Om een
 eigen school

Christelijk onderwijs op reformatorische grondslag

Dr. L. D. van Klinken en drs. D. Vogelaar
Om een eigen school. Christelijk onderwijs op reformatorische grondslag
© B.V. Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2017
Omslagontwerp en vormgeving: Albert Bloemert
Foto omslag: Fotoarchief Erdee Media Groep
ISBN 978 94 0290 2679
NUR 695-000

www.debanier.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Om een
 eigen school

Christelijk onderwijs op reformatorische grondslag

Dr. L.D. van Klinken en drs. D. Vogelaar

Inhoud

Voorwoord

Deel 1 De tijd van de schoolstrijd
Dr. L. D. van Klinken

Deel 2 Reformatorische basisscholen van 1917-2017
Dr. L. D. van Klinken

Deel 3 Reformatorische scholen voor voortgezet onderwijs
Drs. D. Vogelaar

Fotoverantwoording

Voorwoord

Eigen scholen. Die bestaan er in Nederland al lang. Met dat ‘eigen’ wordt dan bedoeld: ouders kunnen scholen stichten die aansluiten bij hun geloofsopvatting of wereldbeschouwing. En de overheid betaalt deze scholen. Dat is uniek in de wereld.

De financiële gelijkstelling van het openbaar en bijzonder onderwijs werd in 1917 wettelijk geregeld. Dit vond plaats na een schoolstrijd van tientallen jaren. De ouders die deze omslag meemaakten, ervoeren dat als een wonder, als een bijzondere zegen. In de voorgaande jaren hadden ze hele en halve centen apart gelegd om het eigen onderwijs aan kinderen te betalen. Nu kwam er geld van de overheid, waarbij het risico wel was en is dat wie betaalt ook de inhoud bepaalt. Dat gaf in de jaren nadien soms spanning, ondanks het feit dat de wet vrijheid van inrichting garandeert.

Inmiddels zijn we een eeuw verder. Nog steeds subsidieert de overheid naast het openbare onderwijs het bijzonder onderwijs. Wel staat de laatste tien jaar het bekende artikel 23 van de grondwet ter discussie. Dat geeft zorg. Het betekent ook dat we ons moeten blijven herinneren wat het vroegere generaties kostte om eigen scholen op te richten en in stand te houden. Daarbij ging het niet alleen om het zorgen voor gebouwen en meubilair, maar ook om eigen methoden. Bij die herinnering moet doorklinken hetgeen Paulus schrijft aan de gemeente van Korinthe: ‘Wat hebt gij, dat gij niet hebt ontvangen’ (1 Kor. 4:7).

Dat laatste is ook de belangrijkste overweging voor de Werkgroep Vrijheid van Onderwijs om in 2017 een aantal activiteiten te ontwikkelen. Een daarvan is de uitgave van dit boek. Het wil een impressie geven van de geschiedenis van het orthodox-protestants onderwijs. De uitgave is bedoeld om de herinnering leven te houden en om zich blijvend in te zetten voor het Bijbels, gereformeerd onderwijs.

Namens de werkgroep,
W. B. Kranendonk, voorzitter

Deel 1

 De tijd van de schoolstrijd

Dr. L.D. van Klinken

De schoolstrijd

We beginnen dit boek met de schoolstrijd. Na een kort overzicht van de geschiedenis van de strijd om een ‘School met den Bijbel’ gaan we in op de activiteiten die ledeboerianen en kruisgezinden op onderwijsgebied ontplooid hebben. Zij vormen een bevolkingsgroep die in de twintigste eeuw deel zal gaan uitmaken van de gereformeerde gezindte en hun scholen kunnen beschouwd worden als voorlopers van de huidige reformatorische scholen. Toch is tot op heden in de gangbare geschiedenisboeken aan hun geschiedenis nauwelijks aandacht besteed. Ten slotte gaan we in op de wederwaardigheden van de christelijke onderwijzers in deze periode voor 1917, met opnieuw de focus op hen met wie we ons als reformatorisch volksdeel nauw verwant weten.

Op 1 december 1917 is het zover. De enige maanden eerder door het parlement aanvaarde wijzigingen van de Grondwet treden in werking. Een belangrijke grondwetswijziging betreft het onderwijs. Voortaan zal de overheid het bijzonder onderwijs ‘naar denzelfden maatstaf’ bekostigen als het openbaar onderwijs. Het betekent het einde van een periode die de geschiedenisboeken in zal gaan als ‘de schoolstrijd’.

Het begin van de schoolstrijd

Op maandag 10 november 1834 verzamelen zich in het achterhuis van Willem Snippe in het Drentse Smilde twintig leerlingen. Gezeten in acht banken krijgen ze les van meester Douwe van der Werp. De school is een initiatief van een aantal ouders die zich in navolging van hun geloofsgenoten in Ulrum hebben afgescheiden van de Hervormde Kerk. Een lang leven is de school evenwel niet beschoren. Aan het eind van dezelfde week, op vrijdag 14 november 1834, wordt deze op last van de burgemeester van Smilde gesloten, omdat de noodzakelijke vergunning van het gemeentebestuur ontbreekt. De teleurgestelde ouders wenden zich tot koning Willem I met het verzoek om ‘vrijheid van het schoolonderwijs’. Op grond van de afgelegde belofte bij de doop van hun kinderen vragen ze toestemming om een eigen school te mogen beginnen ‘opdat wij zonder bevlekking onzer gewetens onze kinderen kunnen laten onderwijzen’. De koning beschikt echter afwijzend. Men zou de vergeefse schoolstichting in Smilde als het begin van de schoolstrijd kunnen beschouwen.

De hervormde kerk in Smilde.

Koning Willem I.

Douwe van der Werp.

Groen van Prinsterer teleurgesteld

Ook elders in het land probeert men een School met de Bijbel te stichten. In 1844 komt in Nijmegen, dankzij een wat milder politiek klimaat, de eerste protestants-christelijke school van de grond. Weldra komen er ook christelijke scholen in Nijkerkerveen en Amsterdam. Vooral vooraanstaande figuren uit het Réveil spelen bij het stichten van deze scholen een belangrijke rol.

De eerste protestants-christelijke lagere school komt in Nijmegen van de grond.

Mr. G. Groen van Prinsterer doet in de Tweede Kamer diverse pogingen om te komen tot een christelijke staatsschool met de mogelijkheid van splitsing naar gezindte. Zijn pogingen lijden echter allemaal schipbreuk. Het heeft hem uitermate leed gedaan dat de door minister J.J.L. van der Brugghen in 1857 ingediende onderwijswet door het parlement wordt aangenomen. Naar de mening van Groen krijgt nu de volksschool een neutraal karakter. De minister bestrijdt dat en is ervan overtuigd dat er sprake is van ‘positieve neutraliteit’ dankzij de gemeenschappelijke christelijke grondslag van de maatschappij.

Groen van Prinsterer.

Minister Van der Brugghen.

Kuyper mobiliseert

Dankzij de wet van 1857 wordt het door het vervallen van de noodzakelijke toestemming van de overheid wel gemakkelijker om een eigen school te stichten. Het aantal protestants-christelijke scholen neemt vanaf nu gestadig toe en in 1874 telt ons land inmiddels 137 protestants-christelijke scholen. Ze gaan hoofdzakelijk uit van plaatselijke afgescheiden of behoudende hervormde gemeenten. Op lokaal niveau kan de aanwezigheid van een christelijke school tot felle tegenstellingen onder de bevolking leiden. De vraag of vanwege het neutrale karakter van de volksschool de Bijbel er gebruikt mag worden, kan namelijk de gemoederen behoorlijk verhitten.

Na het overlijden van Groen van Prinsterer in 1876 krijgt Abraham Kuyper de leiding in de schoolstrijd. Hij mobiliseert de kleine luiden met zijn leus ‘de school aan de ouders’. Dat wordt onder meer duidelijk zichtbaar in 1878. Het ministerie-Kappeyne van de Coppello komt in dat jaar met een wetsvoorstel dat de eisen waaraan de christelijke scholen moeten voldoen behoorlijk aanscherpt. Kuyper mobiliseert zijn achterban en komt met een tegenactie in de vorm van een volkspetitionnement. Hoewel de wet wordt aangenomen is het effect van deze actie wel dat de onderwijskwestie vanaf nu nadrukkelijk op de politieke agenda staat.

Bovendien weet Kuyper de door het volkspetitionnement opgeroepen krachten te bundelen in de Unie ‘Een School met den Bijbel’. De Unie heeft als doel de hele breedte van het protestants-christelijk onderwijs financieel te ondersteunen. Daartoe wordt ieder jaar de landelijke Uniecollecte gehouden.

Abraham Kuyper.

Volkspetitionnement.

Inmiddels zijn er ook drie onderwijsorganisaties actief.

Uit de Haagsche Courant, 19 augustus 1885.

De grootste is de Vereniging voor Christelijk Nationaal Schoolonderwijs (CNS). Omdat de afgescheidenen de grondslag van CNS te breed vinden, richten ze in 1868 een eigen vereniging op: de Vereniging voor Gereformeerd Schoolonderwijs (GSO). De derde organisatie, de Vereniging voor Christelijk Volksonderwijs (VCV), is nauw verbonden aan de Nederlandse Hervormde Kerk. Ook de onderwijzers hebben al snel hun eigen organisatie. In 1854 gaan ze over tot stichting van de Vereniging van Christelijke Onderwijzers in Nederland (VCO).

Alblasserdam – CNS-school.

Ondanks het feit dat de ouders van leerlingen van de christelijke school via de belasting bijdragen aan de instandhouding van de openbare school en bovendien uit eigen middelen het door hen begeerde onderwijs zelf moeten bekostigen, blijft het aantal christelijke scholen gestadig groeien.

Ondertussen zwakt in het parlement ter linkerzijde langzamerhand de tegenstand tegen subsidiëring van het bijzonder onderwijs af. Dankzij de medewerking van liberale Kamerleden stemt een Kamermeerderheid in 1889 voor het wetsvoorstel van het ministerie-Mackay. De overheid gaat voortaan een deel van de kosten van het christelijk onderwijs vergoeden.

Baron Mackay.

Het einde van de schoolstrijd

Na 1889 verandert het karakter van de schoolstrijd. Niet langer staat nu de vraag centraal óf de staat het bijzonder onderwijs dient te subsidiëren, maar tot op welke hoogte en op welke wijze dat moet gebeuren. Binnen het christelijk onderwijs wordt echter ook gediscussieerd over de vraag of door het aanvaarden van subsidie de invloed van de staat het karakter van de christelijke school zal aantasten. Als in 1917 het parlement tot financiële gelijkstelling van openbaar en bijzonder onderwijs besluit, is dan ook niet iedereen onverdeeld gelukkig. Bovendien is de christelijke staatsschool, het ideaal van Groen van Prinsterer, verder weg dan ooit.

Met dit besluit komt er een einde aan de schoolstrijd, al zal het nog tot 1920 duren voordat de financiële gelijkstelling, uitgewerkt in de Lager Onderwijswet, werkelijkheid wordt. Inmiddels zijn er dan ruim 900 christelijke scholen in ons land.

Lager Onderwijswet 1920.

De schoolstrijd van lede-boerianen en kruisgezinden

De bekende boeken over de schoolstrijd, zoals bijvoorbeeld De geschiedenis van het Protestants-Christelijk Onderwijs van D. Langedijk of Memorietafel van het Christelijk Onderwijs van T.M. Gilhuis schenken bijna allemaal uitsluitend aandacht aan de activiteiten op onderwijsgebied van afgescheidenen, behoudend hervormden en gereformeerden. Ledeboerianen en kruisgezinden hebben zich echter in de tijd van de schoolstrijd ook ingezet voor een eigen school. Omdat het getalsmatig over een zeer kleine bevolkingsgroep gaat, betreft het maar enkele scholen. Een voorbeeld is de school van ds. Daniël Bakker in ’s-Gravenpolder.

De school van ds. Bakker

De landbouwer Daniël Bakker onderneemt als oefenaar van de ledeboeriaanse gemeente van ’s-Gravenpolder in 1862 de eerste poging om tot stichting van een eigen christelijke school te komen. Hij koopt in dat jaar een gebouw met de bedoeling er een school in te beginnen. Hij kan echter geen onderwijzer vinden die in leer en leven met hem overeenstemt en de leiding van de school op zich wil nemen. Na twee jaar zoeken vindt oefenaar Bakker eindelijk een kandidaat. Het is de drieëntwintigjarige Cornelis Willem Smit. Helaas kan het aangekochte gebouw niet als school in gebruik worden genomen want meester Smit bezit de vereiste bevoegdheid niet. Smit heeft wel de bevoegdheid voor hulponderwijzer, maar voor het geven van schoolonderwijs is de rang van hoofdonderwijzer vereist en deze bezit Smit niet. Het moet voor Bakker een hele teleurstelling geweest zijn. Als hulponderwijzer is Smit wel bevoegd tot het geven van huisonderwijs. Onder huisonderwijs verstaat de wet van 1857 ‘onderwijs dat wordt gegeven aan kinderen van ten hoogste drie gezinnen gezamenlijk in de woning van het hoofd van een dier gezinnen’. Noodgedwongen gaat Smit nu in huisonderwijs voorzien.

De kerk van ds. Bakker.

De inmiddels predikant geworden Bakker blijft echter uitzien naar volwaardig schoolonderwijs. In 1866 legt hij zijn noden voor aan de afgevaardigden van zijn gemeenten, in kerkelijke vergadering bijeen in Stad aan ’t Haringvliet. De vergadering besluit, gedachtig aan de Bijbelse vermaning elkanders lasten te dragen, meester Smit financieel in staat te stellen om voor de bevoegdheid van hoofdonderwijzer te gaan studeren. Een jaar later heeft Smit de zo vurig begeerde bevoegdheid.

In januari 1868 wordt eindelijk het al zes jaar leegstaande gebouw ingericht als schoollokaal en heeft de ledeboeriaanse gemeente van ’s-Gravenpolder een eigen school. Een lang leven is de school niet beschoren, want op 1 mei 1873 wordt hij op last van hogerhand gesloten. De burgemeester constateert namelijk op die dag dat noch meester Smit noch zijn leerlingen voldoen aan de van kracht geworden wettelijke bepaling dat ze ingeënt dienen te zijn tegen de koepokken. Het schoolhouden wordt verboden en Smit wordt veroordeeld tot een boete.

Meester Smit vertaalde in eigen tijd preken van W. Huntington en J.C. Philpot uit het Engels.