DE VERDEDIGING
VAN HET
GEREFORMEERDE
KERKMODEL

Uitgegeven met steun van Stichting Jagtspoel Fonds.

De verdediging van het gereformeerde kerkmodel
Antoine de la Roche Chandieu
Vertaald en ingeleid door H.A. Speelman
© Labarum Academic, Apeldoorn 2017
Omslagontwerp: José van der Meer
Vormgeving: Bert van Santen
ISBN 978 94 0290 2648
NUR 700 040

www.labarum.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

DE VERDEDIGING
VAN HET
GEREFORMEERDE
KERKMODEL

Antoine de la Roche
Chandieu

Vertaald en ingeleid door
H.A. Speelman

Aan de Kerk in Touraine en Poitou

Inhoud

Een woord vooraf door prof. dr. Herman J. Selderhuis

Voorwoord

Inleiding

1.  Antoine Chandieu: biografie

1.1.  Studietijd tot zijn benoeming als predikant in 1556

1.2.  Adviseur van de kerken in 1557 en 1558

1.3.  Auteur in 1559

1.4.  Politicus en strateeg vanaf 1560

1.5.  Predikant in oorlogstijd vanaf 1562

1.6.  Op synodes met de kwestie-Morély, vanaf 1562

1.7.  Chandieus optreden na (zijn publicatie in) 1566

2.  De historische context

2.1.  De moeizame beginfase van de Franse gereformeerde kerk

2.2.  De periode vóór de dood van koning Henri II

2.3.  De periode na de dood van koning Henri II

3.  Doel, vorm en inhoud van Chandieus boek

3.1.  De centrale these van Chandieu

3.2.  De vier groepen tegenstanders van de Franse kerkorde

3.3.  De indeling en opzet van het boek

3.4.  De stijl en structuur van het boek

3.5.  Chandieus gebruik van Schrift en kerkvaders

3.6.  Chandieu keert zich vooral tegen de ideeën van Morély

3.7.  Morély’s kerkvisie

3.8.  De wijze waarop Chandieu zijn tegenstander bestrijdt

Tot slot

Antoine Chandieu
De verdediging van de kerkorde
(discipline ecclésiastique)

1.  Kritiek op de tegenstanders van een zelfstandige kerkorde

2.  Over de roomse wijze van verkiezing van ambtsdragers

3.  De noodzaak van een kerkelijke roeping

4.  Apologetische reactie op het gedachtegoed van Jean Morély

5.  Conclusie

Inhoudsopgave ofwel de scholastieke opbouw van het boek

Nawoord

Afkortingen

Literatuur

Register van teksten en namen uit de Bijbel

Register van namen

Een woord vooraf

In de bezinning op hoe we vandaag kerk zijn en op welke regels we voor orde en tucht hanteren, is het zeker zinvol te luisteren naar hen die hier al eens eerder over nagedacht en geschreven hebben. Een van hen is Antoine de la Roche Chandieu, de gereformeerde predikant, diplomaat en geleerde, die veel publiceerde en daarbij ook aandacht gaf aan het kerkrecht. Als gevolg van Luthers reformatie viel het eeuwenoude en uit een enorme hoeveelheid van vaak complexe regels bestaande canonieke kerkrecht weg, maar al snel werd duidelijk dat ook de kerk van de Reformatie regels nodig had om kerk naar Gods Woord te kunnen zijn. Nu de traditie niet meer normatief was, moest direct vanuit de Bijbel een kerkelijke orde worden opgebouwd. Men was het erover eens dat het niet meer kon als vroeger, maar er werd verschillend gedacht over hoe het nu en in de toekomst dan wel moest. Juist op dit punt blijkt de actualiteit en relevantie van de bezinning uit die tijd, aangezien ook onze tijd de vraag kent of er in de kerk ook op gebied van orde en tucht niet een reformatie nodig is.

Deze begrippen ‘orde’ en ‘tucht’ klinken niet voor ieder uitnodigend en bemoedigend, en kunnen de indruk wekken dat de kerk gewoon een bedrijf, een organisatie is. Chandieu maakt echter duidelijk dat het hier om geestelijke zaken gaat. Er is een kerkorde en er is tucht om de band met Christus en met elkaar levend te houden. Dat geestelijke, missionaire karakter van het kerkrecht heeft in de loop van de kerkgeschiedenis heel wat te lijden gehad. Juist daarom is het goed via het boek van dr. Herman Speelman te zien dat het anders bedoeld was en dat het ook anders kan. Kerkrecht gaat over geloof en niet over regels, gaat over Christus en niet over een organisatie.

Het werk De verdediging van het gereformeerde kerkmodel kan aan de bezinning op deze zaken een belangrijke bijdrage leveren en daarom is de beschrijving en vertaling die Speelman ons bezorgt ook zo waardevol. De onbekendheid van Chandieu wordt verholpen met een beknopte en heldere levensbeschrijving van een man die een boeiend en veelbewogen leven leidde en daarbij steeds het welzijn van de kerk in Frankrijk en daarbuiten op het oog had. De daaropvolgende vertaling van zijn boek over gereformeerd kerkrecht is uniek en dat niet alleen omdat het boek nooit eerder in het Nederlands is vertaald, maar ook omdat een Nederlandse synode al in 1581 besloten had dat er zo’n vertaling moest komen en dr. Speelman degene is die meer dan vier eeuwen later eindelijk dit synodebesluit uitvoert. Dat dit in het jubileumjaar van de Reformatie gebeurt is eigenlijk vanzelfsprekend. De herdenking van de Reformatie van de zestiende eeuw is zeker voor alles een zaak waarin het om Luther gaat, maar niet alleen om hem. Chandieu behoort tot de tallozen die vanuit Luther verder zijn gaan denken over hoe de boodschap van vrije en onverdiende genade kerkelijk gestalte krijgt. Zijn boek past dus zeker bij de 500e verjaardag van de Reformatie.

Ik hoop zeer dat de vertaling en inleiding niet hetzelfde lot ondergaan als het besluit van de synode van Middelburg destijds in die zin dat het boek er wel is, maar er niets mee gedaan wordt. Ik verwacht dat trouwens ook niet, want het werk van Chandieu is interessant en stimulerend voor het nadenken over kerk-zijn in de 21e eeuw. Om die reden wil ik namens alle lezers dr. Speelman bedanken voor het vele werk aan dit boek besteed en wens ik het boek vele gebruikers toe.

Herman Selderhuis

Voorwoord

In de zomer van 2016 las ik, zittend onder een eeuwenoude boom naast een nog ouder romaans kerkje, een historisch traktaat dat Antoine Chandieu vierhonderdvijftig jaar geleden schreef en waarin hij de kerkopvatting van de Franse gereformeerden verdedigde tegenover vier groepen geloofsgenoten die er andere opvattingen op na hielden.

De titel van het boek, La confirmation de la discipline ecclesiastique, obseruee es eglises reformees du royaume de France, riep bij mij de vraag op naar de betekenis van discipline ecclésiastique en de reden van het belang dat de auteur hecht aan het consequent zich houden aan (observer) deze kerkelijke discipline als een vorm van omzien naar elkaar, waaraan de gereformeerden te herkennen zijn in een in godsdienstig gezien vijandige omgeving. Chandieu benadrukt dat zij zich houden aan een eigen manier van kerk-zijn en dat de daarbij behorende gereformeerde levensstijl overal in het koninkrijk wordt onderhouden.

Uit de subtitel van zijn inleidend woord blijkt verder dat Chandieu zich met zijn apologie richt op vier groepen tegenstanders, namelijk zij die de kerkorde hekelen ‘van de Franse gereformeerde kerken die in onze tijd opnieuw in werking gezet is’ (qui blasment celle qui a esté de nostre temps redressee es Eglises Françoises reformees).¹ De zin en noodzaak van deze kerkorde voor een goed kerkelijk leven wil hij daarom verdedigen.

Hij focust zich in zijn boek niet op de academische wereld, maar op de gewone lekengelovigen en predikanten. De toon van het boek is polemisch, redenerend vanuit een dwingende logica, maar tegelijk ook geestelijk van opzet, zich strijdlustig verwerend tegen satan, die de orde in de kerk, die nog maar kortgeleden hersteld is, weer helemaal wil vernietigen, ‘opdat de kerk als een onbestuurbaar schip op drift zou raken en weldra de dienst van God en de zuiverheid van leer zou verlaten’ (3). Uiterst gemotiveerd en strijdbaar streeft Chandieu als een begaafd theoloog ernaar om in deze geestelijke oorlog in een aansprekende, prozaïsche stijl zo overtuigend mogelijk aan te tonen dat zijn vorm van kerk-zijn de beste papieren heeft, omdat die stoelt op de Schrift en de vroeg-kerkelijke traditie.

Lange tijd bleef de centrale rol die Chandieu had in het kerkconstituerend proces in Frankrijk vanaf het einde van de jaren vijftig van de zestiende eeuw onderbelicht. Zijn invloed staat in geen verhouding tot de aandacht die zijn werk heeft gekregen. In de afgelopen eeuwen verscheen nauwelijks een studie over zijn uitgebreide theologische en kerkrechtelijke geschriften, terwijl hij een belangrijke hoofdrolspeler was in de beginfase van het ontstaan van de Franse gereformeerde kerk. Hij bepaalde mede de kerkordelijke identiteit van de nieuwe kerk in deze boeiende overgangsfase van het middeleeuwse kerkrecht naar een modernere vorm van kerk-zijn, waarbij de zestiende-eeuwse hervormers zich vooral spiegelden aan de Bijbel en de Vroege Kerk.

Het ontstaan van de evangelische beweging, die zich in het grote en diverse Franse koninkrijk in de jaren veertig en vijftig van de zestiende eeuw had ontwikkeld in de richting van een zelfstandig kerkgenootschap met geheel eigen typische kenmerken, kreeg tot voor kort ook weinig aandacht in de geschiedschrijving. De bestaande middeleeuwse katholieke kerk domineerde de Franse samenleving en de gereformeerden konden niet of nauwelijks rekenen op steun van de overheid. Recent heeft de historische wetenschap echter meer oog gekregen voor het geleidelijke, zelfstandige verloop van het kerkhervormingsproces in Frankrijk. De opvatting dat het ontstaan van de Franse gereformeerde kerken vooral een zendingsproject van de Geneefse kerk was en dat de Franse calvinistische kerken eenvoudigweg naar het model van Calvijn waren opgezet, is daarmee bijgesteld.²

De laatste jaren verschijnen ook allerlei verrassende studies die nieuw licht werpen op de ontstaansgeschiedenis van de Franse gereformeerde kerken en op de rol die Chandieu in de zestiende eeuw speelde. Ik noem hier slechts enkele namen van historici, die in deze fase van de Franse kerkgeschiedenis zijn gespecialiseerd, zoals Sarah K. Barker, Philip Benedict, Nicolas Fornerod, Hugues Daussy, Theodore G. van Raalte en Glenn S. Sunshine.³

De geringe aandacht voor Chandieu in de historiografie en de hernieuwde belangstelling onder historici voor de ontstaansgeschiedenis van de protestantse kerk in Frankrijk brachten mij ertoe zijn boekwerk in vertaling te laten verschijnen.

Antoine de la Roche Chandieu, die ik in de hiernavolgende inleiding uitgebreid zal introduceren, was nog maar een jonge dertiger toen hij eind 1565 als predikant te Parijs het verzoek kreeg om namens de kort daarvoor ontstane Franse protestantse kerk de gereformeerde visie op kerk-zijn te verdedigen. Zijn boek over de zelfstandige kerkelijke discipline verscheen het jaar erop. Het handelt over het goed en goddelijk recht van de gereformeerde kerkstructuur en de daarbij passende gereformeerde spiritualiteit van de jonge Franse kerk.

De Nationale Synode te Middelburg van de gelijkgezinde gereformeerde kerken in de Lage Landen besloot in 1581, vijftien jaar na de eerste editie van Chandieus boek, dat ‘die classe van Walcheren’ dit Franstalige ‘boexken’ in het Nederlands ‘sall oversetten’. ⁴ Omdat echter de uitvoering van dit besluit tot op heden op zich liet wachten en om Chandieu meer bekendheid te geven, groeide bij mij deze zomer, zittend aan de Vienne, op de grens van de Touraine en de Poitou, de overtuiging dat het goed zou zijn bij wijze van eerbetoon aan Antoine de synodebeslissing alsnog uit te voeren en het in chique Frans geschreven en theologisch knap gecomponeerde boexken in ons land onder de aandacht te brengen. Met dank aan uitgeverij De Banier voor de spontane bereidheid tot publicatie ervan en aan de Stichting Jagtspoelfonds voor zijn steun.

Antogny-le-Tillac, 31 oktober 2016
Herman Speelman

________________

1 Voor een verantwoording van de vertaling van discipline ecclésiastique, zie het Nawoord.

2 Kingdon, Consolidation, 80. Benedict, Christ’s Churches, 135-136.

3 Glenn S. Sunshine, Reforming French Protestantism (2003), Alain Tallon e.a., La Réforme en France et en Italie (2007), Sarah K. Barker, The Vernacular Writings of Antoine de Chandieu (2009), Philip Benedict & Nicolas Fornerod, L’organisation et l’action des églises réformées de France (1557-1562) (2012), Theodore G. van Raalte, Chandieu: One of the Fathers of Reformed Scholasticism? (2013), Hugues Daussy, Le parti Huguenot (2015), Raymond A. Mentzer & Bertrand Van Ruymbeke, A Companion to the Huguenots (2016). Voor meer titels, zie de literatuurlijst.

4 ‘Memorie uth acten synodael tho Middelborch in Zeelant von den 30 Maii tot den 21 Junii 1581’, art. 29, in: Van Dooren, Synode te Middelburg, 78.

Inleiding

Chandieus boek De verdediging van de kerkorde moeten we lezen tegen de achtergrond van de ontwikkelingen in de zestiende eeuw toen de gereformeerde kerk in het koninkrijk Frankrijk steeds meer aanhangers kreeg. Het godsdienstbeleid van de verschillende overheden werd aanvankelijk gekenmerkt door een rigoureuze bestrijding van de protestantse ketterij. Daarna volgde een lange periode van godsdienstoorlogen.

De auteur van dit boek is een invloedrijke Parijse predikant en een academicus van formaat. Hij komt op voor een presbyteriaal- synodale kerkstructuur, een middenweg tussen een van onderaf gevormde kerkelijke vergadering van gelovigen en een van bovenaf aangestuurde ambtelijke kerkorganisatie. Met een verwijzing naar Cyprianus pleit Chandieu vurig voor een kerkordelijke regeling die als een kompas op zee ervoor zorgt dat het schip der kerk koers houdt en niet stuurloos gaat ronddobberen en die de opvarenden in hun doen en denken begeleidt, corrigeert en beschermt (3).

Voor zijn polemiek gebruikt de auteur een scholastieke methode, gekenmerkt door een dwingende logica die uitgaat van de Schrift en de vroeg-kerkelijke traditie. Inzet is de juiste kerkelijke discipline, kerkrechtelijk en spiritueel gezien. Het gaat immers om een evangelische vorm van kerk-zijn met een daarbij passende gereformeerde levensstijl of, anders gezegd, om een kerkorde toegespitst op de specifieke Franse situatie. Chandieu beperkt zich in zijn apologie tot het verdedigen van de kerkorde van het nationale Franse kerkverband, hoewel hij soms ook verwijst naar andere gereformeerde kerken, die hij ‘christelijke kerken buiten Frankrijk’ noemt (225). In het bijzonder beveelt hij de kerk in Genève aan als een modelkerk, ‘de meest bloeiende kerk van Europa’ (142). Maar het is juist de Franse en niet de Geneefse kerkorde die internationaal al snel de aandacht trekt en als voorbeeld gaat functioneren voor ondergronds opererende gereformeerde kerken, zoals in de Lage Landen en voor de vorming van nationale kerkverbanden, zoals in Schotland, en de Palts.¹

De bewust anti-hiërarchische kerkstructuur maakte het in het uitgestrekte koninkrijk Frankrijk voor de gereformeerden noodzakelijk om voor overleg en besluitvorming regelmatig bijeen te komen in classicaal, regionaal of nationaal verband. Dit zorgde er feitelijk voor dat er in Frankrijk een geheel nieuwe protestantse kerkstructuur ontstond, waarbij de positie en functie van de kerkenraad als bestuurlijk orgaan evenals de taken en verantwoordelijkheden van de lekenambten van ouderling en diaken anders waren dan in het Geneefse model. Het federatieve verband was nieuw, evenals de zelfstandige positie ten opzichte van de overheden. Dit betekende ook dat de lekenambten hun gezag niet konden ontlenen aan het raadslidmaatschap, zoals in Genève. Waar de lekenouderlingen in Genève in de eerste plaats behoorden tot de politieke en sociale stadselite en daarnaast de moeilijke opdracht kregen een religieuze en morele transformatie binnen de kerkelijke samenleving te begeleiden, hadden de ouderlingen samen met de andere leden van de Franse kerkenraden allermeest een bestuurlijke functie, waarbij in de regel een predikant de voorzitter was en niet een van de vier burgemeesters, zoals in Genève.²

Ook werd de theocratische praktijk losgelaten en die van de Vroege Kerk omhelsd, waarbij ‘de kerkelijke tucht zich niet uitstrekt tot degenen die buiten de kerk zijn, maar alleen in de kerk haar kracht en deugdzame werking heeft’ (202). Dat wil zeggen: er was in Frankrijk vanaf eind jaren vijftig een nieuwe kerk ontstaan met een zelfstandige kerkstructuur en eigen spiritualiteit.

Ten onrechte schonk de latere geschiedschrijving hier relatief weinig aandacht aan. Heel zijn werkzame leven, al vanaf eind jaren vijftig van de zestiende eeuw, drukte de toonaangevende diplomatieke Fransman Chandieu zijn stempel op de ontwikkelingen. Mede door zijn geschriften en zijn persoonlijk optreden kreeg de Franse kerk, die decennialang zo onzichtbaar mogelijk ondergronds had moeten opereren, een gezicht.

In deze inleiding op Chandieus verdediging van orde en tucht binnen de protestantse kerken in het koninkrijk Frankrijk volgen nu drie hoofdstukken waarin achtereenvolgens eerst de auteur uitvoerig wordt geïntroduceerd, daarna een schets gegeven wordt van de kerkelijke en politieke omstandigheden in de tijd van het ontstaan van het boek en waarin ten slotte de stijl en inhoud van het boek behandeld worden.

________________

1 Calvijn drukte zich begin jaren zestig met weinig verholen trots in de stadsraad zelfbewust uit over de definitieve vorm van de Geneefse kerkorde en sprak in de algemene raad op 13 november 1561 de wens uit dat deze zou zijn als een licht verlichtende ‘alle kerken die op de weg van de christelijke reformatie gebracht zijn’ en dat deze kerkelijke wetten niet alleen zullen dienen tot voorbeeld voor de zusterkerken maar ook als een getuigenis ‘voor hen die tegenover onze orde en religie wantrouwend staan’. CO 21, 766 = CO 10a, 92.

2 Mentzer, ‘Ecclesiastical Practice’, 359-360.

1. Antoine Chandieu: biografie

1.1. Studietijd tot zijn benoeming als predikant in 1556

Chandieu is in 1534 geboren op het kasteel van Chabottes in de Mâconnais, als tweede zoon van Guy of Guillaume Chandieu en Claudine du Morlard.³ Zijn vader stierf vier jaar later. Hoewel het niet duidelijk is of zijn moeder al vroeg sympathiseerde met de kerkelijke hervormingsbeweging, stuurde zij de vijfjarige Antoine voor onderwijs naar Parijs, naar de hervormingsgezinde tutor en latere gereformeerde predikant Mathias Granjean.⁴ Als tiener vertrok hij naar de humanistisch georiënteerde rechtenfaculteit van de universiteit van Toulouse, waar de nieuwe zienswijze medio zestiende eeuw in opkomst was.⁵

In Toulouse kreeg Chandieu zodoende, naast een degelijke scholastieke, een humanistische opleiding en leerde hij op de klassieke wijze disputeren.⁶ Tijdens zijn studiejaren kwam hij ook in contact met moderne juridische denkers die pleitbezorgers waren van protestantse idealen zoals het bieden van ruimte voor godsdienstvrijheid. De latere prominente staatsman Michel de l’Hôpital, die een belangrijke rol zou spelen bij de acceptatie van de gereformeerde kerk, studeerde hoogstwaarschijnlijk aan dezelfde faculteit. Hoewel Chandieu in zijn theologische geschriften niet de klassieke stijl van de middeleeuwse logica of de humanistische dialectiek hanteert, zijn een aantal van zijn publicaties scholastisch van opzet.⁷

In zijn studententijd leerde hij ook het reformatorische gedachtegoed kennen. Volgens zijn zestiende-eeuwse biograaf, Jacques Lect, reisde Antoine in het begin van de jaren vijftig naar Genève en koos hij definitief voor het nieuwe geloof. Terug in Parijs besloot Antoine theologie te gaan studeren, daartoe aangespoord door de Parijse voorganger François de Morel, Heer van Collonges. Na zijn studie theologie en na de oprichting van de gereformeerde kerk te Parijs in 1555, werd de toen 22-jarige Chandieu in 1556 aan die kerk verbonden als tweede reguliere predikant.⁸

1.2. Adviseur van de kerken in 1557 en 1558

Samensteller van kerkorde en belijdenis

Heel zijn leven werd door de kerkelijke geloofsstrijd getekend, de eerste helft door de uiterst gewelddadige kettervervolgingen en de tweede helft door acht bloedige godsdienstoorlogen die volgden als reactie op de kerkvorming. In dit alles speelde Chandieu een actieve leidinggevende rol. Mede door zijn persoonlijk optreden en door zijn pennenvruchten gaf hij de Franse evangelische beweging een gezicht en een eigen identiteit. In 1557 stelde hij een belijdenis en kerkorde samen, die samen de basis zouden vormen voor het ontstaan van de zelfstandige geformeerde kerk twee jaar later. Naast Beza, die vanuit Genève opereerde, was Chandieu een van de belangrijkste vertegenwoordigers van de Franse calvinistische kerk.

Na de dramatische slag bij Saint-Quentin in augustus 1557, die een einde maakte aan de al zeventig jaar durende strijd tussen Frankrijk en Spanje over de leiding in de wereld en die een pijnlijke militaire nederlaag betekende voor Frankrijk, ontlaadden de spanningen en onrustgevoelens zich in Parijs in de nacht van 4 op 5 september 1557 tijdens een samenkomst aan de Rue Saint-Jacques. Het betrof een geheime samenkomst van tussen de drie- en vierhonderd mensen in een woonhuis tegenover het Collège du Plessis. In die bijeenkomst werd de Bijbel in de volkstaal gelezen en werden berijmde psalmen van Marot en anderen gezongen. Ruziezoekende studenten en geestelijke begeleiders verstoorden na de viering van het avondmaal deze protestantse kerkdienst met geweld. De politie arresteerde vele tientallen mannen, vrouwen en kinderen uit de Parijse gemeente, waarna langdurige processen volgden. Het kostte een twintigtal mensen het leven.⁹ Internationaal veroorzaakte dit schokkende incident veel beroering en de ogen van het grote publiek gingen open. Menigeen voelde zich erdoor geroepen om partij te kiezen en openlijk naar buiten te komen voor het welzijn van de gereformeerden, onder wie de kersverse Parijse predikant Antoine Chandieu.

Na deze heftige gebeurtenis richtte Chandieu zich in het najaar van 1557 namens de kerk in Parijs tot de koning met een korte confessie en een brief¹⁰ en tot het Franse volk met een Apologie.¹¹ De protestanten konden zijns inziens niet langer werkeloos blijven toekijken, zonder op te komen voor hun rechten. Ongeveer vijfduizend mensen, onder wie hooggeplaatsten als Antoine de Bourbon, de koning van Navarre, demonstreerden van 13 tot 19 mei 1558 op de Pré-aux-Clercs in Parijs onder meer door op een vredelievende wijze hun berijmde psalmen te zingen. Op het beleid van de regering had dit echter geen effect. De heftigheid van de vervolging nam alleen maar toe. Maar dat gold ook voor de overtuiging van Chandieu en de zijnen. Steeds gedurfder bundelden zij hun krachten en steeds openlijker kwamen zij op voor de verstrooide lotgenoten.

Het door Chandieu in 1557 bewust klassiek-middeleeuws geconcipieerde begin van de Parijse belijdenis had veel weg van het begin van de belijdenis van Augsburg van 1530 en was door hem bedoeld als een bewijs van orthodoxie, met het oog op erkenning door de katholieke overheid: ‘In de eerste plaats geloven wij in een enige God van een enkelvoudig wezen, waarin toch drie onderscheiden personen zijn, volgens hetgeen de Heilige Schrift ons onderwezen heeft en de oude concilies bepaald hebben.’¹²

Toen in de provincie Poitou in 1557 verwarring was ontstaan rond een zekere La Vau, die de opvattingen van de humanist en verdediger van religieuze tolerantie, Sebastian Castellio (1515-1563) en van de Spaanse arts en theoloog Michael Servet (1511-1553) verdedigde, groeide het verlangen de kerkelijke (leer)geschillen gezamenlijk aan te pakken. Men riep daarvoor de hulp in van Chandieu.

In deze beginfase van lokale kerkgemeenschappen waarin er nog geen nationaal kerkverband was, stonden de toen nog kleine plaatselijke kerken op zichzelf en waren ze kerkordelijk gezien onafhankelijk. De lopende zaken regelden de kerken zelf. Een overkoepelende kerkelijke regeling was er nog niet. De kerk in de universiteitsstad Poitiers functioneerde regionaal als de moederkerk en Chandieu bood hun een helpende hand bij het samenstellen van een eerste gemeenschappelijke, bovenplaatselijke regeling. Het resultaat was een eerste regionale kerkorde in calvinistische geest, waarin de zelfstandigheid van de lokale kerk centraal staat, de Articles Polytiques pour l’Eglise reformee selon le saint Evangile uit 1557, bestaande uit vierenveertig artikelen, verdeeld over vijf hoofdstukken. ¹³

Het eerste hoofdstuk gaat onder meer over de selectie van predikanten en de wijze waarop zij zich moeten presenteren met ‘brieven en een attestatie over hun roeping’. De volgende twee gaan over de selectie van diakenen en ouderlingen en het vierde over de verdeling van de lasten, zoals de zorg voor de plaatsen van samenkomst en het voorkomen van ongewenste binnendringers. Hier is ook sprake van de noodzaak van een goede samenwerking tussen de kerken, vooral in tuchtkwesties. De artikelen waarschuwen voor verdeeldheid en met name voor stromingen als ‘anabaptisten, servetisten, libertijnen en atheïsten’.¹⁴

Over het lidmaatschap en over het toezicht houden op het gedrag van de leden, handelt hoofdstuk 5. Een apart artikel verbiedt het vernielen van beelden. In dit deel komt ook de anti-hiërarchische kerkstructuur ter sprake, een tastbaar verschil met de structuur van de gevestigde katholieke kerk. Daarom stellen de gereformeerden ook dat de ene kerk niet mag heersen over de andere. Artikel 5.1 luidt: ‘Alle primaatschap – primauté – is gevaarlijk en leidt tot tirannie, zoals men in het pausdom ziet.’¹⁵ Een kerkenraad behoort volgens de regeling wekelijks bijeen te komen voor ‘het vermanen, corrigeren en zuiveren van de zonden en ergerniswekkende elementen in de kudde’.¹⁶

Omdat de plaatselijke kerken veelal erg verspreid lagen over het hele land en onderling nauwelijks verbonden waren, zouden de kerken vanuit Parijs worden opgeroepen niet op zichzelf te blijven staan, ‘maar samen de eenheid van de kerk te bewaren en te onderhouden’. Om die reden moet iedere gelovige zich aan de gemeenschappelijk opgestelde leer onderwerpen. Ook de kerkordelijke afspraken hebben tot doel die eenheid te bewerken en te bewaren.¹⁷

De Articles Polytiques vormden, zoals gezegd, een basis voor de nader uitgewerkte bestuursvorm waartoe de eerste nationale synode eind mei 1559 besloot. Enkele tientallen gedelegeerden, die samen tweeënzeventig kerken vertegenwoordigden, vergaderden in het grootste geheim in een herberg aan de Rue des Marais (tegenwoordig Rue Visconti), in de oude Parijse wijk Saint-Germain (aan gene zijde van de Seine tegenover het Louvre), die men toen ook wel Petite Genève noemde.¹⁸ Voor het eerst in eeuwen waren religieuze dissidenten in Frankrijk op een zodanige centrale manier georganiseerd, landelijk, provinciaal en regionaal, dat zij een werkelijke politieke macht vormden en voor de overheid een bedreiging waren. Een zwaartepunt in beide kerkordes ligt bij het gezamenlijk optrekken van de kerken onder leiding van de meerdere en mindere vergaderingen.

Dit nieuwe principe gaat enigszins ten koste van de zelfstandigheid van het gemeenteleven als een communauteit of broederschap van gelijkgezinde gelovigen. Beide kerkordes zijn feitelijk aristocratisch van opzet, hoewel de wijze van de verkiezing van kerkelijke ambtsdragers duidelijk verschilt van de toenmalige middeleeuwse katholieke kerk. Deze was enigszins democratisch geregeld, dat wil zeggen: de gemeenteleden kiezen uit een voordracht en bij twijfel beslist de kerkenraad of de meerdere vergadering; daarbij komt dat het kerkvolk niet verplicht is een door de kerkenraad gekozen predikant aan te nemen. Chandieu had de hand in beide kerkordelijke documenten, evenals in de Franse geloofsbelijdenis, de nieuwe uit veertig artikelen bestaande leernorm.

De bediening en viering van het heilig avondmaal had vanaf het begin een centrale plaats in de Franse gereformeerde kerken. Het functioneerde als een samenbindende factor waar grote kracht van uitging. Omdat het regelmatig vieren van het avondmaal vanaf het prille begin een algemeen gebruik was, bestond de behoefte aan onderlinge afspraken over de voorbereiding op en de toelating of afhouding van het avondmaal op gezag van de kerkenraad. De beknopte Articles Polytiques stelden al deze zaken als de meest urgente kwesties onmiddellijk aan de orde. Ook werd bepaald dat een gelovige die in de eigen gemeente geëxcommuniceerd was niet in een andere gemeente kon worden toegelaten. De ambtsdragers dienden ervoor te zorgen dat zulke mensen ‘niet naar een van de andere omliggende kerken gaan om daar het avondmaal te ontvangen’. De predikanten mochten ‘geen vreemdeling aan het avondmaal toelaten zonder een goed getuigenis van de kerkenraad waartoe hij behoort’.¹⁹ Deze zogenaamde attestatiekwestie komt in Chandieus verdediging van de kerkelijke discipline niet aan de orde.

Kerkelijke ambassadeur

Chandieu maakte de kettervervolging aan den lijve mee. In juni 1558 nam de overheid hem gevangen. Hij kwam in een gevangeniscel terecht samen met de achttienjarige Jean Morel, die betrapt was op het bezit van Calvijns Institutie. Ze zongen samen psalmen, memoriseerden Bijbelgedeelten, gingen in gebed en bemoedigden medegevangenen. Chandieu kwam diezelfde maand nog vrij op voorspraak van koning Antoine de Bourbon doordat hij het deed voorkomen alsof Chandieu zijn kamerheer was. Met zijn celgenoot, Morel, liep het daarentegen minder goed af. Hij zou zijn vergrijp met zijn leven bekopen. Dit verlies beschreef Chandieu vijf jaar later uitgebreid in zijn martelarenboek.²⁰

Dergelijke ervaringen zouden de voortdurend voor de overheid op de vlucht zijnde Chandieu in de tientallen tumultueuze jaren die volgden sterk motiveren om zijn academische, diplomatieke en kerkordelijke talenten en zijn vele materiële bezittingen in te zetten voor de hervormingen in Frankrijk. Gedurende die tijd was hij als een van de krachtige figuren binnen de beweging van vitale betekenis voor de ontwikkeling van de gereformeerde spiritualiteit en kerkpolitiek. In dat kader leverde hij bijna jaarlijks een belangwekkende theologische publicatie. Uit veiligheidsoverweging verliet hij na zijn vrijlating Parijs, sloeg een aanbod af om het vaderland te verlaten en predikant te worden van de Franse kerk in Londen en vertrok naar het zuiden, waar hij in juni de kerk in Orléans en daarna in Poitiers, Chartres en Tours bezocht.²¹

1.3. Auteur in 1559

De synode van Parijs stelde in mei 1559 twee kerkvormende documenten vast. Men behandelde eerst de Franse kerkorde, de Discipline Ecclésiastique, bij welks samenstelling Chandieu vanaf het begin nauw betrokken was geweest.²² Het tweede document is de Franse geloofsbelijdenis. Calvijn had hiervoor een concept ingeleverd, maar Chandieu wijzigde dit zo drastisch dat het een nieuw stuk werd.²³ Een voorbeeld hiervan is de opsomming van de eigenschappen van God, vergelijkbaar met de wijze waarop Chandieu de Parijse belijdenis twee jaar eerder was begonnen. Anders dan Calvijn wilde de synode, die in de residentiestad Parijs bijeengekomen was, de belijdenis niet alleen kunnen inzetten voor intern gebruik, maar hoopte zij met de belijdenis ook de buitenwereld te overtuigen en met name de koning.

De nieuwe kerk belijdt daarom met nadruk dat de overheden ‘niet alleen moeten worden geduld omdat zij boven ons gesteld zijn, maar ook geëerd en geprezen’. Hierin verschilt de gereformeerde beweging van de wederdopers. Het zwaard is in handen gegeven van de overheid om de zonden te beteugelen en niet alleen de zonden ‘tegen de tweede tafel van de wet van God, maar ook tegen de eerste tafel’. De Franse gereformeerden belijden dat de overheid van Godswege is aangesteld, ook als het een ongelovige overheid betreft, ‘op voorwaarde, dat de soevereine heerschappij van God onaangetast blijft’ en men weerspreekt wat de eenheid van kerk en staat en ‘de rechtsorde’ tenietdoet.²⁴ Kenmerkend voor de reformatorische kerken is verder dat zij, anders dan de doperse beweging, ervan uitgaan dat de overheid een verantwoordelijkheid heeft voor de gehele samenleving, inclusief de uiterlijke gestalte van de kerk. Toch valt er ook een tweespalt waar te nemen in de houding van de vervolgde gereformeerden. De nieuwe kerkelijke ordening houdt zoveel mogelijk rekening met de bestaande wetten van de overheid, terwijl van de gelovigen gevraagd wordt om ook ‘wanneer de overheden en hun voorschriften het verbieden’ samen te komen.²⁵

Chandieu stelde ook het voorwoord op de belijdenis samen in de vorm van een brief aan de koning, waarin hij op smekende toon de wensen van de Franse kerk onder de aandacht van de koning bracht.²⁶

In veel van Chandieus theologische geschriften staan de gereformeerde avondmaalsopvatting en zijn visie op kerk en ambt centraal, zoals blijkt uit de verzamelde werken die zijn zoon een jaar na de dood van zijn vader liet verschijnen als Opera Theologica. Boeken en traktaten waren in die dagen enigszins vergelijkbaar met het huidige internet, dat wil zeggen, ze waren van het grootste belang voor de verspreiding van het gedachtegoed van de gereformeerde beweging in het uitgestrekte Franse rijk en voor de groei in onderlinge saamhorigheid. Hieraan droeg Chandieu met zijn tientallen publicaties een steentje bij.²⁷ Als auteur viel hij op door de variëteit aan genres die hij gebruikte. Dat blijkt ook uit zijn martelarenboek Histoire des persécutions et martyrs, dat hij in 1563 tijdens de eerste godsdienstoorlog samenstelde. Aan dit boek gaat een uitgebreide troostbrief aan zijn zwaarbeproefde gemeente in Parijs vooraf. Zo hield hij de namen van de slachtoffers levend onder de gelovigen onder het kruis.²⁸ Als auteur en kerkelijk ambassadeur stak Chandieu nooit zijn persoonlijke betrokkenheid bij de ontwikkeling van de Franse protestantse kerk onder stoelen of banken. Dat blijkt ook uit zijn een paar jaar later geschreven verdediging van de kerkelijke discipline.

Door het los van de overheid gevormde nieuwe kerkverband ontstonden drastische verschuivingen in de kerkelijke samenleving, waardoor de eeuwenoude koppeling van het burgerschap en het lidmaatschap van de gevestigde Franse katholieke kerk op losse schroeven kwam te staan en daarmee de eenheid van kerk en staat.

Na de plotselinge dood van koning Henri II in juli 1559 bood de graaf van Châtillon-Coligny (admiraal Gaspard de Coligny) aan om aan de koningin-moeder Catharina de Médici voor te stellen haar een predikant te sturen die haar zou kunnen voorlichten over de nieuwe gereformeerde godsdienst. Hij deed dit gevoelige voorstel in aanwezigheid van zijn zus, Eléonora de Roye, prinses De Condé, en van de jongere broer van koning Antoine de Bourbon, de prins Louis de Condé. De jonge onvermoeibare predikant van adellijke afkomst, Chandieu, reisde daarop namens de gereformeerden naar haar toe, maar kreeg de koningin niet te spreken. In het najaar van 1559 vroeg hij aan prinses Eléonore de gereformeerde geloofsbelijdenis aan de koningin te overhandigen, om te laten zien voor welk geloof zoveel mensen zo gruwelijk werden vervolgd.²⁹ Enige maanden later overhandigde Louis de Condé-de Bourbon in Amboise ten paleize aan de jonge koning Frans II de gereformeerde geloofsbelijdenis, voorzien van de hierboven genoemde brief van de hand van Chandieu.³⁰

1.4. Politicus en strateeg in 1560

Steeds grotere aantallen hugenoten schuwden niet langer het nemen van risico’s en ze zochten soms bewust de confrontatie op. In die geest van de meer en meer uitdagend opererende en steeds zelfbewustere protestantse beweging, die in enkele jaren in geheel Frankrijk toenam met honderdduizenden sympathisanten, trad Chandieu op.³¹ Daardoor raakte hij direct of indirect betrokken bij een couppoging met grootschalige militaire middelen, waarbij de hugenoten na maanden van voorbereiding in maart 1560 de jonge zestienjarige koning Frans II probeerden te ontvoeren ten einde hem te bevrijden uit de invloedsfeer van de familie De Guise.³²

De sfeer werd grimmiger. In het hele land reageerden gereformeerden agressiever met protestacties tegen het overheidsbeleid, waarbij geweld niet werd geschuwd, onder meer in de provincies Picardië, Bretagne, Languedoc en Bourgondië.³³ Drie invloedrijke katholieke families sloegen daarop de handen ineen en vormden een militair verbond in een anti-protestants triumviraat, bestaande uit de hertog François de Guise, de connétable Anne de Montmorency en de maarschalk Jacques d’Albon de Saint André.

Ondertussen hadden de protestanten in 1560 de krachten gebundeld in een politieke partij om zo meer aandacht voor hun zaak te krijgen, waarbij ze voortdurend vroegen om vrijlating van de gevangengenomen geloofsgenoten en om een nationaal concilie ten einde overheidserkenning te krijgen. Zij bleven hun rechten bepleiten en het hof onder druk zetten. In juli 1561 meldt Chandieu aan Calvijn dat kort ervoor opnieuw een geloofsbelijdenis aan de koning is aangeboden, samen met een rekwest namens alle kerken.³⁴ Uiteindelijk vond in Poissy in het najaar van 1561 onder leiding van de koning een gesprek plaats over enige centrale theologische thema’s, al was dat niet het gewenste nationaal concilie. Chandieu mocht daar niet bij zijn. De naam van zijn familie was aan het hof onder meer door de genoemde samenzwering te beladen.

Het godsdienstgesprek resulteerde op 17 januari 1562 in het in binnen- en buitenland uiterst gevoelige tolerantie-edict van Saint-Germain. De overheid zou de protestanten gedogen en zij mochten onder bepaalde voorwaarden kerkelijke samenkomsten beleggen. Nationaal en internationaal laaide de spanning op. Twee maanden later volgde het incident te Vassy (1 maart 1562), waarbij de soldaten van De Guise een protestantse eredienst overvielen en tientallen mensen doodden. Daarop reageerden de hugenoten door naar de wapens te grijpen, omdat zij dit voorval, zo kort na de officiële erkenning van de gereformeerde kerk, interpreteerden als een oorlogsverklaring. Dit gebeuren zette de toon, want het hervormingsproces zou zich decennialang kenmerken door wederzijds groeiende haatgevoelens die gestalte kregen in een toenemende en niet te stuiten geweldspiraal en steeds terugkerende oorlogsuitbarstingen. ³⁵

1.5. Predikant in oorlogstijd vanaf 1562

Begin 1562 gonsde het al van oorlogsgeruchten. In januari had Beza brieven gezonden naar alle kerken en was hij persoonlijk langsgegaan bij de provinciale synodes van Île-de-France, Picardië, Champagne en Bourgondië om na te gaan hoeveel troepen gemobiliseerd konden worden als het nodig zou zijn de koning te ondersteunen tegen vijandige troepen. Op 20 maart schreef hij opnieuw een rondzendbrief naar alle kerken waarin hij aangaf dat de tijd was aangebroken het gezag van de koning en het recht van kerkelijke samenkomsten dat in het januari-edict was verworven met kracht te verdedigen.³⁶ Vijf dagen later besloot een vergadering van predikanten en edelen in Saint-Jean-d’Angély dat het Bijbels was de wapens op te nemen ter verdediging van gewetensvrijheid, het vorstenhuis en de openbare rust. De hugenoten namen strategische plekken in, onder meer in de Loirestreek in steden als Tours, Angers en Blois. In deze streek zou Chandieu in de eerste godsdienstoorlog zijn bijdrage leveren als aalmoezenier.

Bertrand, de enige broer van Chandieu, die al vroeg betrokken raakte bij de protestantse vernieuwingsbeweging in Frankrijk en in 1563 als militair aan de kant van de hugenoten vocht, verloor het leven in de slag bij Dreux. Antoine erfde daarop de familienaam en de bijhorende familiebezittingen. Deze eerste oorlog eindigde op 19 maart 1563 met het edict van Amboise. De vredesonderhandelingen leverden de protestanten echter weinig op. Kerkdiensten mochten van toen af in slechts één stad per regio (bailliage) en op adellijke landgoederen plaatsvinden. Drie maanden later, op 20 juni 1563, trad Chandieu in het huwelijk met Françoise de Félins, Vrouwe van Folleville.³⁷ Door dit huwelijk verwierf hij de titel ‘Heer van Po(u)le’.

Antoine was ondertussen een rijk en machtig man met vele titels, kastelen en landerijen verspreid over het koninkrijk. Hij was Heer van Chandieu³⁸ en Heer van La Roche in de Dauphiné, Heer van Chabottes en Heer van Viellecourt in de Mâconnais, Heer van Po(u)le en Heer van Folleville in Beaucé, Heer van Grevilly in Bourgogne en Heer van Prepiers in de Beaujolais. De familiebezittingen hebben hem zijn leven lang ondersteuning geboden, zodat hij nooit afhankelijk was van een beurs, giften of salaris. De dertien kinderen uit het gezin van Antoine en Françoise trokken hier heel hun leven ook profijt van. Ze waren verzekerd van goed onderwijs, een huwelijk op hetzelfde maatschappelijke niveau en een vooraanstaande positie in de samenleving. Jean, Jacques en Daniël bijvoorbeeld kregen hun opleiding in Bazel en Zürich.

1.6. Op synodes met de kwestie-Morély, vanaf 1562

Kort voor de eerste godsdienstoorlog was Antoine Chandieu werkzaam in Orléans en een maand na het uitbreken van de oorlog kwam daar in april 1562 de derde nationale synode bijeen. Voorzitter was de 28-jarige Chandieu. Op de agenda stond echter niet de externe militaire strijd, maar een intern kerkelijk conflict over het kerkmodel van het drie jaar eerder opgerichte landelijke kerkverband. Het ging om een zo hoogoplopende kwestie dat Bullinger later, toen de twist nog volop woedde, schreef dat deze ‘de Franse kerken een veel grotere schade zal berokkenen’ dan wat de oorlogen aan leed brachten.³⁹

De aanleiding was een in die maand verschenen traktaat van een andere edelman, de Parijzenaar Jean Baptiste Morély, Heer van Villiers (ca. 1524-ca. 1594) over de juiste vorm van kerk-zijn: ‘Traktaat over de christelijke vorm van bestuur en toezicht’ (Traicté de la discipline et police chrestienne).⁴⁰ Morély studeerde rechten en mogelijk ook theologie. Na zijn overgang tot het protestantisme reisde hij naar Zürich en naar Wittenberg waar hij Melanchthon ontmoette. In Lausanne leerde hij Viret kennen en in Genève Calvijn, die de peetvader werd van zijn eerste kind. Vanaf 1554 woonde hij in Genève en leidde een aantal diplomatieke missies voor de stad naar Engeland en Frankrijk. De relatie tussen hem en de Geneefse predikanten was steeds goed, tot na de politiek uiterst gevoelige afwikkelingen rond de mislukte ontvoering van de kroonprins in Amboise in maart 1560, waarover men elkaar wederzijds beschuldigende verwijten maakte. Zijn in 1562 in Lyon gedrukte traktaat, dat hij eerst nog aan Calvijn had voorgelegd en aan de reformator Pierre Viret had opgedragen en dat hij na het verschijnen van het boek onmiddellijk ter goedkeuring naar de nationale synode van Orléans had gestuurd, zou in Genève in 1563 publiekelijk worden verbrand.⁴¹

Ter introductie op het gedachtengoed van Morély, dat verderop in § 3.7 aan de orde komt, merk ik hier vast op dat hij met zijn ideeën niet alleen stond. Ook reformatoren als Martin Bucer, Pierre Martyr Vermigli en Pierre Viret waren voorstanders van een meer gemengde regeervorm. De kerkregering zou onder andere vanuit de idee van het priesterschap aller gelovigen, meer gekenmerkt moeten worden door de structuur van een republiek dan van een monarchie. Bucer spreekt over de kerk als een republiek met christenen ‘die allen leden van één lichaam zijn en leven en handelen onder leiding van dezelfde Geest’ en ‘een plenaire vergadering van het volk van Christus tot wie de Heer de woorden “Al wat u zult binden op aarde, enz.” richt.’⁴² Vermigli noemt de kerk een monarchie, omdat ze door Christus geleid wordt, een aristocratie omdat ze door bisschoppen geregeerd wordt en een democratie omdat het volk in ernstige gevallen geraadpleegd wordt, ‘zoals blijkt in de Handelingen van de Apostelen’.⁴³ Viret vergelijkt de kerk met een vrije stad (‘une ville franche’) ‘waarin de verkiezing van de openbare diensten door de burgers en inwoners gebeurt’, want die vormen samen de gemeenschap.⁴⁴

Op de vierde nationale synode (Lyon, 1563), die voorgezeten werd door Viret, kwam de Morély-kwestie over de kerkelijke discipline niet aan de orde. De provinciale synode van Ile-de France, te La-Ferté-sous-Jouarre, waarvan Chandieu voorzitter was, kreeg op 27 april 1564 onverwacht bezoek van Morély. Ootmoedig vroeg hij de synode hem weer toe te laten als lid van de kerk, wat werd goedgekeurd. Aan Chandieu droeg deze synode op om met een memorandum namens de kerken via de koningin-moeder zich te richten tot de veertienjarige koning Charles IX.⁴⁵ De kerken in Frankrijk zouden Chandieu op de vijfde nationale synode (Parijs, 1565) opdragen een weerwoord te schrijven op het genoemde geschrift van Morély. Dit deed hij onder de ogenschijnlijk bescheiden titel Verdediging (of Bekrachtiging) van de kerkorde. Maar daarmee was de kous niet af. Morély’s ideeën behielden hun aanhang, zoals blijkt uit een aantal brieven aan Chandieu.⁴⁶

De twist over deze interne kerkpolitieke kwestie zou zich blijven voortslepen tot na het drama in de Bartholomeüsnacht. De zaak werd ook nog op twee nationale synoden geagendeerd, namelijk op de zevende (La Rochelle, 1571), voorgezeten door Beza, en de achtste (Nîmes, 1572) en kwam op de zesde (Verteuil, 1567) indirect aan de orde, doordat elke gedelegeerde moest verklaren dat hij geen enkele twijfel had over de bestaande Franse kerkorde. Chandieu was ondertussen in oktober 1565 vertrokken naar Lyon, waar hij tijdelijk als predikant assisteerde.

1.7. Chandieus optreden na (zijn publicatie in) 1566

Toen de burgeroorlog opnieuw uitbrak, vluchtte Chandieu in september 1568 naar Lausanne en een paar maanden later verbleef hij in Genève. De vredesluiting te Saint-Germain in de zomer van 1570 zorgde ervoor dat de gereformeerden vier vrijplaatsen (places de sûreté) kregen toegewezen, te weten La Rochelle en Cognac (in de provincie Charente-Maritime), Montauban (in de Midi-Pyrénées) en La Charité (in Bourgondië). Chandieu kreeg zijn kastelen en landhuizen, die tijdens de derde oorlog waren geconfisqueerd, terug. Maar niet voor lang. Kort nadat hij zijn pastorale werk in Lyon hervat had, werden zijn eigendommen weer van hem afgenomen en moest hij voor de zoveelste keer vluchten. Het gezin trok naar Genève en vandaaruit verhuisden ze in het voorjaar van 1573 naar Lausanne, waar ze van enige relatief rustige jaren konden genieten. Een tijd later kreeg Chandieu een aanstelling als hoogleraar aan de academie te Lausanne en in 1583 keerde de familie terug in Genève.

In de oorlog tussen 1585 en 1588 diende Chandieu als kapitein in het leger van Henri IV, zoon van Antoine de Bourbon en neef van koning Henri III. Na zijn herstel van een ernstige ziekte, keerde hij in 1587 terug vanuit Nérac naar Genève, van waaruit hij zich verdienstelijk maakte met fondswerving in Bern, Bazel en Straatsburg ten bate van de hugenotenoorlog. Na de dood van Henri III volgde de protestantgezinde Henri IV hem op, tot grote vreugde van Chandieu. Zijn kroning werd echter uitgesteld, totdat hij besloot om met het oog op de vrede en eenheid in het immense koninkrijk Frankrijk lid te worden van de Rooms-Katholieke Kerk en het protestantisme af te zweren. Chandieu, die op 23 februari 1591 stierf, maakte dat echter niet meer mee.

________________

3 Chabottes is gelegen tussen Cluny en Genève, een landgoed dat toebehoorde aan wijlen de eerste man van Chandieus moeder.

4 Begin jaren zestig, aan het einde van zijn leven, was Granjean predikant in de Zwitserse plaatsen Russin en Dardagny, gelegen in de buurt van Genève.

5 Toonaangevende juristen als Guillaume Budé (gest. 1540) en Andrea Alciato (gest. 1550) hadden vanuit Toulouse een nieuwe trend gezet door naast de eeuwenoude systematische aanpak (mos italicus) aandacht te vragen voor een meer flexibele, humanistische inslag (mos gallicus). Door de historische verschillen in taal, tijd en omstandigheid mee te laten wegen in de rechtspraak, ontstond een betere balans tussen het canonieke en het burgerlijke recht.

6 Openbare disputen waren in die tijd belangrijk onder meer voor het bereiken van een consensus, voor waarheidsvinding en als onderwijsmethode. Op deze manier verdedigde bijvoorbeeld Luther in Heidelberg (1518) en Leipzig (1519) de nieuwe leer, Zwingli in Zürich (1523) en Bern (1528), Calvijn en Melanchthon in Worms (1540) en Regensburg (1541) en Beza en Vermigli in Poissy (1561). Zwingli en Calvijn gebruikten de disputaties in de Prophezei respectievelijk de congrégations als onderwijsmethode.

7 Van Raalte, Chandieu, hfst. 8.2.

8 Chandieu, Histoire, a1r en Beza, Histoire 1, 119-121. Antoine werd predikant naast Jean le Maçon, Heer van Launay (1533-1572), ook bekend als La Rivière.