Opvoedingsreis deel 3

Opvoedingsreis deel 3
Bijbelse opvoeding aan jonge kinderen
© B.V. Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2017
Omslagontwerp en vormgeving: José van der Meer
Foto op omslag: iStock
ISBN 978 94 0290 2426
NUR 746-000

www.debanier.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Opvoedingsreis

deel 3

Bijbelse opvoeding
aan jonge kinderen

Frans en Andrea van Hartingsveldt

Inhoudsopgave

Voorwoord

Routewijzer

Hoofdstuk 1: In de wolken

Richteren 13:1-14

- wat wilt U dat wij doen? -

Hoofdstuk 2: Wandelen met God

Genesis 5:18-24 en Psalm 22:1-12

- Gods aanwezigheid inademen -

Hoofdstuk 3: Neem de tijd!

Genesis 33:1-14

- rust en regelmaat in het gezin -

Hoofdstuk 4: Beheers je!

1 Samuël 2:12-21

- de wil leiden -

Hoofdstuk 5: Luister!

1 Samuël 2:22-30

- van antwoord naar ver-antwoord-elijkheid -

Hoofdstuk 6: Ben je boos?

Genesis 4:1-8 en Romeinen 12:19-21

- omgaan met emoties -

Hoofdstuk 7: Het kompas afstellen

Psalm 119:9-16

- bouwen aan het geweten -

Hoofdstuk 8: Koninklijk karakter

Spreuken 1:1-19

- het karakter vormen -

Hoofdstuk 9: In liefde groeien

Deuteronomium 13:9-13 en Heidelbergse Catechismus Zondag 41

- praten over seksualiteit -

Hoofdstuk 10: Beeldvorming

Galaten 5:19-26

- media in het gezin -

Antwoorden Bijbelstudies

Voorwoord

Welkom! Voor je ligt het derde deel van Opvoedingsreis. In deel 1 ging het over het doel van de opvoeding, de weg daarnaartoe en de bagage die voor ouders en kinderen op die reis nodig is. Samengevat kun je zeggen dat deel 1 het fundament of uitgangspunt van een Bijbelse opvoeding belichtte. In het tweede deel werd dit concreet ingevuld voor de godsdienstige opvoeding of huisgodsdienst: bidden en Bijbellezen met kinderen, mee naar de kerk, praten over de preek en dergelijke. Dit derde deel zoomt in op jonge kinderen (0-10 jaar) en maakt duidelijk hoe Gods Woord als basis aan verschillende opvoedingsterreinen kan staan. Bijvoorbeeld: kinderen zelfbeheersing en verantwoordelijkheid leren, hun geweten en karakter vormen, omgaan met media en andere onderwerpen.

Net als de twee voorgaande delen, is ook dit derde deel niet alleen een leesboek, maar vooral een luisterboek: Wat zegt de Heere in Zijn Woord over de opvoeding aan jonge kinderen? Het is ook een doeboek: vragen en voorbeelden nodigen je uit om met je eigen opvoeding aan de slag te gaan. Misschien ben je al een paar jaar aan de opvoedingsreis bezig en heb je ervaring. Misschien ben je in blijde verwachting van je eerste kindje en heb je veel vragen over de opvoeding. Voor beide groepen ouders is dit boekje bedoeld.

OPVOEDINGSSTEUN

Opvoeden is niet eenvoudig. Zeg maar gerust dat het ingewikkeld is. Dat komt in de eerste plaats door de zonde die in ons hart en dat van onze kinderen woont. De Heere geeft in Zijn Woord heel duidelijke aanwijzingen voor de opvoedingsreis. Maar alles in ons strijdt ertegen om te wandelen in de weg die de Heere wijst. Opvoeden in deze tijd is extra moeilijk omdat we in een seculiere samenleving leven. Een Bijbelse opvoeding staat haaks op deze tijd en is een roeien tegen de stroom in. Daarom is het goed om je voor te bereiden op het aanstaande ouderschap. En als je al wat jaartjes onderweg bent, is het belangrijk om regelmatig stil te staan en na te denken of je nog op koers bent. Deze uitgave wil daarbij helpen.

OPVOEDINGSGROEP

Ook andere ouders kunnen helpen om in de opvoeding de juiste koers te (blijven) houden. Je bent lid van een kerkelijke gemeente. De Heere heeft ook de kerkelijke gemeente gegeven om elkaar te helpen bij de opvoeding (Titus 2). Daarom zijn er in diverse gemeenten opvoedingsgroepen. Dit boekje is zo geschreven, dat het ook in deze groepen gebruikt kan worden. We zijn zelf betrokken bij opvoedingsbijeenkomsten in de gereformeerde gemeente van Elspeet. Zo is de serie Opvoedingsreis ontstaan. We bedanken alle vaders en moeders die met ons meegedacht hebben voorafgaand aan het schrijven en de ouders die meegelezen hebben tijdens het schrijven ervan.

OPVOEDINGSBOEK

We hebben dit boek niet geschreven omdat wij alles van opvoeding weten. Ook wij hebben elke dag veel vragen en komen alles tekort. Maar er is een God in de hemel Die alle dingen regeert. Hij heeft Zijn Woord gegeven als richtsnoer. Het meest betrouwbare kompas in de opvoeding is Gods Woord. Ook al is de Bijbel geen opvoedkundig handboek, er staat wel alles in wat nodig is om vader of moeder te zijn; ook in deze tijd. De Heere is de Schepper van het gezin en weet het beste wat goed voor gezinnen is. Laten we dan samen onderzoeken wat Hij over de opvoeding zegt en bidden of Hij ons – ondanks al onze tekorten en gebreken – wil gebruiken als Zijn handen in de opvoeding van onze kinderen. Bewust heeft elk hoofdstuk daarom een Bijbelgedeelte als uitgangspunt. Pas nadat we hebben geluisterd naar Gods Woord, worden er lijnen getrokken naar de dagelijkse opvoedingspraktijk. Vragen en een casus proberen de onderwerpen dichtbij te brengen en het nadenken en spreken erover te leiden.

OPVOEDINGSOPDRACHT

In heel de Bijbel neemt de opdracht om kinderen op te voeden in de vreze des Heeren een bijzondere plaats in. Regelmatig keert het terug in het boek Deuteronomium. Ook in Psalm 34 en Psalm 78 staat het bevel om van geslacht tot geslacht Gods lof, kracht en wonderen te vertellen. Het huwelijksformulier vat de Bijbelse gegevens over opvoeding en gezin als volgt samen: ‘… opdat zij hun kinderen in de waarachtige kennis en vreze Gods, Hem tot eer en tot hun zaligheid opvoeden’. Kinderen komen niet vanzelf op de weg der zaligheid. Ze bevinden zich er niet op en ze zijn er ten diepste afkerig van. De Heere wil ouders door Zijn Geest en Woord gebruiken om kinderen daarheen te leiden. Dat is ten diepste Zijn bedoeling met de opvoeding in een gezin. Deze opdracht heeft dus niet alleen betrekking op het overdragen van Bijbelkennis. Het gaat ook om zelfstandig te leven met en uit die kennis. Psalm 78 zegt dat het erom gaat dat kinderen hun hoop op God leren stellen, Zijn daden niet vergeten, Hem dienen en leven naar Zijn geboden. De opvoedingsopdracht richt zich dus op het totale leven. Het gaat erom dat onze kinderen leren leven uit liefde tot God en in verantwoording aan Hem. Dat ze door Gods genade zichzelf verloochenen en leren mens te zijn met een diep verantwoordelijkheidsbesef tegenover God en de naaste.

Bijbels opvoeden blijft onmogelijk van onze kant. Ouders en kinderen hebben van zichzelf een hart dat onwillig is om Gods richtlijnen voor de opvoeding en het leven op te volgen. Maar … opvoeden is door genade mogelijk bij God vandaan. Daarom is opvoeden vooral een zaak van omhoogkijken: ‘Al wat u ontbreekt, schenk Ik, zo gij ’t smeekt, mild en overvloedig.’

Frans en Andrea van Hartingsveldt

Routewijzer

OPBOUW

Elk hoofdstuk heeft dezelfde opbouw, te onthouden aan zes keer ‘B’:

1. Bijbelstudie

Een Bijbelgedeelte om te lezen en te bespreken aan de hand van de vragen. Achter in dit boek vind je een korte omschrijving van de antwoorden.

2. Basis

Verdiepingstekst over het thema van het hoofdstuk.

3. Bespreken

Vragen, een stelling, citaat of casus om samen te bespreken.

4. Betrekken

Heb je kinderen? Betrek hen dan bij je zoektocht naar een Bijbelse opvoeding. Dit onderdeel geeft daar tips voor.

5. Boekentip

Titels van christelijke boeken om meer over het thema te lezen. Daarbij is onderscheidingsvermogen gewenst. Sommige boeken (hoewel leerzaam!) hebben theologisch een (heel) andere invalshoek dan je gewend bent.

6. Beklijven

Ruimte voor persoonlijke aantekeningen van dingen die je wilt onthouden.

WERKWIJZE

Gebruik je dit boekje in een opvoedingsgroep, laat de deelnemers dan thuis de Bijbelstudie voorbereiden en de basistekst doorlezen, zodat op de bijeenkomst zelf de Bijbelstudievragen en de opvoedingsvragen besproken kunnen worden.

INHOUD

Opvoedingsreis deel 1 behandelt de basis van de opvoeding; dat wat ten grondslag ligt aan een Bijbelse opvoeding. Je kunt ook zeggen: het fundament van of het uitgangspunt in de opvoeding.

Opvoedingsreis deel 2 gaat over de invulling van de huisgodsdienst. Bidden en Bijbellezen met kinderen bijvoorbeeld. Maar ook: de invulling van de zondag, je kinderen voorbereiden op een kerkdienst, hen leren luisteren in de kerk en met elkaar napraten over de preek.

Opvoedingsreis deel 3 gaat dieper in op concretere thema’s rond de Bijbelse opvoeding van kinderen tot tien jaar. Het opvoeden van tieners stelt ouders weer voor heel andere vragen. We hopen dat het mogelijk is daar in een volgend deeltje op in te gaan.

Hoofdstuk 1: In de wolken

- wat wilt U dat wij doen? -

De geboorte van een baby wordt vaak voorgesteld als een roze wolk. Maar de Bijbel leert dat christelijke ouders delen in de zegen van God wanneer Hij gezinsuitbreiding geeft. Dat leidt tot het gebed van Manoach (Richteren 13): HEERE, wilt U ons leren wat wij het kindje doen zullen dat geboren zal worden?

Bijbelstudie

Lees Richteren 13:1-14.

1. Wie brengt het bericht dat er een zoon geboren zal worden (vers 3)?

2. Simson zal een bijzondere taak krijgen. Daarom mag zijn moeder tijdens de zwangerschap niet alles eten en drinken (vers 4). Ook nu worden er voedingsvoorschriften gegeven aan zwangere vrouwen. Welke? Is dat terecht?

3. Simson zal een nazireeër Gods zijn (vers 5). Bijbelverklaarders zeggen: ‘Dat is afgezonderd en toegewijd’. Waarvan afgezonderd en waaraan toegewijd? In welk opzicht zijn gedoopte kinderen afgezonderd en toegewijd? Simsons nazireeërschap heeft gevolgen voor zijn levensstijl en die van zijn ouders. Welke gevolgen heeft de doop voor ouders en kinderen?

4. De vrouw gaat het meteen haar man vertellen (vers 6, 7). Wat betekent dit voor de communicatie van man en vrouw?

5. Wat bidt Manoach (vers 8)? Wat is zijn vraag (zie ook vers 12)? Herken je deze vraag?

6. Wat kon Manoach weten met betrekking tot de opvoeding van zijn zoon (zie bijvoorbeeld Genesis 18:19)?

Basis

De geboorte van een baby wordt vaak voorgesteld als een roze wolk die je helemaal gelukkig maakt. Het heeft alles te maken met een veranderende visie op het leven.

GAVE EN OPGAVE

De Bijbelse kijk op het leven verdwijnt meer en meer. Kinderen zijn een zegen van de Heere. Bij de geboorte van een kindje staat niet mijn geluk, maar Zijn zegen centraal. Natuurlijk mag je blij zijn met wat de Heere geeft. Maar de roze wolk die in deze tijd voorgesteld wordt, staat helemaal los van God. Psalm 127 zegt dat kinderen een erfdeel des Heeren zijn en dat des buiks vrucht Zijn beloning is. Het is belangrijk om de Gever in het oog te houden. De Heere geeft kinderen en vraagt van ouders dat ze hun een christelijke en godzalige opvoeding geven. Zijn gave is tegelijk opgave. Niet mijn gevoel, maar Zijn opdracht staat centraal.

In het Bijbelse woord voor ‘kind’ zit het werkwoord ‘bouwen’. Kinderen zijn volgens Psalm 128 olijfplanten die verzorgd moeten worden. Een kindje van de Heere krijgen, betekent: werk in uitvoering. Hij vraagt om het toegewijd aan Hem op te voeden. Het gaat niet om wat ik leuk vind, maar om wat Zijn wil is. Dat doet ouders afhankelijk naar boven blikken en biddend Gods Woord onderzoeken: ‘Heere, hoe wilt U dat wij dit erfdeel, deze olijfplanten verzorgen?’ Paulus vat de opvoedingsopdracht die de Heere aan ouders geeft samen met deze woorden (Efeze 6): ‘Voed hen op in de lering en vermaning des Heeren.’ Of met de woorden van David (Psalm 119): ‘Maak in Gods Woord hun gang en treden vast.’ Als je kindje gedoopt wordt, beloof je de opvoedingsopdracht op je te nemen: ‘Ja, ik zal het in de voorzeide leer naar mijn vermogen onderwijzen.’ De doop is een teken en zegel van het genadeverbond.

GENADEVERBOND

Een verbond is een afspraak tussen twee partijen waarbij beloften en verplichtingen worden uitgesproken en vastgelegd. Het allereerste verbond tussen God en de mens werd gemaakt in het paradijs: het werkverbond. Adam zou eeuwig leven (belofte) als hij God gehoorzaam zou zijn (verplichting). Adam en Eva hebben door hun ongehoorzaamheid dit verbond met God verbroken. Daardoor worden alle mensen na hen geboren als vijanden van God en kinderen van de duivel. Onze kinderen worden als zondaren geboren omdat ze kinderen van onze zonden zijn. Wat een wonder dat God Adam en Eva opzoekt en hun vertelt van de weg waarlangs verloren zondaren weer aan God verbonden kunnen worden: het genadeverbond. De Verlosser komt (Genesis 3:15). De Heere Jezus komt om mensen los te maken van de duivel en terug te brengen naar God. Abraham Hellenbroek zegt: ‘Het genadeverbond is die weg langs welke God door Christus het eigendom wordt van de zondaar en de zondaar het eigendom van God.’ Wat is het onbegrijpelijk dat de grote en heilige God een verbond wil maken met zondige mensen!

Het genadeverbond is een rode draad door Gods Woord. De HEERE maakt er steeds meer over bekend. Wat is Hij duidelijk in Zijn onderwijs aan Abraham wanneer Hij de besnijdenis als teken van het genadeverbond geeft (Genesis 17 en 18): ‘opdat hij zijn kinderen en zijn huis na hem zou bevelen, en zij de wet des HEEREN houden’. In Exodus 24 lees je over de verbondssluiting met het volk Israël. De Heere heeft het volk van Israël uitgekozen om Zijn volk te zijn. ‘Ik ben de Heere uw God! Ik zal u tot een God zijn en gij zult Mij tot een volk zijn.’ Dat is de belofte van het genadeverbond van Gods kant. En wat vraagt Hij van de mensen? ‘Indien gij Mijn stem zult gehoorzamen en Mijn verbond houden …’ (Exodus 19:5): gehoorzaamheid.

Al heel snel wordt duidelijk dat mensen door de zonde Gods verbond niet kunnen en willen houden en Zijn wet niet gehoorzamen. Is het nu hopeloos? Van de kant van de mens wel. Maar van Gods kant niet. Hij zegt in Jeremia 31: ‘Ik zal een nieuw verbond maken.’ De Heere Jezus en de Heilige Geest zullen komen en zondaarsharten nieuw maken: ‘Ik zal Mijn wet in hun binnenste geven, en zal die in hun hart schrijven.’

DOOP

Kinderen zijn net ‘als volwassenen in het verbond Gods begrepen’ en daarom worden ze gedoopt en ontvangen ze het teken van het genadeverbond (Zondag 27 Heidelbergse Catechismus). ‘Hun wordt door Christus’ bloed de verlossing van de zonden en de Heilige Geest Die het geloof werkt niet minder dan de volwassenen toegezegd.’

Het genadeverbond is van wezenlijk belang in de opvoeding. Hierin ligt de roeping voor ouders, maar ook de belofte van God verankerd. Hij gaat door met Zijn werk. Psalm 72: ‘Zolang als er de zon is, zal Zijn Naam van kind tot kind voortgeplant worden; en zij zullen in Hem gezegend worden.’ Gods belofte in het genadeverbond geeft de opvoeding perspectief. Opvoeden is mogelijk omdat de HEERE Zijn Kerk vergadert. De opvoeding is een middel daarvoor. Hoewel de Heere ouders wel inschakelt, hangt het niet van hen af. Psalm 100: ‘Zijn goedertierenheid is in der eeuwigheid, en Zijn getrouwheid van geslacht tot geslacht.’ Wat is de Heere goed! Wat geeft Hij gedoopte kinderen met hun ouders grote voorrechten.

Predikanten uit de Nadere Reformatie, bijvoorbeeld Jacobus Fruytier, spreken heel duidelijk over de opvoedingsopdracht die de Heere ouders heeft gegeven, maar wijzen ook op de rijkdom van de beloften en het werk van de Heere. Ze zijn er diep van doordrongen dat alleen de Heere harten vernieuwen kan, maar ze zijn er ook diep van overtuigd dat Hij daar ouders voor gebruiken wil en zal.

VERWARRING

Er is in deze tijd veel verwarring over de betekenis van de kinderdoop. Het genadeverbond en de betekenis van de doop wordt wel ‘een mijnenveld in de gereformeerde gezindte’ genoemd. Ds. M. Golverdingen legt in het boek Avonden met Teellinck uit hoe dat komt: ‘Tijdens de Hervorming viel in de strijd met Rome de nadruk op de rechtvaardigmaking, het geloof, de goede werken en de avondmaalsleer. De leer van het verbond stond niet op de voorgrond en moest nog nader worden ontwikkeld. Dat is dan ook de oorzaak, dat de verbondsleer in onze belijdenisgeschriften maar zeer beknopt wordt behandeld. Het gevolg is geweest, dat er binnen eenzelfde gereformeerd belijden verschillende verbondsopvattingen en doopbeschouwingen te vinden zijn.’ Hoe zoek je daarin je weg?

BETEKENIS

Er zijn ontzettend veel boekjes verschenen die gaan over de betekenis van de Heilige Doop. Lees boekjes die door predikanten van je kerkverband zijn geschreven, zodat je je door hen kunt laten onderwijzen. Bestudeer ook zelfstandig Gods Woord. Lees hoe God het genadeverbond steeds verder openbaart. Van de persoonlijke en patriarchale openbaringsvorm in het begin van het Oude Testament naar de nationale bediening bij het volk van Israël bij de Sinaï tot de wereldwijde openbaringsvorm in het Nieuwe Testament. Lees over de besnijdenis en het pascha als teken en zegel van het oude verbond en de Heilige Doop en het Heilig Avondmaal als teken en zegel van het nieuwe verbond. Verwonder je over de rode draad van het genadeverbond in Gods Woord en bid om duidelijkheid over de betekenis ervan in onze tijd.