Vensters op refodomes

Anneke Pons (red.)
Vensters op refodomes – Bevindelijk gereformeerden en moderne kerkbouw
© Labarum Academic, Apeldoorn 2015
Omslagontwerp: Erik van den Broek
Omslagfoto: Maarten Wisse
Vormgeving: Albert Bloemert
ISBN 978 94 627 84062
NUR 740

www.labarum.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Anneke Pons (red.)

Vensters op refodomes

Bevindelijk gereformeerden
en moderne kerkbouw

Biblebelt Studies deel 2

Onder redactie van prof. dr. Fred van Lieburg, dr. John Exalto, Anneke Pons Msc., dr. Johan Roeland, Martha Visscher-Houweling MA, en dr. Maarten Wisse

Dit is het tweede deel in de serie Biblebelt Studies. In deze serie verschijnen studies over de cultuur, geschiedenis en betekenis van een specifieke groep orthodoxe protestanten in Nederland. Deze groep manifesteert zich in de Nederlandse samenleving onder aanduidingen als de bevindelijk gereformeerden, de reformatorische gezindte (refo’s) of, naar Amerikaans voorbeeld, de Biblebelt of bijbelgordel. De serie omvat resultaten van multidisciplinair onderzoek, waaronder congresbijdragen, thematische artikelenbundels, monografieën en bronnenpublicaties. De redactie wordt gevormd door een team van specialisten uit het in 2013 gevormde Biblebelt Netwerk, dat zich richt op een vruchtbare samenwerking tussen academici, individuele geïnteresseerden en reformatorische organisaties.

Inhoudsopgave

Introductie
Fred van Lieburg

Deel 1 Verkenning

1. Streng en monumentaal
Kerkgebouwen van reformatorische gemeenschappen in de bijbelgordel

Herman Wesselink

2. Sober en eenvoudig
Ontwikkelingen in de kerkbouw bij bevindelijk gereformeerden

Mart Ros

3. Sacraal en materieel
Barnevelds religieuze ruimte van reformatie tot refoïsering

Fred van Lieburg

Deel 2 Veldwerk

4. Geloof, materialiteit en Barneveld

Johan Roeland en Anneke Pons

5. Impressies van drie kerkgebouwen

Fred van Lieburg

6. Klompen in een stille kerk

Anneke Pons

7. Kerkbouw tussen het heil voor de mens en de eer van God

Maarten Wisse

Deel 3 Visie

8. Architectuur als uitdaging voor het reformatorische kerkgebouw

Hans Teerds

9. Tussen onderwerping en autonomie
Spreken over beeldende kunst in de reformatorische gezindte

Jolien van Braak

10. Voorbij de refodomes?
Visies van vijf architecten

Fred van Lieburg

Bijlage: overzicht van naoorlogse nieuwbouw binnen reformatorische kerkverbanden
Fred van Lieburg

Bibliografie

Personalia

Introductie

Fred van Lieburg

‘Vertrek naar Barneveld om voor de #Maarten, met Maarten van Rossem naar grote nieuwe kerken te kijken. En te praten over hun (groei)geheim.’ Deze boodschap twitterde Andries Knevel, de bekende presentator van de Evangelische Omroep, op 22 oktober 2012. Samen met genoemde Utrechtse historicus, die door zijn karakteristieke televisieoptredens voldoende marktwaarde heeft verworven om een eigen tijdschrift uit te geven, toog hij naar het dorp in de Gelderse vallei ‘waar aan de lopende band reusachtige nieuwe kerken worden gebouwd’. Knevel en Van Rossem bezochten eerst De Hoeksteen, het kerkgebouw van de gereformeerde gemeente in Nederland, daarna de Adullamkerk van de gereformeerde gemeente, en ten slotte de plaats van samenkomst van De Doorbrekers, ‘een nieuwe evangelische gemeente’. De atheïst Van Rossem wist niet wat hij zag. ‘De wereld van de orthodoxe christenen was mij eerlijk gezegd volslagen onbekend.’¹

Een maand later lag de geheel aan religie gewijde aflevering van Maarten! in de schappen. Wat de gemiddelde lezer van het seculiere magazine ook van de reportage over de ‘reuzenkerken’ mocht vinden, journalist Arie de Heer van het Reformatorisch Dagblad was in elk geval enthousiast. De boeiende observaties van de schijnbaar gesloten bolwerken van de gereformeerde gezindte door een onorthodoxe buitenstaander was voor hem een spiegel. ‘Het is zo verkeerd niet om je kerk gewoon open te stellen voor dit soort bezoeken’, oordeelde hij. ‘En wellicht is het nog een idee om in de hal van De Hoeksteen een stapeltje exemplaren neer te leggen van ds. J. Roos’ indrukwekkende boekje Wat dunkt u van den Christus? – voor een eventuele volgende keer.’² Roos is de predikant van de betreffende plaatselijke gemeente en tevens boegbeeld van het landelijke verband van Gereformeerde Gemeenten in Nederland.

Die volgende keer zal er voor Maarten van Rossem wel niet gekomen zijn, maar anderhalf jaar later werd De Hoeksteen bezocht door een vijftal geïnteresseerden, voor wie dit orthodoxe christendom allerminst vreemd, in tegendeel volkomen vertrouwd was. Als onderzoekers van het Biblebeltnetwerk verbleven wij – Anneke Pons, John Exalto, Fred van Lieburg, Johan Roeland en Maarten Wisse – van vrijdag 23 tot en met maandag 26 mei 2014 in Barneveld. Het bezoek van een kerkdienst bij dominee Roos stond op het programma, maar hoofddoel was de bestudering van de buiten- en binnenkant van drie kerkgebouwen van bevindelijk gereformeerde geloofsgemeenschappen. Het rustiek gelegen pension De Boschkamp, gerund door Gerda en Frits van Manen, bleek daarvoor een geschikte uitvalsbasis. Zeker de oude boerenkamer met open haard en een van (bijbelse) voorstellingen voorziene tegelwand moest de met laptops gewapende wetenschappers wel inspireren. ‘BB lab’, twitterde Maarten Wisse naar zijn vele volgers in het theologische polderlandschap.

Waarom dit onderzoek en waarom in Barneveld? Het Biblebeltnetwerk, dat in 2013 werd opgericht door een aan de Vrije Universiteit Amsterdam gelieerde groep academici, wil samen met reformatorische organisaties en andere geïnteresseerde partners de kennis van verleden en heden van de (bevindelijk) gereformeerde gezindte bevorderen.³ Een middel daartoe is de organisatie van studiedagen rond bepaalde thema’s. In 2013 was dat de omgang van bevindelijk gereformeerden met moderne media, een onderwerpkeuze die aansloot bij de zogenaamde medial turn in de cultuur- of geesteswetenschappen. Dit project resulteerde in het eerste deel van de reeks Biblebelt Studies.⁴ Voor het tweede deel leek ons een oriëntatie op de material turn, een andere actuele ontwikkeling in de (religie) wetenschappen, zeer interessant. De thematiek van kerkbouw, waarin de relatie tussen religie en materialiteit bij uitstek aan de orde is, leidde tot het initiatief van een lokale casestudy in de context van een bredere bezinning op reformatorische kerkarchitectuur.

Gezien de vele kerkgebouwen die de laatste decennia op de Biblebelt verrezen zijn, was er op zichzelf keus genoeg voor een plaatselijke close-up. Elspeet, Nijkerk, Opheusden – allerlei dorpen kwamen langs in onze overwegingen. Barneveld trok uiteindelijk het meest aan, vermoedelijk toch omdat het in de media zoveel aandacht getrokken had. Het artikel in de glossy is bepaald niet het enige dat in de afgelopen jaren over de opvallende kerkbouwdrang in orthodox-protestants Nederland verschenen is. De twee vlak bij elkaar liggende megakerken komen daarin steeds weer als boegbeelden naar voren. Het spreekt vanzelf dat De Hoeksteen en de Adullamkerk, beide opgeleverd in 2008, in ons veldwerk niet konden ontbreken. Als goede derde diende zich de in 2011 gebouwde Pniëlkerk van de hersteld hervormde gemeente aan. Een vergelijking met de materiële entourage waarin de evangelische – niet zelden exreformatorische – ‘doorbrekers’ hun erediensten vieren, zou zeker ook de moeite waard zijn geweest. Het drietal ‘refokerken’ leek echter mooi genoeg binnen onze beschikbare mogelijkheden.

Onderzoeksteam Dutch Biblebeltnetwerk in de Adullamkerk in Barneveld, 26 mei 2014. Van links naar rechts Anneke Pons, Maarten Wisse, John Exalto, Fred van Lieburg en Johan Roeland. Foto Samuel Otte, Utrecht.

Tijdens ons onderzoeksweekend hebben we onderling veel besproken en genoteerd, maar vooral gesprekken gevoerd met kosters, architecten en leden van bouwcommissies. Overal zijn we zeer gastvrij ontvangen, onthaald op koffie, cake en broodjes, terwijl alle gesprekspartners uitgebreid de tijd hebben genomen om onze vragen te beantwoorden. Zij werden geconfronteerd met onze nieuwsgierigheid naar de diepere achtergronden van hout en steen, licht en kleur, leer en leven. Onze dank aan alle betrokkenen is groot. Aangezien de redactie van de Gezinsgids al lucht had gekregen van ons bezoek, ontvingen wij op onze beurt fotograaf Sam Otten om ons in een passende setting te fotograferen. Dat de sessie samenviel met een forse regenbui en uiteindelijk niet leidde tot plaatsing van de gemaakte foto, heeft de goede herinnering aan onze onderneming in het geheel niet weggenomen.⁵

De presentatie van onze voorlopige bevindingen vond plaats op vrijdag 14 november 2014 in het auditorium van Museum Catharijneconvent in Utrecht. Voor de beschikbaarheid van deze prachtige entourage voor deze studiedag over sacrale bouwkunst zijn wij behalve directeur Marieke van Schijndel, die een openingswoord sprak, conservator Tanja Kootte zeer erkentelijk. Diverse deskundigen hielden een lezing ter aanvulling of reflectie. Hoogtepunt vormde aan het eind van de middag de forumdiscussie, geleid door Jan Veldman, waarin vier architecten – Wouter van Beijnum, Marco Born, Jenko Huls en Mart Ros – samen achter de tafel zaten. De talrijke aanwezigen op deze tweede Biblebeltnetwerkdag maakte een levendige uitwisseling van meningen met het publiek mogelijk. Wij bedanken de Erdee Media Groep voor de sponsoring van ons onderzoek, de aankondiging en verslaggeving in het Reformatorisch Dagblad en de steun bij de totstandkoming van deze publicatie bij uitgeverij Labarum Academic. Graag noemen we in dit verband de namen van Anne Exalto-Boonzaaijer, Wim Hulsman en Wim Kranendonk.⁶

Deze bundel is opgezet in drie delen. Het eerste gedeelte heeft een verkennend karakter omdat de achtergronden van de hedendaagse reformatorische kerkbouw in tijd en ruimte worden beschreven, voorzover dat bij de huidige stand van de literatuur en het lopende onderzoek mogelijk is. Herman Wesselink schetst in vogelvlucht de geschiedenis van de protestantse kerkbouw in Nederland en behandelt vier voorbeelden uit het landschap van de bevindelijk gereformeerden. Mart Ros zoomt nader in op deze laatste traditie binnen het orthodox protestantisme, daarbij steunend op zijn insider’s kennis en persoonlijke documentatie inzake kerkgebouwen in de gereformeerde gezindte. Na deze artikelen volgt een historische inleiding over Barneveld zelf. Fred van Lieburg geeft daarin informatie over de religieuze en materiële dimensies van de plaatselijke kerkelijke kaart, nodig en nuttig om de casestudy over de drie kerkgebouwen in de juiste context te kunnen begrijpen.

Forum van architecten tijdens de studiedag van het Dutch Biblebeltnetwerk in Museum Het Catharijneconvent Utrecht, 14 november 2014. Van links naar rechts Jenko Huls, Wouter van Beijnum, Marco Born, Jan Veldman (discussieleider) en Mart Ros. Foto Fred van Lieburg.

Het tweede of middelste gedeelte van dit boek bevat de neerslag van het eigenlijke veldwerk. Hoewel een gezamenlijk onderzoeksresultaat, is dit deel tot stand gekomen onder een zekere taakverdeling onder de vijf betrokken auteurs. Eerst wordt ingegaan op de inhoud en betekenis van de al genoemde wetenschappelijke benadering van de verhouding tussen religie en materialiteit. De probleemstelling van het onderzoek wordt omschreven en toegelicht. Ook de gevolgde methodiek komt aan de orde. Vervolgens worden de drie kerkgebouwen beschreven, waarbij de aandacht uitgaat naar de aspecten van exterieur en interieur die voor onze vraagstelling van belang zijn. De kern van ons onderzoek ligt daarna in de uitvoerige analyse van de – spannende – manieren waarop bevindelijk gereformeerden expliciet of impliciet met de materiële gestalte van hun geloofsovertuiging omgaan. Zo’n analyse vraagt ook om een theologische terugkoppeling, waarmee dit deel wordt afgesloten. In het gehele verslag is behalve van de uitgewerkte interviews gebruik gemaakt van de preken die in 2008 en 2011 bij de ingebruikneming van de verschillende kerkgebouwen gehouden zijn.⁷

Het derde en laatste deel van deze bundel is gewijd aan visievorming rond de huidige stand van zaken en de toekomst van de reformatorische kerkbouw op kortere en langere termijn. Een brede basis voor verdere bezinning biedt Hans Teerds in zijn artikel over architectuur in het algemeen en van religieuze gebouwen in het bijzonder. Speciale plaats is ingeruimd voor een aspect dat in de gereformeerde gezindte naar onze mening nog te weinig waardering krijgt, namelijk het gebruik van beeldende kunst en symboliek in het kerkgebouw. Jolien van Braak laat zien dat binnen de reformatorische gezindte geleefde religie en materiële schoonheid wel degelijk met elkaar verbonden kunnen worden. De bundel sluit af met een redactioneel artikel over de perspectieven van vijf in de gereformeerde gezindte actieve architecten. Beter laat zich de veelkleurigheid in het visionaire spectrum van de ontwerpers van kerkgebouwen niet illustreren – alles ten dienste en ter inspiratie van ieder die zich daarbij direct of indirect betrokken weet.

1. Maarten! 4/6 (november/december 2012): ‘Maarten ontmoet Andries Knevel’.

2. Reformatorisch Dagblad, 22 november 2012.

3. Zie ook Exalto, ‘Van zwartekousenkerken naar biblebelt’; Van Lieburg, ‘Oude waarheid en historische wetenschap’.

4. Zie Pons, Biblebelt online.

5. Gezinsgids 66/5 (juni 2014), 14.

6. Wim Hulsman, ‘Hoe schuurkerk refodome werd’, Reformatorisch Dagblad, 13 november 2014; idem, ‘Eerst gemeentevisie, dan pas kerk ontwerpen’, idem, 15 november 2014; Hans Teerds, ‘Dat kerken aanwezig moeten zijn in de samenleving betekent ook iets voor hun architectuur’, idem, 15 november 2014; Johan Roeland, Anneke Pons, John Exalto, Fred van Lieburg en Maarten Wisse, ‘Kerkbouw vraagt geloof en creativiteit’, idem, 21 november 2014; M. van Reenen, ‘Niet het gebouw, maar de gemeente is de ware tempel’, idem, 24 november 2014. Zie ook J.P. Sinke, ‘Kerkbouw in de gereformeerde gezindte’, De Saambinder, 8 en 15 januari 2015.

7. Eén ervan verscheen in druk, gevolgd door de tekst van diverse toespraken, in: Van de Woestijne, De Hoeksteen, 125-145. Over de bouw van deze kerk verscheen ook een omvangrijk fotoboek: Van Dijk en Ploeg, Bouwen aan De Hoeksteen.

Deel 1
Verkenning

Historische refodome? Oostkerk in Middelburg, gebouwd tussen 1648 en 1667 ten behoeve van de protestantse eredienst in een achtkantige barokke koepelvorm. Hier preekte onder meer de bekende ‘oude schrijver’ Bernardus Smytegelt (1665-1739). Foto Wikipedia.

Hoofdstuk 1

Streng en monumentaal: kerkgebouwen van reformatorische gemeenschappen in de bijbelgordel

Herman Wesselink

Introductie

In de afgelopen jaren schoten ze als paddenstoelen uit de grond: nieuwe kerkgebouwen binnen de Gereformeerde Gemeenten en de Hersteld Hervormde Kerk. Deze kerkgebouwen zijn opvallend door hun forse afmetingen, verzorgde vormgeving en strenge, vaak traditionalistische architectuur. De totstandkoming van deze hedendaagse kerkgebouwen is in meerdere opzichten een opvallende en paradoxale ontwikkeling die zich in Nederland voordoet. Zij symboliseren de volhardende positie van de bevindelijk gereformeerden in een tijd waarin de rest van de bevolking seculariseert. Het is opvallend, omdat deze groepering ogenschijnlijk nadrukkelijk blijft vasthouden aan een eeuwenlange kerkbouwtraditie die in de tweede helft der twintigste eeuw in een zeker opzicht leek te zijn geëindigd.

De vormgeving en architectuur van de kerkgebouwen is het eerste punt dat in deze bijdrage de aandacht vraagt. Daarnaast zegt de stedenbouwkundige situering van de kerken veel over de identiteit van de orthodoxe gereformeerde gezindten en over de plaats die hedendaagse kerkbouw van kleine godsdienstige groepen in het Nederlandse landschap inneemt. Vooraf gaan we in op de ontwikkeling van het protestantse kerkgebouw in Nederland vanaf de Reformatie tot en met de twintigste eeuw. Hier worden uitsluitend nieuwgebouwde protestantse kerken behandeld. Vervolgens kijken we naar recent opgeleverde kerkgebouwen van de bevindelijk gereformeerden. Welke plaats nemen deze hedendaagse kerkgebouwen in de Nederlandse protestantse kerkbouw in? Is er bijvoorbeeld sprake van een uniforme gedachte op gebied van de kerkplattegrond, die iets zegt over een schatplichtigheid aan de protestantse kerkbouwtraditie? Of lijkt er toch meer sprake te zijn van een hedendaags pragmatisme, waarin het ontwerp van de kerk bepaald wordt door een spanningsveld tussen de opvattingen van architect en opdrachtgever enerzijds en de hen toegediende beschikbare middelen anderzijds?

We observeren een viertal kerkgebouwen die in de bijbelgordel liggen verspreid. Deze zijn alle ontworpen door gerenommeerde architecten die veel ervaring hebben met orthodoxe protestantse kerkbouw. De focus ligt op twee recent opgeleverde kerkgebouwen van bureau RoosRos in Gouda en Ede en twee kerkgebouwen van bureau Valk in Goes en Tholen. De vier kerkgebouwen zijn binnen een periode van vijfendertig jaar tot stand gekomen, tussen 1979 en 2013.

Nederlandse protestantse kerkbouw

Wie de achtergronden van de hedendaagse reformatorische kerkgebouwen wil begrijpen, kan niet om het ontstaan van de gereformeerde liturgische inrichting in de zeventiende eeuw heen. In de loop van die eeuw werd in toenemende mate geëxperimenteerd met een nieuw type in de Nederlandse kerkbouw: de centraalbouw en varianten daarop. De centraalbouw is een gebouw met een op één middelpunt gerichte compositie en daarom voor de gereformeerde woorddienst geschikt. Vanzelfsprekend kwam het kerkgebouwtype met centraliserende inrichting in de plaats van het andere archetype dat de kerkbouw gedurende de middeleeuwen domineerde: de lengtebouw. De lengtebouw was niet rond één middelpunt maar conform een middenas ontworpen, wat voor de hiërarchisch geordende rooms-katholieke eredienst het gebruikelijke kerktype was. Het calvinistische kerkgebouw werd een geheel eigentijds model, bevrijd van de beperkende ruimtelijke omstandigheden in de kerkgebouwen uit de middeleeuwen, die door hun uitgesproken symbolische lengterichting en vele (overbodige) bijruimten feitelijk ongeschikt waren voor de protestantse eredienst. De protestantse kerkruimte werd functioneel en rationeel ontworpen, ontdaan van een stilistische en symbolische overdaad.

Toch gingen er vanaf de Reformatie nog eeuwen van experimenten met de opstelling van banken, dooptuinen en kansels voorbij, voordat er daadwerkelijk sprake was van enige theorievorming rond de inrichting van het protestantse kerkgebouw.¹ Men kan zich bovendien afvragen of er ooit uniformiteit rond de vormgeving van het protestantse kerkgebouw heeft bestaan. Een zuivere concentrische opstelling van banken in een cirkelvorm rondom één brandpunt heeft altijd het nadeel dat slechts de ene helft van de cirkel door de voorganger toegehoord kan worden en de andere helft daardoor binnen de kerkruimte irrelevant blijft. Deze veronderstelling heeft in de protestantse kerkbouw in de twintigste eeuw tot discussies tussen voor- en tegenstanders van de twee oertypen lengtebouw en centraalbouw geleid.²

Vanaf de zeventiende eeuw werden half cirkelvormige of radiale bankenplannen toegepast in nieuwe, vaak centraliserende, gereformeerde kerkgebouwen in de Republiek. De kansel stond daarin niet letterlijk in het midden, maar werd naar één van de hoekpunten of zijwanden geschoven, opdat de liturgische ruimte efficiënter met banken kon worden gevuld.³ Hoewel deze opstelling van banken het protestantse liturgische ideaal dicht leek te benaderen, ondervond deze tot en met de twintigste eeuw slechts in beperkte mate navolging. Dit was vermoedelijk zo omdat vanaf de zeventiende eeuw al verschillend werd gedacht over een efficiënte en juiste inrichting van het protestantse kerkgebouw.⁴ Zo hadden veel protestantse kerkgebouwen een concentrisch of een axiaal bankenplan of werden varianten van beide vormen in één ruimte toegepast. Het axiale plan had evenwel een centraliserend karakter: de ruimte was vaak breed en ondiep. Kortom, er was weinig sprake van uniformiteit.⁵

Nadat er in de achttiende eeuw weinig nieuwe kerken waren gebouwd, ontstonden in de negentiende eeuw nieuwe varianten op het centraliserende grondplan, waarbij vooral de T-vormige plattegrond opvalt. Het ontstaan van deze vorm kan in het licht worden gezien van een rechthoekige kerkzaal als uitgangspunt, veelal met de kansel tegen het midden van de lange zijwand. Mogelijk speelde hier de invloed van het halfcirkelvormige bankenplan dat vanaf begin negentiende eeuw in veel hervormde kerkgebouwen werd aangelegd. Daarnaast was extra ruimte vereist voor portaal, pastorie, kerkenraadskamer en/of nevenruimten. In sommige protestantse kerkgebouwen zijn deze bouwvolumes tegen de andere lange wand van de kerkzaal gegroepeerd, waardoor een T-vorm ontstond. Naast de T-vorm werd ook geëxperimenteerd met een Grieks kruis of met een eenvoudige vierkant, veelhoek of rechthoek.⁶

Gereformeerde kerkbouw vanaf 1900

In tegenstelling tot de kerkgebouwen van de Nederlandse Hervormde Kerk waren nieuwe kerkgebouwen van de Gereformeerde Kerken schatplichtig aan liturgische en esthetische theorieën van hun voorman dr. Abraham Kuyper (1837-1920). Kuyper streefde naar meer uniformiteit in het kerkgebouw conform een halve centraalbouw.⁷ Zijn idealen in de kerkbouw berustten op het maximaal zien en toehoren van de predikant, het creëren van een gemeenschapskerk en sprekende stedenbouwkundige en architectonische onderscheiding van het kerkgebouw in zijn omgeving. De architectonische en liturgische verbeteringen in het protestantse kerkgebouw moeten vooral in het perspectief van de emancipatie van de gereformeerden worden gezien. De volgelingen van de Afscheiding van 1834 hadden aanvankelijk een gering maatschappelijk aanzien en waren niet of nauwelijks in staat enige kerkgebouwen van betekenis te stichten. De Doleantie van 1886 mobiliseerde een bredere groep in de samenleving, die onder invloed van Kuyper groeide in cultureel en politiek zelfbewustzijn. Doordat Kuyper ook inzake liturgie en architectuur een eigen visie ontwikkelde, kan zijn invloed in de gereformeerde kerkbouw als scharnierpunt worden beschouwd.

Eén van de belangrijkste en meest opvallende standpunten van Kuyper was dat het gereformeerde kerkgebouw een ‘vergaderplaats van gelovigen’ in plaats van een heiligdom moest zijn. Daarbij borduurde hij voort op de calvinistische traditie. Dat nam zeker niet weg dat hij een zekere verbinding tussen een aardse vergaderzaal en een hemels heiligdom idealiseerde: kerkgebouwen dienden volgens hem te fungeren als ‘voorhof van de tempel’. Dat wil zeggen dat hij een te eenzijdige nadruk op een functionele vergaderzaal afwees. Hij hechtte grote waarde aan de doop en het avondmaal die volgens hem een wezenlijk onderdeel van de protestantse liturgie vormden. Zijn opvatting heeft de inrichting van gereformeerde kerkgebouwen in de eerste helft van de twintigste eeuw wezenlijk beïnvloed.⁸

Wilhelminakerk in Dordrecht (1899), ontworpen door architect Tjeerd Kuipers volgens de ideeën van Abraham Kuyper, met karakteristieke toren, koepel en waaiervorm. Foto’s collectie Fred van Lieburg.

Tussen 1897 en 1901 schreef Kuyper een reeks artikelen voor het weekblad De Heraut, die in 1911 werden gebundeld in het boek Onze Eeredienst. In ruim honderd bladzijden formuleerde Kuyper in krachtige bewoordingen hoe een ideaal gereformeerd kerkgebouw eruit moest zien. De bovengenoemde vergaderplaats omschreef hij als volgt: hij noemde een maximum aantal van tweeduizend gelovigen om de saamhorigheid tijdens de dienst te kunnen garanderen. Hogere aantallen zitplaatsen leidden volgens hem tot massabijeenkomsten die in de gereformeerde liturgie niet alleen ongeoorloofd, maar ook praktisch onuitvoerbaar waren. Een waaiervormig of concentrisch bankenplan was volgens hem het beste middel om de maximale betrokkenheid van de kerkganger bij de preek te garanderen. Het bankenplan kon indien dat nodig was naar achteren toe flauw hellen, opdat de predikant ook vanaf de achterste banken goed was te zien. Daarnaast wenste hij dat de predikant de gemeente recht kon aankijken, wat een concentrische opstelling noodzakelijk maakte. Kuyper was fel tegen een axiaal middenpad tussen ingang en kansel, omdat zich volgens hem recht voor de kansel de beste zitplaatsen bevonden.⁹ Dit alles resulteerde volgens Kuyper in een halfcirkelvormige centraalbouw met doopvont, tafel en kansel in het concentrische middelpunt. Opvallend daarbij is dat het doopvont een prominente plaats in moest nemen, zonder visueel gehinderd te worden door het doophek. Daarmee brak hij met een belangrijk element in de inrichting van de calvinistische kerkruimte.¹⁰

Een ander opvallend uitgangspunt van Kuyper betrof de akoestiek. Een goede akoestiek ten behoeve van het horen van de preek was bij hem een hoofdvereiste. Afhankelijk van het aantal zitplaatsen werden dientengevolge de vorm en de afmetingen van het kerkgebouw bepaald. De maximale (inwendige) breedte en diepte waren respectievelijk circa twintig en vijfentwintig meter. Ten behoeve van de inbouw van een groter aantal zitplaatsen kon de ruimte achter worden verbreed met hooguit acht meter. In veel gevallen heeft de combinatie van deze eisen tot het ontwerpen van een bankenplan in de vorm van een amfitheater geleid. Een bankenplan in de vorm van een halve cirkel was volgens Kuyper voldoende om de preek voldoende hoorbaar te maken. Zo nodig kon daarboven een bankenplan op een galerij in dito vorm worden aangebracht.¹¹

In de slotbeschouwing ging Kuyper in op de richtlijnen voor het gebouw als zodanig. Onmiddellijk blijkt hieruit de rationele benadering. Hij schreef architecten voor functioneel te ontwerpen: de functie bepaalt de hoofdvorm van het kerkgebouw. Architecten moesten zich volgens hem afvragen: wat ga ik bouwen (gebouwtype). Vervolgens benaderde Kuyper het karakter van het religieuze gebouw en kwam hij tot de gereformeerde eredienst. Opvallend is dat hij elke associatie met gebouwen van andere religies afwees, behalve met de joodse synagoge. De synagoge kon volgens hem als oertype een inspiratiebron zijn voor het gereformeerde kerkgebouw. De overeenkomst tussen beide gebouwen was dat de gelovigen daar samenkwamen om de Schrift te lezen en te bidden. Hij refereert aan de term ‘synagoge’ die letterlijk ‘saamvergadering’ betekent en aan de ligging daarvan, die geen heilige plaats benadrukt, buiten de berg Sion.¹²

Vervolgens stelde hij dat het kerkgebouw als vergaderplaats voor de gelovigen een verheven karakter moet hebben en zich moet onderscheiden van zijn omgeving. Hij pleitte nadrukkelijk voor een architect die voor een zorgvuldige vormgeving en afwerking zorgt. ‘Dat bezielen nu in hout en steen is de hooge bouwkunst, en een wezenlijk architect toont zijn uitnemendheid, niet alleen door het aanpassen van wat hij bouwt aan het practische doel, maar ook door dat meesterschap over materiaal, vorm en lijn, waardoor hij het geheel beheerscht, en dwingt een hem voor den geest zwevende expressie ook voor anderen in zijn hout en steen te vertolken.’¹³ Daarbij benadrukte hij nog eens dat een gebrek aan middelen een zorgvuldige en fraaie vormgeving in de weg stond.

Over de heersende stedenbouwkundige omstandigheden omstreeks 1900, waarmee kerkbouwers te maken hadden, liet Kuyper zich niet onbetuigd. Hij sprak zijn grote zorgen over de combinatie van factoren als gebrekkige (financiële) mogelijkheden en hoge eisen, waardoor de kerk geen waardige plaats kon krijgen. Hij vergeleek architecten met een adelaar in dierentuin Artis, die zijn vleugels uit wilde slaan maar dat niet kon. De adelaar was een erbarmelijk plekje grond aangewezen, waarmee hij het moest doen. Kuyper: ‘Zeker, een arend in Artis kan zijn vleugels niet uitslaan, maar toch ziet ge terstond aan de manier waarop hij door zijn kooi wipt, en achter zijn tralies op den tronk springt, dat deze vogel een koninklijke vogel is.’¹⁴ Hij noemde, ter vergelijking met de arend in de kooi, een armelijk plekje grond waarop de bouwer aangewezen was. En toch moest de architect zich door hem niet laten ontmoedigen. Een bekwaam architect kon volgens hem zelfs met de geringste middelen een mooie compositie bedenken, die op een eerlijke manier de gedachte van de gereformeerde liturgie vertaalde. Opmerkelijk is dat Kuyper het kerkgebouw het liefste geheel vrij zag staan, op een terrein dat niet door bebouwing was omgeven, met een afstand tot de dichtstbijzijnde bebouwing van zeker twintig meter. De vergelijking met de adelaar maakte hij omdat de ongunstige terreinomstandigheden in de Nederlandse steden toen eenmaal een gegeven waren en dit ideaal daardoor niet kon worden verwezenlijkt.

Culminerend in het boek lijkt zijn opvatting over de zichtbaarheid van het kerkgebouw van veraf. Hij geeft aan dat een toren een onmiskenbaar element van het kerkgebouw is: ‘de vingerwijzing naar boven. De gestadige herinnering aan ons burgerschap, dat in den hemelen is.’¹⁵ De gereformeerde opdrachtgevers en architecten van de eerste helft van de twintigste eeuw leken hieraan ruimschoots gehoor te hebben gegeven. Vanaf 1900 werden gereformeerde kerkgebouwen in toenemende mate van een fronttoren voorzien, een primeur in de gereformeerde kerkbouw. De beste getuigenis hiervan zijn de kerkgebouwen van architect Tjeerd Kuipers (1857-1942). Vanaf toen gingen de gereformeerden ook van veraf het stadsen dorpsbeeld mede bepalen.

Architecten en opdrachtgevers gaven in toenemende mate gehoor aan Kuypers nieuwe variant op de centraalbouw: de waaiervorm. We zien in kerkgebouwen van architecten als de zojuist genoemde Kuipers, B.T. Boeyinga (1886-1969), E. Reitsma (1892-1976), A. van der Kraan (1892-1947) en B.W. Plooy (1890-1967) dat een concentrisch bankenplan rond de kansel als brandpunt de hoofdvorm van het gehele kerkgebouw bepaalde. Opvallend is daarbij dat dit kerktype zich gedurende het interbellum zich verder evolueerde. Zo paste architect Boeyinga bijvoorbeeld in de door hem ontworpen Koningskerk in Haarlem (1927, door brand verwoest 2003) een bankenplan toe met een gereduceerde kijkhoek vanaf de kansel tot maximaal 135 graden. Volgens hem werden gereformeerde kerkplattegronden omstreeks 1900 ontworpen met een te grote kijkhoek van bijna 180 graden. Boeyinga en Plooy losten dit probleem op door het bankenplan onder te verdelen in twee of meerdere beuken die ten opzichte van elkaar in een hoek van circa 45 graden stonden.¹⁶

Reitsma ging nog een stap verder door de plattegrond en overspanning van de ruimte zo te ontwerpen dat het waaiervormige bankenplan in één ongedeelde ruimte ondergebracht kon worden. Daarmee leek hij nog meer dan Kuipers en Boeyinga tegemoet te komen aan Kuypers wens om de kerk een liturgische eenheidsruimte te laten zijn. De ontwikkeling van de waaiervormige kerkruimte kwam vlak voor de Tweede Wereldoorlog op zijn hoogtepunt. Architect Van der Kraan ontwierp in 1939 de Zuiderkerk in Leiden (gesloopt 1986), waarin de banken in één ongedeelde ruimte in de vorm van letterlijk een kwart cirkel ondergebracht werden. Dankzij moderne materialen als staal en beton werd een grote overspanning mogelijk, waardoor de onderverdeling in meerdere beuken overbodig werd. De kijkhoek vanaf de kansel in deze kerk bedroeg slechts de helft van die bij veel kerken van rond 1900, uitgaande van een concentrisch bankenplan. Kuypers gedachtegoed leek daarmee in de jaren na zijn dood een eigen leven te hebben geleid: tot 1940 ontwierpen architecten gaandeweg steeds overzichtelijker kerkruimten in waaiervorm, waarvoor hij heeft gepleit.¹⁷

Interieur van de gereformeerde Zuiderkerk te Leiden uit 1939 (gesloopt in 1986). Foto Reliwiki.

In de naoorlogse jaren nam de aandacht onder gereformeerde theologen en architecten voor Kuypers gedachtegoed snel af. Dit had te maken met een aantal omstandigheden. De gereformeerden hadden in 1944 te maken met de vrijmaking waardoor zij een aanzienlijk deel van hun leden en predikanten verloren.¹⁸ Ook hebben bombardementen tijdens de oorlog veel van hun kerkgebouwen verwoest of zwaar beschadigd en was er grote behoefte aan nieuwe gebouwen. Verder was er onder de gereformeerden grote onzekerheid en verdeeldheid ontstaan over hoe de liturgie en de indeling van het kerkgebouw moesten geschieden, aangezien er na de oorlog geen overtuigende richtlijnen voor kerkbouw bestonden, die aansloten bij de noden van de tijd. In 1956 werd met de oprichting van de Gereformeerde Werkgroep voor de Liturgie gepoogd eensgezindheid te vinden onder architecten en theologen over een eigentijdse vormgeving van de liturgie en het kerkgebouw. Zij konden zich uiteindelijk vinden in een gelijkwaardige positie van de preek en het avondmaal maar het vooroorlogse waaiervormige bankenplan werd steeds minder toegepast.¹⁹

De vormgeving van gereformeerde kerken veranderde vanaf 1960 radicaal onder invloed van het snel aan invloed winnende modernisme in architectuur en stedenbouw. Eén van de belangrijkste kenmerken was een toenemende bescheidenheid in het kerkontwerp onder invloed van de afnemende betekenis van de kerk als instituut binnen de samenleving. Kerken werden niet alleen bescheidener ontworpen maar kregen ook in stedenbouwkundig opzicht een minder prominente positionering. Naast het gebruik voor de liturgie was er in toenemende mate aandacht voor nevenfuncties binnen de wijk. Omstreeks 1970 kwam de nadruk in de kerkbouw meer op multifunctionaliteit, openheid naar de samenleving en op de oecumene te liggen. Vervolgens nam – mede onder invloed van de toenemende ontkerkelijking – de betekenis van het kerkgebouw als architectonisch statement ook bij de synodaal gereformeerden snel af.²⁰

Kerkgebouwen van bevindelijk gereformeerden

Heel anders was de situatie bij de bevindelijk gereformeerden, die zich in 1907 achter ds. G.H. Kersten (1882-1948) schaarden binnen de Gerefomeerde Gemeenten in Nederland. In orthodoxe gereformeerde plaatsen, waaronder Rijssen, nam de aanhang onder dit genootschap door natuurlijke aanwas vooral in de naoorlogse tijd snel toe. Hun kerkgebouwen behoeven aparte aandacht. Aanvankelijk waren de gereformeerde gemeenten veelal op bestaande en/of kleine bescheiden kerkgebouwen aangewezen, maar de bevolkingsontwikkeling in Rijssen liet vanaf de jaren 1950 een opmerkelijke ontwikkeling zien: hun nieuwgebouwde kerken werden volwaardige gebouwen met een capaciteit van meer dan 2000 zitplaatsen, waarmee zij tot de grootste kerkgebouwen van Nederland behoorden. In 1955 nam één van de gereformeerde gemeenten in Rijssen de Noorderkerk in gebruik. Het ontwerp was afkomstig van de Wageningse architect A.F. Fresen. Ruim tien jaar later verrees in dezelfde plaats de even grote Zuiderkerk naar ontwerp van Groen & Scheppink.

Kerkgebouw van de gereformeerde gemeente in Lisse, in 1935 ontworpen door architect A.F. Fresen uit Wageningen, die twintig jaar later de Noorderkerk in Rijssen ontwierp. Postkaart collectie Fred van Lieburg.

De Noorderkerk valt niet alleen op door de forse afmetingen maar ook door de overwegend traditionele vormgeving. Terwijl de neo-gereformeerden zich na de oorlog meer van een uitgesproken vormgeving distantieerden, leken de bevindelijk gereformeerden zich zowel materieel als immaterieel vast te houden aan de periode waarin gereformeerde kerkbouw en liturgie wortelden: de zeventiende eeuw. De reminiscenties aan de vroege calvinistische periode zijn in de Noorderkerk vooral te zien aan de zeer verzorgde en traditionele vormgeving van het liturgisch centrum met een zeer grote kansel en plateaus met de Tien Geboden en Twaalf Artikelen des Geloofs en het ontbreken van een avondmaalstafel. Door de omvang van de gemeente was het noodzakelijk een enigszins waaiervormig bankenplan op emporen (balkons) te ontwerpen, waarmee het kerkontwerp bovendien in de vooroorlogse Kuyperiaanse traditie leek te staan. Dit is bewust afgestemd op een rechte kijkrichting naar de kansel. Ook is er een forse toren, waarmee de kerk opmerkelijk is omdat torens in de naoorlogse gereformeerde kerkbouw juist steeds zeldzamer werden.

Zoals de situatie in Rijssen liet zien, gebruikten de bevindelijk gereformeerden tot ver in de twintigste eeuw relatief bescheiden accommodaties, soms in bestaande kerkgebouwen. Van een zekere stilistische pretentie was daarom aanvankelijk geen sprake. In de meeste gevallen was een vergelijking met een eenvoudige schuurkerk op zijn plaats, zoals de eerste kerkjes van de afgescheidenen na 1834 eruit zagen. Het duurde echter – afgezien van plaatsen als Rijssen en Barneveld – nog tot circa 1970 voordat er sprake was van een echte bouwgolf van nieuwe kerken. Terwijl de meeste kerkgenootschappen met krimp te maken hadden, ontstond in de Gereformeerde Gemeenten een bouwgolf: tussen 1980 en 2014 verrezen er 43 nieuwe kerken en werden er 77 bestaande kerken uitgebreid. ²¹ Een aanzienlijk deel van de nieuwe kerkgebouwen van de bevindelijk gereformeerden bevindt zich in Zeeland en op de Zuid-Hollandse eilanden. Maar ook elders in het land, zoals in de Gelderse Vallei en op de Veluwe, bepalen deze opmerkelijke kerken sinds enige jaren mede het aanzien van het landschap.

Er zijn enkele architectenbureaus die gedurende de afgelopen decennia naam hebben gemaakt met de bouw van orthodoxe gereformeerde kerken. In dit artikel besteden we aandacht aan bureau Valk in Soest en RoosRos in Oud-Beijerland. Wat zijn precies de kenmerken van de bevindelijk gereformeerde kerkgebouwen die zij ontwierpen en welke plaats nemen deze in de protestantse kerkbouwtraditie in? Aan de hand van de door Valk ontworpen kerken in Goes en Tholen en de kerken van bureau RoosRos in Gouda en Ede proberen we een antwoord op deze vraag te vinden. De eerste reden om deze kerkgebouwen ter observatie uit te kiezen is dat ze verschillen in stijl, uitvoering, ligging en bouwperiode, wat mogelijk een inzicht geeft in de ontwikkeling van de bevindelijk gereformeerde kerkbouw gedurende de afgelopen decennia. Ten tweede zijn de gebouwen representatief in het oeuvre van de betrokken architecten.

Kerkgebouwen van bureau Valk

Bureau Valk te Soest werd in 1973 opgericht door architect Hans Valk. Voorheen werkte hij bij architect J. van der Zee, bekend van het bureau Meijer & Van der Zee dat in de jaren 1950 ook enkele gereformeerde kerken ontwierp. Valks kerken zijn ontworpen op basis van een variant op het waaiervormige kerkschema dat we zoals hierboven beschreven in de gereformeerde kerkbouwtraditie steeds tegenkwamen. Volgens architect Arjan Valk, die in 2002 het bureau van zijn vader Hans heeft overgenomen, is het uitgangspunt van een goed kerkontwerp de maximale betrokkenheid van de kerkganger bij de preek. Kerkgangers moest uitsluitend een blik recht naar de kansel worden gegeven. Dit houdt in dat de predikant de kerkruimte goed moet kunnen overzien en de afstand tussen hem en de achterste rij kerkgangers gering blijft. Volgens Valk is een bankenplan op basis van een kwart cirkel ideaal. Naarmate het aantal kerkleden toeneemt, wordt een ontwerp op basis van dit kerkschema problematisch: de achterste bankenrijen staan dan te ver van de kansel. Valk loste dit probleem veelal op door het bankenplan aan de zijkanten uit te breiden tot ongeveer een derde van een cirkel, oftewel met een kijkhoek vanaf de kansel van 120 graden.²²

Eén van de eerste grote opdrachten van Valk werd de Sionkerk in Goes, in gebruik genomen in 1979 en gebouwd ter vervanging van de kleinere Bethelkerk. De kerk biedt 2250 gelovigen onderdak en is daarmee qua capaciteit nog steeds één der grootste kerken van Nederland.²³ Dit kerkgebouw is typerend voor het kerkelijke oeuvre van Valk: het is een forse zaalkerk op een ruitvormige plattegrond die overwegend functioneel en sober is ontworpen maar tegelijk een zeer plastische en monumentale verschijning is. Het is een strak symmetrisch gebouw met een compositie van bouwmassa’s, die geleidelijk overgaat van horizontaal naar verticaal, culminerend in de positie van de forse toren op de middenas boven de hoofdingang. De symbolische binding tussen het aardse en het hemelse staat hiermee centraal. Deze genoemde elementen zijn kenmerkend voor de kerken in het oeuvre van Valk.²⁴

De symmetrie uit zich verder in een strikt ontworpen as tussen hoofdingang en kansel. Van de ruitvormige plattegrond zijn de hoeken aan beide zijkanten afgesneden. Deze hoofdvorm ontstond op basis van de genoemde kijkhoek vanaf de kansel van 120 graden. Hierdoor is de kerkzaal zeer breed en relatief ondiep. Het gebouw bestaat uit een skelet van beton en staal en is uit- en inwendig bekleed met gele baksteen. Om de aandacht op de kansel te richten, is de wand achter het liturgisch centrum wit gepleisterd. Onder het platte dak hangt een beschoten houten betimmering ten behoeve van een optimale akoestiek. Om alle 2250 gelovigen een plaats te bieden op geringe afstand van de kansel zijn tegen de achterwand galerijen gebouwd. Deze galerijen zijn via trappen ter weerszijden van de hoofdingang te bereiken. De trappen geven tevens toegang tot de hoge spitse klokkentoren die het gehele gebouw en omgeving domineert. De kerkzaal is een vrijwel gesloten bouwvolume conform de richtlijnen van de gereformeerde gemeente: de diensten op zondag vinden afgeschermd van de buitenwereld plaats. Op enkele plaatsen in de zijwanden bevinden zich lamellenvormige raampartijen om de kerkzaal van voldoende daglicht te voorzien.²⁵

Maquette van de Sionkerk en de aangrenzende Marnixflat van de gereformeerde gemeente in Goes, ontworpen door Valk Architecten in 1979. Postkaart collectie Fred van Lieburg.

Ook in stedenbouwkundig opzicht is dit kerkgebouw opmerkelijk. De kerk ligt op een ruim perceel aan de doorgaande Louise de Colignylaan in een nieuwbouwwijk aan de oostkant van Goes. Kerk en wijk werden vrijwel gelijktijdig gebouwd. De onregelmatige vorm van de bijruimten achter de kerk wordt mede bepaald door het stratenpatroon. Tevens is er door de ruime ligging sprake van goede parkeervoorzieningen, een belangrijk vereiste van de gereformeerde gemeenten waarvan veel leden met de auto komen. De positie van de hoge toren boven de hoofdingang is ook door de stedenbouwkundige ligging van de kerk bepaald: door de ligging bij een flauwe bocht van de weg vervult de toren vanuit twee richtingen een rol als landmark in de zichtas ervan. Door de geprononceerde ligging van de kerk in de wijk is er enerzijds sprake van emancipatie van de bevindelijk gereformeerden, maar tegelijk laat een dergelijke ligging aan de rand van de stadskern tevens zien dat deze gezindten in toenemende mate een stedenbouwkundige randgroepering werden. Het kerkgebouw vormt ten slotte een stedenbouwkundige eenheid met de naastgelegen seniorenwoningen die gelijktijdig met de kerk eveneens door Valk werden ontworpen.²⁶

Eén van de laatste kerken die bureau Valk ontwierp is de Rehobothkerk in Tholen, in gebruik genomen in 2003 ter vervanging van een kerk uit 1972, die te klein was geworden.²⁷ Bijna 25 jaar nadat de kerk in Goes gereedkwam, blijkt uit dit kerkgebouw dat er aan de wezenlijke kenmerken van Valks kerkontwerpen niet zo veel is veranderd. Het voornaamste verschil is te zien aan het materiaalgebruik en constructie, zoals een verschil in kleur baksteen en dakbedekking, en een pregnantere stedenbouwkundige situering. De kerk in Tholen ligt op een aanzienlijk groter perceel en bovendien veel vrijer ten opzichte van de omliggende woonbebouwing dan die in Goes. Stedenbouwkundig gezien is het bijzonder dat de kerk in Tholen bijna geheel is omgeven door water en een ruime tuinaanleg, waardoor het verheven karakter ervan nog meer tot uiting komt, als het ware een eiland in de wijk. De verhevenheid van de kerk komt ook goed tot zijn recht door het ruime omliggende stratenpatroon in de gelijktijdig ontworpen wijk ten westen van de stad. Zo ligt het hele bouwvolume van de kerk in de zichtas van de nabijgelegen Windsingel. Ten westen van de kerk ligt een grote parkeerplaats.²⁸

Het ontwerp van de kerk werd bepaald door de eisen en middelen van de gereformeerde gemeente en door het bestemmingsplan van de gemeente Tholen. De Rehobothkerk moest duizend gelovigen onderdak bieden. De lagere aanbouwen aan de voorkant bij de hoofdingang kunnen indien nodig naar de kerkzaal toe geopend worden, waardoor er uiteindelijk plaats is voor 1600 mensen. Tegenwoordig zijn nieuwe kerkgebouwen van de bevindelijk gereformeerden vaak berekend op een verwachte groei van het aantal kerkleden.²⁹

Exterieur en interieur van de Rehobothkerk van de gereformeerde gemeente in Tholen, ontworpen door Valk Architecten in 2003. Foto’s Reformatorisch Dagblad.

De kerk staat zoals de meeste kerken van Valk op een ruitvormige plattegrond en is ontworpen op basis van een bankenplan van ongeveer een kwart cirkel, daarmee volgens Valk het ideale ruimteconcept voor een kerk. Evenals de kerk in Goes is de hoofdvorm symmetrisch op basis van een middenas die de ingang met de kansel verbindt. Er zijn in deze kerk geen galerijen. De kerkzaal bestaat uit een stalen kapconstructie die optisch gezien op een bakstenen onderbouw staat. De bakstenen sokkel heeft echter geen dragende functie en wordt door smalle horizontale vensters doorbroken. Het gebouw heeft de voor Valks kerken karakteristieke driedelige opbouw die overgaat van horizontale accenten in de lage aanbouw en sokkel, via het massief van de kerkzaal, naar uiteindelijk het verticale accent van de toren. Vooral de schuin aflopende kap, die het gebouw zijn gesloten karakter geeft, is zoals de architect het verwoordde als een hoed op het gebouw ontworpen.³⁰ De verticale zijkanten van de kap zijn met zwartgrijze kunstleien bekleed. Het hoogste punt van de kap bevindt zich aan de achterzijde boven de kansel. Tegen de achtergevel is een hangende erker aangebracht waarin zich het orgel bevindt, met daarbovenop een pyloonvormige klokkentoren. Deze ingenieus ogende bouwdelen zijn bekleed met voorgeoxideerd koper. In dit geval werd om stedenbouwkundige redenen de toren aan de achterzijde van de kerk geplaatst in plaats van aan de voorzijde: vanaf de rotonde gezien moest het hoofdvolume van de kerk door een zo optimaal mogelijke werking van bouwmassa’s een decor vormen.³¹

Het interieur uit zich ten slotte in een stijlvolle eenvoud, kenmerkend voor veel nieuwe kerken van de bevindelijk gereformeerden, en duidelijk voortbordurend op de calvinistische traditie. Kansel en orgel domineren de hele kerkzaal, mede geaccentueerd door de architectonische compositie van de omhooglopende daklijnen. Ter weerszijden daarvan zijn op spaarzame wijze symbolische decoraties aangebracht: smalle lancetten met glas-appliquéramen naar ontwerp van Arie van der Spek. Deze beelden de put Rehoboth uit en verbinden symbolisch het Evangelie met het vissersverleden van Tholen. Tevens zijn twee grote stenen tafels naast de kansel aangebracht met daarop de Tien Geboden en de Twaalf Artikelen des Geloofs.³² Het monumentale orgel uit 1841 werd door Van Oeckelen gebouwd en is uit Groningen afkomstig. Speciaal voor de nieuwe behuizing in de kerk in Tholen is er een nieuwe kast ontworpen in de trant van de orgelbouw uit de zeventiende en achttiende eeuw.

Kerkgebouwen van bureau RoosRos

Het bureau RoosRos te Oud Beijerland werd opgericht in 1953 door architect C.J. Roos en is sindsdien uitgegroeid tot een middelgroot bureau met een veelzijdig oeuvre op zijn naam. De leiding van het bureau is in 2009 overgegaan van architect Mart Ros naar onder meer zijn zoon Sander. Vanaf de oprichting houdt het bedrijf zich ook regelmatig bezig met kerkbouw.³³ De kerkgebouwen van RoosRos zijn functioneel ontworpen. Het hoofduitgangspunt van het kerkontwerp is de centrale plaats van het Woord en een zichtbare plek voor de sacramenten. De kansel moet niet alleen centraal in de kerkzaal staan, ook bij binnenkomst moet de visuele aandacht daarop gericht zijn. Zij kiezen daarom evenals Valk voor een as met een ingang en kansel met daartussen een middenpad binnen een symmetrische opzet, dan wel twee paden links en rechts van een centraal blok met zitplaatsen. Soberheid en doelmatigheid, zowel inwendig als uitwendig, zijn vanwege de centrale aandacht op het Woord vereist. Hoewel dit bureau in voorkomende gevallen ook inspeelt op de trend van traditioneler bouwen, gaat de voorkeur voor architect Ros naar een eigentijds en functioneel ontwerp. De keuze hiervoor hangt samen met het bouwen in de lokale context. Daarbij komt het veelvuldig voor dat volgens de wensen van een opdrachtgever en het beeldkwaliteitplan van een gemeente voor een traditioneel ontwerp wordt gekozen.³⁴

De eigentijdsheid en functionaliteit van de kerkgebouwen van dit bureau spreekt ook uit de flexibiliteit van het ontwerp dat inwendig ruimte biedt het aantal zitplaatsen uit te breiden door middel van een balkon. Volgens architect Sander Ros is het essentieel dat de inwendige ruimtelijke eenheid ook na een dergelijke ingreep intact blijft. Dat houdt in dat een goede verhouding tussen hoogte en breedte van de kerkzaal na inbouw van een balkon voor de kerkganger visueel waarneembaar moet blijven.

RoosRos’ kerkgebouwen kunnen typologisch gezien in de twee hoofdvormen axiaal- en halve centraalbouw worden onderscheiden. De keuze voor één van deze twee vormen hangt per kerkontwerp af van de wensen van de opdrachtgever en de beoogde bouwlocatie. Er is volgens architect Sander Ros nog een factor bepalend voor de keuze: zodra het aantal zitplaatsen hoger wordt dan achthonderd, is het volgens hem vanwege de betrokkenheid bij de preek wenselijk om voor een waaiervorm te kiezen. De afstand tussen de achterste rijen en de kansel blijft zo beperkt. Een voorbeeld van een radiaalvormige kerk van RoosRos is de Bethelkerk in Geldermalsen (2003). Dit kerkontwerp is gebaseerd op een waaiervormig plan met een maximale kijkhoek vanaf de kansel van 120 graden.³⁵ De functionaliteit van deze kerk spreekt letterlijk uit het exterieur dat de hoofdlijnen van het inwendige volgt, waardoor het gebouw als het ware van binnen naar buiten is ontworpen.

De meest in het oog springende kerk van RoosRos is ongetwijfeld die van de gereformeerde gemeente te Gouda, in gebruik genomen in 2008.³⁶ In de eerste plaats is de ligging opvallend: de kerk ligt op een bedrijventerrein ten westen van de binnenstad en dichtbij de rivier de Gouwe. De omliggende bebouwing bestaat uit grootschalige utiliteitsgebouwen. Bij deze kerk kan mede daarom gesproken worden van een zeker spanningsveld tussen functie, ligging, constructie en vormgeving.

De rechthoekige kerk heeft 1300 zitplaatsen en is desondanks ontworpen op basis van de lengtebouw in plaats van de waaiervorm. Een uitbreiding met 300 zitplaatsen op een balkon is mogelijk. Een reden voor de bewuste keuze voor de lengtebouw was de symbolische as die het Woord (de kansel) via de entree verbindt met de omgeving van de kerk. Door de open entree wordt vanaf de parkeerplaats een blik richting kansel geboden.³⁷ De symmetrische hoofdvorm rond de middenas wordt bepaald door grote houten spitsboogvormige spanten. De stabiliteit van het gebouw wordt gewaarborgd door dakplaten die op de spanten rusten en door aanbouwen tegen de gevels. In de achterste uitbouw bevinden zich kansel en orgel, aan de voorzijde de laagbouw met ontmoetingsruimte en zalen en de entree. Deze noodzakelijke onderdelen zijn op een esthetische wijze in het gebouw verwerkt.

Interieur van het kerkgebouw van de gereformeerde gemeente in Gouda, ontworpen door RoosRos Architecten in 2008. Foto gereformeerde gemeente Gouda.

De architect heeft na een uitvoerige massastudie in deze situatie gekozen voor de spitsboogvorm. Voor deze karakteristieke hoofdvorm is ook gekozen vanwege de locatie en het gewenste als kerk herkenbare karakter. De spitsboogvorm was een esthetische keuze en niet een bewuste referentie aan gotische kerken. Het alternatief was een gewone zadeldakvorm, maar bij een dergelijke brede kerk zou de dakhelling te flauw worden wat de verhoudingen tussen de breedte en hoogte van de kerkzaal niet ten goede komt. De goede hoogte- en breedteverhoudingen dragen aan de beoogde waardige sfeer mee.³⁸

Een qua opzet vergelijkbare maar veel traditionelere kerk van RoosRos is de in 2013 in gebruik genomen Petrakerk van de gereformeerde gemeente in Ede. Deze kerk weerspiegelt een trend in de orthodoxe gereformeerde kerkbouw van afgelopen jaren: een nadrukkelijker verwantschap met stijlen uit het verleden.³⁹ Aan de bouw van deze kerk gingen jaren van plannen en procedures vooraf. De kerk werd gebouwd aan de Lunterseweg in het buitengebied ten noorden van Ede. Door deze landelijke ligging en door het bestemmingsplan is hier voor een traditionele vormgeving gekozen, refererend aan sobere gereformeerde kerkgebouwen uit het interbellum. De landelijke omgeving bepaalde bijvoorbeeld de laag aanzettende schuine kap. Ook moest de architectuur voldoen aan de uitgangspunten van het beeldkwaliteitplan van de gemeente voor de gelijk te bouwen nieuwbouwwijk Kernhem, die eveneens in traditionele trant is opgetrokken.⁴⁰

De ligging van deze kerk in een buitengebied weerspiegelt de uitdagingen en problemen van het inpassen van hedendaagse kerkgebouwen in een veranderende omgeving waar stelselmatig beperkte ruimte is. Volgens architect Mart Ros bieden deze omstandigheden ook kansen: de kerk staat thans op een andere wijze in de samenleving dan in het verleden. Een centrale ligging bij een kruispunt van (nieuwe) wegen is ook een sprekende ligging, ook al is dat buiten de historische kom. Kerkgemeenschappen, waaronder de bevindelijk gereformeerde, zijn nu veel mobieler dan vroeger en daarom werkt het historische denkbeeld van een kerk te midden van een groep huizen in een fijnmazig stratenpatroon veelal niet meer.⁴¹ Volgens Ros past een excentrische ligging van de kerken van de bevindelijk gereformeerden ook bij hun opvattingen over kerk zijn. In alle gevallen moet het kerkgebouw de identiteit van de geloofsgemeenschap naar de omgeving op een gepaste en bescheiden wijze uitstralen.⁴²

De Petrakerk van de gereformeerde gemeente in Ede, ontworpen door RoosRos Architecten in 2012. Foto gereformeerde gemeente Ede.

De Edese Petrakerk is uitgevoerd als een zogenaamde verdiepingskerk en biedt plaats aan duizend mensen. Qua capaciteit is deze kerk dus van gemiddelde grootte in vergelijking met andere kerken van de bevindelijk gereformeerden. De hoofdingang ligt verdiept in het souterrain, waar zich de vergaderzalen en nevenruimten bevinden. De kerkzaal ligt een etage hoger en is via een trappenpartij en lift bereikbaar. De lokale zandgrond maakte de bouw van een verdiepingskerk hier financieel aantrekkelijk: door te stapelen kon bespaard worden op onder andere funderingskosten.⁴³ De kerk is zowel uit- als inwendig symmetrisch. In het interieur domineren kansel en orgel precies op de as van het gebouw. Ter weerszijden van de kansel bevinden zich twee borden met de Tien Geboden en de Twaalf Artikelen des Geloofs. Het orgel van Pels & Zn uit 1960 is afkomstig uit de gesloten rooms-katholieke St. Pauluskerk in Den Haag. Bij de herplaatsing in Ede is het pijpwerk gewijzigd opgesteld in de trant van de gereformeerde orgelbouw uit de jaren 1930. De Petrakerk staat in zekere zin in contrast met de beschreven kerken in Gouda en Tholen omdat hier verder geen kunst aanwezig is.⁴⁴

Slot

Na deze vier kerkgebouwen te hebben geobserveerd kunnen we enkele voorzichtige conclusies trekken inzake de liturgische, architectonische en stedenbouwkundige kenmerken van hedendaagse orthodoxe gereformeerde kerkgebouwen. De opleving van deze kerkbouw gedurende de afgelopen decennia weerspiegelt het zelfbewustzijn van de bevindelijk gereformeerden binnen een maatschappij die ontzuild is. Toen de ontzuiling vanaf de jaren 1960 inzette, wisten de bevindelijk gereformeerden hun positie door hernieuwde zuilvorming te verstevigen en kan gezien de kerkbouw gesproken worden van emancipatie. Zij kwamen ten opzichte van de rest van de samenleving echter steeds meer alleen te staan, wat evenzeer aan vormgeving en ligging van de kerkgebouwen is te zien.

De kerkgebouwen zijn allemaal opgetrokken volgens een geheel doordacht ontwerp, gestoeld op de vroeg-calvinistische traditie. De vaak uitgesproken symmetrie van de gebouwen weerspiegelt een gelijkwaardige positie van alle gemeenteleden rondom het Woord als hoogste gezag. De kerkgebouwen zijn in hoogwaardige materialen opgetrokken. Een typerende recente ontwikkeling van de gebouwen is te zien aan de flexibiliteit ervan: zij kunnen aangepast worden aan een sterke groei van het aantal kerkleden van soms wel vijftig procent. De gebouwen hebben vaak een gesloten en naar binnen gekeerd karakter, te zien aan het geringe aantal ramen en vaak donkere materialen. De aankleding en inrichting is of slechts zeer spaarzaam of helemaal niet van kunst of symboliek voorzien. De hier besproken kerk in Gouda laat echter zien dat er op gebied van openheid ook sprake kan zijn van een uitzondering: hier is door middel van raampartijen in de voor- en zijgevels juist gestreefd naar openheid naar de omgeving.