Verborgen bloem

‘Ik ben dorstig geweest, en gij hebt Mij te drinken gegeven; Ik was een vreemdeling, en gij hebt Mij geherbergd.’

‘Heere! Wanneer hebben wij U hongerig gezien, en gespijzigd, of dorstig, en te drinken gegeven? En wanneer hebben wij U als een vreemdeling gezien, en geherbergd?’

‘Voorwaar zeg ik u: Voor zoveel gij dit een van deze Mijn minste broeders gedaan hebt, zo hebt gij dat Mij gedaan.’

(Matth. 25:35, 37, 40)

Janny den Besten
Verborgen bloem
© B.V. Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2017
Omslagontwerp en vormgeving: Albert Bloemert
Binnenwerk: André Kikkert
Foto omslag: Getty Images
ISBN: 978 94 0290 2334
C-NUR: 340-030

www.debanier.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Bette en Ellis
2016

Hoofdstuk 1

Nog één centimeter. Ze heeft hem bijna. Even op haar tenen, zich iets meer uitrekken ...

Net als ze haar vingers om de fles sluit, voelt ze de boodschappen in haar andere arm naar beneden glijden. Met een plof valt het bakmeel op de winkelvloer. O nee, dat heeft zij natuurlijk weer. Nog net op tijd kan ze de zakken basterdsuiker tegenhouden, maar daardoor floept de fles schenkstroop wel op de grond. Verschrikkelijk. Staat ze daar te stuntelen midden in de supermarkt. Dat heb je ervan als je te veel dingen tegelijk wilt pakken.

Haar wangen branden. Ze propt de suiker wat steviger in de kromming van haar arm en wil juist bukken om de andere artikelen op te rapen als twee lichtgetinte handen haar voor zijn. ‘Als-je-blieft.’

In korte stukjes komt het woord eruit.

Een moment staat ze de persoon tegenover haar aan te staren. Wat een knappe jongen! Die heeft ze hier nog nooit eerder gezien. Hij komt hier vast niet vandaan. Ook niet uit Nederland trouwens. Ze steekt haar handen uit om de boodschappen van hem aan te pakken, maar meteen willen die vervelende zakken suiker weer wegglijden. Met een ondeugend lachje kijkt hij haar aan. Hij gebaart naar het karretje een eindje verderop.

‘Daar?’

Ze knikt en loopt achter hem aan naar haar boodschappenkarretje.

‘Dankjewel’, weet ze nog net uit te brengen.

Hij knikt even voordat hij een ander gangpad in loopt.

Wie is hij? Woont hij misschien hier in Streefkerk? Wat heeft hij anders in zo’n klein dorp te zoeken? Terwijl ze bij de potten appelmoes staat, speurt ze in het rond, maar hij lijkt spoorloos verdwenen. Misschien is hij al bij de kassa?

Wanneer ze even later een pak melk uit de koeling pakt, merkt ze ineens dat hij achter haar staat. Met een ruk draait ze zich om.

Hij kijkt haar vragend aan.

‘Help?’ Verlegen schudt hij een lok haar uit zijn gezicht.

Wat een prachtige warmbruine ogen! schiet het door haar heen. En dan die mooie donkere krullen!

‘Tuurlijk! Wat is er?’

Hij steekt een hard, rechthoekig pak naar voren en wijst naar het plaatje aan de bovenkant. Lange, goudgele patatjes met een kwak mayonaise ernaast. ‘Is friet?’

Ze kan er niets aan doen dat ze hardop in de lach schiet. ‘Nee. Dat is om friet te bákken. Vet. Boter.’

‘Niet friet?’

‘Nee. Frituurvet. Om friet in klaar te maken.’

Langzaam knikt hij. Zijn ogen twinkelen. ‘O. Ja. Is niet friet.’ ‘Kom maar.’ Ze loopt voor hem uit naar de vriezer en haalt er een zak patat uit. ‘Dit is friet. Dit kan in de oven.’

‘In pan?’

Ze haalt haar schouders op. Lachend zegt ze: ‘Best hoor. Als jij dat wilt. Dat kan ook.’

Hij neemt de zak van haar aan. ‘Dank-je-wel.’

Met een brede grijns loopt hij achterwaarts bij haar vandaan terwijl hij nogmaals zegt: ‘Dank-je-wel.’

Ze voelt zich net een koningin.

De dagen erna moet ze steeds weer aan het voorval in de supermarkt denken. Wat een leuke knul was dat! Zal ze hem nog eens tegenkomen? Totdat ze hem ineens in de groentezaak op het dorp ontdekt. Vanachter de hoge koeling kan ze hem ongestoord bekijken. Hij pakt een tomaat op en knijpt er even in. Zeker om te voelen of hij rijp is.

Oei, wat staan zijn ogen somber! Net alsof ze bij het gezicht van een oude man horen die veel ellende heeft gezien. Zou hij een vluchteling zijn? Afkomstig uit een oorlogsgebied?

Ze loopt bij de koeling vandaan en kiest een zak appels uit. Terwijl ze met de elstars naar de toonbank gaat, ziet ze zijn hoofd met een ruk omhooggaan. Een glimlach verschijnt om zijn mond, een teken dat hij haar herkent. Meteen gaan ook de lichtjes in zijn ogen aan.

‘Dag.’

‘Hallo’, groet ze terug. Waarom weet ze nu niets anders tegen hem te zeggen?

De dagen erna ziet ze hem af en toe langs haar huis lopen. Hoe oud zal hij zijn? Een jaar of twintig? Zijn armen steken gespierd onder de mouwen van zijn shirt uit. Terwijl hij loopt, dansen zijn krullen mee op zijn brede schouders. Er is vast geen knappere jongen in heel Streefkerk te vinden. Maar zo vreemd, altijd loopt hij ietwat voorovergebogen. Alsof hij de last van de hele wereld op zijn rug moet meezeulen. Misschien heeft hij heel veel moeilijkheden meegemaakt, wie zal het zeggen?

Ze zou hem graag leren kennen, ze wil vaker die mooie lach op zijn gezicht zien!

Nú! Snel naar de voortuin voordat hij terugkomt!

Zojuist liep hij langs haar huis met een Spar-tas in zijn hand. Het kan niet anders of hij komt straks langs dezelfde route terug.

Haar ogen glinsteren. Ze heeft haar plannetje klaar. Vlug stapt ze in haar schoenen, doet de schuurdeur van het slot, pakt een schoffel en een emmer. Als hij straks weer voorbijkomt, dan zal ze ervoor zorgen dat ze heel ijverig onkruid aan het wieden is. Ze zal zogenaamd verrast opkijken wanneer ze zijn voetstappen hoort, hij zal natuurlijk even stil blijven staan en ‘hallo’ zeggen met die grappige uitspraak van hem, zij zal hem vragen of de patat lekker was, en dan, dan zal alle somberheid uit die donkere ogen verdwijnen en zullen de lichtjes er weer in schitteren. Ze zet de emmer op het pad naar de voordeur. Met haar kin leunend op de schoffel staart ze een paar seconden voor zich uit. Waar zal ze beginnen? Het is één grote wildernis. Vergeet- me-nietjes, korenbloemen, klaprozen, alles staat mooi door elkaar heen, maar die grassprieten horen er toch echt niet tussen en die paardenbloemen al helemaal niet. Hoog tijd dat er wat aan gedaan wordt. Vooral nu, op dit moment. Ze grinnikt voor zich uit. Even voelt ze in haar zak. De sleutel van de schuur ligt keurig boven op haar zakdoek. Mooi zo. Ze is er klaar voor!

Als hij nu maar echt naar de supermarkt is gelopen. Ze werpt een paardenbloem in de emmer. Met een Spar-tas hoef je uiteindelijk niet per se naar de Spar. Er zijn mogelijkheden genoeg, zelfs in hun kleine dorp. Ze strijkt een paar haren achter haar oren. Pff, het is warm. Als hij nu maar snel komt. Ze heeft geen zin om zo lang onkruid uit te trekken. Met dat gespierde lijf van hem loopt hij misschien wel helemaal naar Nieuw-Lekkerland, je weet het nooit. Hoewel, misschien zou zo’n wandeling wel goed voor hem zijn. Dan heeft hij wat te doen. Wat zou hij overdag eigenlijk uitvoeren?

Sloffende voetstappen. Daar komt hij aan! Het kriebelt gewoon een beetje in haar buik van de spanning. Zo, nog even de schoffel tegen die graspol aan zetten. Ze bijt op haar lippen om haar lach in te houden. Haar slimme plannetje moet lukken. Ja, nu of nooit! Ze kijkt op, schraapt haar keel. ‘Hallo!’

Met een schokje blijft hij stilstaan. ‘Allo!’

‘Boodschappen gedaan?’ Ze wijst naar zijn tas. ‘Patat?’

Zijn grijns reikt van oor tot oor. ‘Nee, vandaag niet. Brood.’ Hij sjort een zak witte kadetjes naar boven.

Met een zwaai gebaart ze om zich heen. ‘Ik moet de tuin doen. Wieden. Pff.’ Ze veegt langs haar voorhoofd en doet alsof ze de zweetdruppels van haar hand schudt.

Hij glimlacht. Nadrukkelijk zucht ze nog eens en voelt in haar zak. Waar zit die zakdoek nu? En waar is de sleutel? Als het nu maar goed gaat.

‘Even mijn voorhoofd afvegen.’ Ze sjort aan de punt van haar zakdoek, waardoor ze de sleutel mee omhoog trekt. Met een plof valt die op de grond tussen het onkruid.

‘Hè, waar is dat ding nou?’

Een beetje onhandig harkt ze met de schoffel tussen de vergeet- me-nietjes. Net als ze de jongen hulpeloos aankijkt en ‘sleutel’ stamelt, heeft hij zijn tas al op het pad neergezet en hurkt naast haar in de tuin.

‘Ik help’, zegt hij. Kordaat trekt hij een paar stengels opzij. ‘Hier!’

Triomfantelijk zwaait hij met de sleutel voor haar neus. ‘Alsje-blieft.’

‘O dankjewel! Je spreekt al goed Nederlands. Knap van je!’

Hij spreidt zijn handen uit. ‘Ik al lang hier. Oktober. Vorig jaar.’

‘Dan ben je al een halfjaar in Nederland?’

‘Ja. Eerst in azc.’

‘En ben je vanuit het asielzoekerscentrum hier gekomen? Woon je nu in Streefkerk?’

‘Ja.’ Hij wijst naar links. ‘Daar. Die straat. In april ik kwam hier.’ Eigenlijk wil ze nu gaan zitten. Het bloed suist in haar hoofd. Stap één is gelukt, nu is stap twee aan de beurt. Met twee handen steunt ze op de schoffel.

‘Nog zo veel werk’, zucht ze terwijl ze met haar hoofd naar de tuin gebaart.

Zijn blik gaat naar de schoffel.

‘Ik help?’

Meteen knikt ze. ‘Graag!’

Ze wijst aan welk onkruid ze weg wil hebben. ‘Het mag allemaal in de emmer.’

De spieren in zijn bovenarmen spannen zich als hij rits rats het onkruid weghaalt. Met een paar bewegingen graait hij het bij elkaar en gooit het in de emmer.

‘Ik zal je tas even in de schaduw zetten’, zegt Bette.

Terwijl hij met een korte knik te kennen geeft dat hij dat prima vindt, zoekt ze met een zucht haar rollator op, die ze pal voor het huis heeft laten staan. Ziezo, even zitten. Straks is het tijd voor stap drie.

‘Wil je koffie? Of thee?’

Nadat hij een kwartiertje gewerkt heeft, stelt ze haar vraag. Hij strekt zijn lichaam. ‘Koffie?’ herhaalt hij aarzelend.

‘Ja, jij helpt mij zo goed.’

Wacht, ze heeft zich nog niet eens voorgesteld. Terwijl ze met uitgestoken hand op hem af loopt, schiet het door haar heen: hoe zal ze zich laten noemen? Mevrouw? Bette? Meteen schudt ze het probleem van zich af. Kom op, ‘mevrouw’ klinkt zo afstandelijk, en er zijn tenslotte steeds minder mensen die haar nog bij haar voornaam noemen.

‘Ik heet Bette’, zegt ze. Even lijkt het of hij terugdeinst, maar dan schudt hij haar hand.

Hij wijst naar zichzelf. ‘Nadim.’

‘Nadim, wil je koffie?’

Langzaam schudt hij zijn hoofd, maar zijn ogen vertellen een ander verhaal. Ze lijken haar voorzichtig uit te nodigen om een beetje aandacht aan hem te besteden.

‘Kom je mee?’ Bette draait zich al half om. ‘Jij helpt mij. Ik help jou. Met koffie.’

Met een glimlach op zijn gezicht pakt hij zijn boodschappentas en volgt haar het huis in. Wanneer ze even later ieder achter een mok koffie zitten, ligt die glimlach er nog steeds. Rondom zijn mond en in zijn ogen.

Bette wijst naar de fotolijstjes die aan de muur hangen.

‘Dat zijn mijn kinderen. Mijn oudste zoon Jan met zijn vrouw. Dit is Daan, en dit is de jongste, Michiel. We hadden drie jongens.’

Haar stem wordt zachter als ze de bovenste foto aanwijst. ‘Dat is mijn man. Hij is tweeëntwintig jaar geleden gestorven.’

Nadim kijkt van haar naar de foto en weer terug. Ernstig knikt hij. Dan glijdt zijn blik naar een grote familiefoto tegen de andere muur.

‘Mijn kleinkinderen. En achterkleinkinderen’, vertelt ze. ‘Bij elkaar zevenentwintig.’ Met haar vingers laat ze het aantal zien. ‘Twee keer tien en zeven.’

Hij lacht. ‘Veel kinderen! Mooi!’

‘Zeker weten.’ Voorzichtig haalt ze de foto van de spijker. Haar wijsvinger rust op een jonge vrouw die op haar hurken op de voorste rij zit. ‘En dit meisje is naar mij genoemd. Ik heet Bette, dat is eigenlijk Elisabeth. Mijn kleindochter heet Ellis. Ze woont hier vlakbij.’

Liefkozend strijkt ze even over het vrolijk lachende gezicht voordat ze de foto weer aan de muur hangt.

Nadim roert in zijn beker. Hij maakt een klok-geluidje als hij een slokje koffie doorslikt. Rustig blijft hij haar aankijken.

Ze buigt zich wat naar voren.

‘En jij, Nadim? Heb je een vader? Een moeder?’

Wild knikt hij met zijn hoofd. Onmiddellijk gaat zijn hand naar zijn broekzak. Uit het voorvak van zijn portemonnee haalt hij drie foto’s, die hij haar een voor een voorhoudt. Op de eerste staan een man en vrouw. De vrouw heeft hetzelfde krullende haar als Nadim.

‘Vader en moeder. In Syrië.’ Zelfs uit die paar gesproken woorden kan Bette opmerken hoe trots hij op hen is. Breed glimlachend toont hij haar een foto met twee jonge meisjes. ‘Zus. Acht. Elf.’

Bij de derde foto wijst zijzelf direct naar de langste jongen. Een zwarte krullenbol. Dat kan niet missen. ‘Jij?’

‘Ja, met broers.’

Opeens betrekt zijn gezicht. Hij legt zijn vinger op de jongen naast hem. ‘Farid. Mannen boos. Hij gepakt. Mee in busje. Weg.’ Zijn stem is amper hoorbaar. ‘Weet niet waar. Wij vragen. Zoeken. Mensen zeggen hij dood.’

Verdrietig staart hij naar de foto. Opnieuw woont het donker van de nacht in zijn ogen. Bette weet niet wat ze moet zeggen. Allerlei vragen krioelen door haar heen. En jij? Hoe ben jij hier gekomen? Waarom ben je gevlucht? Wat heb je meegemaakt? Maar ze houdt haar mond en blijft vriendelijk naar het jongensgezicht tegenover haar kijken. Totdat Nadims vinger naar de meest rechtse figuur schuift.

‘Massoud. Hij hier. In Middelburg. Hij wachten op huis. Wil hier. Streefkerk.’

Opeens is de nacht verdwenen. Vanuit zijn donkerbruine ogen straalt de morgenzon haar weer tegemoet.

‘Hallo oma!’

Verrast veert Bette omhoog. Terwijl Nadim haar vragend aankijkt, spitst zij haar oren. Schoenen worden op de mat bij de achterdeur geveegd. Een tel later gaat de keukendeur met een zwaai open en worden er twee handen stevig om Bettes schouders gelegd.

‘Verrassing!’

De blonde haren kriebelen in Bettes gezicht wanneer ze op iedere wang een dikke zoen krijgt.

‘Ha, lief omaatje van me!’

‘Ellis! Wat leuk!’ Bette staat op, slaat haar armen om haar kleindochter heen en drukt haar een moment tegen zich aan. Zodra ze Ellis loslaat, komt Tom tevoorschijn. Een stevige mannenknuist knelt zich om haar hand.

‘Dag oma.’

Ai, haar botjes! De spiertjes in haar gezicht vertrekken. Gelukkig laat hij snel los en buigt zich voorover om ook nog een zoen op haar wang te drukken. Zachtjes wrijft ze over haar hand terwijl ze vriendelijk zegt: ‘Ha Tom! Wat leuk dat jullie er zijn!’ Zijn vingers strelen onbeholpen over haar arm. ‘Ja, oma, we wilden eerst naar u. Om u een nieuwtje te vertellen.’

‘Daar doe je goed aan, Tom.’ Meteen is ze zich bewust van de bruine ogen die vanaf de overkant van de tafel van de een naar de ander kijken.

‘Dit is Nadim. Hij heeft mij in de tuin geholpen.’

Meteen schuift Nadim zijn stoel achteruit en staat op. Beleefd knikt hij naar de twee mensen.

‘Nadim, dit is mijn kleindochter Ellis.’ Met een ondeugend lachje gaat Bettes wijsvinger naar de familiefoto. ‘Je weet wel, die vrouw die daar vooraan zo vrolijk zit te lachen.’

‘O nee hè, heeft mijn oma weer van alles over mij verteld!’ Hartelijk steekt Ellis haar hand uit. Na een korte aarzeling reageert Nadim door zelf ook zijn hand uit te steken en beleefd zijn hoofd te buigen.

Bette tikt tegen Toms bovenarm. ‘En dit is Tom, de vriend van mijn kleindochter.’

‘Vriend?!’ roept Ellis, terwijl ze aan de keukentafel gaat zitten. ‘Méér!’

Wat bedoelt Ellis daar nu mee? Bette hoort het maar half. Ze ziet hoe Nadim vriendelijk zijn hand naar Tom uitsteekt, maar geen andere hand ontmoet. Tom geeft alleen een kort knikje, keert zich om en gaat snel op Bettes plekje zitten.

Met een verslagen blik zakt Nadim terug in zijn stoel. Hij pakt zijn beker op en draait hem almaar in het rond.

Verward neemt Bette op de overgebleven stoel plaats. Tussen Tom en Nadim. Ze schuift haar beker een paar decimeter verder, zodat hij weer precies voor haar staat.

‘Oma, hoorde u wel wat ik zei? Tom en ik zijn méér dan vrienden!’

Ellis’ uitroep onderbreekt Bettes warrige gedachten.

‘Wat zei je, Ellis?’

‘We zijn verlóófd! Sinds gisteren. In het geheim. En u bent een van de eersten aan wie we het vertellen!’

‘Tjonge Ellis, wat leuk.’ Bettes ogen beginnen te glanzen. ‘Van harte gefeliciteerd allebei! Dat is echt een verrassing.’

Ellis legt haar hand boven op de tafel. ‘Kijk oma, mijn verlovingsring.’

Voorzichtig pakt Bette haar vingers beet. ‘Mooi zeg. Van zilver?’

‘Witgoud.’

‘Zóó. En de jouwe?’

Ze zoekt naar Toms ringvinger.

‘Nee, hij heeft geen ring’, legt Ellis snel uit. ‘Ik alleen.’

‘Het is toch een verlovingsring, die draag je toch alle twee?’

‘Tegenwoordig niet hoor, oma. Pas als je gaat trouwen.’

‘Nou ja.’ Ze haalt haar schouders op. ‘Dat is zeker modern. Mij best hoor.’ Haar ogen twinkelen als ze vraagt: ‘En wanneer is de bruiloft?’

‘Over een jaar’, antwoordt Ellis.

‘Of anderhalf, of twee’, zegt Tom.

‘Twee?’ Verbaasd draait Ellis zich naar hem toe.

Een onverwachte beweging trekt Bettes aandacht. ‘Hé, wat ga jij doen?’

‘Naar huis.’ Nadims vingers glijden langs de rand van de tafel. Zijn stem klinkt verlegen.

‘Maar je zou nog een stukje suikerbrood proeven. Dat kan toch nog wel?’

Meteen klemt Bette haar lippen op elkaar. Oei, waarom zegt ze dat nu? Wat is ze toch een flapuit! Als die jongen naar huis wil, wie is zij dan om hem tegen te houden? Waarschijnlijk voelt hij zich hopeloos te veel in hun clubje. Misschien kan ze haar vraag nog ongedaan maken? Maar ze ziet hem alweer gelaten met zijn rug tegen de stoel zakken, de ogen op zijn beker gericht. Kom, nu moet ze snel dat suikerbrood gaan snijden. Dan kan hij weggaan als hij dat echt graag wil. Bedrijvig pakt ze het broodmes en vraagt over haar schouder:

‘Wat willen jullie drinken? Koffie? Thee?’

‘Hebt u muntthee, oma?’

Ze wijst naar het plantje in de vensterbank. ‘Jazeker. Verse.’

Luid gegrinnik klinkt in stereo vanaf de keukentafel.

‘O oma, wij hebben gisteren ook zulke heerlijke muntthee op!’

‘Met gratis vlees.’

‘We gingen een dagje naar Dordt om onze verloving te vieren en een ring te kopen, en daarna gingen we ergens muntthee drinken, maar die stikte van de luizen!’

‘Ja’, gaat Tom verder, ‘en toen vertelde ik dat aan het meisje dat ons bediende en vervolgens kwam ze even later een nieuw glas brengen, maar …’

‘Daar zaten zeker nog wel tien luizen in!’ Ellis griezelt. ‘Toen heb ik het maar gewoon opgedronken. Met luis en al. Stoer, hè?’

‘Ach’, zegt Bette onverstoorbaar, ‘daar krijg je niks van. Kijk eens, alsjeblieft. Muntthee zonder luizen.’

Ze zet een beker koffie bij Tom neer. En ze schenkt Nadim nog een keer bij.

‘Uit welk land kom je?’

Ellis spreekt de woorden expres duidelijk uit.

Even knippert Nadim met zijn ogen. Dan zegt hij: ‘Syrië.’

‘Syrië’, herhaalt ze. ‘Bij Aleppo? Oorlog?’

‘Ja. Bommen. Schieten.’ Zijn ogen worden donker.

Zal Nadim verder vertellen over zijn broer en het busje? Bette houdt een moment haar adem in, maar het blijft stil aan tafel. Nadims kin ligt op zijn borst. Zijn ogen heeft hij gesloten.

Ellis haalt haar schouders op en kijkt haar vragend aan. Zachtjes schudt Bette het hoofd. Nee, nu niet verder vragen. Wat weten zij immers van zijn wereld af? Misschien komt dat nog. Als het haar lukt om meer contact met hem te krijgen.

‘Dus jullie hadden gisteren een leuk dagje?’

Ellis knikt enthousiast. Ook Toms gezicht is opeens een en al vrolijkheid.

‘Zeker weten’, zegt hij. ‘Ellis heeft midden op straat muziek gemaakt!’

‘Muziek?’ Bette leunt met haar onderarmen op de tafel. Vanuit haar ooghoek ziet ze dat Nadim een flinke hap van zijn snee suikerbrood neemt. Goed zo.

‘Op het Statenplein was een man met een buikorgeltje. Wij stonden er met een heleboel mensen naar te luisteren en toen vroeg die man of iemand uit het publiek hem wilde helpen en ook eens wilde draaien’, vertelt Ellis. ‘En weet je wat híj toen deed?’ Ze stoot Tom met haar elleboog aan. ‘Hij hield zijn vinger boven mijn hoofd en riep: “Zij wil dat graag doen!” Nou, toen was ik de pineut!’

Lachend valt Ellis tegen Tom aan. ‘En jij was er mooi vanaf! Je zag die man zeker al naar jouw spierballen kijken?’

‘Yep, en ik dacht: laat mijn verlóófde dat maar doen, mijn verloofde is zo sterk in haar handen. Nou oma, drááien dat ze deed!’

‘Het orgeltje speelde dat liedje over Holland.’ Meteen begint Ellis te zingen: ‘Ik hou van Holland, landje aan de Zuiderzee!’ Nadim stopt het laatste stukje suikerbrood in zijn mond. Met grote ogen kijkt hij naar Ellis, terwijl er een glimlach om zijn mond verschijnt.

Lachend zingt ze hem de tweede regel toe: ‘Een stukje Holland draag ik in mijn hart steeds mee!’ Abrupt zegt ze erachteraan: ‘Ik hou van Holland. Dat liedje ken jij vast nog niet. Maar als je langer in ons land bent, komt dat heus wel.’

Zijn mondhoeken krullen omhoog. Het is weer volop dag in zijn ogen.

Dan klinkt opeens Toms stem. ‘Ja, of je zingt voorlopig: “Ik hou van Syrië met zijn bommen in de straat.”’

Bette staart naar Tom. Haar mond valt open.

‘Tóm!’ roept Ellis.

‘Het is maar een grapje.’ Tom spreidt zijn handen voor zich uit, terwijl hij Nadim aankijkt. ‘Sorry hoor.’

Nadims gezicht staat weer donker. Hij kijkt langs Tom heen en richt zijn blik op iets wat achter Tom ligt. Dan schuift hij zijn stoel ineens naar achteren, komt overeind en groet Bette. ‘Dank-je-wel voor koffie en brood.’ Hij pakt zijn boodschappentas, knikt naar de andere twee aan tafel en gaat naar het portaal. Bette loopt vlug achter hem aan.

‘Ik wil jou bedanken. Je hebt hard gewerkt in de tuin.’

Als ze samen bij de achterdeur staan, draait hij zich met een klein lachje naar haar om. Direct grijpt ze haar kans.

‘Zou je nog eens willen helpen? In de tuin?’

‘Werken?’

‘Ja. Ik ben oud.’ Een klein binnenpretje dartelt rond in haar hoofd. Jij, oud?! Nou Bette, dat is voor het eerst dat je dat toegeeft. Als het maar in je eigen kraam te pas komt, dan vind je het handig om er gebruik van te maken!

‘Ik ben heel oud’, vervolgt ze. ‘En ik kan niet goed meer bukken.’ Ze buigt haar rug om duidelijk te maken wat ze bedoelt. ‘Wil jij mij helpen in de tuin?’

Langzaam knikt hij. ‘Is oké.’

Wanneer hij het pad af loopt, draait hij zich nog eens naar haar om. Nadrukkelijk zegt hij: ‘Dank-je-wel. Jij-bent-goed.’

Met gesloten ogen blijft Bette even in de deuropening staan. Het voelt alsof hij haar heel zacht over haar haren heeft gestreeld. Met een schuifspeldje zet ze een paar losse haartjes opnieuw in haar haarrolletje vast.

‘Vroeg u nu echt of hij nog een keer komt helpen?’ vraagt Tom, zodra ze de keuken binnenstapt. ‘Durft u dat zomaar aan? U weet niets van hem.’

Bedaard pakt Bette Nadims mok en schoteltje en zet ze op het aanrecht. ‘Nee, we kennen inderdaad niets van zijn verhaal. Nog niet eens één zin. Laat staan een hele bladzij.’

‘Nou dan! Misschien kunt u beter wat voorzichtiger zijn. Je weet het nooit met die buitenlanders. Voordat je het weet, hebben ze zich ergens tussen gedraaid. Zo sneaky.’

Bette trekt haar wenkbrauwen op. Ze schudt haar hoofd. ‘Ach Tom, we kennen hem niet’, herhaalt ze nog eens.

‘Nee, daarom juist’, zegt hij. ‘U moet uitkijken, hoor. Zo’n vrouw alleen …’

Bette glimlacht. ‘Ja Tom. Ik waardeer je zorgen.’

Leunend op de tafel blijft ze voor hem staan. ‘Wil je nog wat drinken? Koffie, thee, of iets fris?’

‘Nee, dank u wel.’

‘Jij, Ellis?’

Die schudt haar hoofd. Hardop denkt ze: ‘Die Nadim, hoe oud is hij nou helemaal?’

‘Vierentwintig’, zegt Bette.

‘Vier jaar jonger dan wij. Helemaal alleen in zo’n vreemd land. Hoe zou dat voelen? Het lijkt me verschrikkelijk om uit je vertrouwde omgeving te moeten vluchten.’

Bette staart voor zich uit. Beelden uit een ver verleden trekken aan haar voorbij. Langzaam zegt ze: ‘Ja, dat is het ook. Het is heel erg om te moeten vluchten zonder te weten waar je onderdak zult vinden.’

‘Zonder je familie, vreemd voedsel eten, vreemde gewoontes leren kennen, in een vreemd dorp wonen. Afschuwelijk!’ Ellis’ gezicht vertrekt. ‘Het lijkt me heel mooi om zo iemand te helpen, zodat-ie een beetje aan zijn nieuwe leven kan wennen.’

Toms ogen worden twee ronde spiegeltjes. Verbaasd staart hij naar Ellis, opent zijn mond, maar sluit hem dan weer. Bette pakt de glazen van de tafel. ‘Blijven jullie een boterham mee-eten?’ ‘Nee hoor, dank u wel.’

‘Ja, leuk!’

Bette kijkt van de een naar de ander. ‘Wat is het nu? Een boterham? Graag of niet.’

‘Ik niet’, lacht Tom, ‘ik heb met een vriend van me afgesproken. Ik ga met Roy een potje tafeltennissen. Een volgende keer eet ik graag mee.’

‘Daar hou ik je aan’, zegt Bette. ‘Ellis, voor jou een gebakken eitje?’

‘Lekker, oma!’

Ze zou die koekenpan toch echt eens op een hogere plank moeten zetten! Bette bukt diep om onder in het keukenkastje te reiken. Al wil ze er niet aan, ze is hoogbejaard, en soms voelt ze dat maar al te goed. Terwijl ze de pan op het fornuis zet, grijpt ze met haar andere hand naar haar nek.

‘Spierpijn, oma?’ klinkt het achter haar.

‘Ach kind, jij ziet ook alles.’

‘Tja, je bent nu eenmaal fysiotherapeut of je bent het niet’, lacht Ellis.

Bette breekt twee eieren in een kopje. Langzaam draait ze haar hoofd van links naar rechts. ‘Wil je de eidooier heel of kapot?’ ‘Kapot. Maar zal ik u eerst eens masseren? Volgens mij zit die nek echt vast.’

‘Gelukkig maar’, lacht Bette. ‘Anders zou mijn hoofd door de keuken rollen.’

‘Nou ja, oma … Masseren?’

Ellis staat al op en draait een van de stoelen achterstevoren. ‘Lukt het om met uw benen aan weerskanten te zitten?’

‘Best hoor.’

Bette neemt plaats en sluit haar ogen als Ellis’ stevige vingers haar nekspieren kneden.

‘Au, dat doet zeer!’

‘Ja, dat moet. Weet u nog wat u vroeger weleens tegen me zei? “Pijn is fijn.” Mooi niet. Maar nu is het even niet anders. U moet erdoorheen. Het wordt vanzelf beter.’

Bette voelt hoe Ellis haar blouse iets naar beneden trekt. ‘Zal ik de bovenste twee knoopjes losmaken? Dan heb je wat meer ruimte.’

De vingers kneden en duwen totdat Bette merkt dat het van lieverlee wat soepeler gaat. Na een poosje kan ze zelfs genieten van de rustige bewegingen van Ellis’ handen. Achter zich hoort ze de ademhaling van haar kleindochter iets luider dan normaal klinken.

Totdat Ellis’ stem ineens de stilte verbreekt.

‘Tom en ik zijn echt gek op elkaar, oma.’

‘Mmm.’

‘Hij is zo’n toffe vent! Hij is altijd vrolijk, ik heb hem nog nooit chagrijnig gezien, hij zit altijd boordevol geintjes. We lachen samen wat af!’

‘Mmm.’ Bette merkt dat de handen naar de linkerkant terugglijden, waar de meest pijnlijke plek zit.

‘We zijn wel heel verschillend. Maar dat is juist goed, hè? Dan vul je elkaar toch juist aan?’

‘Mm mm.’

‘Maar ik baal weleens als we een totaal verschillende mening hebben. Dan staan we loodrecht tegenover elkaar en kunnen we het niet eens worden.’

De vingers kneden nu vanaf Bettes rechterschouderblad naar het midden van haar nek.

‘Hadden opa en u dat weleens? Dat jullie het samen niet eens konden worden?’

Even stoppen de vingers. ‘Of dachten jullie altijd overal precies hetzelfde over?’

Bette schudt haar hoofd. ‘Nee, o nee, Ellis, zeker niet. Opa was rustiger dan ik. En nuchterder. Ik was veel hupser. Maar dat was nooit erg. Als we een conflict hadden, konden we er goed over praten. Dat gaf geen verwijdering. Het bracht ons eigenlijk juist weer dichter tot elkaar, omdat we elkaar daarna nog beter begrepen.’

De handen hervatten hun werk. Van boven naar beneden. Van opzij naar het midden. Als de vingers wat langzamer gaan, komt Ellis’ volgende vraag:

‘Hoe hebben jullie elkaar eigenlijk leren kennen? Jullie kwamen toch uit Veenendaal?’

Ze trekt Bettes blouse weer een beetje naar boven.

‘Ziezo, klaar.’

Bette doet de bovenste knoopjes dicht en loopt naar het aanrecht. Ze steekt het gas aan en spuit een beetje vet in de pan. Als ze er twee eieren in gedaan heeft, draait ze zich om en zet de borden op tafel.

‘Het is allemaal in de oorlog begonnen. Ik woonde in Veenendaal. Net als Adrianus. We woonden ons hele leven al in dezelfde straat.’

In gedachten verzonken legt Bette de messen en vorken aan weerskanten van de borden.

‘Oma, hoe kwam u dan in Streefkerk? Opa Janus is hier toch altijd boer geweest?’

‘Ja kind, dat klopt. Van Veenendaal naar Streefkerk, dat is een heel verhaal. Heb je dat nog nooit gehoord?’

Ellis schudt haar hoofd. ‘Nee. Maar ik luister. En ik heb de hele middag de tijd.’

‘Zeker weten?’

‘Voor honderd procent.’

Bette staart voor zich uit. ‘Adrianus en ik waren anderhalf jaar verloofd. Ja, je moet weten dat hij zestien was en ik vijftien toen we al met elkaar liepen. Van kinds af aan zaten we op dezelfde school, gingen naar dezelfde kerk, naar dezelfde zondagsschool. Nooit had ik wat anders in hem gezien dan die saaie jongen met dat strakke kuifje. Totdat hij onverwacht met zijn vader meekwam. Die was kruidenier en kwam op zaterdagavond de boodschappen opnemen. Gekke avond eigenlijk om zoiets te doen, maar dat was nu eenmaal zo. Mijn broertje was net uit de teil geklommen. Ik had hem juist afgedroogd toen de bel ging. Barend wist niet hoe snel hij zijn onderbroek aan moest trekken toen ik naar de voordeur liep om open te doen. Meneer Smallevaart groette me en liep door naar de keuken. Daarachter kwam Adrianus. Opeens viel het me op dat hij zo lang was toen hij mij in die smalle gang passeerde. Op de lagere school hadden we ongeveer dezelfde lengte, maar nu moest ik helemaal tegen hem opkijken.

“Dag Bette”, zei hij terwijl ik naar hem opkeek. En zo vreemd, Ellis, opeens fladderde er een vlindertje in mijn buik. Adrianus’ stem zong in mijn oren en Adrianus’ kuif stond ineens zo stoer op zijn hoofd!’

Bette
1937-1940

februari 1937

Hoofdstuk 2

‘Bette, wil jij opendoen? Dat zal Smallevaart zijn.’

Terwijl moeder het zoveelste stukje gehakt tussen haar handen tot een balletje draait, gebaart ze met haar hoofd naar de voordeur.

Nee hè, denkt Bette. Waarom moet die man precies op zaterdagavond komen en ook nog zo vroeg, nu de kinderen nog in de teil zitten? Snel wrijft ze haar broertjes rug droog. ‘Kleed jezelf maar vlug aan’, zegt ze, maar die raad heeft Barend niet nodig.

‘Help! De winkelmeneer! Waar ligt mijn schone onderbroek?’ Angstvallig springt hij met de baddoek om zijn middel in het rond.

‘Gewoon, net als altijd, op de stoel.’

‘Bette!’ Moeder gooit een paar balletjes in de bouillon.

‘Ja-a, ik ga al!’ Met vlugge stappen loopt ze naar de deur. ‘Dag meneer Smallevaart. Komt u verder.’

‘Dag Bette. Daar zijn we dan weer.’

We?

Achter hem stapt er nog iemand het stoepje op.

‘Dag Bette.’

‘Adrianus!’

Ze moet haar hoofd bijna in haar nek leggen wanneer hij haar in de smalle gang passeert. Tjonge, die is lang geworden! Een paar jaar geleden stond hij met gymnastiek precies achter haar in de rij. Net als zij hoorde hij bij de kortste kinderen van de zevende en achtste klas. Als ze niet hard genoeg rende naar zijn zin, gaf hij haar een duwtje in haar rug, precies op die momenten wanneer de meester het niet zag natuurlijk. En nu? Terwijl hij voor haar uit naar de keuken loopt, meet ze hem van zijn hoofd tot zijn voeten. Die Adrianus is echt in de hoogte geschoten!

Rap hervindt ze zichzelf. ‘Ga jij voortaan met je vader mee? Jij werkt toch op de fabriek!’

Over zijn schouder zegt hij: ‘Ja, natuurlijk! Je moest eens weten hoeveel sigaren er van de week door mijn handen zijn gegaan. Als ík nog eens ziek zou worden, gaat Ritmeester compleet failliet!’

In de keuken hangt de vochtige lucht van badwater en bouillon. Zodra ze binnenkomen, omsluit het hen als een benauwende stoomwolk. Kuchend knielt Bette neer bij de teil waarin haar zesjarige zusje met een eendje speelt. Adrianus en zijn vader zullen die damp ook wel vervelend vinden.

‘Het water is koud, Bette.’

‘O, wacht, ik zal er nog een keteltje warm water bij doen.’

Ze veert overeind, schept met een emmer wat water uit de teil dat ze bij de gootsteen weggiet. Dan pakt ze de ketel die op het oliestel staat te stomen. Voorzichtig giet ze het hete water aan de zijkant, terwijl ze intussen met haar andere hand door het water waaiert.

‘Pas op, daar komt-ie. Zo goed?’

Hè, wat staat Adrianus daar nu te kijken! Heeft hij nog nooit gezien dat een klein kind in de teil ging? Dat zou eigenlijk best kunnen, want hij heeft alleen maar twee broers die direct onder hem komen. Ze pakt het washandje en een stukje zeep en begint Anna’s lijfje in te zepen.

‘Even je rug, Anna.’

Gehoorzaam ondergaat het meisje het badritueel. Intussen maakt ze met het eendje zulke hoge golven, dat de spetters op Bettes blouse springen. Bette werpt een blik naar de tafel. Gelukkig, Adrianus is naast zijn vader aan de tafel gaan zitten. Moeder heeft haar handen gewassen en pakt er nu ook een stoel bij.

‘Ik heb paprijst nodig, maar geef me maar het gewone huismerk, hoor, niet meer dat andere. Dat is me te duur. Verder een pak vermicelli, bloem, kristalsuiker.’

Meneer Smallevaart noteert het in zijn boodschappenboekje. ‘Nog basterdsuiker?’

Bette veegt met haar natte hand een pluk haar weg van haar voorhoofd. Hè, kon ze de achterdeur maar openzetten voor een beetje frisse lucht, maar dat kan natuurlijk niet, want dan vatten de kinderen kou. Langs de rug van haar zusje probeert ze Adrianus’ hoofd te bestuderen. Adrianus is zo anders geworden, waar komt dat toch door? Ze schrikt als zijn blik opeens de hare kruist. Snel slaat ze haar ogen neer en spoelt ijverig Anna’s rug af, maar na een paar tellen kan ze het weer niet laten. Weer blikt ze pal in zijn ogen. Waren die altijd al zo glinsterend bruin? Waarom kijkt hij nu steeds naar haar? En waarom is hij eigenlijk met zijn vader meegekomen?

Het lijkt of hij haar gedachten kan lezen. Opeens vertelt hij uit zichzelf:

‘Ik ga af en toe met mijn vader mee. Pa heeft soms behoorlijk last van zijn rug. Mocht het nodig zijn, dan kan ik hem een beetje helpen met zijn werk.’

Bedachtzaam knikt ze. ‘Zou je het leuk vinden om kruidenier te zijn? Optellen van de prijzen kun jij wel. Vroeger was je een van de besten met rekenen.’

Verrast kijkt hij op. ‘Ja, dat klopt. Dat je dat nog weet! Maar ik werk met plezier op de sigarenfabriek. Net als jouw vader. En je weet het: wij leveren “de beste bolknak van Nederland”!’

‘Sigaren stinken’, klinkt er opeens uit de teil. Bette schiet in de lach.

‘Een tevreden roker is geen onruststoker’, bromt Adrianus.

‘Je bent een wijsneus’, zegt Bette tegen haar zusje. ‘Kom, je moet eruit. Geertje is aan de beurt.’

Behendig droogt ze Anna af en helpt haar met haar kleren. ‘Zo, de rest kun je zelf wel. Kom, Geertje!’ Weer schept ze een emmer water uit de teil en wil ermee naar het aanrecht lopen, maar Adrianus is haar voor.

‘Dat doe ik wel.’ Voordat Bette kan reageren, heeft Adrianus het hengsel al beet. Hij sjouwt de emmer naar het aanrecht, tilt hem omhoog en gooit het water weg in de gootsteen.

‘Dank je.’

Zelf pakt ze de ketel van het petroleumstel en giet het water voorzichtig in de teil. Een beetje verlegen kijkt ze naar hem. Wat ziet ze toch aan hem? Hij lijkt zo veranderd. Eerst een saaie, stille jongen, en nu … Die kuif naar achteren staat hem goed. En dat grijze pak past perfect bij hem. Langzaam dringt het tot haar door. Hij is geen jongen meer. Hij is een man geworden. Terwijl ze Geertje helpt om in de teil te gaan, hoort ze hem aan haar moeder vragen: ‘Hebt u nog aardbeienjam nodig?’

Zijn vader heeft het boekje al dichtgedaan en wil het juist in zijn jaszak stoppen.

‘Die is op het moment in de aanbieding’, vervolgt Adrianus. ‘De tweede pot is voor de helft van de prijs.’

Moeder knikt. ‘Doe maar. Twee potten.’

‘We hebben ook een nieuw soort appelstroop in het assortiment. Toch, pa?’

‘Ja, inderdaad. Misschien wilt u die ook eens proberen?’

Bette houdt haar adem in. Appelstroop. Dat doet haar denken aan vroeger. Terwijl zijn vader de bestelling in het boekje schrijft, schiet Adrianus’ hoofd haar kant op. Dacht ze het niet! Hij is nog niets vergeten. Zijn vingers maken een wijde boog rondom zijn mond.

‘Jij was vroeger toch zo gek op appelstroop?’ Er klinkt een ondeugende ondertoon in zijn stem.

‘Ja hoor’, lacht Bette. ‘Zelfs mijn wangen aten mee. Maar dat is wel jaren geleden, hoor. Ik zat pas in de eerste klas.’

Vanuit de verte hoort ze moeder en Smallevaart over de kerk praten en even later over de brandweer, waar vader lid van is. Zijzelf houdt zich druk bezig met Geertje. Eerst de washand goed over de zeep heen halen, dan over haar buik, rug en benen. Na het inzepen spoelt ze haar met veel water af. Daarna geeft ze Geertje de uitgespoelde washand om tegen haar ogen te leggen en sopt ze voorzichtig de fijne haartjes in. Ze durft niet meer omhoog te kijken. Iedere keer als ze toch stiekem vanuit een ooghoek naar de tafel gluurt, ziet ze dat Adrianus’ ogen op haar gericht zijn. Ze krijgt er rare kriebels van in haar buik. Het is een beetje spannend en ook een beetje fijn.

‘Jij doet dat handig.’

Met een ruk gaat haar hoofd omhoog. Nee, er dansen nu geen pretlichtjes in zijn ogen.

‘Dat is makkelijk genoeg’, zegt ze ernstig, ‘ik doe het iedere zaterdagavond.’ Ze strijkt een natte pluk haar achter haar oren. ‘Kom, Geertje, nu ben je schoon genoeg.’

Haar zusje sputtert even tegen, maar Bette wint de strijd. In rap tempo droogt ze Geertje af en helpt haar met aankleden. Dan kijkt ze van de volle teil naar moeder. En weer terug. Moeder is nog steeds aan het praten. Zal ze het alleen doen? Maar dat krijgt ze enkel voor elkaar als ze er eerst flink wat water uit schept.

‘Helpen?’ Opeens staat Adrianus naast haar.

‘Graag.’

Vlug zet ze de deuren open. Dan pakken ze ieder een handvat, tillen samen de teil op en sjouwen hem naar buiten, waar ze hem leegkiepen boven een putje. Even raken hun handen elkaar als ze de lege teil op dezelfde plek beetpakken. Er gaat een rilling door Bette heen als ze de warmte van zijn hand tegen de hare voelt. Ze loopt naar de schuur en hangt de teil aan een haak tegen de muur.

Vooruit zeg, het is gewoon Adrianus maar! Ze moet zich niet zo aanstellen.

Opletten! Steeds weer probeert ze aandachtig naar de dominee te luisteren, maar het lukt gewoon niet. Wanneer ze de volgende dag tijdens de avonddienst in de kerk zit, draait ze haar hoofd telkens naar de rij schuin voor haar. Ik kijk gewoon naar mijn vader en mijn broers, net zoals ik bijna iedere zondag doe. Ik controleer of hun boorden netjes zitten, of hun haren keurig gekamd zijn. Zo houdt ze zichzelf voor, maar ze weet dat ze zichzelf voor de gek houdt.

Opnieuw gaat haar blik naar het donkere hoofd aan het eind van de rij. Ze volgt de lijn van zijn neus, zijn smalle lippen, zijn korte kin. Hij zit op zijn gewone plekje, waar hij iedere zondag zit, maar het lijkt alsof er vandaag een magneet aan hem is bevestigd. Ze kan het niet tegenhouden, steeds wordt haar blik naar hem toe getrokken.

‘Bette, mijn centje is gevallen!’

‘Hè Anna, kijk dan toch uit!’

Meteen bukt ze en speurt over de houten planken. Met de punt van haar schoen lukt het om het muntje naar zich toe te halen. Ze buigt voorover om het op te rapen en komt met een rood hoofd weer boven de bank uit.

‘Nu goed opbergen!’

‘Wanneer is het afgelopen?’

‘Stt.’ Bette houdt haar vinger tegen haar lippen en schudt haar hoofd. ‘Bijna. Nog eventjes.’

Gelukkig blijft Adrianus’ rug kaarsrecht. Hij schijnt goed te luisteren, hij merkt niet dat haar zusje onrustig wordt van het lange stilzitten. Alleen vader draait zijn hoofd een klein beetje opzij. Er glijdt een glimlach over zijn gezicht als hun ogen elkaar ontmoeten. Bette wordt er warm van. In gedachten hoort ze nogmaals de woorden die vader deze middag tegen haar zei. ‘Je bent een grote hulp voor je moeder, Bette. Juist nu deze zwangerschap haar zo zwaar valt.’

De woorden van de dominee gaan langs haar heen. In gedachten ziet ze haar moeder met de hand tegen de mond naar de wc lopen. Gelukkig heeft moeder alleen ’s morgens last van misselijkheid en trekt het in de loop van de dag weg, maar meerdere malen per dag gaat ze met een wit gezicht op haar stoel zitten en sluit dan voor een paar minuten haar ogen.

Bette zucht. Zij is ook best moe, zelfs nu het zondag is. Vanmorgen heeft ze alles alleen moeten doen: de kleintjes helpen met aankleden, Jantjes lakens verschonen omdat hij in bed geplast had, de tafel dekken voor het ontbijt. Gelukkig hielpen vader en Antoon na het eten met het opruimen van de tafel, ze had anders niet geweten hoe ze op tijd alles klaar moest krijgen. Moeder was weer terug naar bed gegaan en had Jantje bij zich genomen. Vader was met de drie jongens vooruit naar de kerk gelopen, zij kwam een eindje achteraan met de twee meisjes. Twintig minuten heen en later weer twintig minuten terug.

Haar ogen schieten weer naar de rechte rug schuin voor haar terwijl er een klein lachje om haar mondhoeken speelt om de herinnering aan vanmorgen. Op de terugweg huppelde Geertje precies om de grote plassen heen die de afgelopen nacht gevallen waren.

‘Geertje, pas op dat je niet uitglijdt!’ had zij geroepen, maar ja, na de lange kerkdienst van die morgen fladderde Geertje rond als een vogeltje dat zojuist uit haar kooitje ontsnapt was, en toen gebeurde het. Haar voet glibberde weg en opeens lag ze languit in de modder. Huilen natuurlijk, hoewel ze echt niet zo’n pijn kon hebben, want zo hard was ze niet gevallen. Zij, Bette, had direct de schade opgenomen. Bruine vegen op het zondagse, lichtblauwe jurkje, een grote scheur onderaan bij de zoom. Wat voor schoon goed lag er nog in Geertjes kast om vandaag aan te trekken? En hoe kregen ze die jurk ooit weer versteld? Terwijl ze naar haar zusje staarde, waren daar ineens de uitgestoken handen van Adrianus. Ze had niet eens geweten dat hij zo vlak achter hen liep.

‘Kom maar.’

Hij trok Geertje aan haar armen overeind en veegde met zijn zakdoek de ergste viezigheid van haar handen en knieën. ‘Je lijkt wel een modderprinses’, grapte hij.

En zowaar, Geertje stopte met huilen en keek hem verbaasd aan.

‘Een prinses?’

‘Ja, zoiets, of een modderkoningin. Nou, kijk eens, daar is onze straat al. Loop maar gauw door met je grote zus. Je moeder heeft vast wel schone kleren voor je.’

Er glijdt een zachte uitdrukking over Bettes gezicht. Adrianus was zo lief voor Geertje geweest. Hij was met hen meegelopen tot aan hun eigen huis, en had zich daarna pas weer omgekeerd.

‘Tot vanavond!’ had hij geroepen.

En nu zit ze hier in de avonddienst, na een wandeling van weer twintig minuten. Samen met Anna, want moeder is thuisgebleven om op Geertje en kleine Jantje te passen. Met een ernstig gezicht zit ze zogenaamd naar de preek te luisteren, terwijl haar ogen steeds naar Adrianus’ donkere kuif dwalen. Het licht van de lamp valt precies op zijn gladgekamde haren, waardoor ze zo mooi glanzen.

‘Bette, wanneer is het nu “amen”?’

‘Sst, Anna, het is echt bijna tijd.’

Opletten nu! dwingt ze zichzelf. Naar de preekstoel kijken en naar de dominee luisteren. Waarschijnlijk nog een kwartier voordat de dienst is afgelopen. Wie weet loopt Adrianus straks met hen mee. Het zou kunnen. Soms sluit hij zich bij de jongens aan. En soms lopen de jongens dicht achter vader en haarzelf aan. Ze krijgt er een warm hoofd van.

De dominee houdt wel een extra lange preek vanavond. Een grote geeuw probeert uit Bettes mond te ontsnappen. Vlug houdt ze haar hand voor haar mond. Het is een lange zondag geweest. Toen ze vanmorgen thuiskwamen, voelde moeder zich gelukkig een stuk beter. Na het koffiedrinken zorgde zij samen met moeder voor het eten. Daarna deden vader en moeder een middagdutje, terwijl de jongste kinderen naar de zondagsschool gingen.

Haar twee jaar jongere broer Antoon had de afwaskwast en het teiltje tevoorschijn gehaald. ‘Ik afwassen, jij drogen?’

‘Andersom graag’, had ze geantwoord. ‘Anders moet ik uren, dagen, maanden, jaren op jou wachten totdat jij eindelijk de soeppan schoon hebt!’

‘O ja?!’

Ze had net op tijd weg kunnen duiken voordat hij de kwast langs haar gezicht wilde halen. Bah, dat vieze ding!

Na de afwas had ze een poosje in Schoolidyllen zitten lezen, maar toen de jongste kinderen weer uit de zondagsschool kwamen, was de rust over. Moeder had thee gezet en zijzelf speelde samen met vader en de jongens een spelletje mens-erger-jeniet. Daarna gingen ze brood eten en was het alweer tijd om naar de avonddienst te gaan.

Ze voelt een por in haar zij. Anna wurmt met haar hand in haar jaszak. De collecte! Nu al? Snel pakt ze geld uit haar tas. Ze moet zich schamen. Haar zusje zit misschien een beetje te draaien, maar zij is geen haar beter. Wat heeft ze nu van de preek gehoord? Ze heeft alleen maar zitten dromen en staren naar …

Terwijl ze naar zijn brede rug kijkt, draait hij opeens zijn hoofd naar haar om. Zijn ogen zoeken de hare. Hun ogen houden elkaar vast. Eén seconde, twee, drie, een eindeloze tijd lang. Met een glimlach kijkt hij pas van haar weg als de collectezak bij hem komt.

Bette voelt de rillingen over haar armen lopen terwijl er tegelijkertijd een golf van blijdschap door haar heen stroomt. Ze vergist zich niet. Hij keek echt naar haar. En hij lachte. Speciaal naar haar. Onder de mouwen van haar winterjas voelt ze haar huid tintelen. Adrianus!

Wanneer ze de kerk uit lopen, raakt ze hem kwijt in het donker. Ze probeert hem te zoeken, maar vader wenkt haar.

‘De jongens lopen al vooruit. Gaan jullie mee?’

Anna geeft hem een hand. Zelf loopt ze stilletjes aan de andere kant mee. Wanneer ze op een rustige weg lopen, houdt vader haar even tegen door zijn hand op haar arm te leggen.

‘Heb je al naar boven gekeken?’ Hij wijst naar de lucht.

Ze volgt zijn hand. Als vanzelf valt haar mond open. ‘Wat veel!’ ‘Zie je die zandloper? Dat is Orion. Met die twee sterren bovenaan, een paar in het midden en weer twee onderaan. En als je goed kijkt, zie je een waas van licht bij die middelste sterren. Dat zijn er meer dan duizend, het is de Orionnevel.’

Ze lopen langzaam verder, terwijl ze afwisselend naar de weg en naar de hemel kijken. Zelfs Anna is stil geworden.

Vaders mouw strijkt af en toe langs die van Bette. Zijn donkerwarme stem klinkt vlak boven haar haren uit. Even is Bette alles om zich heen vergeten. Het lijkt alsof zij drieën knus in een tentje bij elkaar zitten en door een kijkgaatje in het dak naar de lucht kijken.

‘Die drie heel lichte sterren naast elkaar noemen ze de Oriongordel. Dat zijn de zogenaamde gordelsterren’, gaat vader verder. ‘Omdat de Orionnevel eraan vast lijkt te hangen, noemen ze die weleens het Orionzwaard. Zie je het, Anna?’

‘Ja! Het zwaard van een ridder!’ roept Anna uit.

‘Sst, niet zo hard.’ Met gedempte stem vertelt vader verder. Over de sterren. Over de planeten en de bijbehorende manen. Niemand die er zo veel van weet als hij en er zo mooi over kan vertellen.

‘Weten jullie dat er ook in de Bijbel over Orion wordt gesproken?’

‘Nee.’ Verwonderd schudt Bette haar hoofd.

‘Er staat: “Die de Orion maakt, Die grote dingen doet die men niet doorzoeken kan.”’ Vader wijst naar de sterrenhemel. Zijn stem klinkt boordevol emotie wanneer hij zijn zin afmaakt. ‘“En wonderen, die men niet tellen kan.”’

Als Bette naar vader opkijkt, ziet ze hem even slikken. Eerbied ligt op zijn hele gezicht.

‘Schitterende wonderen’, zegt hij zacht.

Wanneer Bette weer voor zich uit kijkt en voorzichtig om een plas heen loopt, schrikt ze ineens van de stem aan haar andere kant.

‘Die Orionnevel schijnt zo’n zes lichtjaren breed te zijn.’

Het lijkt of hun veilige tentje met een flinke haal wordt opengeritst. Toch is het ook heerlijk om Adrianus naast zich te weten. Anders heerlijk.

‘Eén lichtjaar is zo’n tien biljoen kilometer’, vertelt hij.

‘Dus die nevel is zes-tig bil-joen kilometer breed?’

‘Dat klopt, Bette. Kijk uit, een plas.’ Hij pakt haar arm om haar erlangs te leiden. Haar hart maakt abrupt een sprongetje.

‘Niet voor te stellen, zulke afstanden’, hervat hij. ‘En zo onnoemelijk veel sterren. Weten jullie dat er nog steeds nieuwe sterren worden ontdekt?’

‘Weet gij hoeveel sterren kleven aan de blauwe hemelboog’, zingt vader zachtjes.

Anna gaat meteen verder met de tweede regel van het lied: ‘Weet gij hoeveel wolken zweven boven alle bergen hoog?’

Ook Bette valt in: ‘Al die duizenden tezamen, roept de Heer’ bij hunne namen.’

Waarom kijkt Adrianus nu zo naar haar? Merkt hij dat ze niet goed wijs kan houden? Ja, ze weet het: ook al doet ze nog zo haar best, het is zo moeilijk om de juiste toon te pakken. Maar wat doet het ertoe? Ze schudt haar hoofd. Dapper begint ze aan de laatste regel: ‘En niet één ontglipt Zijn oog.’

Naast zich hoort ze Adrianus’ vaste stem: ‘En niet één ontglipt Zijn oog.’

Als hij zijn hand om haar elleboog legt, bonkt haar hart met driftige slagen.

‘Hé, kijk eens uit!’

Bette gooit juist een flinke guts water tegen het raam om het sop ervan af te spoelen als de deur naast haar met een zwaai wordt opengegooid.

‘Machteld!’ Ze gooit het lege schaaltje in de emmer en loopt op haar vriendin af. ‘Ik had al een stille hoop! Maar toen dacht ik: dat kan helemaal niet. Machteld zit dinsdags de hele dag op school.’

‘Nee, er was een leraar ziek. Ik had de eerste twee uur vrij. ’k Heb heerlijk uitgeslapen!’

Bette veegt haar vochtige handen aan haar schort af. ‘Ik ben jaloers!’

Er glijdt een beteuterde trek over Machtelds gezicht. ‘Ik zou zo graag willen dat wij samen op school zaten.’

‘Ach meid, dat weet ik toch wel.’ Bette haalt haar schouders op. ‘Jij bent nu eenmaal in een valkennest geboren en ik in een mussennestje.’

Machteld schiet in de lach. ‘Hoe kom je daar nu weer op?’

‘Het is toch zo? Ik kom uit een gewoon arbeidersgezin, en jij bent nu eenmaal de dochter van een van de hoge pieten op de fabriek.’

‘Maar het zou zo leuk zijn. Wij samen naar de kweekschool. Jij zou een goede schooljuffrouw zijn!’

‘Soms, heel soms, denk ik er weleens aan om zondagsschooljuffrouw te worden.’

Machteld grijpt Bettes mouw beet. ‘Wat leuk! Dat moet je zeker doen!’

‘Misschien.’

‘Jij kunt zo mooi vertellen! Weet je nog van Plinko en …’

‘Prinses Madelief?’

Ze schieten tegelijk in de lach.

‘De poppen van Geertje!’

‘Ja, op een gegeven ogenblik keken jouw zusjes alleen nog maar naar de poppen die jij in je hand had. Je liet ze achter de stoel duikelen en onder de tafel. Om de gouden lepels te zoeken. Totdat prinses Madelief pardoes in de modder viel!’

‘Een modderprinses! O, Machteld, moet je horen!’ Bette kijkt even van het raam naar de emmer sop. Eigenlijk moet ze de ramen doen, maar Machtelds moeder is nergens te zien. Dan steekt ze haar hoofd vlak naast dat van haar vriendin.

‘Geertje is gisteren echt in de modder gevallen. Adrianus raapte haar op en noemde haar een “modderprinses”. Hij was zo lief voor haar! En ’s avonds liep hij op de terugweg met ons mee uit de kerk en vertelde allerlei mooie dingen over de sterren.’

Machtelds ogen twinkelen. ‘Bette?!’

‘Heb je al gezien wat voor knappe kerel hij is geworden? En hij is zo aardig!’

‘Al die jongens van Smallevaart zijn mooi. Heb jij dat nu pas in de gaten?’

‘O ja, Dirk natuurlijk!’

‘Ja, Dirk.’

Tegelijk kijken ze elkaar recht aan. De lach begint in hun ogen, trekt naar hun mond, totdat er een hard lachsalvo over de straat klinkt.

‘Jij met Adrianus, en ik met Dirk!’

‘Dan worden we familie!’

Ze grijpen elkaars handen beet en gieren het uit.

Bette is de eerste die wat bedaart. ‘Heb je nu officieel verkering met Dirk?’

Machtelds gezicht betrekt. ‘Was dat maar waar. We lopen stiekem met elkaar. Mijn ouders weten het echt wel, maar ze hopen dat het zal overwaaien. Moeder praat steeds over standsverschil. Dan heeft ze het over die kruideniersjongen en zegt zo tussen neus en lippen dat die mensen van Smallevaart uit een heel ander milieu komen. Dat het prima mensen zijn, maar dat ze niet tot ons wereldje behoren. Bah.’

Er verschijnen rimpels op Bettes voorhoofd.

‘Jullie gaan ook nog eens naar een andere kerk.’

‘Dat klopt.’ Machteld heft haar kin omhoog. Strijdvaardig zegt ze: ‘Maar we kennen toch dezelfde God?’

‘Dat is waar.’

Bettes blik gaat naar de emmer. Ze moet verder met de ramen. Ze wordt tenslotte niet betaald om met de dochter des huizes te praten. Terwijl ze een stap naar de emmer doet, pakt Machteld haar opeens weer bij de arm.

‘Bet, ik heb een plannetje. Volgende week zaterdag is er een uitvoering van het mannenkoor. Als wij nu eens samen …?’

Bette heeft aan een half woord genoeg. ‘Afgesproken!’

Wanneer ze na de uitvoering buiten staan, slaat Dirk direct zijn arm om Machteld heen.

‘Wij maken nog een ommetje. Jullie vinden het samen wel?’

‘Ik denk niet dat wij zullen verdwalen, broertje’, antwoordt Adrianus droog.

Machteld zet grote ogen op richting Bette. Daarna geeft ze haar een enorme knipoog. Bette lacht stilletjes en wiebelt van haar ene op haar andere been. Heerlijk, Adrianus gaat haar thuisbrengen! Ze voelt het in haar buik kriebelen.

Naast elkaar lopen ze de drukke straat uit. Overal om hen heen zijn mensen die de zanguitvoering bezocht hebben en nu gezellig pratend naar huis gaan. Alleen zij tweeën zeggen niets. Er hangt een vreemde stilte tussen hen in.

‘Jullie zongen mooi.’ Bette hoort zelf hoe schor haar stem klinkt. ‘Vooral dat ene lied. “Herr, bleibe bei uns”.’

‘Dankjewel.’ Adrianus knikt kort.

Bette ziet Machteld en Dirk nog net in de verte verdwijnen. De armen stijf om elkaar heen geslagen, de hoofden dicht bij elkaar. Zullen ze elkaar nu zoenen? Hoe zal dat voelen om door een man gekust te worden?

‘Ook dat laatste lied was prachtig.’ Ze probeert er een klein stukje van te neuriën, maar Adrianus schudt zijn hoofd.

‘Nee, het gaat aan het eind omhoog. Zó!’ Zacht zingt hij de regels. ‘Je zat er een beetje naast. Geeft niet, hoor.’

Ze slaan een stille buitenweg in. Hier lopen geen andere mensen. De stilte hangt opeens nog nadrukkelijker om hen heen. Waarom zegt Adrianus nu niets? Toen hij laatst bij hen thuis was, had hij toch genoeg te praten? En ook vorige week zondag, op de terugweg vanuit de kerk. Bette zucht eens diep. Onwillekeurig kijkt ze naar de lucht.

‘Er zijn nu niet veel sterren’, denkt ze hardop.

‘Nee, zeker niet.’

‘Jij weet er veel van.’

Ze hoort zijn korte lachje.

‘Ik heb ooit eens een boek over sterrenkunde uit de bibliotheek geleend. Dat vond ik zo interessant dat ik het later voor mijn verjaardag vroeg. Het is prachtig! Er staan kaarten in van sterrenhemels tijdens verschillende maanden. Als het een heldere lucht is, ga ik met het boek en een zaklantaarn naar buiten. Op die manier heb ik mezelf veel sterrennamen aangeleerd.’

‘Wat leuk! Lees jij graag?’

‘Ja, zeker wel.’

‘Wat voor soort boeken lees je?’

‘Vooral feitenboeken. Over geschiedenis. De tijd van Napoleon vind ik heel interessant, of de Engelse zeeslagen. En ik lees over sterren en planeten natuurlijk.’

Bette knikt, maar ze weet niet of hij dat kan zien in het donker. Hij leest heel andere boeken dan zij. Hij is vast een knappe kop geworden.

‘En jij?’

‘Ik?’ Even zoekt ze naar woorden. ‘O, gewoon. Eh … romans. En meidenboeken.’ Ineens ziet ze de voorkant van het boek waarin ze bezig is. Enthousiast vertelt ze:

‘Ik ben bezig in Schoolidyllen van Top Naeff. Dat is zo grappig! De hoofdpersoon – Jet – stopt propjes in de schoenen en in de paraplu van haar lerares. Als die lerares buitenkomt, steekt ze haar paraplu op en dan vallen al die propjes papier over haar hoofd!’

Zal Adrianus zoiets niet kinderachtig vinden? Bette draait haar hoofd naar hem toe. Maar nee, er ligt een glimlach op zijn gezicht. Dan durft ze verder te gaan.

‘Ik lees trouwens ook veel jongensboeken, hoor. Van mijn broer Antoon. Arendsoog en zo.’

‘Werkelijk?’

Daar is hun straat alweer. De wandeling leek wel twee minuten te duren in plaats van de normale twintig. Op de hoek blijft Adrianus opeens stilstaan. Bette beweegt haar vingers zenuwachtig in haar jaszakken. Heeft ze niet te veel gerateld over boeken? Nu moet ze haar mond maar houden, nu moet ze rustig afwachten totdat hij iets zegt.

‘Bette?’

‘Ja?’ Met een ruk heft ze haar hoofd naar hem op.

‘Bette, ik wil je wat vragen.’

‘Ja?’ Ze strijkt een lok haar achter haar oor. Dat staat leuk, weet ze. Voor de uitvoering heeft ze een poos voor de spiegel gestaan en het uitgeprobeerd: lokje ervoor of lokje erachter. Het staat net iets charmanter als ze het achter haar oor steekt. Zou hij het opgemerkt hebben? Of letten mannen daar niet op?

‘Bette, ik zou je willen vragen …’

Ze houdt haar adem in. Zal de belangrijke vraag nu werkelijk komen?

‘Zou je met mij verkering willen?’

Opgelucht blaast ze haar adem uit. Meteen vliegt haar antwoord mee: ‘Ja. Ja, Adrianus!’

De blijdschap stroomt door haar heen en haar gezicht glanst terwijl ze zijn woorden van zijn lippen afleest.

‘Ik vind dat wij goed, uitstekend zelfs, bij elkaar passen. We schelen maar één jaar in leeftijd. We gaan gelukkig naar dezelfde kerk. En wat betreft het werk, ik werk op dezelfde sigarenfabriek als jouw vader.’

‘En we wonen in dezelfde straat!’ jubelt ze erachteraan.

‘Ja, dat ook’, glimlacht hij.

‘We kennen elkaar al van jongs af aan!’

‘Ja, denk maar aan de appelstroop.’

Hun ogen glinsteren elkaar tegemoet.