is leidinggeven ook een vorm van oversteken naar de ander. Daarmee wordt het contact tussen de leidinggevende en degenen die leiding ontvangen bedoeld. Het doel is om samen met de ander op te lopen om een doel te bereiken en iets te creëren.

Leidinggeven voor iedereen

Overal wordt leiding gegeven. Waar mensen actief met anderen omgaan en kiezen hoe ze dit doen, wordt leiding gegeven. Het gaat dan om persoonlijk leiderschap. Ook dat is relationeel. In het onderwijs gaat dat over het contact met leerlingen, maar ook over de aansturing van docententeams. Zonder de relatie van een leerkracht met zijn leerlingen kunnen veel leerlingen geen goede prestaties leveren. Voor volwassenen geldt dit in afgeleide zin ook. Wat in dit opzicht in het onderwijs werkt, is in het bedrijfsleven niet anders. Goede en open relationele verhoudingen bepalen in sterke mate hoe er gewerkt en gepresteerd wordt, of het nu gaat om het aansturen van productiewerk, een verkoopmedewerker in de buitendienst of collegiaal overleg in een onderzoeksafdeling van een bedrijf. Ook in de politiek zijn relaties op meerdere manieren bepalend voor de inhoudelijke uitkomst. Als mensen van verschillende partijen elkaar als mens mogen, kan er meer dan op grond van inhoudelijke standpunten logisch zou zijn. In families en gezinnen gaat het eveneens over relaties en een omgang met elkaar waarin keuzes gemaakt worden en ouders leiding geven. Tot slot is het ook in de kerk nodig om elkaar te dienen in relatie tot God, Zijn Woord en een goede omgang met elkaar. Daarbij gaat het niet alleen om het dienen door ambtsdragers, maar ook in het vormen van een gemeenschap als gemeente.

Bijbels perspectief

Leidinggeven vraagt om mens-zijn. Dat kan niet zonder de morele basis en identiteit erbij te betrekken. Dit boek is geschreven vanuit de overtuiging dat God Zich in Zijn Woord bekendmaakt. De Bijbel is daarbij de Bron en het Kompas. Dit boek geeft de combinatie van een relationele doordenking over (dienend) leiderschap met de Bijbel in de hand.

In dit boek worden regelmatig gedeelten uit Gods Woord gebruikt. De Bijbel is en blijft Gods openbaring. Bij het kiezen van gedeelten is uiteraard naar de context gekeken. De heilshistorische lijn en de context bepalen de belangrijkste boodschap van een gedeelte. Daarnaast kan een leidinggevende veel leren van de praktische wijsheid die de Schrift ons aanreikt. De Bijbel is geen managementboek, maar wel een Boek waarin wijsheid in meerdere lagen aan ons geopenbaard is. Het gaat om delven naar deze wijsheid vanuit de onderwerping als mens aan Gods gezagsvol openbaren.

Een leidinggevende is afhankelijk van Gods gave en staat tegelijk voor een opgave. Vanuit een Bijbels mensbeeld weten we dat een mens geneigd is God en de naaste te haten. Het aanvaarden van elkaar in relatie is een grondhouding die je als gave krijgt om er als een opgave mee om te gaan. Steeds opnieuw moet je je daarbij laten gezeggen vanuit het Woord en het appel van de ander. Menselijke rationaliteit is altijd beperkt en wordt vaak verstoord. Dat geldt ook voor de vermogens van ons mensen om het goede te doen. Ook relationeel leidinggeven staat blijvend in de spanning van zondigheid en beperkte vermogens versus genade en Gods gave.

Buigen voor veelzijdigheid

Relationeel leven heeft een fundament. Dit is kernachtig verwoord in de samenvatting van Gods Wet: God liefhebben boven alles en de naaste als jezelf. Dat is de vervulling en invulling van het leven. In relatie zijn en leven wij. Paulus schrijft in Efeze 5:21 over de houding die voor elke christen gepast is: Elkander onderdanig zijnde in de vreze Gods. Relationeel leidinggeven kan als we de ander diep en volledig aanvaarden in liefde en met de waarde van een schepsel dat naar Gods beeld geschapen is. Dat kan niet zonder het buigen voor God, in diepe afhankelijkheid en steeds weer biddend met de Avondzang: ‘O Zoon, maak ons Uw beeld gelijk.’ Dat is een diepe essentie voor het leiderschap in Bijbels licht.

Theologische noties zijn niet hetzelfde als psychologische en relationele noties. In dit boek komen ze allemaal voor, zonder dat ze telkens apart genoemd worden. Het zijn verschillende invalshoeken en factoren die een rol spelen, zowel in het leidinggeven als in het contact met anderen. Dat is ook de rijkdom in de schepping. Theologische noties bieden geen directe invloed of oplossingen waarmee psychologische processen te veranderen zijn. Juist omdat we relationeel geschapen zijn, is er tegelijk geen harde scheiding tussen bijvoorbeeld een geestelijke of theologische en een psychologische invalshoek. Een duidelijk onderscheid tussen deze invalshoeken is wel nodig. De verinnerlijking van theologische en Bijbelse noties kan helend en helpend zijn op psychologisch en relationeel vlak. In die zin kan met verschillende noties het relationeel welzijn bevorderd worden.

Opbouw van het boek

De inhoudsopgave laat de lijn van de hoofdstukken zien. In combinatie met de eerste bladzijde van deze inleiding heeft de lezer een goed overzicht van de insteek van dit boek. Per hoofdstuk worden verschillende deelaspecten verder uitgediept. Het eerste en laatste hoofdstuk hebben een meer theoretische insteek. Ze vormen samen de bedding van dit boek.

Het is ook mogelijk om de hoofdstukken los van elkaar te lezen. Tegelijk bieden ze alle mogelijkheden tot gesprek. Daarvoor zijn er per hoofdstuk vragen en opdrachten toegevoegd. Deze kunnen zowel persoonlijk als in groepsverband gebruikt worden. In deze verwerking is telkens de volgende vierslag opgenomen: gesprek, bezinning, inspiratie en reflectie. In sommige hoofdstukken is hier nog het aspect ‘doen’ aan toegevoegd. Aan de hand van een aansprekende vraag of opdracht kan er over de inhoud van een hoofdstuk verder nagedacht of gesproken worden. In een groepsbespreking is het goed om vooraf af te spreken dat er in vertrouwelijkheid gesproken wordt. Reacties op de vragen kunnen heel persoonlijk zijn en dat vraagt om een integere en open houding. Dat kan als er veiligheid en uitgesproken vertrouwen zijn.

Elk hoofdstuk heeft een vaste structuur en start met een openingsfoto die vanuit een metaforisch oogpunt is gekozen. Ieder hoofdstukthema is associatief verbonden met een thema uit het bergbeklimmen. Naast de hierboven genoemde verwerkingsmogelijkheden is aan het eind van elk hoofdstuk een korte samenvatting van de hoofdlijn uit het betreffende hoofdstuk te vinden. Ook zijn de behandelde essenties van een dienend leidinggevende nog een keer opgesomd. Aan het eind van elk hoofdstuk is een korte kadertekst te vinden onder het kopje ‘In navolging van Jezus’ of ‘Naar het onderwijs van Jezus’. In deze kaderteksten wordt het handelen of onderwijs van Jezus tijdens Zijn rondwandeling op aarde bezien als een spiegel voor ons handelen. De afsluiting van elk hoofdstuk is gericht op inspiratie. Dat kan een Bijbelpassage, gedicht of afbeelding zijn. Het is bedoeld om na het lezen van het hoofdstuk je fantasie en gedachten de vrije loop te laten.

De hoofdstukken kennen een opbouw. Hoofdstuk 1 en 10 gaan bezinnend en conceptueel over leidinggeven. Ze vullen elkaar aan en vormen samen het begin- en sluitstuk. Inhoudelijk raken deze hoofdstukken elkaar, zodat ze als het ware een cirkel vormen om de overige hoofdstukken. Vanuit het relationeel denken worden essenties duidelijk waarmee je kunt dienen als leidinggevende. Dienend leiderschap is in navolging van Christus Zelf de opdracht die aan alles voorafgaat. Hoofdstuk 2 gaat over luisteren als een funderende vaardigheid in elk relationeel contact en voor een leidinggevende in het bijzonder. De volgende hoofdstukken zoomen verder en verdiepend in op de luisterende persoon. Het gaat na het luisteren om het begrijpen van iemand en om de wil om hier wat mee te doen. Dit mondt uit in hoofdstuk 5, waarin het gaat om presentie naar elkaar toe. Vanaf dat moment worden de cirkels wijder en gaat het perspectief van ik naar wij. Hoofdstuk 6 behandelt vervolgens de opdracht om vanuit de presentie naar de ander of anderen terug te gaan met een reactie. De hoofdstukken 7 en 8 gaan vervolgens over het geven van deze respons. Dit vraagt om een lerende en respectvolle houding. Dat loopt uit op hoofdstuk 9, waarin al het voorgaande samenkomt.

De stof vraagt om bezinning en overdenking. De gehanteerde verwoordingen in dit boek zijn daarom gericht op het proeven van de betekenis. Door soms iets nogmaals in woorden met een andere gevoelswaarde te formuleren, komen er andere aspecten naar voren. Het gaat om het uitvouwen van begrippen en essenties. Om de hoofdlijn vast te houden wordt er af en toe op het voorgaande teruggegrepen.

Dienend leiderschap

Relationeel leven wordt in dit boek beschouwd als de basis onder dienend leiderschap, vanwege het scheppingsgegeven dat we relationeel zijn. Dienend leiderschap betekent ook elke dag opnieuw beginnen. Je bent nooit klaar. Telkens weer heb je om te gaan met angst en telkens weer moet je leren wat leiderschap is. Dit boek is bedoeld om daar de dialoog onderling over aan te gaan. Een verdere doordenking, uitwerking en bespreking is daarbij altijd mogelijk. Tegelijk is het een spiegel om de stand van zaken eens op te maken. De dialoog is te voeren als we samenleven. Samenleven is dan proeven in de luisterruimte die je elkaar geeft.

De verschillende gedachten in dit boek zijn bouwstenen om de relationele ordening die in de schepping zit te verkennen, te verdiepen of te verbeteren. Het vertrekpunt van dit boek is dat van een relationele verhouding waarbinnen iemand leiding geeft aan anderen. Die insteek is holistisch.

Tot slot is de mannelijke vorm gebruikt als er over een leidinggevende gesproken wordt. Dat is een keuze en betekent dat er vanuit ‘hij’ geschreven wordt. Uiteraard kan in plaats van ‘hij’ ook ‘zij’ gelezen worden.

1 Relationeel leidinggeven

‘Omdat ik wist dat hij achter me stond en mij steunde, kon ik mijn opdracht doen. Het vertrouwen en de uitgesproken aanmoedigingen gaven me kracht en een groeiend zelfvertrouwen. Gerichte complimenten en opbouwende feedback hielpen me in mijn ontwikkeling. Ik voelde me gezien en als mens erkend. Tegelijk wist ik dat het bij hem meestal ook niet vanzelf ging. Als er een crisis was, stond hij vooraan. Om duidelijkheid te geven, maar ook om zelf te proeven wat er speelde. Tijdens een reflectiegesprek kon hij nadrukkelijk zijn en dichtbij komen in het geven van feedback. Ja, hij gaf leiding, maar wapperde slechts af en toe met het vaandel voor de troepen uit. Zijn podiummomenten om een uitgebreide toelichting op een besluit te geven, waren beperkt. Een krachtpatser was hij niet. Hoe scherp zijn eigen analyse en intuïtie ook waren, vanuit een diepe overtuiging wilde hij de klus klaren door samen te werken. Voor hem was leidinggeven datgene doen wat anderen in hun kracht zette en de samenwerking versterkte. Wat de meeste indruk gemaakt heeft, was het moment dat hij zelf ook geen weg wist en dat met me deelde. Met een vermoeide blik en een samengeknepen stem wees hij me op Gods Woord. Hij erkende vol vragen te zitten en geen antwoorden te hebben. Toen ik zijn kamer verliet, zag ik zijn gevouwen handen.’

Inleiding

In dit hoofdstuk worden een paar hoofdlijnen besproken die horen bij leidinggeven. Het eerste deel gaat over leidinggeven in Gods werkelijkheid en voor Zijn aangezicht. Hierin is het fundamenteel dat we relationeel geschapen zijn. Het tweede deel van dit hoofdstuk is een korte verkenning van een paar belangrijke aspecten van het leiderschap van Mozes. Deze aspecten illustreren dat leidinggeven relationeel is, waarbij daadkracht en gebed beide nodig zijn.

Bevrijdende belijdenis

Ieder mens leeft in Gods werkelijkheid, ook iedereen die leiding geeft. Gods werkelijkheid is groter dan de aarde in het geschapen heelal waarin wij leven. Zij gaat ook over de onzichtbare, geestelijke wereld, waarin God eveneens leeft. Hij overstijgt de tijd en zal haar ook eens beëindigen.

Er zitten veel kanten aan leidinggeven, of dat leidinggeven nu eenmalig is of dagelijks. Dat blijkt uit het voorbeeld hierboven. Maar de eerste en belangrijkste notie is dat we leidinggeven voor Gods aangezicht. Hij ziet en weet alles. Daarin is God niet Degene Die op grote afstand alles ziet en weet. Nee, Hij is Degene Die voluit betrokken is op deze wereld en Die haar regeert. De leiding is in Zijn handen, de handen van de levende God Die nabij is. Hij is immanent, overal aanwezig. Hij leefde ook daadwerkelijk als mens van vlees en bloed op deze wereld. Zijn scheppingskracht en opstandingkracht zijn op deze aarde tentoongespreid. En door die kracht geeft Hij mensen het leven met wat daarvoor nodig is. Dat is voor een christen een belangrijke belijdenis. Deze belijdenis stelt rationele en andere reductionistische benaderingen van leiderschap onder fundamentele kritiek.

We leven dus in een wereld die helemaal van God is. Het belijden en beleven hiervan is bepalend voor hoe een leidinggevende denkt over leidinggeven. Het zet hem op zijn plaats, als schepsel in Zijn geschapen wereld, afhankelijk van de Schepper Zelf. Daarom is het nodig dat elke leidinggevende in alles begint en eindigt voor Gods aangezicht, op de knieën en met de belijdenis dat je Hem bij alles nodig hebt, maar ook dankend voor wat God gaf. Daarmee wordt God gediend en door die belijdenis uit te dragen, dien je tegelijk degenen die leiding ontvangen. Dat is het tweevoudig dienen van een dienend leider. Dat is de belangrijkste essentie in een leider die wil dienen. Het is de bevrijdende belijdenis dat je het zelf niet kunt en dat je het zelf ook niet hoeft. Niet ons dienen, maar Zijn dienstbaarheid moet in alle opzichten centraal staan, om God te dienen. In het laatste hoofdstuk wordt hier dieper op ingegaan.

Beginnen

Stephen R. Covey geeft in zijn boek De 7 eigenschappen van effectief leiderschap (1989) aan dat je moet beginnen met het einde voor ogen. Die focus is zinvol en helpt om te realiseren wat je echt belangrijk vindt. Dat geldt praktisch, emotioneel en psychisch, maar ook geestelijk. God is het begin en het einde van alles wat in de tijd geschapen is en gebeurt. Hij omvat de tijd en overstijgt haar tegelijk. Wij mensen zijn geplaatst in de tijd. Met het einde voor ogen kunnen we als mens weten wat het begin moet zijn. Paulus zegt daar in Handelingen 17:24-31 heel kernachtig het volgende over:

De God, Die de wereld gemaakt heeft en alles wat daarin is, Deze zijnde een Heere des hemels en der aarde, woont niet in tempelen met handen gemaakt; En wordt ook van mensenhanden niet gediend als iets behoevende, alzo Hij Zelf allen het leven en den adem en alle dingen geeft; En heeft uit énen bloede het ganse geslacht der mensen gemaakt, om op den gehelen aardbodem te wonen, bescheiden hebbende de tijden tevoren geordineerd, en de bepalingen van hun woning; Opdat zij den Heere zouden zoeken, of zij Hem immers tasten en vinden mochten, hoewel Hij niet ver is van een iegelijk van ons. Want in Hem leven wij en bewegen ons en zijn wij; gelijk ook enigen van uw poëten gezegd hebben: Want wij zijn ook Zijn geslacht. Wij dan zijnde Gods geslacht, moeten niet menen, dat de Godheid goud of zilver of steen gelijk is, welke door menselijke kunst en bedenking gesneden zijn. God dan de tijden der onwetendheid overgezien hebbende, verkondigt nu allen mensen alom dat zij zich bekeren. Daarom dat Hij een dag gesteld heeft, op welken Hij den aardbodem rechtvaardiglijk zal oordelen door een Man, Dien Hij daartoe geordineerd heeft, verzekering daarvan doende aan allen, dewijl Hij Hem uit de doden opgewekt heeft.

De antropologie (mensleer) in het voorgaande Bijbelgedeelte maakt helder waar we als mensen staan. God heeft ons geschapen, we hebben een begin, door God Die ons uit ‘één bloede’ heeft laten ontstaan. Onze Schepper oordeelt ons rechtvaardig over het wel of niet aan Hem verbonden zijn. Bepalend is of we Hem liefhebben als Redder en Verlosser.

In lijn met de genoemde eigenschappen zoals Covey die beschreef, is beginnen met het begin starten met het eind voor ogen. Alles komt van God en zal ook tot Hem terugkeren. Het begin, de voortgang en het eind van het leven zijn in Zijn handen. Een diep en gelovig besef van deze dingen zou het startpunt van elke leidinggevende moeten zijn, in het besef dat iedereen eens uit de tijd zal zijn.

Veelkleurig en veelzijdig

Leidinggeven is veelkleurig en vraagt om veelzijdig gedrag, omdat mensen en situaties verschillend zijn. Dat komt omdat er veel verschillende omstandigheden zijn waarin leiding nodig is. Iedereen komt weleens in zulke omstandigheden. Leidinggeven is niet alleen voorbehouden aan coördinatoren, afdelingshoofden, lijnchefs, directeuren, uitvoerders en bestuurders. Leidinggeven gaat over wie je bent in een situatie waarin leiding nodig is. Iemand die bij een brand het voortouw neemt tot een reddingsactie, geeft leiding. Een tekenaar die in een groepsbespreking actief de juiste vragen gaat stellen of met oplossingen komt, geeft leiding. Het bewust maken van keuzes in het leven vraagt om leiding. Leidinggeven aan mensen gaat daarom niet alleen over jezelf. Het gaat ook over de reacties van mensen aan wie leiding gegeven wordt en de interacties tussen deze mensen en hun leidinggevende. De hoeveelheid variabelen die daarin een rol spelen is enorm, evenals de invloed die deze variabelen op elkaar hebben. Dat mag en moet bescheiden maken.

Er is veel wetenschappelijk onderzoek gedaan naar het geven van leiding. Duizenden deelaspecten zijn onderzocht en veel modellen zijn ontwikkeld. En hoe verhelderend deze ook zijn, ze beschrijven altijd maar een deel van het leidinggeven. Ieder mens is uniek en iedere leidinggevende dus ook. Talenten, levensgeschiedenis, actuele context en persoonlijkheid geven ‘kleur en geur’ aan de wijze waarop een leidinggevende denkt, dingen ervaart, spreekt, luistert en handelt. Al deze dingen komen samen in de persoon en het handelen van de leidinggevende; een unieke combinatie met soms ongedachte of onverwachte mogelijkheden, maar ook met beperkingen.

Leidinggevenden zijn niet te programmeren. Dat maakt scholing of training ook relatief: Het geeft geen garantie op een goede leidinggevende. Het samenspel van persoonlijkheid, talenten, scholing, ervaring en sociale intelligentie zorgt voor een unieke uiting van leidinggevend gedrag. De ontwikkeling van een leidinggevende begint en eindigt bij hem- of haarzelf. Een goede leidinggevende wordt niet geboren, maar is iemand die aanleg voor leidinggeven heeft ontplooid en ontwikkeld. Gezien de vele variabelen en hun onderlinge beïnvloeding valt er een leven lang te leren en te ontwikkelen. Daarom begint leidinggeven bij jezelf. Dat betekent dat de leidinggevende allereerst persoonlijk leiderschap moet inzetten.

Leiding geven

Leiding geef je. Om iets te geven, moet er een reden of aanleiding zijn. Om leiding te geven, moet je een roep verstaan en deze willen en kunnen beantwoorden. Deze roep gaat uit van de situaties waarin leidinggeven nodig of gewenst is. Deze situaties roepen als het ware om iets wat er niet is. Dat kan zowel uitgesproken als onuitgesproken het geval zijn. Degene die zo’n situatie ‘hoort’, kan deze aankaarten bij anderen. Het is echter ook mogelijk om, als je deze roep hoort, zelf leidinggevende verantwoordelijkheid te gaan dragen. Zo kan een passerende medereiziger de leiding nemen als een vrouw onwel wordt in een metrostation of bij een bushalte. Het geldt ook voor een vakkenvuller die met een voorstel komt om verspilling tegen te gaan.

Deze roep heeft het karakter van een roeping met een bestemming of opdracht voor iemand die leiding gaat geven. Het is een roeping omdat het niet om een eenmalig antwoord gaat, maar om het beantwoorden van een opdracht met een veelkleurige inhoud. Leidinggeven is vaak van langdurige aard, weerbarstig en complex. Het gaat bij het geven van leiding dus meestal om een langdurige vorm van veelzijdig beantwoorden. Gehoor geven aan deze roep betekent dat een mens zich committeert aan de roep die uitgaat. Dat geldt ook voor het leidinggeven aan jezelf. Als iemand zich committeert, kan dat echter ook gekoppeld zijn aan een eenmalige situatie of je dagelijks werk.

Deze beantwoording houdt veel verschillende activiteiten in. Het gaat niet alleen om een antwoord in gesproken of geschreven woorden. Het gaat om het geven van respons. Het geven van respons is passend, omdat het gaat om een scala aan leidinggevende activiteiten in zowel woorden als daden. Iemand die het leidinggeven op zich neemt, stelt zich daarmee in dienst om respons te geven op de roep die tot hem of haar gekomen is.

Leidinggeven is een activiteit van geven en uitdelen. Leidinggeven is iets toevoegen aan wat anderen doen. Als er een vraag of behoefte is aan leiding, ligt het toevoegen van leidinggeven voor de hand. Deze behoefte aan leiding komt dan als een roep of opdracht af op degene die leiding gaat geven. Door leiding te geven, voegt hij zijn bijdrage toe in respons op een behoefte. Dat kan een scala aan activiteiten inhouden. Het geven van antwoorden, duidelijkheid, bemoedigingen, faciliteiten, stimulansen, correcties, aandacht, beloningen en de ontwikkelrichting zijn daar voorbeelden van.

‘Leidinggeven is vaak van langdurige aard, weerbarstig en complex’

Ook als deze vraag er niet is, moet er leiding gegeven worden. Door leiding te geven voeg je dan wat toe waar niet om gevraagd wordt. Onbekendheid, onwilligheid of onmogelijkheid kunnen ervoor zorgen dat er geen vraag gesteld wordt. Toch kan het geven van een correctie nodig zijn. In andere situaties is het toevoegen van creativiteit belangrijk. Het kan ook nodig zijn te wijzen op achterliggende bedoelingen om deze zichtbaar en concreet te maken. Zo kan er een situatie zijn waarin werknemers omwille van het binnenhalen van een belangrijke opdracht moeten overwerken. Als iemand dan zonder opgaaf van zwaarwegende redenen niet wil overwerken, kan een correctie op het denken en handelen van die persoon nodig zijn. Een leidinggevende moet daar iemand dan ongevraagd op aanspreken door het gesprek aan te gaan. Er zijn ook andere voorbeelden waarin iemands persoonlijke belang zwaarder weegt dan het overstijgende bedrijfsbelang.

Leiding geven

Om uit te delen, moet je wel wat uit te delen hebben. Als dat niet zo is, wordt leidinggeven schadelijk. Dan wordt er niet gedeeld, maar gehaald. Dan wordt er niet gediend, maar geheerst. Vaak draait het dan om egoïstische motieven. Geven kan pas als je eerst wat hebt ontvangen. Een leidinggevende weet als het goed is waar hij vandaan komt, wat hij kan, wie hij is, waar zijn grenzen liggen en hij heeft leren leven van dat wat gegeven is. Hij leeft van de Gave, dat is van God Zelf, en van wat hij in genade ontvangen mag. Hij heeft dus zelf ook zorg, talenten, een opvoeding, energie, levenservaring en aandacht ontvangen en deze tegelijk nog steeds nodig om wat te kunnen (door)geven. Uiteraard is de mate waarin deze kennis aanwezig is verschillend en vraagt de ene situatie ook om diepgaandere zelfkennis dan de andere. Naast grenzen heeft iedereen ook talenten gekregen. Bovendien geeft het leven inzichten en ervaringen die ook bepalend zijn. Het geven van leiding is vooral helemaal afhankelijk van Gods zegen.

Iets wat je deelt of geeft, moet ontvangen kunnen worden. Dat geldt voor degene aan wie leiding gegeven wordt, maar raakt net zo goed een leidinggevende zelf. Een leidinggevende kent en erkent als het goed is de kracht van het ontvangen. Het ontvangen geldt in horizontale en verticale zin. In horizontale zin geldt het tussen mensen. Zonder hulp van anderen is het onmogelijk om te groeien en te ontwikkelen. Dat begint al voor de geboorte. Het geldt ook in verticale zin. Zonder de scheppende en onderhoudende kracht en macht van de Schepper Zelf zijn we als mensen nergens. Zonder Zijn zegen kunnen we als leidinggevende geen werkelijk passende respons geven. Een leidinggevende is in dat licht blijvend afhankelijk.

Leiding blijven ontvangen

Een leidinggevende moet zelf ook leiding blijven ontvangen. Hij moet gegroeid en ontwikkeld zijn als mens en als leidinggevende, met vallen en met opstaan. Leidinggeven betekent dat je in een blijvende leercurve zit. Gearriveerd ben je als leidinggevende nooit. Reflectie is nodig om te blijven leren. Op die manier ontvang je inzichten. Dat lerend en reflecterend dragen van eindverantwoordelijkheid brengt in meerdere of mindere mate eenzaamheid met zich mee. Deze eenzaamheid ontstaat doordat een leidinggevende maar een deel van reflecties, afwegingen, urgentie en de weg naar realisatie van een visie kan delen met anderen. Je mag als leidinggevende niet over alle zaken spreken omwille van vertrouwelijkheid, integriteit of bijvoorbeeld bedrijfsgevoelige informatie. Het geldt echter ook persoonlijk. Het ervaren van leidinggeven kun je maar voor een deel aan anderen duidelijk maken, omdat het maar deels onder woorden is te brengen. Het dragen van eindverantwoordelijkheid is niet te delen, omdat je dat alleen doet. Een leidinggevende moet deze eenzaamheid kunnen en willen (ver)dragen.

Een leidinggevende is en blijft een mens. Een mens met mogelijkheden, behoeften en grenzen. Om te beantwoorden aan de roeping van het leidinggeven, is het nodig dat deze aspecten in balans zijn. Het inzetten van talenten en mogelijkheden gedijt het beste als er voldoende rekening gehouden wordt met zowel de behoeften als grenzen van een leidinggevende. Om een goede balans te vinden, moet je leiding geven aan jezelf. Elke leidinggevende heeft zelf ook input nodig om van te leren, geïnspireerd te raken en ideeën op te doen. Het is nodig om daar tijd en gelegenheid voor te zoeken. Zorgen voor deze tijd en gelegenheid is een concreet voorbeeld van leidinggeven aan jezelf. Daarom is het aan te bevelen om in bepaalde levensverbanden de leidersstoel in te wisselen voor de lidmaatschapsstoel, om geleid te worden en niet voorop te hoeven. Om leiding te kunnen geven, is respons op je behoeften nodig. Het is onmogelijk om alleen maar te geven. Een persoonlijke en gezonde balans heeft alles te maken met het tegemoet komen van eigen behoeften. Net als ieder mens heeft een leidinggevende een compliment, positief kritische omgeving, erkenning, warmte en geborgenheid nodig. Voor leidinggevenden lijkt dit weleens minder vanzelfsprekend te zijn dan voor degenen aan wie ze leiding geven. Het is nodig dit te onderkennen en te zorgen dat je genoeg mens kunt zijn en een respons op je behoeften mag ontvangen.

‘We staan in relatie tot alle schepselen die God schiep’

Relationeel

Mens-zijn betekent dat je altijd een deel van een groter geheel bent. Je staat in relatie tot andere mensen en tot de wereld om je heen. Beide omvatten meer dan jouw individuele leefwereld. Je bent dus onderdeel van een groter geheel. Dat geldt niet minder voor een mens die leiding moet geven. Een leidinggevende kan en weet het dus nooit alleen. Een diepgaand besef hiervan houdt je bescheiden. Onze kennis en kunde is altijd ten dele. We hebben dus aanvulling nodig. Dat is geen negatieve grens, maar een prachtig scheppingsgegeven. Wij zijn als mens altijd onderdeel van een wereld vol relaties. Allereerst staan we in relatie tot onze Schepper, Die ons schiep en daarmee helemaal kent. Voor ons ontstaan en voortbestaan zijn we afhankelijk van Zijn zegen. Daarnaast staan we ook in relatie tot de mensen om ons heen. We staan in relatie tot alle schepselen die God schiep. Onze omgang met anderen zegt iets over de wijze waarop we ons in relatie gedragen. We hebben anderen nodig om in leven te blijven, maar ook om een doel te bereiken. Tot slot staan we ook in relatie tot de schepping. Alles wat we doen, heeft gevolgen in de schepping. God de Schepper heeft ons als rentmeesters in deze relaties gezet, om deze aarde te bebouwen en te bewaren. Deze relaties waren volmaakt en harmonieus. Ze waren open en gericht op het dienen van God en Zijn schepping.

De mens is dus een relationeel wezen, aangelegd op de ander, de mens, en de Ander, God. We zijn geschapen naar Gods beeld en naar Zijn gelijkenis. Dat wijst ons op de relatie tussen Schepper en schepsel. Deze relatie gaat terug op God Zelf als Schepper. Dat is het fundament onder het relationeel geschapen zijn. Alleen in relatie tot de ander kunnen we tot groei en tot onze bestemming komen. We zijn ontstaan en leven in een context van relaties. In die zin zijn we in afhankelijkheid geschapen, om te geven en te ontvangen. Dit geldt in dit leven en na dit leven. Ook met de verwoestende gevolgen van de zonde blijft deze scheppingsorde diep waar. Herstel en waarde komen voort uit de juiste relaties. Relationeel leidinggeven betekent dat de kracht en waarde van relaties wordt gekend en gebruikt. Een relationeel gerichte leidinggevende zoekt die in relaties om te ontdekken, te ontplooien, te ontwikkelen en werkelijk te kunnen (re)creëren. Het gaat bij creëren om het maken van iets wat er niet is. Ook kan het gaan om de creativiteit waarmee het werk, de dienst of het product beter wordt. Een relationeel gerichte leidinggevende zoekt ook momenten van rust en ontspanning. Dat doet hij voor anderen en zichzelf. Recreatie is nodig om opnieuw te kunnen creëren. Relaties geven betekenis aan het leven. Leidinggeven heeft daarom alles te maken met het geven van betekenis en waarde in relaties. Die zingeving wordt in de eenentwintigste eeuw steeds belangrijker.

‘Relationeel leidinggeven betekent dat de kracht en waarde van relaties wordt gekend en gebruikt’

Het leven van Mozes als voorbeeld

Over leidinggeven staan belangrijke en leerzame noties in de Bijbel. Hoewel het beschrijven van menselijk leiderschap niet de primaire boodschap of bedoeling is van de meeste Bijbelgedeelten, kunnen we er wel belangrijke gegevens over leidinggeven vinden en daarvan leren. De handelingen van de leider Mozes zijn daar een voorbeeld van. Ze leren ons wat relationeel leiderschap is en laten zien wat ervoor nodig is. Het leiderschap van Mozes was duidelijk relationeel en kende zowel gevouwen, richtinggevende als corrigerende handen.

Gods leiding voor alles

Aan het leiderschap van Mozes gaat Gods leiding vooraf. Dat blijkt al rondom het begin van zijn leven, waar hij door Gods leiding in leven blijft. Dit leidt ertoe dat Mozes zonder eigen toedoen uiteindelijk als kind aan het hof van Farao belandt. Daar vindt een eerste en belangrijke voorbereiding plaats, omdat Mozes het onderwijs aan het hof van Farao heeft genoten ter voorbereiding op een leidinggevende taak. Mozes is opgegroeid en opgeleid te midden van de elite van de Egyptenaren rondom Farao. De eerste veertig jaren van zijn leven is hij daar geweest.

Een groot en belangrijk deel van Mozes’ vorming vindt vervolgens veertig jaar lang in de woestijn plaats. Na een impulsieve moord moet Mozes vluchten. Zijn leven verandert radicaal. Als schaapherder leert hij een kudde leiden. Veertig jaar lang wordt Mozes gevormd door het leven in de woestijn als agrariër in dienst van priester Jethro. Als mens wordt Mozes zachtmoedig gemaakt.