Oorspronkelijk
Overwegingen bij schepping en evolutie

Dr. M.J. Paul
Oorspronkelijk – Overwegingen bij schepping en evolutie
© Labarum Academic, Apeldoorn 2017
Omslagontwerp: Albert Bloemert
Vormgeving: Bert van Santen
Omslagillustratie: iStockfoto
ISBN 978 94 0290 4956
NUR 740

www.labarum.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Oorspronkelijk

Overwegingen bij schepping en evolutie

Dr. M.J. Paul

Ik draag dit boek op aan Nelleke, al veertig jaar
mijn lieve vrouw. In dankbaarheid voor haar liefdevolle
steun en voor de zorg voor onze kinderen
en kleinkinderen.

Inhoudsopgave

1.   Inleiding

1.1  Uiteenlopende standpunten

1.2  Begrippen

1.3  Verschillende vormen van wetenschap

1.4  Oorsprongswetenschap en levensbeschouwing

1.5  Aanspraken van de recente wetenschap

1.6  Vier niveaus van discussie over het verleden

1.7  Overzicht van dit boek

2.   Evolutietheorieën tot de tijd van Darwin

2.1  Inleiding

2.2  De Grieken en de Indiërs

2.3  De Romeinen – Lucretius

2.4  Een Chinese denker

2.5  Islamitische opvattingen in de middeleeuwen

2.6  De achttiende eeuw

2.7  De eerste helft van de negentiende eeuw

2.8  De ouderdom van de aarde

2.9  Balans

3.   De kerkvaders over de schepping en de zondvloed

3.1  Inleiding

3.2  De oorsprong en ouderdom van de aarde

3.3  De lengte van de scheppingsdagen

3.4  De eschatologische typologie van de zes dagen

3.5  De schepping, de zondeval en de dieren

3.6  De zondvloed

3.7  De gangbare wetenschap

3.8  Ten slotte

4.   Een platte aarde met een harde hemelkoepel? Discussies over het wereldbeeld (1)

4.1  Inleiding

4.2  Afbeeldingen

4.3  De afbeeldingen en de dagelijkse waarnemingen

4.4  Visie van volken in de oudheid

4.5  Joodse en christelijke opvattingen

4.6  Andere opvattingen in de negentiende en twintigste eeuw

4.7  De Bijbelteksten die aangevoerd worden voor de afbeeldingen

4.8  Wereldbeeld en wereldbeschouwing

4.9  Ten slotte

5.   Copernicus en Galilei. Discussies over het wereldbeeld (2)

5.1  Inleiding

5.2  Het aristotelische wereldbeeld

5.3  Copernicus

5.4  Tycho Brahe

5.5  Galileo Galilei

5.6  Verhouding geloof en wetenschap

5.7  Kerk en evolutietheorie

5.8  Het bewegen van de zon in de Bijbel

5.9  Ten slotte

6.   De schepping in Genesis 1-3

6.1  Inleiding

6.2  Het boek Genesis in de Bijbel

6.3  Uitleg van Genesis 1

6.4  Verschillende benaderingen van Genesis 1

6.5  Uitleg van Genesis 2

6.6  Uitleg van Genesis 3

6.7  Ten slotte

7.   Overige verwijzingen naar de schepping in het Oude Testament

7.1  Inleiding

7.2  Genesis 4-9

7.3  Genesis 10-50

7.4  Exodus – Kronieken

7.5  Job

7.6  Psalmen, Spreuken en Prediker

7.7  Profetische boeken

7.8  Apocriefe boeken

7.9  Ten slotte

8.   De schepping als kosmische tempel (John Walton)

8.1  Inleiding

8.2  Drie boeken

8.3  Bespreking van de betrouwbaarheid van de Bijbel

8.4  Bespreking van Waltons visie op Genesis 1-3

8.5  Walton over de vloed in Genesis 6-8

8.6  Ten slotte

9.   Adam als neolithische boer (Denis Alexander)

9.1  Inleiding

9.2  De benadering van Alexander

9.3  Bespreking van de opvattingen van Alexander

9.4  Intelligent Design en het ontwerpargument

9.5  Ten slotte

10.   De schepping in het Nieuwe Testament

10.1  Inleiding

10.2  Overzicht van verwijzingen naar Genesis 1-11

10.3  Bespreking van enige Bijbelgedeelten

10.4  Conclusies uit het Nieuwe Testament

10.5  Pseudepigrafen

11.   Charles Darwin: ontstaan en uitwerking van zijn evolutietheorie

11.1  Inleiding

11.2  Levensloop en godsdienstige ontwikkeling

11.3  Lamarck en Wallace over evolutie

11.4  Darwins publicaties

11.5  Darwins moeilijkheden

11.6  Reacties op Darwins evolutietheorie

11.7  Maatschappelijke uitwerkingen van de evolutietheorie

11.8  Ten slotte

12.   Zondvloedgeologie en creationisme

12.1  Inleiding

12.2  De opkomst van de geologie

12.3  De Schriftuurlijke geologen in Engeland (1820-1857)

12.4  Schriftuurlijke geologen in Amerika (1840-1860)

12.5  George McCready Price

12.6  Culturele achtergronden in Amerika

12.7  De zondvloedgeologie na de Tweede Wereldoorlog

12.8  Recente auteurs en organisaties

12.9  Ten slotte

13.   Christelijke theologen in het evolutiedebat sinds Darwin

13.1  Inleiding

13.2  Robert L. Dabney

13.3  Benjamin Warfield en zijn collega’s

13.4  Abraham Kuyper

13.5  Gereformeerden na Kuyper

13.6  Hervormden

13.7  Christelijke Gereformeerde Kerken en Gereformeerde Kerken vrijgemaakt

13.8  Rooms-Katholieke Kerk

13.9  Recente interkerkelijke organisaties en publicaties in Nederland

13.10 Ten slotte

14.   Wetenschapsgebieden, organisaties en literatuur

14.1  Inleiding

14.2  Intelligent Design

14.3  Wetenschappelijke problemen van de evolutietheorie

14.4  Christelijke filosofie

14.5  Christelijke organisaties

14.6  Wetenschapsgebieden en literatuur met alternatieven

14.7  Christelijke tijdschriften

14.8  Wetenschappelijke argumenten voor een recente schepping

14.9  Ten slotte

15.   Theïstisch evolutionisme

15.1  Inleiding

15.2  Aspecten van de evolutietheorie en het theïstisch evolutionisme

15.3  De metafoor van de twee boeken – 67 Bijbelboeken?

15.4  Algemene knelpunten in relatie tot het geloof

15.5  Theologische knelpunten

15.6  De boodschap van het Oude en Nieuwe Testament

15.7  De waarde van de kerkgeschiedenis

15.8  De duidelijkheid van de Schrift en vormen van accommodatie

15.9  Darwinisme en ongeloof

15.10 Hoe verder?

Literatuur

Bronvermelding illustraties

Register van personen

Beknopt register van onderwerpen

Woord vooraf

Oorspronkelijk waren de levensomstandigheden op aarde anders dan nu het geval is. Het boek Genesis beschrijft het leven van Adam en Eva in het paradijs en de grote veranderingen die plaatsvonden toen zij daaruit verdreven werden. Eeuwenlang hebben joden en christenen deze beschrijving opgevat als een verslag van de oorsprong van de wereld en van de mensheid. Die oorspronkelijke overtuiging is de laatste twee eeuwen aan het wankelen gebracht door de steeds vroegere dateringen van aardlagen en door de opkomst van de evolutietheorie. Het gevolg is dat er steeds meer pogingen gedaan worden het geloof in de scheppende God te combineren met de nieuwere wetenschappelijke opvattingen. In dit boek onderzoeken we deze pogingen.

De hoofdtitel van dit boek luidt Oorspronkelijk. Dit woord duidt op de oorsprong, op de periode die voorafgaat aan latere ontwikkelingen. Het betreft de situatie zoals die aanvankelijk was, onderscheiden van de geschiedenis daarna.

Het woord heeft soms ook de betekenis ‘uniek’, zoals in de uitdrukking ‘een oorspronkelijk kunstwerk’, waarmee het authentieke van het kunstwerk aangeduid wordt. Toegepast op Gods schepping kunnen we ook spreken over iets oorspronkelijks en unieks. Onze aarde heeft unieke eigenschappen, waardoor er voor ons leven mogelijk is. Hoe meer we te weten komen over de manier waarop planten, dieren en mensen gebouwd zijn en functioneren, des te meer kunnen we verwonderd zijn over de wijze waarop de Schepper dit alles gemaakt heeft.

De ondertitel geeft aan dat het onderwerp ‘schepping en evolutie’ centraal staat in dit boek. Wat is het belang van dit onderwerp? Voor velen is het een thema dat ver van hun dagelijks leven staat, en slechts in de marge het christelijk geloof raakt. In dit boek hoop ik echter duidelijk te maken dat de visie op de oorsprong van deze wereld, hoe het oorspronkelijk was, grote gevolgen heeft voor de opvattingen over ‘het kwaad’ en het lijden in deze wereld, voor de opvattingen over de verlossing van de mensheid en voor de toekomstvisie. Het Nieuwe Testament leert dat God de wereld heeft geschapen door Christus. Onze visie op het ontstaan van de wereld raakt het geloof in de Verlosser en Zijn toekomst. Ook de aard van het gezag van de Bijbel is ermee in het geding. Hoe komt het echter dat hedendaagse discussies over ‘schepping of evolutie’ op onderdelen verhelderend kunnen zijn, maar zelden tot een gemeenschappelijke conclusie leiden? Waarom worden veel discussies afgebroken omdat de ander toch niet te overtuigen is? Een van de redenen is de grote complexiteit van het onderwerp. Er zijn veel terreinen betrokken bij dit vraagstuk, zoals de uitleg van de Bijbel, de ouderdom van de aarde en het heelal, waarnemingen in de biologie, inzichten in de vorming van de aardlagen en de fossielen, en de geschiedenis van de wetenschap. Discussies verschuiven snel in argumentatie, van een veroordeling van Galilei door de kerk naar problemen van jongeren op school en universiteit, en van bewijzen in de aardlagen naar sterrenkundige zaken of naar standpunten in de Vroege Kerk. Die verschuivingen in argumentatie, waarbij een breed scala van verwante onderwerpen gebruikt wordt, maken gesprekken over dit onderwerp lastig. Waarom verschijnt dan dit boek, waarin uiteraard ook niet alles behandeld kan worden? Mijn invalshoek is vooral de uitleg van de Bijbel en de geschiedenis van de uitleg. Die uitleg is nooit neutraal, maar vindt plaats in een bepaalde tijd en cultuur en kan daarvan de sporen vertonen. Mijn zorg is dat te snel externe concepten de uitleg van Gods Woord gaan bepalen. Daarbij probeer ik te gemakkelijke antwoorden te vermijden, want niemand van ons kan de Bijbel neutraal lezen. Wij staan in een lange traditie van uitleg en leven in een wereld waarin steeds weer nieuwe gezichtspunten naar voren komen. Wanneer die hermeneutische samenhangen verhelderd worden, kan de huidige lezer beter de consequenties overzien van de gekozen uitleg. Daarom staat in de ondertitel het woord Overwegingen. Niet alles kan aan de orde komen, maar de geschetste achtergronden zijn hopelijk behulpzaam.

Voor veel christenen is het van belang ‘geloof’ en ‘wetenschap’ met elkaar in overeenstemming te brengen. De werken van God in de schepping (‘natuur’) en Zijn woorden in de Bijbel kunnen immers niet met elkaar in tegenspraak zijn. Als geloof en wetenschap in de praktijk met elkaar in tegenspraak blijken, moeten onze studerenden en wetenschappers een keuze maken. Ik zie heel wat tijdgenoten de voorrang geven aan de huidige natuurwetenschappen en het christelijk geloof de rug toekeren of flinke compromissen sluiten.

De opvatting dat God na een eerste schepping de planten, dieren en mensen heeft laten ontwikkelen door evolutie, wint steeds meer terrein. Volgens die opvatting vertelt de Bijbel het wonder dat God de kosmos, de aarde en alle bewoners geschapen heeft, maar is de manier waarop dat gebeurd is, onduidelijk. De aanduidingen in de Bijbel zijn volgens deze opvatting vooral symbolische vertellingen, die niet al te letterlijk genomen mogen worden. Voor het proces van de schepping kunnen we terecht bij de natuurwetenschappen, die het verklaren als een geleidelijk ontstaan door middel van evolutie.

Ik erken de waarde van dit compromis en zie ook hoe allerlei studerenden en wetenschappers hiermee geholpen zijn. Toch heb ik twijfels bij de houdbaarheid van deze benadering. Worden de consequenties wel doorzien? Wat winst is op korte termijn, kan op lange termijn schade opleveren. Voorbeelden daarvan komen verderop in dit boek ter sprake.

In deze publicatie geef ik veel achtergrondinformatie, zodat de lezer kan zien hoe christenen in de loop van de geschiedenis met de genoemde problemen zijn omgegaan. Liever dan een goedkope verdediging van één positie te bieden, wil ik het spectrum van opvattingen laten zien.

Daarbij wil ik ook ingaan op onze kennis van de werkelijkheid. Vanuit filosofisch gezichtspunt is het belangrijk onderscheid te maken tussen vier niveaus van discussie: feit, theorie, vooronderstelling en geloof. Deze vier niveaus hangen nauw met elkaar samen en beïnvloeden elkaar. In de praktijk worden deze niveaus echter vaak door elkaar gehaald en worden theorieën als feiten opgevat. Het is mijn doel dat in de volgende hoofdstukken deze niveaus voldoende onderscheiden worden, en dat er zo verheldering optreedt. Op die wijze kunnen de lezers in de grote hoeveelheid opvattingen over schepping en evolutie meer kennis krijgen van de achtergronden en van de gevolgen ervan, en daarna zelf een zorgvuldige afweging maken.

Nadat het boek grotendeels geschreven was, kwam ik een publicatie tegen van Del Ratzsch met de ondertitel ‘Waarom geen van beide kanten het debat over schepping-evolutie wint’.¹ Ratzsch probeert zo neutraal mogelijk aan te geven welke fouten er door beide partijen gemaakt worden en welke karikaturen ze van elkaar schetsen. Een eerste voorwaarde voor een gesprek is volgens hem een eerlijke kennismaking met elkaar. Ratzsch noemt ook de levensbeschouwelijke tegenstellingen en de wetenschapsparadigmata die gehanteerd worden. Op grond daarvan is het nooit mogelijk elkaar helemaal te overtuigen of op neutrale wijze uit te maken wie gelijk heeft. Dat mag echter geen belemmering zijn voor een eerlijke ontmoeting. Bij dit pleidooi sluit ik mij aan. De een heeft meer kennis dan de ander op de terreinen die aan de orde komen, maar hoe houden we elkaar vast, terwijl keuzes op deelterreinen verschillend zijn? Wat is centraal en onopgeefbaar in het christelijk geloof en wat zijn punten waarin we van mening kunnen verschillen of elkaar blijkbaar niet kunnen overtuigen? Ik hoop en bid dat dit boek mag bijdragen aan een verdiepte kennis van de Schrift, aan een beter zicht op aspecten van de verhouding geloof en wetenschap en vooral aan de lofprijzing op onze Schepper.

Bijbelvertaling

De vertaling van Bijbelpassages is vaak overeenkomstig de Herziene Statenvertaling, maar bij bespreking van teksten geef ik, na afweging van diverse mogelijkheden, soms een eigen vertaling.²

Voorgeschiedenis

De uitleg van het boek Genesis heeft mij altijd geboeid. Dit boek is fundamenteel voor ons geloof en ons staan in deze wereld. Nadat vragen rond schepping en evolutie in mijn middelbareschooltijd aan de orde waren gekomen, volgden gesprekken tijdens mijn studie theologie aan de Rijksuniversiteit Leiden. Alle hoogleraren die zich over dit onderwerp uitspraken, kozen voor de acceptatie van de evolutietheorie. De exegeten onder hen vonden dat die benadering onmogelijk gecombineerd kon worden met de Bijbel, want dan zou onrecht gedaan worden aan de visies en overtuigingen van de Bijbelschrijvers. Die schrijvers hadden nu eenmaal verouderde opvattingen, maar wij kunnen wel geïnspireerd worden door hun geloofsuitspraken. Prof. Hendrikus Berkhof meende echter dat er voor christenen wel degelijk een mogelijkheid was hun geloof en de nieuwere wetenschappelijke opvattingen te combineren. Hij heeft dat uitgewerkt in zijn boek Christelijk geloof. Een inleiding tot de geloofsleer. Het verscheen in 1973, aan het begin van mijn studententijd.³

Vanaf 1979 heb ik lesgegeven op de Evangelische Hogeschool te Amersfoort, en daar kwam ik in aanraking met de opkomst van het Nederlandse creationisme. Mijn studie richtte zich steeds meer op de manieren van uitleg van de Bijbel. Voor zover ik met het creationisme in aanraking kwam, had ik er enerzijds waardering voor, vanwege de verwerking van het gezag van de Schrift in de wetenschapsbeoefening, maar anderzijds rezen er meermalen vragen bij de soms simpel aandoende uitleg van bepaalde Bijbelgedeelten.

Na de periode van predikantschap kwam in 2002 de vraag om de inhoudelijke eindverantwoordelijkheid te nemen voor het project ‘Studiebijbel Oude Testament’. In de jaren daarna zijn we met een team van medewerkers grondig door heel het Oude Testament heengegaan, met als resultaat twaalf boekdelen waarin elke Bijbeltekst behandeld wordt.

In 2009, het ‘Darwinjaar’, kreeg ik diverse verzoeken om vanuit de Bijbeluitleg het onderwerp ‘schepping en evolutie’ te behandelen. Verdere verdieping vond plaats tijdens een vaarweek op de Colorado River in de Grand Canyon, waarin we met een groep theologen en geologen allerlei vragen over de oorsprong doorspraken. Dit alles heeft geresulteerd in een grotere concentratie op de uitleg van de eerste hoofdstukken van Genesis. In de aflopen jaren zijn de vragen over de oorsprong steeds vaker en nadrukkelijker aan mij gesteld, ook met het verzoek hierover te publiceren. Dit gebeurde in persoonlijke gesprekken, na lezingen en in contacten met docenten op middelbare scholen.

Ruim anderhalve eeuw na de publicatie van de Origin van Charles Darwin (1859) zijn de discussies over de evolutietheorie (of: theorieën) en de betekenis daarvan voor christenen nog lang niet uitgewoed. Er blijven talloze publicaties verschijnen in binnen- en buitenland. In dit boek draag ik mijn steentje bij, met verwerking van zo veel mogelijk van de recente inzichten en discussies. In de loop van enige tientallen jaren zijn er beduidende veranderingen in allerlei wetenschappen opgetreden, en het is van belang aan die ontwikkelingen zo veel mogelijk recht te doen (al kan niemand ze alle overzien).

Dank

De gesprekken met studenten en collega’s van de Academie Theologie van de Christelijke Hogeschool Ede en de Evangelische Theologische Faculteit te Leuven hebben geholpen bepaalde gedachten helderder te krijgen en verder te ontwikkelen. In het bijzonder betreft dat het overleg met prof. dr. Hendrik Koorevaar. Ook intern beraad in de kring van de Gereformeerde Bond was waardevol.

De belangstelling en steun van velen vormden een grote stimulans om dit boek te schrijven. Het viel niet altijd mee om dit naast mijn gewone werk te doen en er is veel vrije tijd in gaan zitten. Ik dank mijn vrouw voor haar steun en bereidwilligheid hieraan mee te werken. Dat geldt ook de vele gesprekken over dit onderwerp.

Al studerend en schrijvend bleek het nodig allerlei aspecten van het onderwerp te onderzoeken. Voor een deel vallen die buiten mijn gewone werkterrein. Des te meer wordt de hulp gewaardeerd van anderen die kritisch meelazen en suggesties deden. Daarbij denk ik in het bijzonder aan hen die een andere eindconclusie trekken dan ik doe. De vele gesprekken en uitwisselingen per mail hebben ervoor gezorgd dat allerlei formuleringen aangepast werden.

Ik wil in het bijzonder dankzeggen aan dr. Johan H. Hegeman, dr. Wim Otte, Michel Sinke MSc, prof. dr. Piet Slootweg en prof. dr. Marc J. de Vries, die het manuscript doorgenomen hebben en hieraan veel tijd hebben besteed.

Mijn dank gaat ook uit naar hen die bij bepaalde hoofdstukken hulp hebben geboden. Dit betreft prof. dr. Gijsbert van den Brink (hoofdstuk 9 en de weergave van de opvattingen van Warfield in hoofdstuk 13), Jan W. van Meerten (hoofdstukken 12 en 14), dr. Kees de Pater (hoofdstuk 5), prof. dr. Herman Paul (hoofdstuk 1) en prof. dr. Benno Zuiddam (hoofdstuk 3)

Tevens gaf dr. ir. Harry Paul reacties op delen van het manuscript. Ik ervaar het als een voorrecht dat zovelen hun hulp aanboden. Op grond van de vele reacties heb ik eigen afwegingen gemaakt en niet ieder van de genoemden zal zich daarin altijd kunnen vinden. Dat het mogelijk was zo met elkaar van gedachten te wisselen en elkaar op te scherpen, is een voorrecht.

Twee jaar terug kwam Wim B. Kranendonk namens De Banier/Labarum met het verzoek dit boek te schrijven, omdat er op het gebied van schepping en evolutie veel opvattingen aan het schuiven zijn. Ik ben dankbaar voor de gevoerde gesprekken en nu ook voor de uitgave waarin zelfs kleurenillustraties opgenomen konden worden. Anne Exalto-Boonzaaijer MA heeft veel gedaan aan de eindredactie van het boek en daarvoor is een woord van dank op zijn plaats.

_________________

1Ratzsch, The Battle of Beginnings. Why Neither Side Is Winning the Creation-Evolution Debate.

2Dat gebeurt bijvoorbeeld bij Ex. 20:4 (‘de wateren onder de aarde’).

3Zie voor hem hoofdstuk 13 (par. 13.6.2).

1. Inleiding

We hoeven slechts te denken aan concepten als de uiteindelijke zin van het bestaan, moraliteit, goed en kwaad, keuzevrijheid, betrokkenheid, geweten, bewustzijn, doel, loyaliteit en niet-zelfzuchtige liefde om ons te realiseren dat er een werkelijkheid buiten de simpele oorzaak-en-gevolg verklaringen van de wetenschap bestaat.

Ariel Roth¹

1.1 Uiteenlopende standpunten

Nadat Charles Darwin in 1882 overleden was, werd de rouwdienst in de Westminster Abbey in Londen gehouden en daar werd hij ook begraven. Dit had te maken met zijn status als wetenschapper, maar blijkbaar waren er anglicaanse geestelijken die vonden dat de opvattingen van Darwin te combineren waren met het christelijk geloof. Zelf had hij in de loop der jaren steeds meer afstand genomen van dit geloof en vond hij de aanduiding ‘agnost’ op zichzelf van toepassing.² Zijn Amerikaanse vriend Asa Gray meende echter dat de ‘natuurlijke theologie’ en de ‘natuurlijke selectie’ van de evolutietheorie elkaar niet behoefden uit te sluiten.³ De orthodoxe theoloog Benjamin B. Warfield dacht genuanceerd over de relatie geloof en evolutie. Bepaalde aspecten van de theorie van Darwin konden volgens hem juist zijn en door christenen aanvaard worden, al waren er ook zeker knelpunten.⁴ Iemand als Charles Spurgeon was echter vierkant tegen de evolutietheorie en waarschuwde vanaf de kansel zijn gemeente voor deze opvatting. In 1886 hield hij een preek over de verkeerde zaken die uit het hart van de mens kunnen voortkomen (Mark. 7:20-23). Hij noemt daarin het dogma van de evolutie een theorie zonder een spoor van bewijs.

Er is geen haar van waarheid op deze hond vanaf zijn kop tot zijn staart, maar het splijt en verscheurt de eenvoudigen. In alle opzichten is de evolutietheorie in directe tegenspraak met de Schriftuurlijke waarheid. Als Gods Woord waar is, is evolutie een leugen. Ik neem geen blad voor de mond; dit is niet het moment voor zachte woorden.⁵

Abraham Kuyper begon in 1899 zijn rectorale rede voor de Vrije Universiteit met de zin: ‘Onze negentiende eeuw sterft weg onder de hypnose van het Evolutie-dogma.’⁶ Na de publicatie van zijn rede rees de vraag of hij alleen het levensbeschouwelijke stelsel bedoelde of ook de biologische theorie. Volgens de latere hoogleraar Jan Lever bedoelde Kuyper slechts de levensbeschouwing, zodat er ruimte was om een gemeenschappelijke oorsprong van de levende soorten aan te nemen.

De discussie gaat tot op de dag van vandaag door. Denis Alexander was directeur van het Faraday instituut voor wetenschap en religie in Cambridge en hij publiceerde in 2008 het boek Creation or Evolution? Do we have to choose?⁷ Volgens de auteur kunnen beide zaken, schepping en evolutie, gecombineerd worden en hoeven christenen niet te kiezen. Toch verscheen een jaar later een bundel waarin andere wetenschappers tegen zijn standpunt stelling namen en verdedigden dat christenen evolutie niet mogen omarmen. De bundel stelt dat er nog steeds geen samenhangende, verbindende theologie is om dit integer te kunnen doen. Het boek eindigt met een stevige uitspraak: ‘Theïstische evolutie is intellectueel pacifisme dat mensen in slaap sust, terwijl de barbaren bij de poorten staan.’⁸ Tegenover dit standpunt staat de opvatting van wetenschappers die samenwerken in de organisatie BioLogos, dat christelijk geloof in de schepping kan inhouden dat God gewerkt heeft door middel van evolutie. Iemand als Denis O. Lamoureux geeft zijn standpunt in de titel van een boek duidelijk aan: I Love Jesus & I Accept Evolution.⁹

Wie de discussie overziet, merkt enerzijds dat sinds Darwin de variaties in standpunten onder christenen gebleven zijn, en anderzijds dat er steeds weer nieuwe argumenten aangedragen worden, mede op grond van wetenschappelijke ontwikkelingen. Er zijn veel factoren die leiden tot het accepteren van een bepaald standpunt. Het is de bedoeling om in dit boek diverse achtergronden toe te lichten, vooral op historisch en theologisch gebied.

1.2 Begrippen

Voordat we naar de achtergronden gaan, is het goed enige termen toe te lichten. Wat bedoelen we met evolutietheorie? Wat is creationisme? Wat is theïstisch evolutionisme? In de veelheid van mogelijkheden kiezen we onze eigen weg. De omschrijvingen die hier gekozen worden, zijn van belang voor de volgende hoofdstukken.

1.2.1 Evolutietheorie

De evolutietheorie is de opvatting dat het leven op aarde een gemeenschappelijke afstamming heeft en dat complexere organismen in de loop van de tijd ontwikkeld zijn uit minder complexe organismen. Deze theorie beschrijft het proces waarin erfelijke eigenschappen binnen een populatie van organismen in de loop van de generaties veranderen als gevolg van genetische variatie, voortplanting en de invloed van natuurlijke selectie. Charles Darwin (1809-1882) wordt samen met Alfred Russel Wallace (1823-1913) beschouwd als de belangrijkste grondlegger van de evolutietheorie. Darwin zette zijn verklaring van het ontstaan van soorten door natuurlijke selectie uiteen in zijn boek On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life (1859).

Het is opvallend dat Darwin in dit boek nog niet de term ‘evolutie’ gebruikte. In die tijd was ‘transmutatie’ de gangbare term voor de verandering van de ene soort in de andere; in het Frans werd ook ‘transformisme’ gebruikt.¹⁰ De opvattingen over transmutatie kwamen op in de kringen van de ‘vrijdenkers’ (encyclopedisten, deïsten en dergelijke) en zijn bij auteurs als Diderot, Buffon, Erasmus Darwin, Lamarck, Grant en Chambers levensbeschouwelijk gefundeerd (zie hoofdstuk 2). Vanuit een soortgelijke overtuiging was het voor Charles Darwin een principieel punt dat natuurlijke selectie niet planmatig was en daarom geen doelgerichtheid kende.

Het woord ‘evolutie’ komt van het Latijnse werkwoord evolvere, dat ‘ontrollen’ betekent en van toepassing is op een boekrol. Figuurlijk betekent het ‘ontwikkeling’. Het begrip werd in de biologie eerst toegepast op de ontwikkeling van embryo’s, maar kreeg steeds meer de betekenis van groei of progressieve ontwikkeling. In de tijd van Darwin populariseerde Herbert Spencer de term om daarmee de natuurlijke ontwikkeling van het leven op aarde aan te duiden. Met die term wilde hij de indruk geven van een noodzakelijke vooruitgang naar een hogere status. De meeste mensen in onze tijd denken dat evolutie progressief (voortschrijdend) is, maar Darwin (die zelden de term evolutie gebruikte) nam niet aan dat het leven zich altijd ontwikkelt naar hogere niveaus.¹¹ Spencer introduceerde in 1864 trouwens ook de uitdrukking survival of the fittest, een uitdrukking die later door Darwin overgenomen werd.

De opvatting dat mensen van dieren afstammen en dieren weer van plantaardig leven, was niet nieuw.¹² In diverse kringen werd deze gedachte aangehangen, maar Darwin kwam met een samenhangende verklaring die in toenemende mate aanvaard werd als de beste verklaring voor de samenhang van levende soorten, inclusief de mens.

Gedurende de anderhalve eeuw na Darwin heeft de evolutietheorie belangrijke ontwikkelingen doorgemaakt, met name door nieuwe inzichten op het gebied van de moleculaire genetica. In de ‘moderne synthese’ wordt de evolutietheorie gecombineerd met de genetische wetten van Mendel. De combinatie van darwinisme en de genetica wordt ook wel neodarwinisme genoemd. Later volgden nog weer andere ontwikkelingen (zie hoofdstuk 11).

Het is mogelijk onderscheid te maken tussen macro-evolutie en micro-evolutie. De eerste vorm verwijst naar belangrijke veranderingen gedurende een (meestal) lange periode, waarbij nieuwe soorten ontstaan. Voorbeelden daarvan zijn het veronderstelde ontstaan van vissen uit ongewervelde dieren of van mensen uit dieren.

Micro-evolutie verwijst naar variaties binnen een soort. Er zijn verschillen in kleur, in grootte, in diverse eigenschappen, maar de dieren blijven herkenbaar als behorend tot één soort. Er kan een aanpassing zijn aan een leefomgeving, maar de veranderingen zijn niet fundamenteel. Zoals Gregor Mendel al ontdekte met zijn plantenproeven zijn er beperkingen aan de genetische variatie binnen de soort. Charles Darwin ontdekte variatie binnen de soort van vinken op de Galapagoseilanden.

De onderscheiding tussen variaties binnen de soort en de verandering in andere soorten is voor creationisten (zie onder) belangrijk. Variaties binnen de soort kunnen op grote schaal waargenomen worden, maar vormen daarmee volgens hen nog geen argument voor fundamentele veranderingen van soorten, zoals bij macro-evolutie wordt aangenomen. Daarentegen verzetten veel evolutiebiologen zich tegen de genoemde onderscheiding, omdat er volgens hen een glijdende schaal is. Kleine veranderingen zijn volgens hen aanwijzingen voor de mogelijkheid van veel fundamentelere wijzigingen.¹³

Er zijn ook creationisten die bezwaar maken tegen de termen ‘micro-evolutie’ en ‘macro-evolutie’, omdat deze termen slechts verwijzen naar kleine of grote veranderingen.¹⁴ Het probleem van de toename van informatie komt in deze terminologie niet tot zijn recht. Er is variatie binnen de soorten, zoals alle kwekers en fokkers weten, maar die variatie heeft vaak te maken met de uitschakeling van bepaalde genetische mogelijkheden. Voor de overgang van een soort naar een andere soort is extra genetische informatie nodig.¹⁵ Het gebruik van de termen micro- en macro-evolutie suggereert een kleinschalige en een grootschalige verandering, waarbij de laatste gewoon meer tijd nodig heeft. Vanuit dat gezichtspunt is het beter om duidelijk te onderscheiden tussen ‘variatie binnen de soort’ en ‘transmutatie’. In dit boek gebruik ik de term ‘evolutietheorie’ in de betekenis van een theorie over transmutatie (gemeenschappelijke afstamming), en niet in de betekenis van variaties binnen de soorten.

De darwinistische evolutietheorie richt zich op specifieke mechanismen, zoals natuurlijke selectie. Er zijn ook andere evolutietheorieën, zoals die van Lamarck, of recentere vormen (zie de hoofdstukken 2 en 11).

De term ‘evolutie’ kan ook breder, in levensbeschouwelijke zin opgevat worden, al of niet verbonden met sociaal darwinisme. Dan is er sprake van evolutionisme. Zie verder de bespreking in hoofdstuk 11 over Darwin.¹⁶

1.2.2 Schepping

Het woord schepping komt uit de joods-christelijke traditie en kan in strikte en in ruime zin opgevat worden. In strikte zin betreft het een maken uit niets (creatio ex nihilo). Dit is de klassieke uitleg van de eerste zin in het boek Genesis: ‘In het begin schiep God de hemel en de aarde.’ Er was nog niets, maar door Gods handelen ontstonden de hemel en de aarde. In ruimere zin kan het woord ‘scheppen’ opgevat worden als het doen voortkomen van iets nieuws uit iets dat al bestaat. Op de derde scheppingsdag liet God gewas en vruchtbomen uit de aarde voortkomen (Gen. 1:11). Op de zesde scheppingsdag ontstonden dieren vanuit de aarde (1:24). Dit is een indirecte vorm van scheppen.¹⁷

In relatie met het onderwerp ‘schepping en evolutie’ bestaat de opvatting dat God schiep door evolutie: via de geleidelijke ontwikkeling van eenvoudig naar complex zorgde Hij ervoor dat de planten, de dieren en de mensen ontstonden. In het licht van de bovenstaande onderscheiding is duidelijk dat ‘schepping’ dan in de ruime zin van het woord opgevat wordt. Want als er nog helemaal niets is, is er ook geen ontwikkeling mogelijk. In de praktijk vatten auteurs het woord ‘schepping’ op verschillende manieren op (ook in de citaten in dit boek) en daarom is het van belang beide betekenissen te kennen.

Hiermee komen we ook op het probleem of de evolutietheorie zich kan beperken tot de latere ontwikkeling, want hoe is dan het begin ontstaan? Lange tijd hebben wetenschappers gedacht dat de materie er altijd geweest is, maar om allerlei redenen is nu de interpretatie gangbaar dat het heelal een begin gehad heeft (de big bang). De aanhangers van een naturalistisch wereldbeeld menen dat dit begin er ‘vanzelf’ gekomen is en ook het leven moet op een natuurlijke manier ontstaan zijn.

Dit standpunt is echter moeilijk aan te tonen. Hoe meer wij weten over de complexe processen die nodig zijn om leven te laten ontstaan, des te meer vragen zijn er. Hoogleraar Han Zuilhof wijst als organisch chemicus op de grote wetenschappelijke problemen met betrekking tot het ontstaan van het leven. Hij gebruikt de volgende beeldspraak:

Het gebouw staat niet op een degelijk fundament, in de wolkenkrabber van de evolutieleer is de begane grond nog geen begaanbare grond. Hier is sprake van een significant probleem, zeker omdat de evolutietheorie zo’n grote rol speelt in de hedendaagse wetenschap. (…) in de wolkenkrabber van de evolutietheorie kan ik vanaf de eerste verdieping eigenlijk alleen maar toeschouwer zijn. Als je eenmaal binnen bent, bieden al die hoge verdiepingen prachtige vergezichten, maar je kunt er momenteel als wetenschapper niet fatsoenlijk binnen komen.¹⁸

Iemand anders vat het probleem als volgt samen, dat een levende cel ten minste duizendmaal complexer is dan een modern vliegtuig.¹⁹ Is er dan toch een schepping nodig om het bestaan van het heelal en het leven te verklaren? Kan de wetenschap uit zichzelf wel een verklaring geven van het begin? Deze vragen komen verderop in dit boek herhaaldelijk ter sprake. Een vrij recente beweging met de naam ‘Intelligent Design’ (intelligent ontwerp) wijst op complexe structuren die nooit spontaan ontstaan kunnen zijn. De meest aannemelijke verklaring is dat een Ontwerper die gemaakt heeft (zie par. 1.2.5). Deze beweging vult echter niet in wie dit is. Het gebruik van de term ‘schepping’ is gewoonlijk godsdienstig van aard en in dat verband kan er gesproken worden over een Schepper.

1.2.3 Het klassieke scheppingsgeloof en het creationisme

De term ‘creationisme’ is afgeleid van creatio (schepping). Deze term wordt tegenwoordig meestal in twee verschillende betekenissen gebruikt: 1. in brede zin als aanduiding van het geloof dat God de wereld geschapen heeft; 2. in beperkte zin als aanduiding van de stroming die het geloof in een recente schepping als uitgangspunt neemt en daaruit consequenties trekt voor de wetenschappen. Tot die consequenties behoort dat de biologie, de geologie en de sterrenkunde de gegevens in Genesis verwerken. Het gaat in de tweede omschrijving dus niet om een algemeen geloof dat ‘een schepper’ deze wereld gemaakt heeft, maar om de aanvaarding van de schepping zoals die beschreven wordt in de Bijbel, in het bijzonder in het boek Genesis.

In vroeger eeuwen werd de term ‘creationisme’ anders gebruikt, en wel als tegenhanger van ‘traducianisme’ (leer van de overdracht). Deze termen betreffen de oorsprong van de ziel. Waar komt de ziel van mensen vandaan? Wordt deze gevormd tijdens de lichamelijke voortplanting en is deze dus van de ouders afkomstig (traducianisme), of wordt de ziel bij elk mens nieuw geschapen? Hierover was reeds in de tijd van de Reformatie meningsverschil, al dachten de meesten in de richting van een afzonderlijke schepping van de ziel van nieuwgeborenen.²⁰ De Rooms-Katholieke Kerk hecht veel waarde aan de afzonderlijke scheppingsdaad en beschouwt dit punt als een belangrijk voorbehoud bij het accepteren van de evolutietheorie. Volgens deze kerk kan de evolutieleer hooguit voor het lichaam gelden (zie hoofdstuk 13).

In de loop van de kerkgeschiedenis is het begin van het boek Genesis steeds opgevat als een betrouwbare weergave van het ontstaan van de wereld en van de gebeurtenissen in het begin van de mensheid. De kerkvaders meenden dat de aarde hooguit zesduizend jaar geleden geschapen was door Gods bijzondere ingrijpen (zie hoofdstuk 3). Bij de reformatoren komen we dezelfde overtuiging tegen. Ik gebruik voor dit standpunt liever de uitdrukking ‘het klassieke scheppingsgeloof’ dan ‘creationisme’. Het is minder juist hier een uitdrukking te gebruiken die de schepping centraal stelt.

In de negentiende eeuw ontstond er in toenemende mate verwijdering tussen geloof en wetenschap. In Amerika ontstond als reactie een beweging die het boek Genesis ‘letterlijk’ las,²¹ en dat verbond met de moderne wetenschap. In het begin van de twintigste eeuw was George McCready Price een belangrijke woordvoerder van deze beweging.²² De beweging was mede een reactie op het feit dat de staatsscholen steeds meer de evolutietheorie gingen onderwijzen. Een andere factor was de opkomende vrijzinnigheid die een reactie uitlokte in de vorm van een serie publicaties van behoudende christenen over de fundamenten van het geloof: The Fundamentals. Naar aanleiding daarvan werden zij ‘fundamentalisten’ genoemd. Verder speelde mee dat de evolutietheorie in de praktijk leidde tot sociaal darwinisme met zijn verwerpelijk geachte rassentheorieën.²³

De strijd tussen evolutionisten en fundamentalisten leidde tot een botsing die in 1925 uitmondde in een rechtszaak die de naam ‘Scopes Monkey Trial’ kreeg en wereldwijd bekend werd. Daarna bleef het op dit gebied enige tijd stil in de media. Kort na de Tweede Wereldoorlog publiceerde Alfred M. Rehwinkel een boek over de zondvloed. Daarin gaat hij uitgebreid in op bewijsmaterialen voor de zondvloed buiten de Bijbel en bepleit hij een harmonie tussen Genesis en de geologische tijdschaal.²⁴ Tien jaar later, in 1961, verscheen The Genesis Flood: The Biblical Record and its Scientific Implications van John C. Whitcomb en Henry M. Morris. Vrij algemeen wordt hier het begin van het creationisme als wetenschappelijke stroming gedateerd. De titel van het boek verwijst duidelijk naar de gevolgen van de Bijbelse boodschap voor de wetenschap.

Het creationisme dat na die tijd vorm kreeg, gebruikt voor zichzelf nogal eens de uitdrukking ‘wetenschappelijk creationisme’. Het gaat uit van Gods openbaring in de Bijbel en doordenkt de huidige wetenschappen die over het verleden gaan. De aanhangers verwerpen het ‘gesloten wereldbeeld’ van veel hedendaagse wetenschappers. Het is te begrijpen dat evolutionisten nogal negatief op de benaming ‘wetenschappelijk creationisme’ reageren, omdat een levensbeschouwelijk gefundeerde wetenschap volgens hen niet objectief kan zijn.²⁵ Daartegenover stellen de creationisten dat het buiten beschouwing laten van de Bijbel ook ingrijpende consequenties heeft, in ieder geval voor de oorsprongswetenschappen.

Terwijl diverse historici de letterlijke Schriftbeschouwing van de wetenschappelijke creationisten als een nieuw verschijnsel beschouwen, valt ook te verdedigen dat de creationisten vooral willen aansluiten bij het klassieke scheppingsgeloof en niet een nieuwe manier van interpretatie voorstaan. Zij leggen echter meer dan in vroeger eeuwen gebeurde de nadruk op de consequenties van Genesis 1-11 voor het beoefenen van de wetenschappen.²⁶ In dat opzicht is het goed om te spreken over een scheppingsmodel, als alternatief voor het evolutiemodel.

In Amerikaanse kringen zijn de onderscheidingen jongeaardecreationisme en oudeaardecreationisme gangbaar²⁷ voor hen die geloven dat God de wereld duizenden jaren, respectievelijk miljarden jaren geleden geschapen heeft. De zogenaamde ‘progressieve creationisten’ gaan uit van een oude aarde en accepteren dat het fossiele archief op veranderingen in de loop van de tijd wijst, maar verwerpen de evolutietheorie als model voor de biologische geschiedenis. Zij nemen aan dat God op bepaalde punten in die geschiedenis ingegrepen heeft en nieuwe soorten heeft doen ontstaan. Ook zijn er theïstische evolutionisten (zie onder) die zichzelf liever ‘evolutionaire creationisten’ noemen, om aan te geven dat zij ook geloven in een schepping door God. Deze bredere aanduidingen circuleren, maar ik gebruik in dit boek de term ‘creationisme’ vooral in de betekenis van een stroming die opgekomen is na de Tweede Wereldoorlog en uitgaat van een jonge aarde. In de hoofdstukken 13 en 14 staan nadere bijzonderheden van deze beweging. Bij de andere betekenissen staat een verduidelijking.

Ten onrechte wordt vaak gezegd dat het creationisme de recente schepping wil bewijzen. Het is beter te stellen dat het creationisme de Bijbel als uitgangspunt neemt en daaruit conclusies trekt voor de wetenschappen, met name voor de wetenschappen die zich bezighouden met de oorsprong van deze wereld. Natuurlijk voert men argumenten aan voor een recente schepping, maar argumenten zijn nog geen bewijzen. Ook is het onjuist te menen dat het creationisme de Bijbel als wetenschappelijk document behandelt en het boek Genesis natuurkundig leest. Het is correcter te stellen dat het creationisme uitgaat van de historische betrouwbaarheid van de Bijbel en erkent dat het eerste doel ervan geloofsopbouw is.

Tot de achttiende eeuw functioneerde het klassieke scheppingsgeloof in christelijke kring. De laatste anderhalve eeuw zijn er echter allerlei pogingen gedaan de eerste hoofdstukken van Genesis anders te interpreteren, zodat er meer overeenstemming met de evolutietheorie mogelijk is. Ik kies voor dit verschijnsel

de uitdrukking ‘aangepaste scheppingsleer’. Dit is een gereduceerde scheppingsleer ten opzichte van vroegere opvattingen, omdat alleen de hoofdzaken gehandhaafd worden. Men gelooft wel dat God de aarde en de bewoners ervan geschapen heeft, maar de tijdsbepalingen en de wijze waarop dat gebeurde, neemt men niet over uit de Bijbel. In diverse hoofdstukken zullen hiervan voorbeelden besproken worden (vooral in de hoofdstukken 8 en 9).

1.2.4 Theïstisch evolutionisme

De aanhangers van dit perspectief accepteren de gangbare evolutietheorie, maar menen ook dat God de Schepper is van de aarde en haar bewoners. Deze benadering staat tegenover het naturalistisch evolutionisme dat slechts natuurlijke oorzaken accepteert. De theïstische evolutionisten aanvaarden een doelgerichtheid van de schepping. Ze hanteren daarom soms liever de term ‘evolutionair creationisme’ dan de algemenere uitdrukking ‘theïstisch evolutionisme’. Het is inderdaad mogelijk de term ‘creationisme’ te hanteren, omdat in bepaalde opzichten elke christen een creationist is en een schepping aanneemt.²⁸ God gebruikte volgens deze stroming het middel van de evolutie in plaats van dat Hij de planten, de dieren en de mens plotseling schiep. De aanduiding ‘theïsme’ wijst op het bestaan van God (Theos). Volgens een deel van de aanhangers van deze stroming heeft God de aarde en haar wetmatigheden gemaakt en laat Hij de ontwikkelingen volgens natuurwetten verlopen. De nadruk ligt meer op het begin dan op Gods voortdurende zorg voor Zijn schepping en op Zijn openbaring. In dat geval is de term ‘deïstische evolutie’ meer op zijn plaats dan ‘theïstische evolutie’. Het deïsme beperkt Gods activiteit immers tot het maken van deze wereld en neemt aan dat daarna de natuurwetten heersen.

Veel aanhangers van de theïstische evolutietheorie nemen aan dat er een Adam en Eva geleefd hebben, andere gaan daar niet van uit. Het is op grond van Genesis 1-3 lastig het bestaan van dit mensenpaar te combineren met de aanname dat er toen al duizenden mensen op aarde leefden. In het zoeken naar oplossingen zijn er drie hoofdstromingen te onderscheiden.²⁹

1. De ziel als geschenk

De eerste stroming meent dat in de ontwikkeling van de mensheid op een gegeven moment de eerste echte mensen een ziel kregen. Deze bijzondere daad van God maakte het onderscheid tussen hominiden en de mens die naar het beeld van God geschapen is. Deze verandering vond waarschijnlijk plaats in de neolithische periode (15.000 tot 10.000 jaar geleden). De ‘mensachtigen’ stierven daarna uit.

2. De relatie met God

De tweede stroming meent dat de eerste mensen het beeld van God ontvingen door een speciale relatie met God. Een neolithisch mensenpaar kreeg bewustzijn van het bestaan van God en verkreeg daarmee ook een geestelijk leven. De nadruk ligt meer op de nieuwe relatie dan op de verandering die in de eerste stroming aangenomen wordt. In deze tweede benadering is de hele ontwikkeling, behalve een nieuw bewustzijn en de relatie met God, een gevolg van een evolutionair biologisch proces. Soms wordt de uitdrukking gebruikt dat het eerste mensenpaar ‘geadopteerd’ is door God. Deze twee mensen handelden als representanten van alle andere (ook eerdere) mensen, die allen reeds bestonden uit lichaam en ziel als gevolg van het evolutionaire proces. Sommige auteurs menen dat de ziel vooral het menselijke kenvermogen is en niet een eenheid los van het lichaam. Denis Alexander spreekt in dit verband over een homo divinus, een goddelijke mens (zie hoofdstuk 9).

3. Literaire figuren

Volgens de derde stroming heeft God Zich circa 150.000 jaar geleden bekendgemaakt aan een grote groep mensen. Adam en Eva uit het boek Genesis zijn literaire figuren en symboliseren deze groep, maar ze zijn geen historische personen. Sommige aanhangers van dit model menen dat voordat God Zichzelf bekendmaakte er slechts een vorm van ‘basisreligie’ was.

Dit zijn de drie hoofdstromingen, maar er zijn ook combinaties van opvattingen. In zijn algemeenheid is er een vrij grote terughoudendheid bij de aanhangers om met stelligheid een van deze modellen te verdedigen, omdat de suggesties hypothetisch zijn en niet helemaal bevredigend. De kloof met de weergave in Genesis 1-3 is immers groot.

Vertegenwoordigers van deze richting worden in de hoofdstukken 8 en 9 besproken en in hoofdstuk 15 vindt een beoordeling plaats.

1.2.5 Intelligent Design

De aanduiding Intelligent Design, (afgekort met ID), die vertaald kan worden met ‘intelligent ontwerp’, wordt gebruikt voor een recente beweging die van mening is dat bepaalde kenmerken van het heelal en van organismen het best verklaard kunnen worden als het werk van een (bovennatuurlijke) intelligente Ontwerper. ID staat in contrast met de evolutietheorie die natuurlijke verklaringen afdoende vindt voor het ontstaan van alle organismen.

William Dembski, een van de leiders van de ID-beweging, wijst op natuurlijke systemen die niet voldoende kunnen worden verklaard vanuit ongeleide natuurlijke krachten. In het dagelijks leven zouden we gevonden eigenschappen aan een intelligente ontwerper toeschrijven. Het populairste argument voor een ontwerp is gegeven door William Paley, die de vondst van een horloge in de natuur beschrijft (in 1802). Hij concludeert dat het horloge een ontwerper gehad moet hebben, omdat het niet uit zichzelf kan zijn ontstaan.³⁰ Andere aanhangers van de ID-beweging (zoals Michael Behe) wijzen op de onherleidbare complexiteit van organen en menen dat die niet in een geleidelijk proces van evolutie ontstaan kunnen zijn.

De ID-beweging bestrijdt vooral het naturalisme in de wetenschap dat alleen natuurlijke verklaringen accepteert. De beweging gaat niet uit van een bepaalde godsdienst en heeft aanhangers van diverse religieuze overtuigingen. Voor een deel zijn dit christenen, maar zij beroepen zich in hun argumentatie op wetenschappelijke waarnemingen en niet op de Bijbel of een ander godsdienstig geschrift. Er is hierdoor een groot verschil met de creationisten die Gods openbaring centraal stellen.

De aanhangers van ID zijn vaak verbonden met het Discovery Institute in Seattle.³¹ De laatste jaren zijn vanuit deze kring veel publicaties verschenen die het evolutiedenken bestrijden.

In de hoofdstukken 14 en 15 van dit boek komen diverse aanhangers van deze beweging aan het woord.

1.3 Verschillende vormen van wetenschap

In de discussies over schepping en evolutie komt vaak het punt naar voren dat de kerk gedwaald heeft in de tijd van Copernicus en Galilei. Toen werd met een beroep op de Bijbel een wetenschappelijke observatie afgewezen, maar later moest de kerk haar ongelijk bekennen. De redenering is dat we moeten oppassen niet in dezelfde fout te vervallen ten aanzien van de biologie. Tevens brengen velen naar voren dat christenen niet bang hoeven te zijn voor de wetenschap. Wij maken immers gebruik van auto’s, van hedendaagse medicijnen, van computers en van nog veel meer wetenschappelijke resultaten. Dan is het toch inconsequent om de resultaten van diezelfde wetenschap af te wijzen als die de oorsprong van de aarde en van de levensvormen op aarde betreffen?

Het kan verhelderend zijn om hier enige onderscheidingen in vormen van wetenschap aan te brengen, vooral het onderscheid tussen observerende (vaak experimentele) wetenschap³² en historische (of hermeneutische, interpreterende) wetenschap.³³

Het is niet de bedoeling in te gaan op uiteenlopende theorieën over wat wetenschap is, maar enige onderscheidingen aan te reiken die verhelderend kunnen zijn in de discussie over schepping en evolutie. Juist daar spelen religieuze en ideologische motieven en belangen een grote rol.

1. De observerende wetenschap houdt zich bezig met onderzoek in het laboratorium of in het veld. Deze wetenschap onderzoekt herhaalbare gebeurtenissen in het heden. Dit betreft het grootste deel van de natuurkunde, scheikunde en biologie (niet de evolutiebiologie), als ook de geologie, die zich richt op waarnemingen (de fysische geografie), en een groot deel van de astronomie. Deze vorm van wetenschap geeft ons de kennis die nodig is voor de technologie, zoals het ontwikkelen van auto’s, satellieten, vliegtuigen, smartphones en voor de behandelingen van ziekten. Het onderzoek betreft de huidige materiële werkelijkheid en hoe die in normale omstandigheden functioneert.

2. De historische wetenschap houdt zich bezig met het extrapoleren van waarnemingen in het heden naar het (soms) verre, niet waarneembare en ook niet herhaalbare verleden. Dit betreft verschillende theorieën en verklaringen in de geschiedwetenschap, archeologie, kosmologie, historische geologie, paleontologie en evolutiebiologie.

Deze twee vormen van wetenschap verschillen onderling in benadering (al is er overlap):

1. De observerende wetenschap streeft ernaar de wetten te ontdekken waarmee de natuur gewoonlijk werkt. Dit is mogelijk dankzij de herhaalbaarheid van het verschijnsel. De historische wetenschap tracht het verleden te reconstrueren, zowel de gebeurtenissen als de werkzame oorzaken. De eerste benadering verklaart hedendaagse gebeurtenissen door verwijzingen naar algemene wetmatigheden of plausibiliteit, terwijl de historische wetenschap gebeurtenissen verklaart in termen van veronderstelde eerdere gebeurtenissen.

2. De experimentele wetenschap leidt effecten af uit oorzaken, terwijl de historische wetenschap terugrekent, en oorzaken in het verleden aanneemt op basis van sleutels die in het heden aanwezig zijn. Het is hierbij interessant dat meerdere mogelijke historische oorzaken hetzelfde effect kunnen geven. In een rechtszaak over een moord bijvoorbeeld, kunnen de aanklager en de verdediger geheel verschillende historische scenario’s geven om het materiële bewijs te verklaren.

3. De observerende wetenschap veronderstelt en zoekt naar wetmatigheden. Aangezien deze wetenschap gericht is op wat gewoonlijk gebeurt, zonder rekening te houden met wonderen, is het redelijk dat zij alleen natuurlijke oorzaken in ogenschouw neemt. Historische wetenschappers zoeken echter naar wat gebeurde in het verleden. Daarbij maken zij gebruik van regelmatigheden (zoals in gedrag van mensen), maar die zijn minder strikt dan natuurlijke wetmatigheden. Een beperking tot natuurlijke oorzaken komt neer op metafysisch naturalisme, de veronderstelling dat er in het verleden geen wonderen zijn gebeurd (wat vooral een punt is in de reconstructie van de geschiedenis van Israël, zoals beschreven in de Bijbel).

De bekende evolutionist Ernst Mayr erkende:

De evolutionaire biologie is, in tegenstelling tot de natuurkunde en de scheikunde, een historische wetenschap. De evolutionist tracht gebeurtenissen en processen die reeds hebben plaatsgevonden, te verklaren. Wetten en experimenten zijn ongeschikte technieken voor de verklaring van zulke gebeurtenissen en processen. In plaats daarvan construeert men een historisch verhaal, bestaande uit een voorzichtige reconstructie van een speciaal scenario dat leidde tot de gebeurtenissen die men tracht te verklaren.³⁴

Kortom: de wetenschappelijke kennis die nodig is om smartphones te maken, staat veel meer vast dan de claim dat mensen en chimpansees een gemeenschappelijke afstamming hebben. Over het algemeen is het gemakkelijker om zeker te zijn van de vorm van een fossiel dan van de doodsoorzaak van het gefossiliseerde organisme.³⁵

Waarnemingen zijn in alle gevallen van belang. Wetenschappelijke theorieën zijn bedoeld om de beschikbare data te verklaren. Daarom moeten wetenschappelijke theorieën in de historische wetenschap overeenstemmen met betrouwbare verslagen van gebeurtenissen in het verleden. Wanneer een lavastroom in Hawaï volgens radiometrische methoden meer dan een miljoen jaar oud is, terwijl uit historische verslagen bekend is dat de lavastroom in 1860 is ontstaan, is het nodig dat de betrouwbaarheid van de methode van ouderdomsbepaling nader onderzocht wordt.³⁶

Het verschil tussen de genoemde vormen van wetenschap kan met het volgende voorbeeld verduidelijkt worden. Wanneer een glazen fles op de grond valt, kan dat een experiment zijn om te kijken hoe stevig de fles is en hoe de relatie is met de dikte van het glas.³⁷ De historische wetenschapper ziet een fles op de grond liggen en vraagt zich af hoe die daar terecht is gekomen. Is de fles gevallen of kapotgeslagen? Wanneer is dat gebeurd? Onder welke omstandigheden? Er kunnen vingerafdrukken genomen worden om de eigenaar te achterhalen. Herhaling van de gebeurtenis is niet volledig mogelijk. Het kan zijn dat een rechercheur of detective de dader achterhaalt en in dat geval leidt de gevolgde methode tot een resultaat. In allerlei gevallen lukt dat echter niet.

De evolutietheorie heeft zowel een observerende als een historische kant. Het is van belang de veranderingen van hedendaagse planten en dieren te observeren. Maar het grootste deel van de evolutiewetenschap betreft de paleontologie en de historische wetenschap. Herhalingen en experimenten zijn daarin niet goed mogelijk.³⁸

Bij de historische wetenschap zijn er richtingen en stromingen in de benadering van het verleden. Na verloop van tijd kan nader onderzoek of aanvullende informatie correcties aanbrengen in een bestaand beeld. Ook kunnen hypotheses opgesteld en later getoetst worden.³⁹ Er is soms al veel verschil van mening over relatief recente gebeurtenissen, zoals verderop blijken zal in de beschrijving van Galilei (hoofdstuk 5) en Darwin (hoofdstuk 11). Hoe verder we teruggaan in de geschiedenis, des te minder bronnen zijn er beschikbaar voor de kennis van het verleden. Daarom kunnen gebeurtenissen in de Eerste of Tweede Wereldoorlog als recent verleden met veel meer zekerheid beschreven worden dan gebeurtenissen in oorlogen die duizenden jaren geleden plaatsvonden. In dit boek staan we vooral stil bij de oorsprongen van het leven op aarde. We kunnen de historische wetenschap in algemene zin daarom hier toespitsen op ‘oorsprongswetenschap’ en andere facetten ervan buiten beschouwing laten.⁴⁰

1.4 Oorsprongswetenschap en levensbeschouwing

De levensbeschouwing van een wetenschapper heeft in algemene zin invloed op de operationele wetenschap met herhaalbare experimenten.⁴¹ In de uitvoering is die levensbeschouwing lang niet altijd merkbaar. Dat ligt anders bij de oorsprongswetenschappen die proberen de schepping en de geschiedenis van de oorsprong van de mens te reconstrueren. Dit komt omdat de Bijbel specifiek spreekt over deze zaken en ze verbindt met het bestaan, het karakter en de werkzaamheden van God. Wat iemand gelooft over God, Zijn Woord en Zijn relatie tot de schepping, heeft veel invloed op zijn interpretatie van de fysieke aanwijzingen. Jongeaardecreationisme, theïstische evolutie, neodarwinistische evolutie en evolutie via punctuated equilibrium (geen geleidelijke, maar soms plotseling verlopende ontwikkeling)⁴² zijn alle benaderingen van het verleden om zo het heden te verklaren. Het verschil is dat de aanhangers van de eerste verklaring aannemen dat Gods eigen verslag in de Bijbel staat, terwijl anderen dat ontkennen of een andere verklaring geven van Genesis 1-3. De eerste groep gaat ervan uit dat er nooit een ‘prehistorie’ van de mens is geweest, omdat er vanaf de schepping een geschiedenis is geweest die mondeling (en op den duur ook schriftelijk) overgeleverd is.

Bij de oorsprongswetenschap is het de vraag of mensen ooit voldoende kunnen weten over het ontstaan om daar zinvolle uitspraken over te kunnen doen. Sir Isaac Newton (1642/3-1727), een van de grootste natuurkundigen, schreef: ‘Waar natuurlijke oorzaken werken, gebruikt God die als instrumenten in Zijn hand, maar ik denk niet dat die voldoende zijn voor de schepping.’⁴³

Archaeopteryx lithographica, uit het Museum für Naturkunde in Berlijn

In het onderzoek naar de oorsprong van deze wereld en van het leven op aarde wordt voor een deel gebruikgemaakt van herhaalbare experimenten.⁴⁴ Men kan onderzoeken onder welke voorwaarden fossielen ontstaan, in welk tempo lava stolt en wat de uitwerking is van vloedgolven. Toch zijn er flinke beperkingen aan historische reconstructies:

• Er bestaat geen mogelijkheid om de processen te reproduceren (men kan de geschiedenis van het leven niet nog een keer van voren af aan laten beginnen).

• Het vroegere proces is eenmalig.

• De gegevensbasis is vaak heel smal en kan meestal ook alleen maar in beperkte mate verbreed worden. De fossiele geschiedenis bestaat slechts uit enkele momentopnamen.

• Toetsing van hypothesen over vroegere processen is slechts heel beperkt mogelijk. Men kan gemakkelijk toetsen of de zogenaamde oervogel Archaeopteryx (zie afbeelding) een mix van typische dinosauriër- en vogeleigenschappen bezit. Dit is door directe waarneming mogelijk. Daarentegen is de hypothese dat de vogel van dinosauriërs afstamt slechts met grote onzekerheid in het kader van complexe theorieën toetsbaar.

• Er zijn nauwelijks voorspellingen en strikte falsifiëringen mogelijk. Vaak kunnen hoogstens retrodicties geformuleerd worden. Dit zijn verwachtingen over dingen die vroeger gebeurd moeten zijn of verwachtingen over vondsten van fossielen die men zou moeten ontdekken, in het geval de hypothese zou kloppen.

Om deze redenen zijn bij historische onderzoeksvragen over het verre verleden alleen beschouwingen over de plausibiliteit van de waargenomen zaken mogelijk (zoals in meer wetenschappen het geval is). De ervaring leert dat subjectieve inschattingen daarbij een relatief grote rol kunnen spelen. Voor een deel worden veronderstellingen in de loop van het proces bijgesteld, zoals bijvoorbeeld blijkt uit de geschiedenis van de interpretatie van de gevonden Neanderthalers.⁴⁵ Een ander gebied waar het denkkader van grote invloed is, is de geologie. Moet het verleden verklaard worden vanuit processen die we nu waarnemen, of moeten we ook rekening houden met catastrofes? In hoofdstuk 12 komen dit verschil in visie en de consequenties daarvan aan de orde.

A Volgens het gangbare evolutiemodel zijn alle organismen in een gemeenschappelijke levensstamboom met elkaar verbonden

B Het boek Genesis beschrijft een onafhankelijk ontstaan van basistypen (‘naar hun aard’)

In beide gevallen is er in de latere geschiedenis een differentiatie van soorten waarneembaar.

1.5 Aanspraken van de recente wetenschap

De laatste twee eeuwen heeft een meerderheid van de wetenschappers in de westerse wereld zich methodologisch afgesloten voor God, en is de wetenschap vooral naturalistisch van aard geworden. In de voorafgaande eeuwen was het geen probleem het geloof in God te combineren met het waarnemen en interpreteren van allerlei natuurverschijnselen. Juist het geloof dat God allerlei constanten in de schepping had gelegd, maakte het mogelijk op zoek te gaan naar ‘natuurwetten’.⁴⁶ Het is waar dat er weleens botsingen waren tussen de waarnemingen en de kerkleer, maar aan het bestaan van God werd niet getwijfeld. Deze houding typeerde onderzoekers als Copernicus, Galilei, Kepler, Pascal, Boyle, Newton en Halley.

Het is opmerkelijk dat met een beroep op diezelfde natuurwetten na verloop van tijd een Ontwerper uitgesloten werd. Ook christenen spreken wel over ‘methodisch naturalisme’, omdat God niet als verklaring in onderzoeken genoemd mag worden. Voor hen is het echter beter om uit te gaan van regelmatigheden die door God in de schepping zijn gelegd (en zoals die er nog zijn na de zondeval in Genesis 3), zodat van begin tot eind de Maker erkend wordt. Het is mogelijk daarvoor de term ‘methodologische wetenschap’ te gebruiken, een wetenschap die methodische uitgangpunten hanteert, maar wel openstaat voor het concept van een Ontwerper.⁴⁷ Het methodisch naturalisme suggereert dat de wetenschappelijke verklaring niet beïnvloed mag worden door een geloofsovertuiging (hooguit door wetenschappelijke modellen). Toch is het wijdere kader waarin de resultaten van de wetenschap worden beoordeeld, filosofisch van aard en de uiteindelijke uitgangspunten van de filosofische conceptie hebben een religieus of geloofskarakter.⁴⁸ Daarmee raken we aan de voorvragen van de beoefening van de wetenschap.

Op allerlei terreinen valt er rond de tijd van de Franse Verlichting een verschuiving in opvattingen over wetenschap te ontdekken. In de geschiedwetenschap zijn eind achttiende en begin negentiende eeuw normen opgesteld die Gods ingrijpen per definitie buitensluiten. Ook in andere wetenschappen zijn pleidooien gevoerd voor het beoefenen van de wetenschap los van een geloof in God. Het is van belang die vooronderstellingen te kennen en te evalueren.⁴⁹

Vooral in de negentiende en het begin van de twintigste eeuw was er sprake van een groot vooruitgangsgeloof waarin de wetenschap een sleutelrol kreeg. In de tweede helft van de twintigste eeuw kwam er een fundamentele bezinning op gang op de aard van de wetenschap. Het is de verdienste van Thomas Kuhn (1922-1996) geweest dat hij aandacht vroeg voor de paradigma’s waarbinnen wetenschap beoefend wordt. Hij doelt daarmee op het omvattende geheel van deels bewuste, deels onbewuste begripsinterpretaties, overtuigingen, verwachtingen en aannames waardoor de wetenschappelijke gemeenschap zich in haar werken en denken laat leiden. Deze paradigma’s kunnen in de loop van de tijd verschuiven, zoals het heliocentrische wereldbeeld het oudere wereldbeeld van de zon die om de aarde draaide, opvolgde. Een deel van de motieven en overtuigingen ligt buiten de gangbare wetenschapsbeoefening. In dat opzicht is het boeiend om ons af te vragen in welke mate de visies op evolutie door feiten en in welke mate ze door overtuigingen gevoed worden. Zoals we zullen zien in volgende hoofdstukken is van beide sprake. Welke benadering past het beste bij de gedane vondsten, welke lost de meeste problemen op en welke is consistent met Gods openbaring?

Gijsbert van den Brink werpt in dit verband de vraag op: ‘Want zou zo in de toekomst bijvoorbeeld ook niet uit voortgaand wetenschappelijk onderzoek kunnen blijken dat het oude joods-christelijke scheppingsgeloof de waarheid op cruciale punten veel dichter benadert dan Darwins evolutietheorie?’⁵⁰ Hij laat de vraag open en trekt aan het eind van een rondgang door de geschiedenis van de wetenschapsfilosofie de conclusie dat het populaire beeld van wetenschap als een lineair-progressief gebeuren, waarbij geleidelijk aan steeds meer witte vlekken op de kaart van onze kennis van de werkelijkheid ingevuld raken, onjuist is. ‘De ontwikkeling van wetenschap kent in werkelijkheid tal van breuklijnen, omslagen, crises, chaotische situaties en ellenlange doodlopende wegen.’⁵¹

Dat heeft ook consequenties voor christenen die zich met wetenschap bezighouden. Ook een oorsprongswetenschap is niet onfeilbaar, zelfs niet bij een open Bijbel. In de afgelopen tijd zijn diverse eerder opgestelde theorieën van het creationisme onhoudbaar gebleken. Ook zijn er nog heel wat onopgeloste vraagstukken met een verscheidenheid aan theorieën die elkaar op sommige punten tegenspreken. Het is daarom van belang onderscheid te maken tussen de uitgangspunten (de acceptatie van het klassieke scheppingsgeloof, met de Bijbel als informatiebron) en de feilbare uitwerking. Er zijn – zeker een halve eeuw geleden – in creationistische kring te stellige uitspraken gedaan die in de praktijk voor andere christenen vervreemdend hebben gewerkt. De laatste jaren is een toenemende professionalisering te merken. Typerend is in dit verband de titel The New Creationism. Building scientific theories on a biblical foundation.⁵²

De interpretatie van de Bijbel is ook lang niet altijd eenduidig. Er is een klassieke uitleg in de loop der eeuwen, maar er is ook een verscheidenheid aan hedendaagse interpretaties. In de volgende hoofdstukken komt dat op heel wat plaatsen naar voren.

1.6 Vier niveaus van discussie over het verleden

De discussies over ‘schepping of evolutie’ verlopen nogal eens emotioneel en kunnen ook onbevredigend zijn omdat de partijen langs elkaar heen praten. Vanuit filosofisch gezichtspunt is het belangrijk onderscheid te maken tussen vier niveaus van discussie over gebeurtenissen in het verleden: feit, theorie, vooronderstelling en geloof. Deze vier niveaus hangen nauw met elkaar samen en beïnvloeden elkaar.⁵³

Allereerst het niveau van de feiten (‘dat wat gebeurd is’). Het standaardbeeld is dat feiten de betrouwbare bouwstenen van de wetenschap vormen. In deze (positivistische) visie zijn feiten met absolute zekerheid vast te stellen. Vanuit de wetenschapsfilosofie zijn daar twee kanttekeningen bij te plaatsen. In de eerste plaats bevat het vaststellen van de feiten (meten, waarnemen) altijd niet-feitelijke elementen. Ten tweede worden feiten soms verward met theorieën. Zo was het tot de zeventiende eeuw een vermeend feit dat de zon om de aarde draaide. Maar het enige feit was dat we dagelijks de zon in het oosten zien opkomen en in het westen ondergaan. Daarmee is nog niets gezegd over hoe dat komt.

Het tweede niveau is dat van de theorieën. Waarom moet dit niveau zorgvuldig van dat van de feiten onderscheiden worden? Daar zijn drie argumenten voor aan te voeren. Allereerst zegt een theorie – naar haar aard – altijd meer dan de feiten rechtvaardigen. Zo zegt de atoomtheorie veel meer over de structuur van de materie (onder andere dat deze uit kernen en elektronen bestaat) dan uit alle metingen waarop deze gebaseerd is, volgt. In de tweede plaats kunnen dezelfde feiten door meerdere theorieën ‘verklaard’ worden. Het op- en ondergaan van de zon laat zich evengoed verklaren door de theorie dat de aarde om de zon draait, als door de theorie dat de zon om de aarde draait. Ten derde verschilt de basis van theorieën. In de natuurwetenschappen is het vaak mogelijk om te experimenteren. In de astronomie kan dat niet; daar kan alleen worden waargenomen. Theorieën over het ontstaan van de aarde hebben zelfs directe waarneming niet als basis, maar moeten het hebben van de interpretatie van de restanten van wat zich heeft afgespeeld. Dat is een veel indirectere basis dan een experiment. Het derde niveau is dat van de (voorwetenschappelijke) vooronderstellingen. Elke theorie gaat uit van bepaalde fundamentele aannames over de werkelijkheid die niet bewezen kunnen worden. Zo vooronderstelt de evolutietheorie dat leven in een toevalsproces ontstaan is en veronderstelt ‘intelligent ontwerp’ (de ID-beweging)⁵⁴ dat sommige biologische structuren ontworpen zijn. Vooronderstellingen zijn belangrijk. We kunnen ze niet bewijzen. Ze gaan aan de wetenschap vooraf en zijn eigen aan elke vorm van wetenschap. Maar ze moeten niet als feiten gepresenteerd worden.

Het laatste niveau is dat van het geloof. Geloofskennis heeft een ander karakter dan wetenschappelijke kennis. Geloofskennis wordt niet gekenmerkt door experimenteren en analyseren, maar door gelovig luisteren en belijden. Geloofskennis heeft onder andere betrekking op de zin en het doel van de hele werkelijkheid. Die kennis kan wel gevoed worden door wetenschappelijke kennis. Ook omgekeerd bevat het geloof inzichten en motieven die voor een wetenschapper waardevol kunnen zijn.

De onderlinge relatie tussen de vier niveaus

De hoogleraren Verkerk en De Vries passen het bovenstaande toe op enkele heikele punten in de discussie over schepping, ontwerp en evolutie.

1. Ten aanzien van de term ‘evolutie’ moeten we volgens hen de niveaus van de discussie goed uit elkaar houden. Er zijn veel voorbeelden van veranderingen in de natuur. Het mechanisme van de evolutie (mutatie en selectie) kunnen we dan ook gerust als feit presenteren. Maar de stelling dat alle vormen van leven verklaard kunnen worden door middel van dit mechanisme gaat veel verder dan het aanwezige feitenmateriaal rechtvaardigt. Ook al kun je met een experiment aantonen dat bepaalde stappen mogelijk zijn, dan bewijst dat nog niet dat het ook zo gegaan is. Zo’n stelling zou bijvoorbeeld wel ondersteund kunnen worden uit de interpretatie van fossielen in de verschillende aardlagen. We zitten dan wel in de meest indirecte vorm van empirisch onderzoek. Evolutie als een volledige verklaring voor de verscheidenheid van het leven is dus een theorie die veel meer zegt dan de feiten rechtvaardigen.

Het getuigt van een gezonde wetenschappelijke houding om de mogelijkheid open te houden dat dezelfde waarnemingen ook met een andere theorie verklaard kunnen worden. Het debat gaat er dan over welk model de meeste verklaringskracht heeft. De discussie over intelligent ontwerp laat zien dat de term ‘evolutie’ soms duidt op een geloof, namelijk op de absolute zekerheid dat alle leven in een evolutionair proces ontstaan is. De reactie kan dan zo emotioneel en onzakelijk zijn, dat de eisen van argumentatie en bereidheid tot wetenschappelijke toetsing ver weg lijken.

2. Aanhangers van intelligent ontwerp stellen dat sommige biologische structuren zo complex zijn, dat die nooit in een evolutionair proces ontstaan kunnen zijn. Zo’n stelling is een wetenschappelijke hypothese (aanzet tot theorie) die in principe getest kan worden. Maar de vraag of er sprake is van een intelligent ontwerp bevindt zich niet op het niveau van de wetenschap, maar op het niveau van het geloof. Het begrip ‘ontwerp’, zo leert de techniekfilosofie, is immers niet houdbaar zonder een ontwerper. Het bestaan van een O/ontwerper kan niet door de wetenschap aangetoond worden, maar alleen in geloof beleden worden.⁵⁵

3. Het onderscheiden van de niveaus van theorie en geloof helpt ons ook om dilemma’s beter in het vizier te krijgen. In de natuurwetenschap, geologie, astronomie en biologie zijn er verschillende respectabele theorieën, onder andere over de ouderdom van de aarde. De status van dit soort theorieën is en moet onderwerp blijven van het wetenschappelijke debat. Dit soort theorieën lijkt op het eerste gezicht te strijden met ons geloof. Het domste wat een christen kan doen, is die spanning op te heffen door óf het geloof aan te passen óf de wetenschap te ontkennen. Wat er in feite aan de hand is, is dat er een spanning is tussen de uitleg van de natuur en de uitleg van de Bijbel. Een spanning die een christen uitdaagt om naar een oplossing te zoeken.

4. De vraag of de mens een toevallig product is van een evolutionair proces of dat de mens geschapen is naar het beeld van God, is een geloofsdiscussie. We moeten ons niet laten verleiden om deze discussie op het niveau van de theorie te voeren. In de discussie over de zin van het mens-zijn kunnen we alleen gelovig naspreken wat de Bijbel zegt. Laten we daarin God de eer geven die Hem toekomt.

Tot zover een weergave van het standpunt van de genoemde hoogleraren. Zij staan in de traditie van de reformatorische wijsbegeerte,⁵⁶ waarvan Herman Dooyeweerd de grondlegger is. In de reformatorische wijsbegeerte is veel onderzoek gedaan naar de aard van de wetenschappelijke kennis. Als voorbeeld een citaat uit de afscheidsrede van Henk Geertsema:

Wetenschap wordt noodzakelijk beïnvloed door levensovertuiging. En deze heeft een religieus karakter in die zin dat ze wel verantwoord maar niet bewezen kan worden, omdat ze zelf aan alle argumentatie ten grondslag ligt. Dat is de kern van de zogenaamde transcendentale kritiek. Dooyeweerd heeft geprobeerd te laten zien dat er noodzakelijk keuzes ten grondslag liggen aan de interpretatie van de resultaten van wetenschap: een idee over de oorsprong van de werkelijkheid, een idee over de mens zelf en een idee over hoe de verschillende wetenschapsgebieden met elkaar samenhangen. In zijn eigen termen: over oorsprong, eenheid en samenhang in verscheidenheid. Wie ervan uitgaat dat heel de werkelijkheid is voortgekomen uit materie via een proces van evolutie gaat evenzeer uit van een geloof als wie God als schepper van de werkelijkheid belijdt. En het een is evenmin wetenschappelijk te bewijzen als het ander.’⁵⁷

Het is op zich mogelijk nog meer aspecten van de wetenschapsbeoefening te noemen (zoals de morele aspecten en de politieke effecten), maar het gaat hier vooral om het punt dat wetenschap een levensbeschouwelijk element heeft. Ook gaat het hier niet om een algehele wetenschapsfilosofie, maar vooral om een belichting van belangrijke aspecten van de discussie over schepping en evolutie. Die komen op diverse plaatsen in dit boek terug.

1.7 Overzicht van dit boek

Velen denken dat de evolutietheorie afkomstig is van Charles Darwin, die hierover in het jaar 1859 publiceerde. In werkelijkheid is de gedachte erachter veel ouder. Het is goed om de ontwikkeling van deze theorie na te gaan, ook om te bepalen in welke mate waarnemingen en vooronderstellingen achter deze theorie schuilgaan. In hoofdstuk 2 komt de evolutietheorie vanaf de oudheid tot de tijd van Darwin aan de orde.

Uiteraard heeft de christelijke kerk gereageerd op de opkomst van de evolutietheorie. Ook hier is het zinvol naar de vroegere geschiedenis te kijken. Voor- en tegenstanders van een integratie van Genesis en de evolutietheorie beroepen zich immers op theologen uit het verleden, ook uit de vroegchristelijke kerk. Hoofdstuk 3 geeft een overzicht van de standpunten van de kerkvaders.

Bij de genoemde discussies speelt vaak de vraag wat wij aankunnen met het wereldbeeld van het Oude Testament. Is de Bijbel ook op dat punt gezaghebbend of is het geschetste wereldbeeld verouderd en voor ons niet meer relevant? Beperkt het gezag van de Bijbel zich tot de heilsboodschap of strekt dat gezag zich ook uit tot de beschrijving van de hemellichamen, de aarde en de wateren? Hoofdstuk 4 gaat over de vraag of het Oude Testament een platte aarde met een harde hemelkoepel veronderstelt.

Ook komt in de gesprekken over evolutie herhaaldelijk een verwijzing naar Galilei voor, meestal in de zin van: laat de kerk niet opnieuw de fout maken die toen begaan is, want achteraf kreeg deze astronoom toch gelijk. De strekking van een dergelijke opmerking is dat de kerk zich niet moet bezighouden met achterhoedegevechten, maar beter de huidige wetenschap kan aanvaarden. In hoofdstuk 5 blijkt echter dat de situatie rond Galilei anders ligt dan meestal gedacht wordt.

Na deze omtrekkende bewegingen komt in hoofdstuk 6 de schepping in de eerste hoofdstukken van het Oude Testament ter sprake. Wat betekent de indeling in zeven dagen? Wat is de strekking van dit bericht? Hoe zit het met de goedheid van de schepping? Waren lijden en dood al aanwezig voor de zondeval? Is Eva uit een man gemaakt? Diverse richtingen van interpretatie passeren de revue.

In hoofdstuk 7 gaan we verder met het Oude Testament en bespreken we de zondvloed en passages uit boeken als Job en de Psalmen. Sommige gedeelten lijken op het eerste gezicht weinig met de discussie over schepping en evolutietheorie te maken te hebben, maar er zijn wel degelijk verbanden en knelpunten. Na deze twee exegetische hoofdstukken is het tijd om te luisteren naar hedendaagse vertegenwoordigers van het theïstisch evolutionisme die zich bezighouden met de uitleg van de Bijbel. Hoe kunnen zij de uiteenlopende standpunten verenigen? We kiezen twee vooraanstaande vertegenwoordigers. Eerst komt in hoofdstuk 8 het werk van John Walton aan de orde, die meent dat in Genesis 1-3 een kosmische tempel in gebruik genomen wordt. Daarna volgt in hoofdstuk 9 een bespreking van het werk van Denis Alexander, waarbij de focus ligt op de verhouding tussen Adam en zijn veronderstelde voorgangers.

Hierna staat in hoofdstuk 10 een bespreking van relevante passages in het Nieuwe Testament. Wat betekenen de uitspraken van Jezus Christus en van Paulus over de oorsprong van de aarde en de mensheid? Zijn die een aanpassing aan de toen heersende voorstellingen, zodat wij die niet over hoeven te nemen? Of zijn die uitspraken gezaghebbend voor ons?

Vervolgens pakken we de huidige ontwikkelingen weer op. We gaan in hoofdstuk 11 nader in op de opvattingen van Darwin, op het darwinisme en op het neodarwinisme. De voorgeschiedenis is reeds in hoofdstuk 2 genoemd, in hoofdstuk 11 gaat het over de ontwikkelingen in de laatste anderhalve eeuw. Daarbij blijken vooronderstellingen vaak een grote rol te spelen in de houding tegenover de evolutietheorie en komen de bovengenoemde vier niveaus (par. 1.6) terug.

Hoofdstuk 12 gaat iets in de tijd terug, naar het begin van de negentiende eeuw, en beschrijft de ontwikkelingen in de geologische wetenschap in de periode kort voor Darwin. De discussies in de eerste helft van de negentiende eeuw en de opkomst van de zondvloedgeologie vormen de achtergrond van Darwins theorie. Tevens trekken we de lijnen door naar het latere wetenschappelijke creationisme, als vervolg op de zondvloedgeologie.

Hoofdstuk 13 biedt een overzicht van de reacties van christelijke theologen op de evolutietheorie, en wel in de periode vanaf Darwin tot heden, en dan vooral in Amerika en Nederland. De opvattingen van invloedrijke theologen als Benjamin Warfield en Abraham Kuyper komen aan de orde, en er wordt een schets van de latere ontwikkelingen gegeven. In de weergave van de ontwikkelingen gaat het vooral om de variatie in standpunten en de bijbehorende argumenten ten aanzien van de uitleg van de Bijbel.

In hoofdstuk 14 staat een kort overzicht van de wetenschapsgebieden die van belang zijn bij de bestudering van de vraag of de evolutionaire ontwikkeling waarschijnlijk is. Naast de biologie (genetica) en geologie komen ook kosmologie en andere wetenschapsgebieden kort ter sprake. Ook wordt ingegaan op de argumenten voor een relatief jonge aarde. In dit hoofdstuk staan verwijzingen naar recente discussies, naar boeken, tijdschriften en organisaties.

De lijnen van het boek komen samen in hoofdstuk 15 dat het theïstisch evolutionisme behandelt. Dit is een verzamelterm waarin onderscheidingen aangebracht moeten worden. Diverse aspecten van de vraagstelling komen aan de orde: is het aannemelijk dat God de levende wezens door middel van evolutie heeft laten ontstaan? Wat zijn de consequenties van die manier van lezen van de Bijbel? Wat betekent dat voor de uitleg en het gezag van de Bijbel en voor de geloofsleer? De metafoor van de twee boeken (‘Bijbel’ en ‘natuur’) wordt behandeld, evenals de accommodatieleer.

De vraagstelling heeft veel kanten en er zal altijd wel verscheidenheid aan opvattingen blijven. Het is belangrijk hoe we daarin met elkaar omgaan en dat we gericht zijn op God de Schepper.

_________________

1Roth, Oorsprong, 298-299.

2Zie hoofdstuk 11.

3Zie hoofdstuk 11.

4Zie hoofdstuk 13.

5Spurgeon, Sermon 1911, 25 juli 1886. Zie verder hoofdstuk 13 (par. 13.3.6).

6Zie hoofdstuk 13.

7Zie hoofdstuk 9.

8Nevin (red.), Should Christians Embrace Evolution?, 220. Het citaat is afkomstig van J.P. Moreland. Voor de term ‘theïstische evolutie’, zie par. 1.2.4.

9Lamoureux, I Love Jesus & I Accept Evolution. Hij noemt zich in het boek een wedergeboren christen.

10Sloan, ‘The Concept of Evolution to 1872’.

11Bowler, Evolution. The History of an Idea, 8.

12Zie hoofdstuk 2.

13Voor wetenschappelijke problemen om de mechanismen van micro-evolutie toe te passen op macro-evolutie, zie Bethell, Darwin’s House of Cards, 94-97. Hij vindt het misleidend kleine individuele verschillen ‘evolutionair’ te noemen, zelfs op microniveau.

14Sarfati, Refuting Evolution 2, 283. Zie ook http://creation.com/arguments-we-think-creationists-should-not-use: ‘Creationists believe in microevolution but not macroevolution.’

15Door verlies van genetische informatie kan ook een wijziging optreden, maar niet genoeg om een geheel nieuwe soort te laten ontstaan.

16Phillip E. Johnson, een van de grondleggers van de Intelligent Design-beweging, spreekt in discussies liever niet meer over ‘evolutie’ omdat het begrip te verwarrend is. Zie zijn terugblik in de herdruk van 1993 op het boek dat hij in 1991 schreef: Darwin on Trial.

17Vgl. hoofdstuk 6.

18Zuilhof, Alles is altijd ingewikkelder, 15. Hij noemt als grote problemen het ontstaan van chiraliteit (links- of rechtsdraaiende moleculen), het langdurig behoud van chiraliteit en het gebruik ervan in de zogenaamde RNA-wereld.

19Van der Weghe, Gefundeerd geloof, 70.

20Zie Madueme en Reeves (red.), Adam, the Fall, and Original Sin, 144-145.

21Het ‘letterlijk’ lezen van de Bijbel houdt vooral een concreet, historisch lezen in. Andere betekenislagen worden daarmee niet uitgesloten, zoals blijkt in hoofdstuk 3 over de kerkvaders.

22Zie de zondvloedgeologie in hoofdstuk 12.

23Ruse, ‘Creationism’. Voor het sociaal darwinisme, zie hoofdstuk 11.

24Rehwinkel, The Flood, in vertaling De zondvloed.

25Roth, Oorsprong, 59.

26William VanDoodewaard verwerpt de claim dat de hermeneutiek van de creationisten vooral terug te voeren is op George McCready Price. Hij laat zien dat allerlei soorten protestanten in de duizenden jaren oude traditie stonden van een ‘letterlijke’ opvatting van het boek Genesis, The Quest for the Historical Adam, 156-158.

27De termen zijn: Young earth creationist (YEC) en Old earth creationist (OEC). Vgl. Fransen, ‘Schepping en evolutie: wie staat waar?’. De aanhangers van de eerste stroming gebruiken deze aanduiding ook voor personen uit de Bijbel en de kerkgeschiedenis: ‘Jezus, Paulus en Augustinus waren YEC-ers’. Hoewel ik van mening ben dat deze Bijbelse personen uitgingen van een relatief recente schepping, wordt met deze aanduiding ‘creationist’ vooral een geloofshouding bedoeld en niet het wetenschappelijk ingaan op allerlei verschijnselen. Mij lijkt het beter ‘creationisme’ te beperken tot een recente stroming die ook wetenschappelijk bezig is.

28Alexander, Creation or Evolution, 21. Denis O. Lamoureux beperkt ‘evolutionair creationisme’ tot ‘behoudende christenen’; de bredere term ‘theïstisch evolutionisme’ omvat volgens hem ook liberale christenen en filosofische theïsten. Zie Johnson, Lamoureux e.a., Darwinism Defeated?, 14.

29VanDoodewaard, The Quest for the Historical Adam, 282-284.

30Darwin kende de opvatting en bestreed die (zie par. 11.2.2).

31Voor Intelligent Design en het Discovery Institute, zie http://www.discovery.org/id/

32Deborah B. Haarsma en Loren D. Haarsma onderscheiden in Origins, hoofdstuk 3, tussen 1. de experimentele wetenschap, zoals fysica, chemie en moleculaire biologie; 2. de observerende wetenschap met zorgvuldige waarnemingen (bijv. het herstel van een verbrand bos), zoals de meteorologie, ecologie, geneeskunde, astronomie, geologie; 3. de historische wetenschap, zoals klimatologie, kosmologie, geologie, paleontologie.

33Zie Byl en Goss, How Should Christians Approach Origins?, hoofdstuk 2, ‘Science and History’. Vgl. Geisler en Anderson, Origin Science. Zie ook Cleland, ‘Historical science, experimental science, and the scientific method’ en Günter Bechly, https://gbechly.jimdo.com/2016/03/21/the-lamoureux-delusion/

34Mayr, ‘Darwin’s Influence on Modern Thought’. Hij is positief over de invloed die Darwin heeft gehad op deze vorm van wetenschap.

35Roth, Oorsprong, 302.

36Op zich is het mogelijk dat elementen uit de aarde ouder zijn dan het recente gesteente en dat de dateringsmethode zich daarop richt (zgn. confounding).

37Vgl. http://logos.nl/operationele-en-historische-wetenschap-vergeleken/

38Donald R. Prothero erkent in ‘Is observational science better than historical science?’ de onderscheiding, maar is kritisch over het standpunt dat experimenten meer zekerheid bieden dan historische onderzoeken. Hij meent dat de vormen van wetenschap samenwerken en soms naadloos in elkaar overgaan. Het is jammer dat hij in zijn artikel de rol van vooronderstellingen niet behandelt.

39Vgl. Paul, Key Issues in Historical Theory. Zie bijvoorbeeld hoofdstuk 7 voor de methodologische overwegingen bij de reconstructie van het leven van de dichter Jacob van Maerlandt in de dertiende eeuw.

40Vgl. Mortenson, ‘Introduction’ op Searching for Adam. Genesis and the Truth about Man’s Origin, 10-15.

41Bijvoorbeeld in het onderscheid tussen realisme en instrumentalisme. Te denken valt ook aan de benadering van Dick Swaab, Wij zijn ons brein.

42Een theorie van de paleontologen Niles Eldredge en Stephen Jay Gould.

43Newton, brief aan Thomas Burnet, 1680 of 1681. Het betreft een uitspraak over de beweging van de aarde.

44Zie hiervoor Junker en Scherer, Evolutie, 16-20.

45Zie Lubenow, ‘Neanderthalers: Our Worthy Ancestors’ en Mooallem, ‘Neanderthals Were People, Too’.

46Zie ook de kritiek van Alvin Plantinga op het naturalisme in Het echte conflict.

47Roth, Oorsprong, 339-341.

48Zie hiervoor ook de onderstaande benadering van de reformatorische wijsbegeerte.

49Zie de voorbeelden van Bolingbroke, Voltaire en De Wette in Paul, Het Archimedisch punt van de Pentateuchkritiek, 221-225.

50Van den Brink, Een publieke zaak (2004), 77. Zie voor hem hoofdstuk 13 (par. 13.6.4).

51Van den Brink, Een publieke zaak, 87.

52Garner, The New Creationism.

53Ontleend aan Maarten Verkerk en Marc de Vries, ‘Schepping en de kijk op wetenschap’. Henk Jochemsen, eveneens bijzonder hoogleraar Reformatorische wijsbegeerte, gaf op 17 februari 2016 in Woudenberg dezelfde vierdeling, waarbij hij in plaats van ‘vooronderstellingen’ het woord ‘wetenschapsfilosofie’ noemde, en bij ‘geloof’ de formulering ‘geloof en levensbeschouwing’ gebruikte. Volgens hem is wetenschap nooit neutraal; keuzes, voorkeuren en interpretaties hebben invloed op de verschillende niveaus. Tussen deze niveaus bestaat interactie, ze zijn niet gedetermineerd. Wetenschappelijke modellen zijn daarmee het gevolg van diezelfde keuzes en interpretaties. Het verzamelen van op zichzelf neutrale data garandeert geen objectieve theorievorming, maar is een gevolg van een bepaalde vraagstelling en een concept van denken. Voor achtergrondinformatie en literatuur, zie Geertsema, Denken over zin en wetenschap. Zie ook Clouser, The Myth of Religious Neutrality.

54Zie hiervoor par. 1.2.5 en hoofdstuk 14.

55Vanuit de Intelligent Design-beweging wil men aansluiten bij de dagelijkse ervaring, niet zozeer bij ‘geloof’. Zie Axe, Undeniable. How Biology Confirms Our Intuition That Life Is Designed.

56Zie http://www.christelijkefilosofie.nl

57Geertsema, Denken over zin en wetenschap, 10.

2. Evolutietheorieën tot de tijd van Darwin

Geen van de concepten waaruit Darwin zijn evolutietheorie door natuurlijke selectie samenstelde, was helemaal nieuw. Historici erkennen nu dat de basisprincipes van evolutie – strijd om te overleven, selectie, erfelijkheid, aanpassing, zelfs het verschijnen van toevallige wijzigingen in het erfelijke materiaal – tamelijk algemene thema’s waren in de Victoriaanse plant- en dierkunde.

John Waller¹

2.1 Inleiding

De opvatting van een biologische evolutie, waarbij de ene soort in een andere kan overgaan, is niet pas opgekomen in de negentiende eeuw. Ze is zelfs niet een modern idee zoals vaak gedacht wordt.² In dit hoofdstuk lopen we globaal de geschiedenis door, grotendeels in chronologische volgorde, te beginnen bij de Griekse oudheid.³ In de meer recente tijd volgen we de indeling naar land.

De bedoeling van dit overzicht is om op te sporen waar de gedachte van evolutie vandaan komt en welke levensbeschouwelijke visies hierin een rol hebben gespeeld. Een paar keer komt ook de ouderdom van de aarde naar voren, als een verwant thema. Dit helpt om de vraag duidelijk te krijgen tegen welke achtergronden Darwin zijn theorie publiceerde.⁴

De eerste eeuwen van het overzicht zijn ook van belang om vast te stellen tegen welk front diverse kerkvaders zich gekeerd hebben (zie hoofdstuk 3). En de ontwikkelingen in de laatste eeuwen verklaren mede de reacties van christenen op de theorie van Darwin (zie hoofdstuk 13).

2.2 De Grieken en de Indiërs

2.2.1 De Grieken

De Griekse filosofen kenden al diverse evolutionaire opvattingen. Een van de eerste theorieën daarover werd voorgesteld door Thales van Milete (640-546 v.Chr.) uit de kustprovincie Ionia, in de buurt van Griekenland. Hij kwam met de opvatting dat het leven ontstaan was in water.⁵

Een van Thales’ studenten, Anaximander (ca. 611-547 v.Chr.), ontwikkelde deze ideeën verder, met de conclusie dat de mens geëvolueerd is van een vis of van visachtige vormen. Deze vismensen stootten hun schubben af en verhuisden naar het vasteland, waar zij sinds die tijd verblijven.⁶ Van Anaximander zijn echter geen uitspraken bekend over de ontwikkeling van planten en dieren. In de negentiende eeuw beschouwde Ernst Haeckel de Griek Anaximander als de grote voorloper van nieuwere opvattingen over het ontstaan van de kosmos en van de levende wezens.⁷

Empedocles (ca. 493-435 v.Chr.) wordt tegenwoordig wel de vader van het evolutionair naturalisme genoemd. Hij betoogde dat toeval verantwoordelijk was voor het gehele proces van de evolutie van eenvoudige wezens tot de moderne mensheid. Hij meende dat spontane generatie de oorsprong van het leven volledig verklaarde, en hij leerde ook dat alle levende organismen geleidelijk ontwikkeld waren door het proces van proefondervindelijk combineren van dierlijke delen. Empedocles gaf ook aan dat natuurlijke selectie het belangrijkste mechanisme van de evolutie was. De sterkste en best aangepaste heeft meer kans om te overleven en om zijn eigenschappen aan het nageslacht door te geven. Dit gaat in de richting van wat later survival of the fittest genoemd is. Andere filosofen, zoals Plato en Aristoteles, meenden echter dat de soorten goddelijk vastgelegd waren en daarom ook niet veranderd konden worden.

De eerste persoon die bekendstaat om zijn erkenning van fossielen als overblijfselen van de geologische veranderingen en de opvolging van het leven, was Xenophanes van Colophon (560-ca. 478). Sommige geleerden speculeren dat Thales en Anaximander ook van mening waren dat de fossielen een biologische evolutie ondersteunden, maar dat is niet zeker.

Het was zeer waarschijnlijk Democritus (ca. 460-370) die leerde dat de eerste, primitieve mensen als dieren leefden. Langzamerhand vormden zij groepen uit vrees voor de wilde dieren. In het begin hadden de mensen nog geen taal, maar later begonnen zij te spreken met klanken en gebruikten zij symbolen voor elk voorwerp. Langzamerhand leerden zij woorden uit te spreken.⁸

Veel vroege Griekse manuscripten zijn verloren gegaan, maar de teksten die bewaard zijn gebleven, bieden genoeg informatie om in grote lijnen te bepalen wat de oude Grieken geloofden. Daaronder vallen diverse vormen van evolutiedenken. Ten aanzien van de ouderdom van de aarde dachten diverse Griekse filosofen dat er allerlei tijdperken verstreken waren sinds het ontstaan van deze wereld.⁹ Dit maakte een geleidelijk ontstaan van levensvormen mogelijk.

2.2.2 De Indiërs (hindoes)

Het is mogelijk dat de Griekse filosofen ideeën ontleend hebben aan de hindoes, die geloofden dat zielen omgevormd werden van het ene dier in het andere totdat ze een staat van perfectie (nirwana) bereikten.

Thomas H. Huxley geeft in zijn lezing ‘Evolution and Ethics’ (1894) aan dat evolutionaire concepten bij de hindoes in India aanwezig waren.¹⁰ De hindoegeleerde Swami Vivekananda (1863-1902) stelt: ‘Het idee van evolutie is aanwezig in de Veda’s [= geschriften van de hindoes] lang voor het christelijke tijdperk; maar totdat Darwin zei dat het waar was, werd het slechts als een ketterij van de Hindoes beschouwd.’ Hij citeert Monier Monier-Williams, hoogleraar Sanskriet in Engeland: ‘Ja, de hindoes waren Spinozisten 2000 jaar voor de geboorte van Spinoza, Darwinianen eeuwen voor de geboorte van Darwin, en evolutionisten eeuwen voor de leer van evolutie geaccepteerd werd door de Huxleys van onze tijd.’¹¹

Er zijn aanwijzingen dat de hindoes de Grieken beïnvloed hebben, in het bijzonder via Pythagoras (ca. 582-506 v.Chr.). Volgens zijn biograaf bestudeerde hij de esoterische leringen van de Egyptenaren, de Assyriërs en de brahmanen [= priesters en geleerden van de hindoes]. Diverse geleerden noemen de overeenkomsten tussen de Indiërs en de volgelingen van Pythagoras, zoals de overtuiging van reïncarnatie. Pythagoras oefende veel invloed uit op de latere Griekse filosofen.¹²

2.3 De Romeinen – Lucretius

De Romein Lucretius (ca. 99-55 v.Chr.) heeft als filosoof veel van het Griekse denken verwerkt, vooral van Epicurus (341-270 v.Chr.). In zijn boek De Rerum Natura beschrijft hij zaken die overeenkomen met darwinistische concepten, met name de biologische mutaties en het overleven van de meest aangepaste soorten.¹³ De titel van dit geschrift is vaak vertaald als ‘Over de natuur van de dingen’. Het is echter ook mogelijk de titel op te vatten als ‘Over het ontstaan van de dingen’. Dit werk was vanaf de zeventiende eeuw in Europa bekend en oefende daar invloed uit.

Volgens Epicurus waren veel soorten spontaan uit de aarde ontstaan, maar overleefden alleen de meest functionele vormen en die kregen nakomelingen.

In onderscheid met Lucretius hadden Cicero en Seneca een duidelijker teleologische opvatting van de natuur. Die zou doelmatiger zijn dan Epicurus aangaf. De kerkvaders kenden deze en soortgelijke opvattingen. Zie hoofdstuk 3 voor hun reacties daarop.

2.4 Een Chinese denker

De Chinese denker Zhuang Zhou (ca. 369-286 v.Chr.) was een taoïstische filosoof die schreef over het veranderen van biologische soorten.¹⁴ Het taoïsme ontkent de vastheid van de biologische soorten, zodat filosofen uit deze richting speculeerden over de ontwikkeling van verschillende eigenschappen in verschillende omgevingen. Het taoïsme leert dat de mensen, de natuur en de hemelen voortdurend transformeren, wat in contrast staat tot de meer statische visie op de natuur in het westerse denken.

2.5 Islamitische opvattingen in de middeleeuwen

Na de val van het Romeinse Rijk verdwenen de Griekse en Romeinse opvattingen over de ontwikkeling van de soorten grotendeels uit Europa (al bleven ze bij enige kerkvaders bekend). Het gedachtegoed leefde voort bij de islamitische filosofen en wetenschappers, vooral in de ‘gouden eeuw’ van de islam, de periode die bij ons ‘de middeleeuwen’ heet. Deze wetenschappers dachten na over de overgang van het levenloze naar het levende: van mineraal naar plant, van plant naar dier en van dier naar mens.

In 1377 schreef Ibn Khaldun zijn boek Muqaddimah en daarin stelt hij dat de mensen afkomstig zijn uit de wereld van de apen.¹⁵

De Perzische geleerde Nasir al-Din Tusi (1201-1274)¹⁶ beschrijft in zijn boek Akhlaq-i-Nasri de theorie dat het universum eens bestond uit gelijke elementen. Vanwege interne spanningen ontwikkelden zich enige substanties. Die vormden op den duur mineralen, daarna planten, weer later dieren en ten slotte mensen. Tusi geeft aan dat variabiliteit een belangrijke factor was om te overleven. Op grond hiervan konden lichamen zich aanpassen en bijvoorbeeld verdedigingsmiddelen ontwikkelen. De mens ontwikkelde zich uit apen zoals die leven in het westen van Soedan en andere afgelegen oorden. ‘De mens heeft eigenschappen die hem van andere schepselen onderscheiden, maar hij heeft andere eigenschappen die hem verbinden met de dierenwereld.’ Alleen met de hulp van zijn wil kan hij een hoger niveau bereiken.

2.6 De achttiende eeuw

2.6.1 Frankrijk

Voor zover bekend heeft het Chinese en islamitische denken geen directe invloed gehad op de opkomst van evolutietheorieën in Europa. In dit werelddeel kwam in de achttiende eeuw de stroming van de Verlichting op. Deze stroming, waarin het autonome denken als doel beschouwd wordt, ontwikkelde zich vooral in Frankrijk. Diverse filosofen deden in ‘de eeuw van het verstand’ pogingen om te komen tot een volledige scheiding van geloof en rede. Ook probeerden zij met behulp van natuurlijke oorzaken alle verschijnselen te verklaren.

De moderne opvattingen over de biologische evolutie, in de zin van gemeenschappelijke afstamming, zijn waarschijnlijk het dichtst benaderd door Montesquieu (1689-1755). Hij was van mening dat er in het begin zeer weinig soorten waren en dat deze zich sinds die tijd vermenigvuldigd hebben.¹⁷

Het boek Telliamed van Benoît de Maillet (1656-1738) is postuum gepubliceerd in 1748. De auteur neemt in dit boek afscheid van de Bijbelse schepping van de aarde en van de opvatting van een wereldwijde zondvloed. Hij stelt dat vissen de voorouders waren van vogels, zoogdieren en mensen. Hij gaat uit van kiemen die zich ontwikkelden en verwerpt een direct ontstaan via een wonder.¹⁸

Pierre-Louis de Maupertuis beschrijft in zijn populaire Venus physique (1745) een hypothese over voortplanting. Hij meende dat organisch materiaal een zelforganiserende instelling had. Hij onderzocht ook de erfelijkheid en benaderde natuurlijke variatie met statistiek. In het begin was de aarde overdekt met water, maar sommige deeltjes hebben zich tot levende wezens kunnen vormen. Nieuwe soorten kunnen ontstaan zijn uit de toevallige combinatie van verschillende delen van levende wezens, zodat die soorten toch een gemeenschappelijke voorouder hebben.¹⁹

De Franse natuuronderzoeker Georges-Louis Buffon (1707-1788) was een naturalist en verzette zich tegen de christelijke overtuiging van een schepping door God.²⁰ Hij schreef uitgebreid over de gelijkenis tussen de verschillende soorten vogels en viervoeters. Hij wees op de aanwezigheid van schijnbaar nutteloze anatomische kenmerken van dieren (zoals de tenen bij een varken), en gebruikte dit als argument om te twijfelen aan de opvatting dat elke soort uniek gevormd was door God op de vijfde en de zesde dag van de schepping. De huidige soorten zouden te herleiden zijn tot een veel minder groot aantal vroegere vormen die ontstaan waren door spontane generatie. Buffon stelde in voorzichtige bewoordingen een beperkte vorm van evolutie voor die verantwoordelijk is voor variaties tussen vergelijkbare soorten en voor natuurlijke afwijkingen. Hij kwam zelfs met het idee dat de aap en de mens een gemeenschappelijke afstamming hebben. De verschijning van de mensheid was slechts de laatste gebeurtenis in het lange drama van de ontwikkeling van de planeet. Buffons werken Histoire naturelle (1749-1789) en Époques de la nature (1778) waren zeer invloedrijk, zodat zijn ideeën volop bekend werden.

De Franse natuuronderzoeker
Georges-Louis Buffon

Onder de denkers uit de tijd van de Verlichting waren er ook ‘materialisten’. Zij verzetten zich tegen het argument dat de schepping op een bijzondere manier ontworpen is. Wat wij waarnemen, is volgens hen het resultaat van toeval. Denis Diderot (1713-1784) was een van de grote figuren van de Verlichting, jaren achtereen redacteur van de Encyclopédie. Eerst was hij nog deïst, maar hij werd op den duur een extreme materialist.²¹ Hij was een van de eersten die we als een evolutionist kunnen aanmerken. Hij bracht het culturele idee van vooruitgang over naar de levende natuur, waarin men een ontwikkeling kon zien van het primitieve naar het complexe en waardevolle. In zijn werk Brief over de blinden (1749), dat anoniem gepubliceerd werd, stelt hij dat alle dieren van één oerdier afstammen dat door spontane generatie ontstaan is. Vanuit dit prototype zijn alle huidige levende soorten afkomstig. Nieuwe vormen overleefden of stierven uit omdat zij wel of niet geschikt waren voor hun omgeving. De ontwikkelingsgedachte is bij Diderot sterk speculatief:

Kan het, net zoals in het dieren- en plantenrijk een afzonderlijk organisme om zo te zeggen een begin heeft, groeit, zich in stand houdt, in verval raakt en sterft, niet net zo toegaan bij de hele soort? … zou de filosoof die de mogelijkheid heeft om vrijelijk te speculeren niet vermoeden dat de bijzondere elementen van het dierenrijk in alle eeuwigheid verstrooid waren in en vermengd waren met de materie als geheel; dat deze elementen zich weer verenigden omdat het mogelijk voor ze was dit te doen; dat het embryo dat uit deze elementen gevormd werd een oneindige reeks van verschillende organisatievormen en ontwikkelingen had doorgemaakt … dat het misschien nog andere ontwikkelingen en uitbreidingen zal ondergaan, die ons onbekend zijn; dat het een stationaire toestand heeft gehad of zal hebben; … dat het voor altijd uit de natuur zal verdwijnen, of eerder, in de natuur zal blijven bestaan, maar in een vorm en met vermogens die volstrekt verschillen van die we er op dit moment in onderscheiden?²²

2.6.2 Duitsland

Immanuel Kant (1724-1804) besprak de gedachte dat hogere organismen zich uit eenvoudige vormen ontwikkeld zouden kunnen hebben en een gemeenschappelijke oorsprong hebben. De moederschoot van de aarde kan eerst minder doelmatige vormen voortgebracht hebben, en daarna andere, meer passende vormen. Na verloop van tijd heeft deze moederschoot zich beperkt tot bepaalde soorten zodat de veelvormigheid niet verder toeneemt. Daarvoor is echter wel een doelmatige organisatie nodig, omdat zonder die organisatie de producten van het dieren- en plantenrijk niet denkbaar zijn. Een dergelijke hypothese kan men ‘een gewaagd avontuur van het verstand’ noemen, aldus Kant. Veel scherpzinnige natuuronderzoekers zal die gedachte af en toe door het hoofd zijn gegaan. Ze is niet ongerijmd. Het is mogelijk dat bepaalde waterdieren zich tot moerasdieren en daaruit enige zich tot landdieren ontwikkeld hebben. Alleen toont de ervaring daarvan geen voorbeeld. Zo ver onze ervaringskennis van de natuur reikt, zegt Kant, wordt die generatio heteronyma (= geboorte uit een andere soort) nergens aangetroffen.²³

Ook Friedrich Schelling (1775-1854) en Georg W.F. Hegel (1770-1831) kwamen met ontwikkelingsdenkbeelden.²⁴

2.6.3 Engeland

Van Frankrijk en Duitsland gaan wij naar Engeland. Erasmus Darwin (1731-1802), de grootvader van Charles, was een veelzijdig man. Hij was arts, uitvinder, filosoof, dichter en vrijdenker. Hij had fossielen waargenomen bij uitgravingswerkzaamheden voor het aanleggen van een nieuw kanaal. Hij wist ook veel van het fokken van dieren. Op grond van allerlei waarnemingen kwam hij tot de hypothese dat alle warmbloedige dieren afstammelingen zijn van een primitief organisme. Elk organisch wezen kon zich door middel van variatie in erfelijke eigenschappen aanpassen aan de natuurlijke omgeving en zich zo in de loop van de generaties verbeteren. Deze ontwikkeling werd voortgestuwd door de seksuele aantrekkingskracht tussen individuen van dezelfde soort. In de loop van de tijd werden organen groter of raakten zij in onbruik.²⁵

Erasmus Darwin beschreef zijn ideeën in een hoofdstuk in zijn boek Zoonomia, gepubliceerd in twee delen tussen 1794 en 1796. Dit werk werd goed verkocht en zelfs vertaald in het Duits, Frans en Italiaans. Darwin stelde de retorische vraag:

Zou het te gewaagd zijn, zich in te beelden, dat in de grote lengte van de tijd, sinds de aarde begon te bestaan, misschien wel miljoenen eeuwen voor het begin van de geschiedenis van de mensheid, zou het te gewaagd zijn zich in te beelden dat alle warmbloedige dieren zijn ontstaan uit één levende vezel, welke de GROTE EERSTE OORZAAK begiftigde met dierlijkheid, met de kracht van het verwerven van nieuwe delen, gepaard met nieuwe neigingen, gestuurd door irritaties, gevoelens, wilsuitingen en verbindingen; en daarmee het vermogen te bezitten om zichzelf door eigen activiteit voortdurend te verbeteren, en van het doorgeven van die verbeteringen aan het nageslacht, een wereld zonder einde?²⁶

In het gedicht ‘De tempel van de natuur’ (1803) beschrijft hij de opkomst van het leven dat in de modder ontstaan is, en zich ontwikkeld heeft tot planten en dieren, en zelfs tot de mens:

Diep in de oceaan, onder de eindeloze golvenpracht

Werd het organisch leven in beschutte grotten voortgebracht.

Eerst roeren zich daar minuscule vormen, door geen lens t’ ontwaren,

Op modderige zeebodem, of schieten door de baren;

En deze door een reeks van generaties na te laten,

Verkrijgen nieuwe krachten, grot’re ledematen;

Uit hen komt een verscheidenheid van levensvormen voort,

Een ademend rijk van vinnen, poten, vleugels, soort na soort.…

Zij allen stammen uit de primitieve bron,

het nietig embryo waarmee het leven ooit begon.²⁷

De dichter beroept zich op James Burnet, Lord Monboddo (1714-1799), een Schotse rechter en deïst, maar ook op Griekse denkers zoals Pythagoras.²⁸

Erasmus Darwin, de grootvader van Charles

Erasmus Darwin had een familiewapen met drie schelpen. Hij wijzigde in 1771 de bijbehorende spreuk in E Conchis Omnia (Alles uit de schelpen), om aan te geven dat alle leven uit schelpdieren ontstaan is. Hij liet deze spreuk zelfs op de zijkant van zijn rijtuig schilderen. Zijn zoon Robert Waring, de vader van Charles, gebruikte dit wapen en deze spreuk in het persoonlijke eigendomsmerk in zijn boeken (ex libris). Charles was dus van huis uit vertrouwd met de gedachte van een gemeenschappelijke afstamming van alle leven.²⁹

2.7 De eerste helft van de negentiende eeuw

In Duitsland kwam Johann Wolfgang Goethe aan het einde van de achttiende eeuw al tot enige formuleringen die wijzen op de opvatting van een gemeenschappelijke afstamming. Na 1800 werd die overtuiging sterker bij hem, vooral door de gesprekken met zijn leerling Friedrich Schelling en na het lezen van de Duitse vertaling van Zoonomia van Erasmus Darwin.³⁰

In Frankrijk kwam Jean-Baptiste de Lamarck (1744-1829), een professionele natuuronderzoeker, met een verder ontwikkelde theorie over de transmutatie van de soorten, de overgang van de ene in de andere soort.³¹ Hij wordt beschouwd als een deïst of agnost die in zijn theorieën geen rekening hield met enig ingrijpen van God. Lamarck publiceerde zijn inzichten in diverse werken, maar vooral in zijn Philosophie Zoologique van 1809. Volgens hem was de vorm van organische wezens in de loop van de tijd veranderd omdat ze zich hadden moeten aanpassen aan de geleidelijke verandering van de natuurlijke omgeving. Soorten ondergingen in de loop van de tijd graduele veranderingen. Door de opeenhoping van alle kleine veranderingen ontstond er na miljoenen jaren een groot vormverschil tussen het levende organische wezen en de vroegere stamvader.

Lamarck kon met deze theorie niet verklaren waardoor sommige nog niet uitgestorven soorten zo primitief waren gebleven. Het leek alsof ze ergens in hun ontwikkeling waren blijven steken. Hij loste dit probleem op door te stellen dat er door de combinatie van een aantal chemische elementen voortdurend nieuwe primitieve levensvormen ontstaan. Er is niet één gemeenschappelijke voorouder, maar steeds weer ontstaan er nieuwe levensvormen die zich verder ontwikkelen. Elke levensvorm, van de primitiefste tot de meeste complexe, is te vergelijken met de sport van een ladder.³²

Lamarck suggereert dat de menselijke soort van apen afstamt. Volgens hem passen soorten zich aan hun omgeving aan. Het al of niet gebruiken van organen is te vergelijken met de reactie van spieren op beweging. De wijzigingen die in de organen optreden, worden ook doorgegeven aan het nageslacht. Dit laatste aspect gaat later een rol spelen in de wetenschappelijke discussies en staat bekend onder de aanduiding ‘lamarckisme’ of ‘lamarckianisme’.³³

In deze tijd was de term ‘transmutatie’ gangbaar, terwijl Lamarck ook ‘transformisme’ gebruikte; pas later kwam de term ‘evolutie’ op. In 1826 verscheen een anoniem artikel, waarschijnlijk geschreven door Robert Jameson, waarin Lamarck geprezen werd voor zijn uitleg hoe de hogere dieren evolved (ontwikkeld) waren uit de eenvoudigste wormen. Hij gebruikte daarmee evolved in de betekenis van ‘evolutie’ zoals die nu bekend is.³⁴

In Engeland doceerde bioloog en anatoom Robert Edmond Grant (1793-1874) aan de universiteit in Edinburgh. Hij was een radicale vrijdenker, voor wie geen heilige huisjes bestonden. Evenals Charles Darwin bezocht hij trouw de Plinian Society, waar allerlei sprekers kerkelijke opvattingen bestreden en een naturalistische wetenschap verdedigden.³⁵

Grant ontwikkelde de ideeën van Erasmus Darwin en van Lamarck over transmutatie en evolutie nog verder.³⁶ Het kan volgens hem niet toevallig zijn dat er zo veel overeenkomsten zijn in anatomische structuur tussen bijvoorbeeld de vleugels van een vogel, de hand van een mens en de klauw van een beer. De gehele levende natuur, van de primitieve poliep tot de mens, moet wel het gevolg zijn van dezelfde organische basisstructuur. Grant wilde de kunstmatige scheiding tussen het rijk van de planten en de dieren opheffen. Met dat doel voor ogen had hij zich gespecialiseerd in de studie van de zoöfieten, planten met een dierlijke en dieren met plantachtige kenmerken. Hij wilde aantonen dat planten en dieren uiteindelijk afstammen van dezelfde voorouder.

Charles Darwin bestudeerde onder leiding van Grant, zijn favoriete universitaire docent, de voortplanting van de zoöfieten, met name de soort Flustra, wat resulteerde in zijn eerste wetenschappelijk publicatie.

In zijn algemeenheid werd ‘transmutatie’ begin negentiende eeuw steeds geassocieerd met rellen en revolutie en met de rioolpers. Het evolutionistische blaadje Oracle bestookte het christendom en de natuurlijke theologie van William Paley.³⁷

In 1844 publiceerde de Schot Robert Chambers (1802-1871) zijn Vestiges of the Natural History of Creation. Dit controversiële werk verscheen anoniem. Het boek werd zeer veel gelezen, zodat er talrijke herdrukken nodig waren. Het werd ook in het Nederlands vertaald. Pas in de twaalfde druk die in 1884 verscheen, gaf zijn broer het auteurschap toe van de inmiddels overleden Robert Chambers. Ontwikkelingstheorieën werden in deze tijd vooral aangehangen door politieke radicalen, materialisten en atheïsten. Ook Lamarck had te maken met verwerping van zijn theorieën door de intellectuele elite. Om deze redenen zal Chambers boek anoniem verschenen zijn. Chambers probeerde vooral de wetmatigheden in de natuur te beschrijven, en hield afstand tot allerlei politieke opvattingen.³⁸ De gedachte aan transmutatie hoefde volgens hem niet ondermijnend te zijn voor de moraal.

Charles Darwin vermoedde al snel na het lezen wie de auteur van het anonieme werk was. Hij schreef later dat dit boek de weg hielp banen bij het publiek voor de aanvaarding van zijn eigen theorie over natuurlijke selectie.

Het boek Vestiges (sporen) beschrijft dat de sterren ontwikkeld zijn en dat er een voortgaande transmutatie van soorten is. De natuurlijke wereld kan beter verstaan worden door een beroep op de natuurwetten dan door een vlucht naar een godheid die ingrijpt. De bestaande rassen van de mensheid zijn het gevolg van evolutionaire vooruitgangen en teruggangen. De auteur schrijft in het laatste hoofdstuk dat dit boek voor zover hij weet de eerste poging is om de natuurwetenschappen te verbinden met een geschiedenis van de schepping.³⁹

De gevonden fossielen wijzen op een toenemende ontwikkeling van dieren, en de huidige dieren vormen zijtakken van de lijn die naar de mensheid voert. De transmutaties leiden tot de ontvouwing van een van te voren bepaald plan dat in de wetten aanwezig is. Deze visie is minder materialistisch dan die van Grant. Volgens Chambers zijn de mentale en morele eigenschappen van de mensen niet zo uniek dat mensen principieel van dieren te onderscheiden zijn. De gevolgtrekking dat de mensen de laatste stap zijn in de ontwikkeling van de dieren, maakte veel behoudende lezers boos. Het boek leidde tot veel publieke debatten.

Deze afbeelding uit Vestiges laat zien hoe de rechte lijn naar boven een ontwikkeling aangeeft naar de zoogdieren (mammals). De ontwikkeling van vissen (F, fi sh), reptielen (R) en vogels (B, birds) gebeurt via zijtakken

Nog een andere persoon die hier genoemd moet worden, is Patrick Matthew (1790-1874). Hij kwam met conclusies die leken op die van de latere Darwin. Hij publiceerde ze echter op een niet voor de hand liggende plaats, namelijk als bijlage in zijn boek over scheepshout On Naval Timber and Arboriculture (1831). Volgens Matthew kunnen soorten, onder verschillende omstandigheden, zich verder ontwikkelen of uitsterven. Darwin erkende later dat Matthew in dit werk het principe van natuurlijke selectie naar voren bracht. Hij kende het echter niet toen hij de Origin schreef.

William Charles Wells (1757-1817) hield in 1813 een lezing voor de Royal Society. Hij bracht het inzicht naar voren dat natuurlijke selectie een bijdrage leverde aan de evolutie van de soorten en dat ook mensen geëvolueerd waren. Zijn bijdrage werd een paar jaar later postuum gepubliceerd, onder een titel die niet gelijk doet vermoeden dat dit onderwerp behandeld wordt: Twee essays (…) met enige waarnemingen over de oorzaken van de verschillen in kleur en vorm tussen de witte rassen en negerrassen van de mensen (1818). Hij constateert dat wat fokkers bij dieren doen, in de natuur langzamer gaat. Sommige rassen kunnen beter tegen het klimaat en de ziekten in een specifi eke regio. Een dergelijk ras kan groeien terwijl andere teruglopen in aantal. Het donkere ras is het beste geschikt voor het Afrikaanse klimaat en daardoor krijgt het een voorsprong en kan het zelfs het enige overblijvende ras worden.

Darwin gaf later toe dat het principe van natuurlijke selectie hier naar voren komt, maar vermeldde ook dat de auteur dit alleen op mensen toepast.

Toen Darwin zijn boek de Origin publiceerde, deed hij dat met het doel het grote publiek te bereiken. Hij kondigde aan later met een gedetailleerder boek te komen. In zijn inleiding schrijft hij: ‘De samenvatting die ik nu publiceer, is noodgedwongen onvoltooid. Ik kan hier geen verwijzingen geven en autoriteiten aanhalen om mijn verschillende beweringen te staven.’ Diverse collega’s namen hier echter geen genoegen mee en er klonken zelfs beschuldigingen van plagiaat.⁴⁰ Naar aanleiding van de kritiek voegde Darwin in de derde druk in 1861 een historische schets toe: ‘An Historical Sketch of the Recent Progress of Opinion on the Origin of Species’. In de vierde druk werkte hij dit overzicht nog verder uit.⁴¹ Na de vermelding van allerlei namen van voorlopers, schrijft hij: ‘Ik kan hieraan toevoegen, dat van de vierendertig auteurs genoemd in deze historische schets, die geloven in de wijziging van soorten, of ten minste niet geloven in afzonderlijke wetten van de schepping, er zevenentwintig hebben geschreven over speciale gebieden van de natuurgeschiedenis of geologie.’

John Waller schrijft (zoals geciteerd aan het begin van dit hoofdstuk) dat geen van de concepten waaruit Darwin zijn evolutietheorie samenstelde, helemaal nieuw was. Diverse thema’s waren bekend in de Victoriaanse plant- en dierkunde. Hieraan kan toegevoegd worden dat dit niet alleen onderwerpen waren in de wetenschap, maar dat er ook veel verbindingen waren met maatschappelijke thema’s. Zoals we in hoofdstuk 11 zullen zien, had Darwin ook nieuwe zaken te melden. De vorm waarin hij zijn theorie presenteerde en de enorme wetenschappelijke correspondentie die hij voerde, zorgden ervoor dat zijn theorie meer ingang vond dan die van anderen. Het is niet slechts van belang wie de eerste is die een idee heeft en publiceert, maar ook wat er verder gebeurt om het publiek en de wetenschappelijke wereld te overtuigen.⁴² De politiek-culturele context, met wereldbeschouwingen, filosofie en theologie, speelt daarin een duidelijke rol.

2.8 De ouderdom van de aarde

In het bovenstaande is de nadruk gelegd op de biologische kant van de evolutietheorie. Wanneer planten en dieren zich geleidelijk ontwikkeld hebben, is er ook een langere tijdsperiode nodig waarin dat gebeurd is. In ieder geval veel langer dan de enige duizenden jaren die in joods-christelijke kring aangenomen worden op grond van de geslachtregisters in Genesis. In hoofdstuk 12 gaan we nader in op de geologische ontwikkelingen. Hier is van belang dat de geoloog James Hutton (1726-1797) uitging van een cyclische geschiedenis van de aarde en het verleden wilde verklaren met processen uit het heden (uniformitarisme). Hij nam beslist afstand van de Bijbelse voorstelling van schepping en zondvloed. Hoewel sommige geleerden meer catastrofes aannamen in de geschiedenis, kreeg het model van Hutton een sterke impuls door het werk van Charles Lyell dat tussen 1830 en 1833 verscheen. De ondertitel van dat werk geeft aan: ‘Een poging om de vroegere veranderingen van het oppervlak van de aarde te verklaren door verwijzing naar oorzaken die nu aan het werk zijn.’ De auteur paste dit principe tevens toe op de biologie.

2.9 Balans

We zijn begonnen met niet-christelijke opvattingen. In elke cultuur zijn er verhalen over het verleden en overtuigingen over het ontstaan van de wereld. Wanneer naast de bestaande godsdienstige overleveringen filosofen gaan nadenken over de oorsprongen, kunnen er allerlei suggesties gedaan worden. De bovengenoemde suggesties in de oude culturen werden deels ingegeven door waarnemingen, maar hebben grotendeels een hypothetisch karakter. Van een systematisch onderzoek was geen sprake. De gedane suggesties kregen – voor zover bekend – geen grote status en circuleerden in beperkte kring.

In het overzicht ontbreken joodse en christelijke denkers. Dit ligt ook voor de hand, omdat zij op grond van het boek Genesis een andere voorstelling van zaken hadden. In het volgende hoofdstuk staan voorbeelden van auteurs die de heidense voorstellingen over de oorsprong nadrukkelijk bestreden.

Zolang evolutionaire ideeën vooral te maken hadden met andere levensbeschouwingen was er in joods-christelijke kring niet veel noodzaak om die ideeën over te nemen of te integreren. Des te opvallender is het dat er in de middeleeuwen wel enige islamitische geleerden waren die gedachten uitten over een gemeenschappelijke afstamming. Deze gedachten hebben mogelijk te maken met het feit dat de Koran zich slechts beperkt uitlaat over de schepping en met de grote openheid van islamitische geleerden in die tijd om kennis uit andere culturen te verwerken.

In Europa kwam in de tijd van de Verlichting de behoefte op om wetenschap onafhankelijk van het geloof te bedrijven. Allerlei wetenschappers probeerden met behulp van natuurlijke oorzaken verschijnselen te verklaren. Buffon lijkt de eerste geweest te zijn die met biologische argumenten kwam voor een gemeenschappelijke afstamming. Hij gebruikte een vergelijking van anatomische eigenschappen. Immanuël Kant erkende het probleem dat wij geen ontwikkeling van de ene in de andere soort waarnemen. Erasmus Darwin voegde diverse observaties toe om de gedachte aan een geleidelijke ontwikkeling van de soorten uit één begin aannemelijk te maken. Lamarck kwam met de gedachte van overerving van eigenschappen. In zijn algemeenheid was er behoefte om vanuit de natuur zelf af te leiden hoe het ontwikkelingsproces verlopen is.

Wie het scala aan opvattingen overziet, merkt een grote verscheidenheid; er is niet één duidelijke theorie. De voorstellen in de achttiende en negentiende eeuw hangen in meer of mindere mate samen met verzet tegen het christelijk geloof. Er is onderscheid tussen de veronderstelling van een gemeenschappelijke afstamming en evolutionisme als wereldbeschouwing, maar bij sommige auteurs zijn de grenzen erg vaag.

De mogelijkheid van transmutatie leefde in de negentiende eeuw vooral in de kringen van politieke radicalen, materialisten en atheïsten. Robert Chambers bracht daarin verandering aan door zijn nadruk op de analyse van de wetmatigheden in de natuur. De grote invloed van zijn boek maakte het voor Charles Darwin gemakkelijker om zijn opvattingen te publiceren zonder maatschappelijk aanstoot te geven.

Het bovenstaande overzicht laat zien dat er vaak een samenhang is tussen de persoonlijke levensbeschouwing en de voorgestelde theorie. Waar afstand genomen wordt van de Bijbelse beschrijving van het verleden, komen andere voorstellingen op. Waarnemingen nemen hun eigen plaats in, maar die vormen slechts een deel van de opvattingen. Dit komt overeen met de constatering van de verschillende niveaus van de discussies over het verleden (par. 1.6).

Voor christenen in onze tijd is het een uitdaging met de hedendaagse wetenschappelijke argumenten om te gaan. Die vormen echter nooit het hele verhaal en daarom is het goed iets te weten van de gedachtewereld waarin opvattingen naar voren kwamen. Voorbeelden van verschillende houdingen tegenover aspecten van de evolutietheorie komen in de slothoofdstukken van dit boek naar voren.

_________________

1Waller, Fabulous Science, 180.

2We beperken ons tot deze aspecten van de evolutietheorie. Voor een ruimere toepassing van dit begrip, zie par. 1.2.1, ‘Evolutietheorie’.

3Voor overzichten, zie Sloan, ‘The Concept of Evolution to 1872’; Bergman, ‘Evolutionary naturalism: an ancient idea’; James-Griffiths, ‘Evolution: an ancient pagan idea’.

4Zie hiervoor ook hoofdstuk 11 over Darwin.

5Voor de teksten die bewaard zijn van de Griekse auteurs, zie Kirk, Raven, Schofield, The Presocratic Philosophers.

6Zie Osborn, From the Greeks to Darwin, 33-35.

7Osborn, From the Greeks to Darwin, 33.

8Berryman, ‘Democritus’.

9Zie de reacties van de kerkvaders Theophilus en Lactantius hierop in hoofdstuk 3.

10Huxley, Evolution and Ethics and Other Essays, 53-54.

11Geciteerd in Brown, Hindu Perspectives on Evolution: Darwin, Dharma, and Design, 141. Brown heeft het meervoud ‘perspectieven’ in de titel en hij noemt in zijn boek veel opvattingen.

12James-Griffiths, The Roots of Evolution.

13http://community.middlebury.edu/~harris/LatinAuthors/Lucretius.html. Op vragen antwoordde Darwin dat hij Lucretius nooit gelezen had, http://www.iep.utm.edu/l/lucretiu.htm

14Dit is bekend geworden door het werk van Joseph Needham.

15Zie hoofdstuk 6 van dit werk: http://www.muslimphilosophy.com/ik/Muqaddimah/Chapter6/Ch_6_05.htm

16Zie Alakbarli, ‘A 13th-Century Darwin? Tusi’s Views on Evolution’.

17Aangehaald door Gavin de Beer in zijn ‘Introduction’ van de herdruk van Chambers, Vestiges of the Natural History of Creation, 11.

18Bowler, Evolution, 72-73.

19Bowler, Evolution, 73-75.

20Bowler, Evolution, 57 en 75-80.

21Bowler, Evolution, 82-83.

22Ruse, Darwin of God, 36-38.

23Kant, Kritik der Urteilskraft, par. 80. Volgens Peter McLaughlin is het beeld van de aarde als moeder ontleend aan Lucretius (zie boven, par. 2.3) en de ontwikkeling – waterdieren via moerasdieren tot landdieren – ontleend aan Buffon (zie boven, par. 2.6.1). Zie ‘Actualism and the Archaeology of Nature’.

24Junker en Scherer, Evolutie, 21.

25Leeuwenburgh, Darwin in domineesland, 28-29.

26Darwin, Zoonomia, par. XXIX.4.8.

27Ruse, Charles Darwin, 209. In het gedicht worden de eik, de walvis, de leeuw, de adelaar en de mens genoemd. Vgl. Bowler, Evolution, 85-86.

28Voor Monboddo, zie Bowler, Evolution, 51. Monboddo en Erasmus Darwin waren lid van de vrijmetselarij en behoorden tot de Canongate Lodge in Edinburgh. De Schotse rite van de vrijmetselarij verwerkt veel van de Griekse filosofen zoals Pythagoras. In de samenkomsten van de vrijmetselarij werden veel officieel verboden ideeën van de vrijdenkers doorgegeven. Zie James-Griffiths, The Roots of Evolution.

29De wapenspreuk was eerst Cave et Aude (‘Wees voorzichtig en moedig’). Zie https://anguscarroll.wordpress.com/2012/02/12/darwins-seal/

30Richards, ‘Did Goethe and Schelling Endorse Species Evolution?’.

31Zie hoofdstuk 1, par. 1.2.1, ‘Evolutietheorie’.

32Leeuwenburgh, Darwin in domineesland, 29-30.

33Bowler, Evolution, 51, 86-95.

34Voor Jameson zie Bowler, Evolution, 128.

35Desmond en Moore, Darwin, 53-64. Zij schrijven: ‘(…) de onderwerpen die aan bod kwamen vielen soms bijna onder de strafwet.’ Charles werd al snel bestuurslid van de Plinian Society.

36Bowler, Evolution, 128, 148; Leeuwenburgh, Darwin in domineesland, 32-34.

37Desmond en Moore, Darwin, 387. Voor Paley, zie hoofdstuk 11 (par. 11.2.2).

38Bowler, Evolution, 134-140; Leeuwenburgh, Darwin in domineesland, 87-90.

39De geoloog Adam Sedgwick leverde ernstige kritiek in een recensie in de Edinburgh Review van juli 1845. In een brief aan Charles Lyell schreef hij: ‘Als het boek waar is, is de arbeid van eenvoudige inductie [de inductieve wetenschappelijke methode] tevergeefs; religie is een leugen; de menselijke wetgeving is een verzameling dwaasheden en een basis voor onrecht; de moraal is maneschijn; onze inspanningen voor de zwarte bevolking in Afrika waren het werk van gekken; en mannen en vrouwen zijn alleen maar een beter soort beesten.’ De brief van 9 april 1845 is opgenomen in Clark en Hughes, The Life and Letters of the Reverend Adam Sedgwick, deel 2, 84.

40Zelfs later, in 1879, viel Samuel Butler in Evolution, Old and New, Darwin aan met deze beschuldiging, om aan te geven dat die niet zo origineel was als zijn volgelingen dachten. Vgl. Bowler, Evolution, 238-239.

41Darwin, Origin, vierde druk, 1866, xiii-xxi.

42Bowler, Evolution, 158.

3. De kerkvaders over de schepping en de zondvloed

Wij daarentegen steunen in de geschiedenis die onze godsdienst ons biedt op goddelijk gezag: al wat daarmee strijdig is beschouwen we dus zonder te twijfelen als volstrekt onwaar, afgezien van de waarde van wat die wereldse geschriften verder nog inhouden.

Aurelius Augustinus¹

3.1 Inleiding

3.1.1 De opvattingen van de kerkvaders

Hoe komt het dat de kerkvaders zo veel geschreven hebben over Genesis 1-11, veel meer dan over andere gedeelten van het Oude Testament? In dit Bijbelboek hebben zij – in navolging van de apostel Paulus – de fundamentele patronen van de christelijke theologie gezien. Het ontstaan van deze wereld, de positie van de mens, de doorwerking van de zonde, evenals Gods straf en genade, vormen belangrijke zaken waarop in de Bijbel herhaaldelijk teruggegrepen wordt. Tegen die achtergrond is het heilswerk van Jezus Christus te begrijpen. Heel wat kerkvaders hebben in een Hexaemeron een uitleg en toepassing van de zes scheppingsdagen gegeven.² Zij hebben ook veel verklaringen nagelaten over de volgende hoofdstukken van het eerste Bijbelboek. Augustinus heeft maar liefst vijf keer over Genesis geschreven, de meeste keren alleen over het begin ervan.³ Onder kerkvaders verstaan we theologen die in de tweede tot de vijfde eeuw de Bijbel hebben uitgelegd en vorm hebben gegeven aan het christelijk geloof. Om praktische redenen gaat het overzicht hier niet verder dan tot 430, het sterfjaar van Augustinus. Het is mogelijk de kerkvaders te verdelen in degenen die Grieks en degenen die Latijn spraken, een verdeling die te maken heeft met de regio’s waar men woonde.