Biblebelt online

Anneke Pons (red.)
Biblebelt online – Bevindelijk gereformeerden en nieuwe media
Biblebelt studies deel 1
© Labarum Academic, Apeldoorn 2014
Omslagontwerp: Erik van den Broek
Vormgeving binnenwerk: Jaco van den Hudding
ISBN 978 94 627 80316
NUR 740

www.labarumacademic.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Anneke Pons (red.)

Biblebelt online

Bevindelijk gereformeerden
en nieuwe media

Biblebelt studies deel 1

Onder redactie van prof. dr. Fred van Lieburg, dr. John Exalto, Anneke Pons Msc., dr. Johan Roeland en dr. Maarten Wisse

Dit is het eerste deel in de serie Biblebelt studies. In deze serie verschijnen studies over de cultuur, geschiedenis en betekenis van een specifieke groep orthodoxe protestanten in Nederland. Deze groep manifesteert zich in de Nederlandse samenleving onder aanduidingen als de bevindelijk gereformeerden, de reformatorische gezindte (refo’s) of, naar Amerikaans voorbeeld, de biblebelt of bijbelgordel. De serie omvat resultaten van multidisciplinair onderzoek, waaronder congresbijdragen, thematische artikelenbundels, monografieën en bronnenpublicaties. De redactie wordt gevormd door een team van specialisten uit het in 2013 gevormde Biblebelt Netwerk, dat zich richt op een vruchtbare samenwerking tussen academici, individuele geïnteresseerden en reformatorische organisaties.

Inhoudsopgave

Introductie

Anneke Pons

Deel 1 Een nieuw paradigma

1.  Onwijs veel online? Mediagebruik in de Biblebelt

Jeroen van der Laan

2.  Mediapaniek in de Biblebelt

Johan Roeland

Deel 2 Theoretische reflecties

3.  Mediapraktijk in de Biblebelt: Bevindelijk gereformeerden en de digitale revolutie

Fred van Lieburg

4.  Online orthodox: Kansen en uitdagingen voor geleefde orthodoxie in een gemediatiseerde wereld

Martijn den Hollander

5.  Het dorp is de wereld geworden

Steef de Bruijn

Deel 3 Casestudies

6.  Uitzendinggemist mag wél

Myrta Otten en Jos de Haan

7.  Online forumparticipatie door orthodox-protestantse homoseksuelen

Willem de Koster

8.  Geloofscommunicatie via sociale media

Anneke Pons

Deel 4 Beeldvorming

9.  Biblebelt in beeld: De reputatie van de refozuil

Jan van der Stoep

10. Framing van de Biblebelt: Een casestudy naar een documentaire over vrouwen in Staphorst

Johan Roeland en Maarten Wisse

Personalia

Introductie

Anneke Pons

Op het scherm in een zaal van een kerkelijke gemeente in de Nederlandse Biblebelt prijkt groot het symbool van Facebook. Een groep jongeren kijkt toe als de jeugdwerker, die een lezing geeft over nieuwe media, met één muisklik een rood kruis zet door het symbool. Het lijkt alsof hij hiermee zeggen wil: ‘Houd je ver van Facebook en andere nieuwe media vandaan. Ze zijn gevaarlijk, want ze brengen je in contact met onchristelijke normen en waarden. Dat doen ze niet alleen door je een afwijkende moraal op het gebied van geweld en erotiek voor te schotelen, maar ook doordat ze in essentie gericht zijn op de verheerlijking van jezelf. Bovendien trekken deze media je mee in de beeldcultuur en verslinden ze je kostbare tijd. Op die manier blijft er geen tijd over voor het lezen van goede lectuur en het houden van stille tijd.’ De jeugdwerker kijkt de zaal rond en neemt de reactie van de jongeren in zich op. Veel van hen ziet hij onderuit zakken en vervallen in een houding van onverschilligheid. Enkelen vissen zo onopvallend mogelijk hun mobiele telefoon uit hun zak of tas. Om hun berichten van het afgelopen halfuur te lezen en om even op Facebook te zetten hoe ongelofelijk saai de lezing is, zo veronderstelt hij. Ze kennen de waarschuwingen achter dit rode kruis immers van haver tot gort, maar voelen zich er overduidelijk niet door aangesproken.

Het thema nieuwe media is een van de belangrijkste onderwerpen van gesprek binnen de Biblebelt sinds de opkomst ervan. Er is veelvuldig aandacht aan besteed in het Reformatorisch Dagblad en andere zuilgebonden tijdschriften. Ook scholen, jeugdorganisaties en kerkelijke synodes bogen zich over deze thematiek, gedreven door het idee dat deze nieuwe media een 10 bedreiging vormen voor het bevindelijk gereformeerde gedachtegoed. Hoewel met name in het begin van de discussie over nieuwe media de distantieoplossing prominent aanwezig was, is het te gechargeerd om te stellen dat dit de enige oplossing is die naar voren geschoven wordt. Regelmatig wordt ook gewezen op de noodzaak van gewetensvorming.¹ Er wordt opvoeders soms zelfs aangeraden om te participeren op sociale media om het gesprek met jongeren laagdrempelig aan te kunnen gaan. Ook de resultaten van de onderzoeken die het Reformatorisch Dagblad in 2003 en 2008 heeft uitgevoerd, riepen naast reacties van afkeuring initiatieven in het leven die zich richten op gewetensvorming en opvoedingsondersteuning.

Het Biblebelt Netwerk wil dergelijke thema’s die belangrijk zijn voor de Nederlandse Biblebelt vanuit interdisciplinair wetenschappelijke perspectieven bestuderen. Het netwerk doet dit in nauwe samenwerking met organisaties uit het onderzoeksveld, zoals de Erdee Media Groep (waarvan het Reformatorisch Dagblad deel uitmaakt), de Guido de Brès Stichting (het wetenschappelijk bureau van de Staatkundig Gereformeerde Partij) en Driestar Educatief (een christelijke lerarenopleiding met diverse lectoraten en een onderwijsbegeleidingsdienst). Het netwerk zoekt naar een vruchtbare verbinding tussen academisch onderzoek naar het reformatorisch volksdeel en de daarin actuele thema’s en discussies, waarbij oproepen tot kritisch nadenken en het overwegen van nieuwe benaderingswijzen niet uit de weg wordt gegaan. Tijdens de eerste netwerkbijeenkomst, gehouden op 1 november 2013 bij Driestar Educatief te Gouda,² stond de opkomst van en de omgang met nieuwe media centraal. Deze bundel bevat zowel de resultaten van deze studiedag als een aantal aanvullende bijdragen die bij elkaar invulling geven aan een ander paradigma dan gangbaar is in de huidige discussie over nieuwe media binnen de Nederlandse Biblebelt.

De huidige discussie in en het lopende onderzoek naar de Nederlandse Biblebelt vloeien voornamelijk voort uit de behoefte om de gevaren van nieuwe media in te dammen. Dit geldt niet alleen voor hen die distantie bepleiten, maar ook voor degenen die oproepen tot gewetensvorming en een kritisch gebruik van nieuwe media. Zo is in de eerste regel van de visie van Mediawijzer te lezen dat dit platform in 2003 opgericht is naar aanleiding van het onderzoek van het Reformatorisch Dagblad, dat ‘leidde tot verontrusting over geconstateerd gebruik van ICT en moderne media binnen de Gereformeerde Gezindte’ (cursivering toegevoegd).³ De verschillende partijen in de mediadiscussie in de Biblebelt hebben dus de gedeelde vooronderstelling dat de opkomst van nieuwe media een negatieve ontwikkeling is die, op wat voor manier dan ook, ingedamd moet worden. Steef Post trekt die veronderstelling in het extreme door in een lezing voor predikanten uit de Biblebelt en noemt de digitale revolutie ‘een krachtige aanval van het rijk der duisternis.’⁴

Door deze gedeelde vooronderstelling wordt de discussie echter beperkt en wordt een werkelijk begrip van het mediagebruik in de Biblebelt onmogelijk gemaakt. Aan de hand van de filosofie van Levinas over het begrijpen van anderen wil ik deze beperking in het huidige blikveld en de grondhouding van het in deze bundel uitgewerkte paradigma schetsen.

Verantwoordelijkheid voor de ‘andersheid’ van anderen

De filosofie van Emmanuel Levinas⁵ draait om de sociale relatie tussen een individu en de ander. Levinas concretiseert deze relatie door een ontmoeting te beschrijven tussen twee mensen die elkaar in de ogen kijken: ‘ik’ tegenover ‘hij of zij’. Voor Levinas ligt de nadruk in elke sociale relatie op het feit dat de ander anders is dan ik. Door de ander in de ogen te kijken zal ik bovendien ontdekken dat die ‘andersheid’ van de ander ondoorgrondelijk en niet volledig kenbaar is. Met andere woorden: je kunt geen enkele ander volledig kennen, of die ander nu de conducteur in de trein is of je eigen man of vrouw.

Levinas constateert echter dat deze andersheid van de ander vaak wordt genegeerd in sociale relaties. De ander wordt dan door mij gereduceerd tot diens fysieke en sociale kenmerken. Bovendien wordt hij beoordeeld aan de hand van mijn eigen overtuigingen, interpretaties en daaruit voortvloeiende vooroordelen. Wij plaatsen bijvoorbeeld mensen die in oude kleding in de hal van het station zitten ogenblikkelijk in de categorie zwervers en beoordelen hen vervolgens op basis van onze kennis en ideeën over zwervers.

Om dergelijke reductie van de ander tot mijn eigen overtuiging te voorkomen, vindt Levinas dat ik de ander niet a priori moet beoordelen. Hij doet daarbij een beroep op de ethische verantwoordelijkheid tot het serieus nemen van de ander, waaruit een onbevooroordeeld luisteren naar die ander voortvloeit. Dit vanuit het besef dat de ander anders is dan ik en dat ik hem als het ware ‘dood’ en hem zijn individuele waardigheid ontneem als ik hem direct beoordeel en reduceer tot mijn eigen denkbeelden en ervaringen. Het afzien van directe beoordeling vergt zelfverloochening ofwel ‘een daad van afzetting [van mijzelf] plegen’⁶ om het in Levinas’ woorden uit te drukken.

Als postmodern denker bekommert Levinas zich er niet om of de ander gelijk heeft of niet. Zijn zoektocht naar de zin van het menselijk bestaan eindigt dan ook in de constatering dat die zin ligt in de gerichtheid op de ander, die in zijn onkenbare en daarom oneindige andersheid een onuitputtelijke bron van voldoening voor mijzelf is. Toch valt er volgens theoloog Marianne Moyaert⁷ wel wat te leren van zijn filosofie om te komen tot een vruchtbare relatie tussen de ander en mijn eigen overtuigingen. Geïnspireerd door onder anderen Levinas en Paul Ricoeur zet zij uiteen hoe belangrijk het is om in eerste instantie je eigen oordeel achterwege te laten in het contact met de ander. Alleen door onbevooroordeeld te luisteren naar die ander kun je zo dicht mogelijk bij het wezen van de ander en de complexiteit van diens overwegingen en intenties komen.

Deze benadering richting de ander vergt, geheel in lijn met het gedachtegoed van Levinas, in verschillende stadia een persoonlijke worsteling voor mijzelf. In het eerste stadium is zelfverloochening nodig om mezelf zo veel mogelijk te ontdoen van eigen vooroordelen en om in een oprechte gerichtheid op de ander recht te doen aan het wezen van de ander. Maar ook als ik in het volgende stadium met deze nieuwe kennis over de ander naar mezelf en mijn eigen gedachtegoed terugkeer, noopt de ethische verantwoordelijkheid om ‘de ander geen onrecht aan te doen (…) tot een reflectie op onze socio-cognitieve omgangsvormen met de religieuze tradities van onze voorouders’, ⁸ aldus Moyaert. Een eerlijke benadering van de ander impliceert dus ‘wrestling: wrestling with God, with the strange other and with one’s own faith.’⁹

Een nieuwe grondhouding

De beperking die de filosofie van Levinas aanwijst in het debat over nieuwe media in de Nederlandse Biblebelt ligt in het voorbarig oordelen van de ander. De ander, die in dit debat diverse gezichten kent, waaronder de al dan niet jonge reformatorische gebruiker van nieuwe media, de (post)moderne samenlevingsnormen en nieuwe media zelf. In het huidige debat worden deze anderen benaderd vanuit het eigen perspectief en wordt vaak een oordeel over hen geveld voordat werkelijk is geprobeerd onbevooroordeeld te luisteren naar hen. Hoe vaak worden nieuwe media evenals de huidige samenleving immers niet in opinieartikelen, preken en andere zuilgebonden communicatie ongenuanceerd gedefinieerd als ‘goddeloos’, ‘bedreigend’ en ‘gevaarlijk’? En hoe snel worden met name jonge reformatorische gebruikers ervan gewaarschuwd en gecorrigeerd over hun mediagebruik voordat we ook maar enig idee hebben hoe ze deze media gebruiken? Hebben we ook niet de neiging om, zelfs als we besluiten te luisteren naar het verhaal van deze anderen, vooral díé zaken uit dat verhaal op te pikken die passen in onze mening over nieuwe media?

Het ter harte nemen van Levinas’ lessen stimuleert ook een grondhouding die aan de basis kan liggen van een totaal andere benadering in de bezinning op en het onderzoek naar nieuwe media in de Biblebelt. Het centrale adagium in deze grondhouding is zelfverloochening en het beantwoorden aan de ethische verantwoordelijkheid om anderen serieus te nemen. In eerste instantie zal deze houding in het mediadebat aanzetten tot het tijdelijk aan de kant zetten van eigen overtuigingen en vooroordelen omtrent nieuwe media en hun gebruikers en impliciet ook omtrent (post)moderne normen en waarden. Het doel hiervan is het creëren van een op de ander gerichte openheid, die het serieus nemen van en het luisteren naar de ander mogelijk maakt. Alleen dan zullen in de bezinning op nieuwe media de gebruiker ervan, de nieuwe media zelf en de (post)moderne wereld waarin we leven een eerlijke kans krijgen. Alleen dan zal ook het onderzoek ernaar een betrouwbaar beeld van nieuwe media en mediagebruikers opleveren. A priori waarschuwen voor en vragen naar de manier waarop wordt omgegaan met de gevaren van nieuwe media maken dan plaats voor oprechte belangstelling naar de betekenis van deze media.

Dit betekent overigens niet dat eigen overtuigingen en tradities er niet meer toe doen. Na op een onbevooroordeelde manier kennisgenomen te hebben van nieuwe media en hun gebruikers, zal in het tweede stadium met dit verhaal van de ander teruggekeerd moeten worden naar het eigen gedachtegoed. Ook dan blijft het echter belangrijk om de ander serieus te nemen. Blindelings terugkeren naar vaste tradities is dan ook niet mogelijk. Integendeel, dit tweede stadium zal in het teken staan van de grote worsteling van vertalen.¹⁰ In een vertaling wordt immers vanuit de behoefte om de tekst zowel getrouw te vertalen als leesbaar te maken, voortdurend heen en weer gegaan tussen brontaal en moedertaal. Zo zal, in een poging om recht te doen aan zowel de andersheid van nieuwe media en haar gebruikers als aan de reformatorische overtuigingen en tradities, in dit tweede stadium het mediadebat in het teken staan van de worsteling met tradities en nieuwe media. Een worsteling met het doel om traditie in nieuwe media en nieuwe media in traditie te verankeren.

De beschreven nieuwe grondhouding in de discussie over nieuwe media levert twee voordelen op. In de eerste plaats stimuleert het de Biblebelt om kritisch naar zichzelf te kijken en de betekenis van de eigen tradities opnieuw te ontdekken. In de vertalingsworsteling van traditie en nieuwe media komen immers als vanzelf vragen naar boven als: Waarom is deze traditie belangrijk voor ons? En waar hebben wij wellicht ongemerkt en ongewild in ons gedrag zelf tradities losgelaten? Daarnaast helpt deze grondhouding om (gebruikers van) nieuwe media niet uit te sluiten van de eigen traditie maar daarin te integreren. Dit is precies wat de jeugdwerker met wie ik dit artikel begon, ervoer toen hij met een tweede muisklik het rode kruis door Facebook verving door een vraagteken bij Facebook. Hij zag de jongeren voor zich opveren en was blij met de daaropvolgende discussie, waarin door de jongeren uitvoerig werd besproken hoe ze Facebook gebruiken en hoe dat past bij de bevindelijk gereformeerde traditie waaruit ze voortkomen.

Inhoud van de bundel

De bijdragen in deze bundel hebben vanuit uiteenlopende disciplines de intentie om bij te dragen aan nieuwe wetenschappelijke en maatschappelijke bezinning op nieuwe media en hun gebruikers in de Nederlandse Biblebelt. Wat die laatste aanduiding betreft, moet gewezen worden op een flexibele afbakening van onderzochte sociale en culturele groepering, waarvoor in feite geen algemeen aanvaarde benaming bestaat. Sinds 1985 circuleert de term ‘bevindelijk gereformeerden’ als toespitsing van de oudere overkoepelende aanduiding van de ‘gereformeerde gezindte’ voor orthodoxe delen van de Nederlandse Hervormde Kerk en verscheidene gereformeerde kerkverbanden. Tegelijkertijd voeren veel organisaties op de rechterflank van de gereformeerde gezindte de aanduiding ‘reformatorisch’ in een specifieke calvinistische betekenis, terwijl voor de bijbehorende ‘achterban’ de afkorting ‘refo’s’ is ingeburgerd (vaak ook in samenstellingen als refoscholen, refojongeren en dergelijke). Als gevolg van de veelal subtiele, ‘brede’ en ‘smalle’ betekenisnuances worden in de bijdragen aan deze bundel allerlei termen door elkaar gebruikt, zoals ‘gereformeerde gezindte’, ‘reformatorische gezindte’, ‘reformatorische christenen’, ‘bevindelijk gereformeerden’, ‘orthodox-gereformeerden’ en ‘orthodox-protestanten’. De auteurs bedoelen echter grofweg dezelfde groep, min of meer samenvallend met de stemmers op de SGP, de lezers van het Reformatorisch Dagblad en de ouders die hun kinderen naar de officieel erkende reformatorische scholen sturen. Wie het in kerkelijke termen uitgedrukt wil zien, kan denken aan de gemeenteleden die sympathiseren met de Gereformeerde Bond in de Protestantse Kerk in Nederland en leden van de Hersteld Hervormde Kerk, de (Oud) Gereformeerde Gemeenten (in Nederland) en een deel van de Christelijke Gereformeerde Kerken.

De bundel is ingedeeld in vier delen, die respectievelijk (1) een overzicht geven van het nieuwe paradigma, (2) theoretische reflecties daarop bieden, (3) door middel van empirische (case)studies de eerste onderzoeksresultaten laten zien en (4) vanuit het nieuwe perspectief ingaan op een deelthema over beeldvorming over de Nederlandse Biblebelt.

In deel 1 schetst Jeroen van der Laan allereerst op basis van de huidige resultaten van het onderzoek van het lectoraat nieuwe media van Driestar Educatief en de Erdee Mediagroep het mediagebruik in de Nederlandse Biblebelt. Hij laat zien welke media jongeren en ouderen gebruiken, hoe ze dat doen en hoe dat verschilt met het algemene mediagebruik in Nederland. Ook presenteert hij cijfers over de stijlen van mediaopvoeding en over de regionale verschillen in mediagebruik in de Biblebelt. Het doel van deze beschrijvende bijdrage is om een beeld te schetsen van de mediaontwikkelingen in de Biblebelt, zonder daar nog direct een morele betekenis aan te geven. Alle andere bijdragen zullen hierop reflecteren.

Daarnaast werkt Johan Roeland in dit deel het nieuwe paradigma theoretisch en praktisch uit. Hij laat zien waarom het huidige zogenaamde effectparadigma niet werkt en ontwikkelt een nieuw paradigma dat gebaseerd is op theorieën over mediapraktijken en over bemiddeling. Ook bespreekt hij welke consequenties dit heeft voor het type onderzoeksvragen dat gesteld wordt en voor de onderzoeksmethoden die gebruikt worden. Ten slotte laat hij aan de hand van twee mogelijke onderzoeksvoorbeelden zien hoe theorievorming, onderzoeksvraagstelling en -uitvoering volgens de ideeën van het nieuwe paradigma vormgegeven kunnen worden.

Het tweede deel bevat drie theoretische reflecties die vanuit verschillende wetenschappelijke disciplines laten zien hoe het effectparadigma te smal is om de relatie tussen nieuwe media en de Biblebelt te begrijpen. Fred van Lieburg gebruikt hiervoor in de eerste bijdrage van dat deel een historisch perspectief. Op basis van bronnen die tegenwoordig grotendeels beschikbaar zijn via de gegevensbank van het Reformatorisch Dagblad¹¹ schetst hij hoe de digitale revolutie de nodige paniek opriep in een gesloten subcultuur waar vanouds het gesproken en gelezen woord hoog aangeschreven staat en waarin ‘oude nieuwe media’ als radio en televisie lange tijd werden geweerd. Tegelijkertijd laat hij zien hoeveel veerkracht de reformatorische wereld toonde door, meer dankzij de constructieve bijdragen van media- en onderwijsorganisaties dan door de interventies van kerken, eigen manieren te ontwikkelen om met de onomkeerbare invloed van het internet op het dagelijks leven om te gaan. Voorbij de vaak genoemde ‘emancipatie’ van de bevindelijk gereformeerden ontstaat een nieuwe reformatorische cultuurwereld met creatieve compromissen tussen behoud van een religieuze identiteit en een bewuste participatie in een voor ieder altijd toegankelijke informatiesamenleving.

In de tweede bijdrage van dit deel verbindt Martijn den Hollander het interdisciplinair wetenschappelijke debat over orthodoxe religie en nieuwe media aan godsdienstsociologische inzichten. Zijn belangrijkste stelling is dat dit debat te veel wordt beheerst door de godsdienstsociologische logica van de seculariseringstheorie. Daarmee wordt volgens hem dus niet alleen binnen de Biblebelt zelf, maar ook in het wetenschappelijk debat te veel verondersteld dat orthodoxie uitsterft als ze via nieuwe media in aanraking komt met religieuze pluraliteit. Hij bepleit daarom om met behulp van nieuwe godsdienstsociologische inzichten te onderzoeken wat de kansen voor orthodoxie in een plurale en gemediatiseerde samenleving zijn.

Ook Steef de Bruijn pleit er in de derde bijdrage van dit deel voor om op een meer evenwichtige manier aandacht te schenken aan niet alleen de gevaren, maar ook de kansen die nieuwe media bieden voor de Biblebelt. Aan de hand van een gedetailleerde uitleg over de manier waarop de informatie op internet door de jaren heen toegankelijk is gemaakt voor gebruikers, laat hij zien dat commerciële belangen en met name personalisering van zoekresultaten ervoor zorgen dat internet geen global village maar een filter bubble creëert. Een informatie bubble, waarin gebruikers voortdurend bevestigd worden in hun eigen voorkeuren en opvattingen. Hoewel het feit dat zoekmachines de informatievoorziening bepalen een gevaar kan zijn voor de Biblebelt, ziet De Bruijn ook zeker kansen. De filter bubble zou namelijk mogelijk ingezet kunnen worden om de reformatorische zuil te vernieuwen tot een ‘zuil 2.0’.

De drie casestudies waarvan de resultaten in het derde deel worden gepresenteerd, hebben alle drie tot doel om de mediapraktijken van bevindelijk gereformeerde gebruikers van internet te onderzoeken en te begrijpen. Zij zijn daarom illustratief voor de paradigmawijziging die het Biblebelt Netwerk met deze bundel in de discussie over en het onderzoek naar nieuwe media wil initiëren. In de eerste bijdrage vragen de auteurs Myrta Otten en Jos de Haan zich af hoe ze het televisiekijken via internet onder bevindelijk gereformeerden moeten begrijpen in het licht van het feit dat deze groep het medium televisie altijd massaal heeft veroordeeld en geweerd. Door middel van open interviews met bevindelijk gereformeerden die televisiekijken via internet ontdekten zij dat deze groep wel degelijk hun kijkgedrag laat sturen door een moraal die zij op de Bijbel baseren. Zij maken daarbij echter andere keuzes dan de leiding van de kerkverbanden waartoe ze behoren.

De bijdrage van Willem de Koster gaat over de betekenis van het internetforum van RefoAnders voor homoseksuelen uit de gereformeerde gezindte. Met zijn onderzoek stelt hij de ook in de wetenschap aanwezige algemene veronderstelling ter discussie dat internetfora een vervangende sociale gemeenschap creëren voor mensen die in het dagelijks leven gemarginaliseerd worden. Hij wil op basis van de betekenis die de mensen zelf geven aan deze internetfora de status van internetfora definiëren. In deze bijdrage laat hij zien dat RefoAnders voor verschillende bezoekers ervan een verschillende betekenis heeft. Ook schetst hij hoe die verschillende betekenissen te maken hebben met verschillende ervaringen die deze bezoekers hebben met betrekking tot de acceptatie van hun homoseksuele geaardheid in de kerkelijke omgeving.

Ook Anneke Pons laat in haar bijdrage in dit deel zien hoe belangrijk het is om te vragen naar de betekenis die bevindelijk gereformeerden zelf geven aan hun participatie op sociale media. Uit interviews met zowel bevindelijk gereformeerde als oecumenische christenen over hun ervaringen met religieuze communicatie via sociale media bleek dat de eigen waardepatronen cruciaal zijn in de manier waarop zij omgaan met religieuze communicatie online. Vanuit deze waardepatronen vallen dan ook verschillende typen gebruikers van sociale media te ontdekken met betrekking tot religieuze communicatie. Met deze bevindingen wordt ingegaan tegen de algemene ideeën die zowel in het debat binnen de Biblebelt als in het wetenschappelijk debat bestaan over de betekenis van sociale media voor religieuze mensen.

Het vierde en laatste deel van deze bundel behandelt een heel specifiek mediathema, namelijk de beeldvorming in de Nederlandse media over de Biblebelt. In de eerste bijdrage van dit deel gaat Jan van der Stoep in op de deep frames die achter de beeldvorming over de Biblebelt schuilgaan. Hij wijst erop dat het frame van de seculariseringsthese zowel de beeldvorming over als de reactie daarop in de Biblebelt bepaalt. Dit frame veroorzaakt volgens hem de diepe angst die in de Biblebelt leeft voor het meegezogen worden door de moderne cultuur. Een angst die de reformatorische identiteitsvorming lijkt te gaan regeren. Van der Stoep roept dan ook op tot kritische zelfreflectie op de eigen identiteit, waarbij die niet wordt gepositioneerd tegenover de buitenwereld, maar in relatie tot de buitenwereld. Een oproep die een goede invulling is van de wijziging in grondhouding die deze bundel voorstelt.

De tweede bijdrage in dit deel gaat in op de framing van Staphorst als publiek gezicht van de Nederlandse Biblebelt. Johan Roeland en Maarten Wisse bespreken in een historische analyse van artikelen over Staphorst de ontwikkeling van het publieke debat over Staphorst en de Biblebelt. Vervolgens brengen ze als casus de film Houdt God van vrouwen? in en laten zien hoe de kritische framing in deze film niet vruchtbaar is voor het debat over orthodoxe religie in het publieke domein: de film bevestigt simpelweg het eigen frame en houdt niet voldoende rekening met de andersheid van de ander, die in dit geval de Biblebelt is.

Met deze bundel, waarin op gevarieerde wijze is geprobeerd een aanzet te geven voor de ontwikkeling van een nieuw startpunt of paradigma voor de discussie rondom en het onderzoek naar nieuwe media, hoopt het Biblebelt Netwerk een constructieve wetenschappelijke bijdrage te leveren aan dit debat in de Biblebelt. Door in onderzoek en discussie meer en vooral onbevooroordeeld te luisteren naar standpunten van (jonge) mediagebruikers, krijgt de discussie die de jeugdwerker waarnam verder handen en voeten. Een discussie waaraan alle partijen kunnen en willen deelnemen.

Bibliografie

Duyndam, J. en M. Poorthuis. Kopstukken in de filosofie: Levinas. Rotterdam: Lemniscaat Publishers, 2003.

Levinas, E. Ethisch en oneindig: In gesprek met Philippe Nemo. Kampen: Uitgeverij Ten Have, 2006 [1982].

Moyaert, M. Fragile identities: Towards a Theology of Interreligious Hospitality. Amsterdam/New York: Rodopi, 2011.

Moyaert, M. en S.Veulemans. “Van de herkenning van het verschil naar de erkenning van de alteriteit: Een ethische reflective op de pluralistische interreligieuze dialoog in het denken van Levinas,” Ethische perspectieven 14 (2004): 393-405.

Geografische spreiding van RD-abonnees in 1978 volgens het Enquêterapport betreffende de lezerskring van het Reformatorisch Dagblad (Apeldoorn 1978, blz. 27).

1. Zie bijvoorbeeld: J. Visscher, “Je kunt kinderen niet overal tegen beschermen”, Reformatorisch Dagblad, 23 september 2008. W. Pluimers, “Goede voorbeelden nodig in gebruik nieuwe media”, Reformatorisch Dagblad, 9 maart 2010. A. Huijgen, “Sociale media bieden kansen en bedreigingen”, Reformatorisch Dagblad, 19 april 2013.

2. Zie ook verslagen hiervan in diverse media, zoals: J.C. Karels, “Blik op de Biblebelt”, Reformatorisch Dagblad, 12 november 2013. A. van Soest, “Refozuil 2.0 biedt kansen”, Nederlands Dagblad, 2 november 2013.

3. Zie website Mediawijzer: http://www.mediawijzer.nl/missie-visie/.

4. Zie: “Dr. Steef Post op Haamstedeconferentie: Digitale revolutie aanval rijk der duisternis”, Reformatorisch Dagblad, 28 augustus 2012.

5. J. Duyndam en M. Poorthuis, Kopstukken uit de filosofie: Levinas (Rotterdam: Lemniscaat, 2003). M. Moyaert en S. Veulemans, “Van de herkenning van het verschil naar de erkenning van de alteriteit: Een ethische reflectie op de pluralistische interreligieuze dialoog in het denken van Levinas”, Ethische perspectieven, 14 (2004): 393-405.

6. E. Levinas, Ethisch en oneindig: In gesprek met Philippe Nemo (Kampen: Uitgeverij Ten Have, 2006 [1982]): 151.

7. Zie ook: M. Moyaert, Fragile Identities: Towards a Theology of Interreligious Hospitality (Amsterdam/ New York: Rodopi, 2011).

8. Moyaert & Veulemans, Van de herkenning van het verschil, 402-403.

9. Moyaert, Fragile Identities, 276.

10. Moyaert, Fragile Identities, 219-237.

11. Zie www.digibron.nl.

Deel 1
Een nieuw paradigma

Hoofdstuk 1

Onwijs veel online? Mediagebruik in de Biblebelt

Jeroen van der Laan

Inleiding

In de Biblebelt bestaat veel discussie rondom het gebruik van nieuwe media. Maar welke nieuwe media worden eigenlijk gebruikt? In welke mate worden ze gebruikt? Wat doen jongeren en ouderen met deze media? Op deze vragen probeert het lectoraat nieuwe media in vorming en onderwijs, een samenwerkingsverband tussen Driestar Educatief en de Erdee Media Groep, een antwoord te geven. In samenwerking met het Reformatorisch Dagblad heeft dit lectoraat in mei en juni 2013 onderzoek verricht onder een grote groep reformatorische jongeren en hun ouders naar het gebruik van en de meningen over sociale media. Het doel van dit artikel is om op grotendeels beschrijvende wijze de resultaten van de vragenlijsten die onder hen zijn verspreid te bespreken.

Opbouw populatie

De populatie respondenten bestaat uit twee groepen: jongeren en hun ouders. In het eerste gedeelte van de dataverzameling zijn vragen gesteld aan jongeren in de leeftijd van tien tot twintig jaar in de Biblebelt. Ze zijn benaderd via scholen. Achttien basisscholen en zes scholen voor voortgezet onderwijs die zich bevinden in een strook van Goes tot Staphorst hebben meegedaan aan dit onderzoek. Van de scholen voor voortgezet onderwijs hebben vier een reformatorische en twee een protestants-christelijke signatuur. Ook zijn studenten bevraagd van een school voor middelbaar beroepsonderwijs. In totaal hebben bijna 4000 leerlingen de vragenlijst ingevuld. Aan de kinderen en jongeren is bovendien het e-mailadres van de ouders gevraagd, die separaat een vragenlijst ontvingen. Dit leverde een respons van ongeveer 500 ouders op. De opbouw van de populatie laat een evenwichtige spreiding zien tussen de verschillende leeftijdsklassen, opleidingsniveau, kerkelijke achtergrond en geografische spreiding. Daarmee vormen de respondenten een betrouwbare dwarsdoorsnede van reformatorische jongeren en hun ouders in de Biblebelt.

Statistische verantwoording

De resultaten van het onderzoek zijn statistisch geanalyseerd. In de onderstaande beschrijving van deze analyse worden uitsluitend relaties tussen variabelen genoemd die statistisch significant zijn met p≤0,05.

Voor het indelen van de jongeren in vier groepen is gebruikgemaakt van data-reducerende clusteranalyse. Dit is het classificeren van groepen respondenten of objecten op grond van hun kenmerken. Daarbij is het doel om een deelpopulatie samen te stellen met gedeelde kenmerken. In dit artikel spreken we bijvoorbeeld regelmatig over kerkelijke flanken. We hebben de keuze gemaakt om drie groepen samen te stellen. Tot de rechterflank van de Biblebelt rekenen wij de Oud Gereformeerde Gemeenten in Nederland en de Gereformeerde Gemeenten in Nederland, tot de middengroep de Gereformeerde Gemeenten, Christelijke Gereformeerde Kerken en Hersteld Hervormde Kerk, en tot de linkerflank rekenen wij de Protestantse Kerk in Nederland, Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt) en overige kerkverbanden.

Ook is een data-reducerende factoranalyse opgenomen voor het bepalen van de mediaopvoedstijlen van ouders. Bij factoranalyse wordt gezocht naar een aantal onderliggende, latente factoren die de gemeenschappelijke variantie zo goed mogelijk verklaren. Daarbij zijn de factoren orthogonaal of oblique geroteerd. Door middel van het berekenen van de Cronbach’s alpha (gemiddeld 0.8) is getoetst of de afzonderlijke items samen één schaal mochten vormen.

Mediagebruik van ouders

Aan de reformatorische ouders die meededen aan het onderzoek hebben we gevraagd naar bezit en gebruik van nieuwe media, de tijd die ze eraan besteden en hun waardering voor diverse media. De respondenten zijn ouders van kinderen in de leeftijdscategorie van 10 tot 20 jaar en de resultaten kunnen dus niet geëxtrapoleerd worden naar alle reformatorische ouders binnen de Biblebelt.

Bezit

Vrijwel elke ouder (99 procent) maakt gebruik van een computer of laptop, terwijl een op de vijf over een tablet beschikt. Het bezit van tablets is substantieel lager dan bij de gemiddelde Nederlander. Volgens onderzoek¹ heeft 53 procent van de Nederlanders ouder dan 13 jaar een tablet. Daarnaast heeft minder dan 4 procent van de reformatorische ouders een spelcomputer in huis. Het overgrote deel van de reformatorische ouders heeft een mobiele telefoon (91 procent) en ongeveer een kwart heeft een smartphone (26 procent). In vergelijking met de gemiddelde Nederlander is dit percentage laag. De smartphoneadoptie ligt gemiddeld genomen namelijk op 72 procent.² Opvallend is ook dat 9 procent van de respondenten aangeeft geen mobiele telefoon in bezit te hebben. Op de stelling of het internetgebruik is veranderd door het bezit van een smartphone wordt door 22 procent bevestigend geantwoord: de gebruikers begeven zich hierdoor vaker op internet dan voorheen.

Gebruik

Nederland is koploper in het gebruik van Facebook en Twitter. Volgens Brits onderzoek³ zegt 65 procent van de Nederlanders in de afgelopen drie maanden gebruik te hebben gemaakt van deze sociale media. Evenals bij het bezit van tablets blijkt dat de volwassen respondenten achterblijven in Facebookgebruik: 27 procent van hen gebruikt dit sociale netwerk minstens eens per maand. De zakelijke netwerksite LinkedIn kan maandelijks rekenen op belangstelling van 15 procent van de respondenten, ongeveer evenveel als Skype. Voor korte berichten gebruikt deze groep sms frequent: 52 procent geeft aan dit minstens wekelijks te gebruiken. Maar ook WhatsApp groeit in populariteit. Een op de vijf ouders gebruikt dit minstens wekelijks. Twitter speelt een bescheiden rol, aangezien slechts 9 procent dit netwerk minstens maandelijks gebruikt. De relatief onbekende sociale media als Instagram, Foursquare en Pinterest worden nauwelijks gebruikt. YouTube daarentegen is behoorlijk ingeburgerd. Bijna de helft van de respondenten (47 procent) gebruikt deze site minstens maandelijks. Dit cijfer ligt behoorlijk in lijn met de kijkcijfers van de gemiddelde Nederlander: iets meer dan de helft (54 procent) van de Nederlanders ouder dan 15 jaar maakt gebruik van YouTube.⁴ Opvallend is het verband tussen de waardering van de televisie als nieuwsmedium en het gebruik van YouTube. Respondenten die de televisie uiterst laag waarderen als nieuwsbron, gebruiken wel vaak YouTube. Het omgekeerde geldt niet: een hoge waardering voor de televisie gaat niet samen met een hoge waardering voor YouTube. Een aannemelijke verklaring hiervoor is dat een groep respondenten videosites als YouTube gebruikt als vervanger voor de televisie. De koploper in mediagebruik is zonder twijfel e-mail. Vrijwel iedereen (98 procent) gebruikt email minstens maandelijks en 85 procent zelfs dagelijks.

Tijdsbesteding

De variabelen uit het voorgaande geven een indicatie van de tijdsduur van online activiteiten. Er bestaat echter een verschil tussen ouders in de frequentie van online activiteiten. In tabel 1.1 zijn de respondenten in drie groepen gesplitst. Zo is de groep die wij kwalificeren als lichte gebruiker niet meer dan een halfuur per dag online. Er is sprake van een significante relatie tussen opleidingsniveau en de tijdsbesteding: hoe hoger het opleidingsniveau, hoe langer deze ouder online is.

Lichte gebruiker tot 0,5 uur per dag | 27,4%
Middelmatige gebruiker 1-3 uur per dag | 61,5%
Intensieve gebruiker meer dan 3 uur per dag | 11,1%

Tabel 1.1: Gebruiksintensiteit van computer, laptop of mobiel, bij ouders: verdeling van drie klassen.

Uit de vorige paragraaf bleek al dat sociale media bij deze ouders relatief onbekend zijn. Het is dus niet verwonderlijk dat ze er weinig tijd aan besteden. Een kwart (28 procent) gebruikt ze nooit, en 59 procent minder dan een halfuur per dag. Gemiddeld zitten deze ouders 1 uur per dag achter een scherm. Daarnaast besteden ze 16 minuten aan sociale media en 4 minuten aan gamen. Ter vergelijking: bij de gemiddelde Nederlander is dat respectievelijk 1,6 uur, 24 minuten en 17 minuten.⁵ De conclusie is dat ouders in de Biblebelt behoorlijk minder lang online zijn vergeleken met de gemiddelde Nederlander.

Dat ouders minder actief zijn via sociale media, blijkt ook uit het aantal berichten dat ze, vergeleken met hun kinderen, via die media ontvangen. Tabel 1.2 laat zien dat 10 procent van de ouders meer dan 20 berichten per dag ontvangt (e-mail inbegrepen) terwijl dat bij de jongeren 45 procent is. Verder blijkt dat mensen die meer tijd besteden aan het kijken naar films, dvd’s of YouTube minder tijd besteden aan het lezen van kranten, boeken en tijdschriften.

Aantal berichten | Ouders/verzorgers | Jongeren
Geen enkel bericht |  5,6 % | 13,3 %
Hooguit 5 per dag | 48,2 % | 21,7 %
Tussen de 5 en 20 per dag | 36,8 % | 20,7 %
Tussen de 20 en 50 per dag |  6,5 % |  9,2 %
Tussen de 50 en 100 per dag |  1,1 % |  7,8 %
Tussen de 5 en 20 per uur |  1,1 % |  7,3 %
Tussen de 20 en 50 per uur |  0,4 % |  8,1 %
Tussen de 50 en 100 per uur |  0,3 % |  6,1 %
Meer dan 100 per uur |  0,0 % |  5,8 %

Tabel 1.2: Aantal ontvangen berichten via sociale media.

Mediawaardering

In ons onderzoek is aan de ouders gevraagd aan te geven hoe belangrijk ze verschillende nieuwsbronnen vinden voor hun eigen nieuwsgaring. De hoogste waardering ontvingen dagbladen (7,4 op een schaal van 1 tot 10) gevolgd door websites voor nieuws (5,7). De laagste waardering ontvingen de gratis kranten (1,4), sociale media (2,0) en televisie (2,0.). Vooral de laatst genoemde waardering is opvallend laag en is tekenend voor de lage mate van acceptatie van televisie onder reformatorische christenen in de Biblebelt. Deze waardering zegt weinig over het daadwerkelijke gebruik van de verschillende nieuwsbronnen. Het blijkt dat de ouders ook in hun online nieuwsgaring loyaal zijn aan de krant die behoort bij de achterban: 55 procent geeft aan de website van het Reformatorisch Dagblad te gebruiken als nieuwsbron. Maar ook aanbieders die niet ideologisch zijn verbonden aan deze groep kunnen rekenen op regelmatige belangstelling, zoals de website van de NOS en de website nu.nl (beide 41 procent van de respondenten). Media met een hogere mate van populaire journalistiek zijn niet erg in trek. De websites van de Telegraaf en het Algemeen Dagblad worden gemiddeld door 6 procent van de respondenten gebruikt voor nieuwsgaring.

Mediagebruik van jongeren

In dit gedeelte bespreken wij het mediagebruik van reformatorische jongeren in de Biblebelt.

Bezit

‘Ik ben de enige in mijn klas die geen mobieltje heeft!’ Ouders hoeven zulke beweringen niet meteen te geloven, want in elke leeftijdsklasse zijn er jongeren zonder mobiele telefoon. Over welke apparatuur beschikken reformatorische jongeren?

Het overgrote deel (89 procent) heeft een eigen computer, laptop of tablet of meerdere van deze apparaten. Opvallend daarbij is dat jongens significant vaker een eigen computer en tablet hebben dan meisjes. Voor een laptop geldt dat niet. In de kerkelijke rechterflank en in het midden is het eigencomputerbezit lager dan in de linkerflank. Er is geen verband te vinden tussen opleidingsniveau van de jongere en het bezit van computers of tablets. Uit de cijfers blijkt wel dat jongeren met een eigen computer ook de meeste tijd daaraan besteden. Het bezit van een spelcomputer is sterk geslachtsafhankelijk. Jongens hebben twee keer zo vaak een spelcomputer als meisjes.

De mobiele telefoon is een essentieel onderdeel van de huidige jeugdcultuur. In figuur 1.1 is in kaart gebracht hoe het bezit van de mobiele telefoon varieert met de leeftijd. Opvallend is dat dit verband met leeftijd ook gelijk het enige verband is dat verklarend is. Er is geen relatie met het opleidingsniveau van de jongere, de kerkelijke achtergrond of de intensiteit van mediagebruik. Bij smartphones is dat anders: hier is de kerkelijke richting wel van invloed. Jongeren uit de kerkelijke rechterflank hebben significant minder vaak een smartphone (61 procent) dan uit het midden of de linkerflank (resp. 72 en 78 procent). Er is ook een duidelijk verband met de intensiteit van het mediagebruik: van de lichte gebruikers heeft 41 procent een smartphone ten opzichte van 63 en 85 procent van de middelmatige en zware gebruikers. Een ruime meerderheid (64 procent) van de jongeren geeft dan ook aan dat het bezit van een smartphone eraan heeft bijgedragen dat zij vaker internet gebruiken. Van de ouders van deze jongeren geeft slechts 22 procent aan dat het internetgebruik intensiever is geworden door het bezit van de smartphone.

Figuur 1.1: Bezit van mobieltjes of smart phone. Percentage van leeftijdsgroep leerlingen.

Socialemediagebruik

De meeste jongeren krijgen pas een smartphone als ze de basisschool verlaten. Er is dan ook een significante relatie tussen het gebruik van de sociale media Facebook en WhatsApp en het bezit van een smartphone. Dit is duidelijk zichtbaar als figuur 1.2 vergeleken wordt met figuur 1.1.

In de top drie van sociale media bij jongeren in de Biblebelt staan Facebook (60 procent), WhatsApp (56 procent) en YouTube (86 procent). De jongeren geven aan met enige regelmaat genoemde tools te gebruiken. Bij de vraag welk sociaal medium ze dagelijks gebruiken, scoort Facebook het hoogst (51 procent). Deze jongeren gebruiken voornamelijk de bekendere platforms. Andere sociale netwerken, zoals Flickr, Foursquare, Google Hangout, MySpace, Path, Pinterest, Snapchat, Tagged, Test4Friends en Tumblr, zijn relatief onbekend.

Opvallend bij het gebruik van sociale media is dat meisjes significant vaker (56 procent) dagelijks gebruikmaken van Facebook dan jongens (45 procent). Dit beeld sluit bijna naadloos aan bij het cijfer van de gemiddelde Nederlander,⁶ waar 47 procent van de bezoekers man is en 53 procent vrouw. Bij uitsplitsing naar kerkelijke achtergrond zijn kleine verschillen te zien, maar ook in de rechterflank van de Biblebelt gebruikt 40 procent van de leerlingen dagelijks Facebook.

YouTube is duidelijk populairder bij jongens dan bij meisjes. Jongeren in de rechterflank gebruiken YouTube minder, maar toch geeft ook daar 34 procent aan dit medium dagelijks te gebruiken. Het verschil in YouTubegebruik tussen de kerkelijke flanken is te herleiden op het gebruik van internetfilters die deze videosite blokkeren. Er is namelijk ook een duidelijke relatie tussen de verschillende flanken en het wel of niet hebben van een filter dat bepaalde websites of apps blokkeert. Mensen met een gefilterde internetverbinding gebruiken significant minder vaak YouTube. Skype wordt door jongens en meisjes even vaak gebruikt, maar dit geldt niet voor sms en Spotify. Meisjes sms’en vaker dan jongens (respectievelijk 43 en 32 procent) en jongens gebruiken vaker Spotify (respectievelijk 20 en 9 procent).

Figuur 1.2: Gebruik sociale media naar leeftijd

Er is ook een verschil te zien in de manier waarop deze sociale media gebruikt worden. Op de vraag of leerlingen deze media vooral gebruiken om te zien wat anderen doen of om juist actief informatie met anderen te delen, blijkt een duidelijke tweedeling. De sociale media Facebook, YouTube, Twitter en Instagram zijn typische consumptiemedia. Dit is vooral sterk bij Facebook, aangezien de groep die aangeeft vooral te consumeren voor dat medium tienmaal zo groot is als de groep die vooral produceert. Voor meisjes is dat zelfs veertien keer zo groot. Bij de sociale media WhatsApp, sms en Skype geven gebruikers aan ongeveer evenveel te consumeren als te produceren.

Tijdsbesteding

De reformatorische jongeren die meewerkten aan ons onderzoek brengen gemiddeld 2 uur en 16 minuten per dag achter het scherm door. Aan sociale media en aan gamen besteden zij één uur per dag. Er is een duidelijke correlatie tussen leeftijd en schermtijd. Zo is een kind van tien jaar een dik uur achter een scherm te vinden en een jongere van achttien jaar bijna vier uur. Opvallend daarbij is dat jongeren uit de kerkelijke rechterflank van de Biblebelt significant minder lang achter een scherm doorbrengen dan jongeren uit het kerkelijke midden en de linkerflank. Dezelfde trend is zichtbaar bij het gebruik van sociale media en bij gamen. In de schermtijd is weinig verschil tussen jongens en meisjes. Meisjes besteden wel meer tijd aan sociale media dan jongens. Een voor de hand liggend gevolg is dat jongeren die veel online zijn, minder kranten, boeken en tijdschriften lezen. Er is inderdaad sprake van een omgekeerd evenredig verband tussen het lezen en het kijken, waarbij jongeren vaker films bekijken dan boeken of tijdschriften lezen. Desondanks blijft het de vraag of zij minder lezen omdat ze meer kijken, of meer gaan kijken omdat ze minder lezen. Om deze vraag te beantwoorden is vervolgonderzoek noodzakelijk.

Onderwerpen

Aan de jongeren is ook gevraagd naar de onderwerpen in hun online gesprekken. Uit het onderzoek blijkt dat ze afspraken maken met elkaar of praten over elkaar en over huiswerk. Daarnaast scoren de gespreksonderwerpen hobby’s en leraren hoog. Op de laagste plaatsen staan de onderwerpen porno, seksualiteit en buitenlanders. Bij de meeste van deze onderwerpen is er een duidelijk verschil tussen jongens en meisjes te zien. Typische ‘meidenonderwerpen’ zijn: afspraken maken, problemen, persoonlijke gevoelens en mode. Jongens hebben het vaker over games, sport, geld en seksualiteit. Aan de respondenten is daarnaast gevraagd wat zij graag doorsturen naar anderen. Daarbij geven de jongeren in een open vraag aan dat zij graag ‘iets wat leuk is’ doorsturen. Aan de andere kant geven zij ook aan dat zij plaatjes met seks en porno in ieder geval niet willen doorsturen naar anderen.

Mediawaardering

Daarnaast is aan de jongeren gevraagd om diverse nieuwsbronnen die relevant zijn voor hun nieuwsgaring, te scoren op een schaal van 1 tot 10. De hoogste waardering ontvingen de sociale media zoals Facebook en Twitter (6,1). Traditionele media, zoals kranten, radio en televisie, scoren beduidend lager (respectievelijk 4,6, 4,6 en 4,1). Het is interessant om deze waardering te vergelijken met die van de ouders. Die waardeerden de traditionele media juist hoog en de sociale media uiterst laag. Opvallend is daarnaast dat de jongeren de televisie dubbel zo hoog waarderen als bron van nieuwsgaring dan hun eigen ouders.

De verschillen in waardering tussen ouders en jongeren blijken ook in het gebruik van deze media. De websites nos.nl (51 procent), nu.nl (40 procent) en media als Facebook en Twitter (47 procent) worden veel gebruikt door de jongeren, terwijl de website van het Reformatorisch Dagblad veel minder gebruikt wordt (21 procent). Dat is minder dan de helft in vergelijking met het gebruik van de website van het Reformatorisch Dagblad door de ouders. Op basis van deze cijfers kan geconcludeerd worden dat de jongeren de seculiere media vaker gebruiken dan de identiteitsgebonden media. Daarnaast bezoekt deze groep ook vaker populaire krantensites als ad.nl en telegraaf.nl (20 procent) vergeleken met hun ouders.

Mediaopvoeding

Ouders ervaren veel dilemma’s rond het thema mediaopvoeding. De belangrijkste zorgen concentreren zich rondom de onderwerpen tijdsbesteding en de balans tussen het online zijn en bezinning in de vrije tijd. Daarnaast noemen ze vaak de oncontroleerbaarheid en het verslavingsaspect van internetgebruik. Slechts een zeer klein gedeelte van de ouders noemt excessen rondom pesten en bedreigingen en de aanwezigheid van seks en porno.

Jongeren over hun mediaopvoeding

Allereerst is aan de jongeren gevraagd hoe zij de mediaopvoeding van hun ouders waarderen en op welke wijze deze wordt vormgegeven. De jongeren zijn door middel van clusteranalyse ingedeeld in vier groepen. Deze vier groepen zijn vooral verschillend in het wel of niet spreken met de ouder, het eens zijn met de ouder en het type argumenten dat de betreffende ouder gebruikt. De eerste groep betreft de jongeren die helemaal niet spreken met hun ouders over het gebruik van sociale media. De volgende groep spreekt wel met zijn of haar ouders over sociale media. Zij geven aan dat hun ouders weten wat ze doen, er belangstelling voor tonen en toestemming geven. De derde groep jongeren vindt de ouders onwetend over hun digitale leefwereld. Zij denken vooral aan gevaren, hebben weinig kennis over media en maken zich ongerust. De laatste groep jongeren geeft aan dat hun ouders voornamelijk hun mening onderbouwen met Bijbelse argumenten en dat zij het ook met deze argumenten eens zijn. Opvallend is ook dat deze groep jongeren vaak een internetfilter heeft, en hiervan de waarde ook inziet.